Featured - Page 5

Վարդի թերին գրեցի՝
Քեզ սիրում եմ․
Ու կարմրեց վարդը բոյրով կանացի,
Ողջ իմ կուրծք ու շունչը պատեց , որ բուրեմ,
Յանց բուրում է կարմիր վարդը փաստացի։

Քուլայ ամպին գրեցի՝
Քեզ սիրում եմ․
Շոգիացաւ, անձրեւ դարձաւ դաշտերին․
Ջուրը հեղեղ վարդեր հոսեց կարմրադէմ,
Յանց շիկացած շողը արեւնամուտին։

Հորիզոնին գրեցի՝
Քեզ սիրում եմ․
Նա գունատուեց քո այտերի կարմիրով,
Որ կարմիրն է բուրող վարդերի եդեմ,
Մայրամուտի եօթներանգ ալիքներով։

Երազ տեսայ գրեցի՝
Քեզ սիրում եմ․
Դու դարձար ու խոնարհուեցիր իմ բարձին․
Արեւի պէս ակնդելով լուսադէմ,
Միրաժները վխտում էին իմ լանջին։

Զովը զնգաց պարտէզում, իմ սրտի մէջ,
Նոյն բուրմունքով, ախորժաբոյր ծուփերի․
Թերին տարաւ կարօտով հիր ու անշէջ
Թեւերով հուր ասուպների, ցոլքրի։

ԳՐԻՇ ԴԱՒԹԵԱՆ

 

Քանի մը օր առաջ էր, երբ բարեկամներէս մէկը, անմեղօրէն ինծի հարցուցած էր, թէ.- ի՞նչ կ՛ընէի այս օրերուն:

– Վէպիս շնորահանդէսի կազմակերպութեամբ կը զբաղուիմ.-պատասխանած էի:

– Ինչո՞ւ,- յանկարծ ընդմիջած էր.- նորէ՞ն հատոր մը հրատարակած ես: Արդեօ՞ք այնքան հայերէն կարդացողներ կան: Չէի գիտեր: Միայն գիտեմ որ հայերէն թերթ կամ գիրք ընթերցողներուն թիւը մանաւանդ արեւմտահայերուս մօտ, զգալիօրէն նուազած է.

– Այո՛, -ըսած էի արագ մը.- գիտե՛մ այդ մէկը:

– Լաւ… ուրեմն ինչո՞ւ կը գրես.- դէմքին քմծիծաղ մը գծելով պատասխանած էր:

– Որովհետւ, յարգելի բարեկամս.-կրկնած էի վշտոտ ձայնով,-հաստատ գիտեմ, որ հայերէն կարդացողներուն թիւը ոչ միայն նուազած է. այլ նօսրացած: Բայց գիտեմ նաեւ, որ կա՛յ մէկը, որ ամէն օր հայերէնով կ‘արթննայ…, հայերէնով կ‘արտայայտուի…, հայերէնով կ‘ապրի…, նոյնիսկ եթէ «պէտք» ըլլայ…հայերէնով ալ կը հայհոյէ…, տակաւին հայերէնով սիրած է ու կը սիրէ, ու աւելին՝ հայերէնով կը խնդայ, կ’աղօթէ, կը խօսի…

-Իսկ ո՞վ է այդ մէկը.- հարցուցած էր խօսակիցս, գրեթէ շուարած:

-Ե՛ս եմ.-պատասխանած էի: Ե՛ս: Եթէ նոյնիսկ անձս դառնայ իմ գրութիւններուս տողերուս կամ էջերուս միակ ընթերցողը, պիտի շարունակեմ գրել ե՛ս ինծի համար, ընթերցող անհատիս համար, հայերէնով գրելու պապակս գոհացնելու համար:

Իրապէս քրտինք բերող այս խօսակցութենէն ետք, առանձնանալ ուզած էի: Ես ինծի հետ …խոհերուս, սէրերուս, յուշերուս, ուրախութիւններուս եւ յուսախաբութիւններուս հետ՝ մինակս…:

Համեստօրէն ու նոյնքան ալ անկեղծ՝ ըսեմ, որ տարիներէ ի վեր հայերէն բառերուն հետ մտերմութիւնս արդէն հասած է իր սերտ յարաբերութեան: Այդ բառերն են, որոնք միշտ զիս կ՛առաջնորդեն: Անոնք են, որ գիտեն իմ բոլոր գաղտնիքներս:

Վկայ՝ լոյս ընծայած հատորներս:

Որովհետեւ, հայ ընթերցասէրը լաւատեղեակ է թէ ի՜նչ հրաշալիք մըն է մեր լեզուն:

Որովհետեւ, վերջի վերջոյ ա՛յս հայերէնը միայն իմս, կամ մերը չէ՛, այլ՝ իրն ալ է՝ ընթեցողինը:

Որովհետեւ…, վերջ ի վերջոյ հայ ընթերցողը ո՛չ միայն հայ գրողին հարստութիւնն է, այլեւ՝ գերագոյն դատաւորը, հատորը արժեւորելու, կշռադատելու եւ կամ քննադատելու:

Միւս կողմէ սակայն, չմոռնանք որ հայ գրողն ալ միշտ մտահոգ է մեր լեզուի ճակատագրով: Աւելին՝ ան մեծ պաշտամունք ունի հայ լեզուին հանդէպ: Ունի նաեւ խոր համոզումներ իր ազգին ու մարդկութեան հետաքրքրող եւ տագնապեցնող հարցերու մասին:

Ու համեստօրէն ըսեմ, որ նուրբ տկարութիւն մը ունիմ հանդէպ գիրին, հայ գիրքին եւ հաւատք-տեսիլք փոխանցող հայ գրողին ու մեծ յարգանք՝ հայ ընթերցողին: Կը հպարտանամ գրական երեւակայութեամբ, եւ մեր լեզուին հրապոյրն ու գեղեցկութիւնը հայերէնով հաղորդող հայ գրիչներով:

Նաեւ իբրեւ ընթերցող, կը փնտռեմ ճշմարտութիւնը, իրականութիւնը, հատորին մէջ երեւցող  գրական բարոյականութիւնը, սրտի մօտիկութիւնը, հեղինակի պատգամն ու մտածողութիւնը, անոր գրական վաստակն ու նուիրումը: Ու սրտանց կը ցանկամ, որ ազգովին վերադառնանք մեր հոգեւոր արժէքներուն, գիրքի ընթերցանութեան եւ ժամանակակից հայ գրողներու ստեղծագործութիւններուն ու դառնանք ընթերցասէրներ, որպէսզի հայ գիրքի հանդէպ մեր սէրն ու հետաքրքրութիւնը երբեք չմարի:

Ճիշդ է, որ ներկայիս գիրք եւ մամուլ փնտռողները նուազած, են եւ դարձած են սակաւաթիւ, բայց տակաւին կան ու կ’ապրին գիրքին ուժն ու արժէքը գիտցողներ, անոր ներգործութեան հաւատացողներ: Բայց նաեւ կը հաւատամ որ մենք ազգովին գիր գրականութիւն սիրող եղած ենք: Մեր արմատները անոնցմով սնած:

Նման քանի մը այս խորհրդածութիւնները յանձնեցի թուղթին, որպէսզի ընթերցողին հետ միասնաբար բացայայտնէի գիրքի սէրը, ընթերցումի կամ ընթերցելու էականութիւնը, եւ այս առթիւ հայ գիրի սպասարկու՝ հատորի հեղինակին խոնջէնքը, այն համոզումով որ մեր ազգային գանձերուն պահպանման նպաստող հայ գրականութիւնը շարունակէ իր երթը:

Սքանչելի ամառնային արձակուրդէ մը ետք, աւարտած ըլլալով մանկապարտէզի բաժինը, հրճուանքն ու փայփայուած զգալը հարբեցուցած էր զիս, նաեւ ողողած էր բազմաթիւ նուէրներով: Պատրաստ էի վերամուտին:

Նախակրթարանի առաջին դասարանը զիս կը սպասէր, իսկ ես՝ այլեւս տեղեակ գիտութեան բարիքներուն, ոգեւորուած էի եւ կ’ուզէի օր առաջ յաճախել դպրոց: Պատրաստուեցայ նոր պայուսակով, գիրքերու նոր ծրարով եւ բարձր տրամադրութեամբ ուղղուեցայ վարժարան:

Մանապարտէզի փոքր շէնքին առաջին երկու յարկերը նախակրթարանի դասարաններն էին, իսկ գետնայարկին վրայ կը գտնուէր հովիւական գրասենեակը, նաեւ ճաշասրահն ու յարակից բաժինները:

Այո՝ ճաշասրահ կ’ըսեմ, որովհետեւ այդ օրերուն դպրոցական ժամանակացոյցը կ’երկարէր առաւօտեան ժամը 7.40-էն երեկոյեան ժամը 5.00: Կէսօրները ունէինք մէկ ժամ ճաշի դադար. այդ միջոցին աշակերտութեան մեծ մասը տուն կ’երթար ճաշելու եւ կը վերադառնար դասերը շարունակելու: Անոնք որ յարմարութիւն չունէին այդ միջոցին տուն երթալու, կը մնային դպրոցի ճաշասրահը եւ կ’ուտէին իրենց հետ սակառով բերած օրուան ճաշը: Տիկ. Անժելը՝ հոգատար մայրիկը, մեզի համար կը տաքցնէր մեր ճաշերը եւ գուրգուրանքով ու հոգատարութեամբ կը հսկէր, որ ոեւէ մէկը անօթի չմնար: Պէտք եղած պարագային, ինք եւս կը հայթայթէր յաւելեալ ուտեստ:

Նախակրթարանը չէր նմաներ մանկապարտէզի: Երեք լեզուներու կողքին, յաւելեալ նիւթեր կային սորվելու, որոնցմէ շատերը հաճելի էին, սակայն կային, որոնց ընկալումը մեզ դժուարութեան կը մատնէր, օրինակ՝ թուաբանութեան բազմապատկութեան աղիւսակը. ի՜նչ բարդ խնդիր էր, մանաւանդ երբ պէտք էր անգիր միտք պահէինք զանոնք: Սակայն, տիկին Պալճեանը ջանք չէր խնայեր զանոնք մեր փոքր ուղեղներուն մէջ տեղաւորելու:

Դասերու կողքին ունէինք նաեւ հաճելի պահեր, ինչպէս՝ ձեռային, գծագրութեան, մարզանքի, ազատ պահ, ատենամարզանք…: Մեծ դասարանները ունէին նոյնիսկ խոհարարական, դերձակութեան, ատախցագործութեան, արուեստի, նաեւ գրադարանային պահեր:

13 ապրիլ 1975. ամբողջ Լիբանանի եւ լիբանանցի ժողովուրդին կեանքը հիմնովին փոխուեցաւ, երբ քաղաքացիական պատերազմը բռնկեցաւ: Անվերջ աղէտներու սէւ էջ մը բացուեցաւ լիբանանցի ժողովուրդին համար:

Այս կացութիւնը պատճառ դարձաւ գաղթի, սնանկութեան, մահի եւ նիւթական կորուստներու…: Ահաւոր էր երկրին վիճակը եւ լիբանանցի ժողովուրդին առօրեան:

Վարժարանները նոյնպէս անմասն չմնացին այս աղէտէն: Դպրոցները օրերով փակ կը մնային կամ կիսատ ժամերով անկայուն դասաւանդութիւններ կ’ունենային. կը տուժէին թէ՛ վարժարանները, թէ՛ ծնողները, թէ՛ աշակերտները:

Դպրոցական ժամերը կրճատուեցան՝ ժամը 5.00-ի փոխարէն 2.00, իսկ դասապահերը 40 վայրկեան:

Ուսուցչական կազմը նոր ծրագիրներ կը մշակէր եւ անհրաժեշտ դասանիւթերը ամփոփելով կը փոխանցէր աշակերտութեան եւ կարելի եղածին չափ տնային աշխատանքներու յենելով՝ կը փորձէր կարեւոր նիւթերը որակեալ ձեւով փոխանցել:

Մենք՝ աշակերտներս, երեկոները գետնայարկերու կամ ապրիներու մէջ ապաստանած կը փորձէինք կատարել մեզի վստահուած աշխատանքները, անգիտակից յաջորդ օրուան կացութեան: Կը պատահէր որ առաւօտուն երթայինք դպրոց եւ վերադառնայինք ձեռնունայն՝ սպասելով պայմաններու բարելաւման:

Այս վիճակը տարիներ շարունակուեցաւ: Երբեմն ամբողջ ամիսներ վարժարանները փակ կը մնային: Եղաւ տարի մը, երբ մէկ տարուան մէջ երկու տարեշրջան ամբողջացուցինք: Այդ տարին, ես նախակրթարանի չորրորդ եւ հինգերրորդ տարիներս ամբողջացնելով ստացայ վկայականս:

Այս տարիներուն շա՜տ նորութիւններ, մտքէ չանցած ապրումներ ունեցանք: Ամէն անգամ երբ կը վերադառնայինք դպրոց, մեր ընկեր-ընկերուհիներէն, ուսուցիչներէն շատեր գաղթած կամ աւելի յարմար վայրեր գտնուող վարժարաններ փոխադրուած կ’ըլլային:

Օր մը, երբ գացինք դպրոց, անակնկալ գուժ մը կը սպասէր մեզ: Մեր ընկերուհիներէն՝ Գոհարը, գիշերուան ահաւոր ռմբակոծումներու հետաւանքով, իր կեանքը կորսնցուցած էր: Հրթիռ մը ուղղակի իրենց ապաստանած գետնայարկը հարուածած էր եւ վերջ տուած շատերու, նաեւ՝ Գոհարի կեանքին: Գոհարի մահը անմոռանալի եւ անհաշտուելի հետք մը ձգեց բոլորիս յիշողութեան մէջ:

Այսպէս, տարիները սահեցան գոյատեւման պայքարի ճիգերով՝ թէ՛ ուսումնական եւ թէ՛ կենցաղային ճակատներու վրայ: Այս բոլորին մէջ, մեր ծնողները ջանք չխնայեցին, որ մենք նուազագոյն ցաւերով գոյատեւենք եւ հասակ առնենք ու կարելի եղածին չափ առողջ եւ խաղաղ կեանք մը ունենանք:

Ուսումնական մեր գիտելիքները երախտագիտութեամբ եւ յարգանքով կը պարտինք մեր սիրելի տնօրէնութեան եւ ուսուցչական կազմին՝ տնօրէն Արամ Սարգիսեանին եւ իր կնոջ Աստղիկին, Տիկ. Զուարդ Աբելեանին (հայերէնի հանդէպ սէրս հրահրողը), Տիկ. Սեդա Գարակէօզեանին, օրիորդներ՝ Հուրի, Դաւիթեան, Արուսեակ…, պարոններ՝ Միհրան, Արամ…, Նա’ամէ, Սէմի, Պուսապա… եւ այլն), որոնց ցանած հունտերը արմատներ նետեցին մեր մէջ: Մեզի փոխանցեցին գիտելիքներ, զարգացուցին մեր միտքը, հայրենասիրութիւնը, ազգային եւ հոգեւոր ոգին՝ կերտելով այսօրուան մարդը մեր մէջ: Մեզմէ իւրաքանչիւրը իր անձը կը պարտի իր ծնողներուն եւ դաստիարակներուն: Աստուած վարձահատոյց ըլլայ բոլորին:

Այսօր յետադարձ ակնարկով կը յիշեմ դպրոցական կեանքիս վերջին օրը՝ 4 օգոստոս 1984, Շամլեան-Թաթիկեան Բարձրագոյն Վարժարանի աւարտական դասարանի վկայականաց բաշխման հանդիսութիւնն էր: Բեմին վրայ կը գտնուինք դասընկերներուս հետ: Դպրոցական կեանքս նմանցուցի շոգեկառքի մը, ուր փոքր տարիքիս բարձրացայ անգիտակից, ճանապարհին շատեր միացան, շատեր կիսատ հեռացան, ես մնացի եւ սորվեցայ, թէ կեանքը ի՞նչ է, ես ո՞վ եմ, ի՞նչ է իմ դերս այս աշխարհի վրայ, ի՞նչ պիտի ըլլան ապագայ քայլերս: Շոգեկառքը կանգ առաւ, ժամանակն էր կեանքի տարբեր փուլի մը նետուելու: Այդպէս ալ եղաւ:

Փառանձեմ Ֆագրաճեան-Տէմիրճեան

          – Լռա՞ծ ես երբեք պահը ապրելու համար․․․–

Լռութեանդ մէջ փակե՞ր ես երբեք
            Աչքերդ ժպտուն
                    Որ մթութեան մէջ
                    Նոր աշխարհներու ծիրեր գծես դուն․․․
Լռութեանդ մէջ ապրե՞ր ես երբեք
            Խորհուրդը այն սուրբ,
                   Որ թրթիռին մէջ ձայնի խորութեան
                   Կը խօսի անխօս․․․
Լռութեանդ մէջ ճախրե՞ր ես երբեք
            Անծայրածիր այն եզրը չգծուած
                    Նոր հնչերանգի որոնման համար․․․
Լռութեանդ մէջ լռե՞ր ես երբեք
            Լռութեանը նոր եզրոյթ մը տալու․․․
Լռութեանդ մէջ ճեմե՞ր ես անխօս
            Անձնութեանդ մութ արահատներով
                    Գտնելու հոգուդ լռիկ այն հուրը
                    Որ էութեանդ կեդրոն է դարձած․․․
Լռութեանդ մէջ
            Դարձե՞ր ես արդեօք
            Դունութեանդ այն խորհուրդը խորին
            Որ կաշկանդումի լարերն է փշրած․․․
Լռութեանդ մէջ
            Փարատե՞ր ես դուն մթութիւնն մթին
                    Որ ծագի արփին
                    Եւ երազներու նոր ճամբով ճախրի․․․
Լռութեանդ մէջ
            Գտե՞ր ես արդեօք
                    Դուն Քե՜զ եւ Անո՜ր,
            որ միաձուլման տիեզերքի մէջ
            պահը սահմանող պահոյթն դուք ըլլաք
                    ՊԱՀԸ սահմանող
                              որ դեռ չէ գծուած․․․
Լռութեանդ մէջ
            Ապրա՞ծ ես պահը
                    Դունութեանդ հետ․․․
Լռութեանդ մէջ

            ԵՂԱ՞Ծ ԵՍ՝ ԴՈՒՆ՝․․․ ԵՍ․․․

ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ

Գրիգորեան տոմար- Օր՝ 13, Ամիս՝ Փետրուար, Տարի՝ 2026 Ժամ` 11:12 Կ․Ա․
Հայկեան տոմար- Օր՝ Աստղիկ, Ամիս՝ Մեհեկան, Յամի՝ ՏՇԺԷ (4517) , ժամ՝ Փայլածումն
«Եզրոյթ», «Դունութիւն», «Անձնութիւն» «Պահոյթ» եւ «Հնչերանգ» բառերը Մարգարեան Համակարգէս նորաստեղծ բառեր են։ ՀՄ

Շարունակելով ինքնութեան ազդող եւ այս կամ այն կերպ դրսեւորուող փոփոխութիւնները, անհրաժեշտ կը նկատեմ ընդգծել, որ փոփոխութիւնները աւելի յաճախ կը կատարուին, քան առաջ ու կը դառնան աւելի բազմաձեւ։ Ինքնութեան հիմնական արմատներուն (լեզու, կրօն, տարածք եւ այլն) հետ կատարուող փոփոխութիւնները կրնանք համարել «դասական ոճի փոփոխութիւններ», իսկ ընկերային, քաղաքական եւ տեղեկատուական փոփոխութիւնները, որոնք մեզ աւելի արագ կը «ձեւաւորեն» ու նաեւ ալ աւելի արագ կ’այլասերեն՝ մեզ կը հեռացնեն այն իրականէն, զոր մենք ենք։ Այդ մէկը վերջին ժամանակներուն մեծ թափ ստացած տեքորաթիւ ինքնութեան տեսակն է:

«Ընկերային ցանցերուն մէջ, ամէն օր կը տեսնենք նոյնը՝ դրօշը, Արարատը, «Հայաստան» գրութեամբ լուսանկարներ, «հայրենասիրութիւն» hashtag-ներով գրառումներ։ Բայց երբ խօսքը կը հասնի իրական գործողութեան՝ պաշտպանութեան, կրթութեան, արդարադատութեան բարեփոխումներու, շատերը կը լռեն կամ կ’անցնին «like»-ի։ Այս է այսօրուայ Հայաստանի ազգային տեքորաթիւ ինքնութիւնը՝ արտաքնապէս գեղեցիկ, իսկ ներսէն՝ դատարկ։ Այսինքն գովել՝ առանց հասկնալու, հպարտանալ՝ առանց զգալու, մերժել, առանց սորվելու։

«Տեքորաթիւ ինքնութիւնը» ինքնութեան այն ձեւն է, որ կը կառուցուի ցուցադրական կրկնուող կատարումներով (performative acts)՝ հագուստի, խօսքի, ընկերային ցանցերու, post-երու, ծէսերու, խորհրդանշաններու, վարքագծի միջոցով, որոնք կը ստեղծեն որոշակի պատկեր մը (image, brand, facade) ուրիշներու աչքին։ Ան աւելի կը ներկայացուի/կը ցուցադրուի, քան իրապէս կ’ապրուի, եւ յաճախ կը հետապնդէ գործնական նպատակ՝ արժանանալ ընկերային ընդունելիութեան, ուշադրութեան, դրամագլուխի, իշխանութեան կամ պաշտպանութեան։ Այդ «կատարողական» բառը կու գայ Judith Butler-ի տեսութենէն, ուր ինքնութիւնը ոչ թէ հաստատուած էութիւն է, այլ կը կառուցուի կրկնուող գործողութիւններով, որոնք կ’ընդօրինակեն ընկերային նորմերը։ Տեքորաթիւ ինքնութեան պարագային այդ կատարումը կը դառնայ մակերեսային, «յարդարանք»՝ առանց խորքային ներքին համապատասխանութեան։ Ան կը հակադրուի իսկական ինքնութեան, որ աւելի ներքին, հետեւողական եւ փորձառական է։

Տեքորաթիւ ինքնութիւնը աչքի կը զարնէ յատկապէս իր արտաքին թեքումով․ կախեալ է լսարանէն, ալկորիթմերէն, հասարակական ճնշումէն: Ան կրկնուող եւ ոճաւորուած-պիտակաւորուած է, ինչ որ մեր մօտ կ’արտայայտուի անընդմէջ hashtag-ներով, հայրենասիրական գրառումներով, կոչերով, «ոգեւորիչ» լուսանկարներով եւ այլն։ Տեքորաթիւ ինքնութիւնը կը ծառայէ որպէս ենթագիտակցական Գործիք, որ նպատակ ունի հասնելու որոշակի պատկերի, կարգավիճակի, ընդունելիութեան կամ քաղաքական/մշակութային մակարդակի։ Ու ան հիմնականօրէն կեղծ կամ անհամապատասխան է։ Պիտակաւորուած արտաքինը չի համընկնիր ներքին ոգեղէնութեան հետ, ինչ որ ի վերջոյ կը յանգեցնէ աններդաշնակութեան, դատարկութեան կամ ճգնաժամի։

Հայկական միջավայրին մէջ, զայն կարելի է բնորոշել որպէս ընկերային ցանցերու «հայրենասիրական» տեքորաթիւ ինքնութիւն՝ դրօշ, Արարատ, տարազ, գաթայ, ցեղասպանութիւն, բայց առանց խորքային քննարկման կամ գործողութեան, առանց իսկական արժէքի ըմբռնողութեան։ Ան միայն տուեալ պահու յատուկ հնարք մըն է, որով մենք կ’ուզենք դիմացինին որեւէ բան համոզել/պարտադրել։ Ան կը հաւատայ, ուրեմն մենք ալ կը հաւատանք։ Իսկ համընդհանուր սուտը անքննելի ճշմարտութիւն է։ Ընդ որում քաղաքական ու հասարակական գետնի վրայ «հայկական արժէքներ»-ու ցուցադրութիւնը կը սահմանափակուի զուտ որպէս պատկեր, եւ գրեթէ չի կիրառուիր առօրեայի մէջ։ Հասկնալի է, որ խօսքը ոգեղէն գաղափարի մասին է, եւ ոչ թէ 17-րդ դարու տարազ հագնելու կամ նման այլ ընկերատնտեսական չափանիշի։

Կարճ խօսքով, «տեքորաթիւ ինքնութիւնը» ինքնութեան «յարդարանքն» է՝ գեղեցիկ փաթեթաւորում առանց խորքային բովանդակութեան, որ ժամանակակից աշխարհին մէջ (յատկապէս ընկերային ցանցերու մէջ) շատ տարածուած է, բայց երկար ժամանակի վրայ կրնայ խորացնել ինքնութեան ճգնաժամը։ Եւ ան կը խորանայ գրեթէ ամէն պահու ու ամէն վայրկեան։ Տեքորաթիւ ինքնութիւնը պարզ է, հասկնալի, հաճելի, գունաւոր, ընկալելի։ Դժուար չէ զայն ճանչնալը, ան դրական (positive) հակում ունի։ Տեքորաթիւ ինքնութեան ամէնէն հաճելի կողմերէն մէկն այն է, որ ան ընկալելի է օտարին համար։ Օտարին մատուցելով հայու «տեքորացուած» տարբերակը, մենք հայը կը դարձնենք տնային բոյս մը՝ սահմանափակուած իր զամբիւղով ու չափաւորուած սնունդով, լոյսով, ջերմութեամբ։ Տեքորաթիւ ինքնութիւնը նաեւ հասկնալի է մեզի։ Մենք զայն պահելու, արդարացնելու կամ խորացնելու կարիք չենք տեսներ: Ան միշտ trend-ային է, ճկուն՝ կրնայ յարմարիլ որեւէ վիճակի ու միջավայրի։ Ան նոյնքան ամերիկացի ու եւրոպացի է, որքան եւ ամերիկացին ու եւրոպացին, պարզապէս ան ունի որոշակիօրէն տարբերուղ գիծեր, ինչպէս օրինակ խորովածը կամ լաւաշը, դուդուկը կամ մածունն ու գինին։

Հարկաւոր է հասկնալ, որ տեքորաթիւ ինքնութիւնը ոչ թէ ճկունութեան, այլ ներքին անվստահութեան, դատարկութեան ու վախի հետեւանք է։ Ան ալ այնպիսին, որ մարդը, հասարակութիւնը, ազգը, չվստահելով ու չհաւատալով ինքն իրեն, կը փորձէ ինքզինք մատուցել ուրիշներուն, անոնցմէ ստանալ հաւաստող հաւանութիւն, որմէ ետք զայն կարելի է կիրարկել առօրեայի մէջ։

Ինքնութիւնը տեքորացնելը դարձած է ամենէն տարածուն վարքագիծերէն մէկը, որ կ’արտայայտուի անհատէն մինչեւ ազգ։ Հաւանաբար շատեր նկատած են, թէ վերջին շրջանին, ինչպէս պլոկըրներ եւ ընկերային ցանցերու մէջ աշխուժ անձեր, կամ ալ պարզապէս սովորական օգտատէրեր իրենք զիրենք կը փորձեն մատուցել որպէս եզակի բնաւորութեան, անհատականութեան եւ այլ համանման փաթեթներ։ Պէտք չէ զարմանալ կամ վրդովիլ։ Այդ մէկը գրեթէ անցեալ դարու 50-ականներէն արդէն բաւական ուժեղ կ’արտայայտուէր արեւմտեան աշխարհին մէջ. այդ մասին շատ խօսած են ամերիկեան, գերմանական ու ֆրանսական ընկերաբանական ու հոգեբանական հիմնարկները։ Պարզապէս Հայաստանի մէջ ամէն բան բաւական ուշ կը յայտնուի, արդէն հինցած։ Եւ Հայաստանի մէջ այդ վարքագիծը կուլ տուած է անհատն ու խումբը եւ անհատն ու խումբը այժմ նոյն մեթոդով կը փաթեթաւորեն իրենք զիրենք եւ նաեւ ամբողջ հասարակութիւնն ու պետութիւնը։

Վերջին տարիներուն, տեքորաթիւ ինքնութիւնը գործնապէս կը կիրարկուի որպէս քաղաքական գործիք, երբ արեւմտամէտները ամէն յարմար առիթով կը խօսին, թէ հայ ժողովուրդը իր քաղաքակրթական էութեամբ «կը վերադառնայ արեւմուտք, ուր կը պատկանի»։ Հակառակորդները կը փորձեն նոյն մեթոդով տեքորացնել ազգային աւանդականը եւ սեւցնել արեւմտեան ընկերային որոշ չափանիշներ՝ ներկայացնելով որպէս համընդհանուր «եւրոպական ինքնութիւն»՝ խօսելով սեռական տարատեսակ ազատութիւններու, թմրեցուցիչի կամ բացասական այլ երեւոյթներու մասին։

Ասոնք բոլորը ձախողած փորձեր են զուտ այն առումով, որ անոնք ոչ մէկ ձեւով չեն կարողանար շօշափել հայկական իսկական ինքնութիւնն ու անոր ոգեղէնութիւնը։ Ժամանակակից աշխարհը հնարաւորութիւն կու տայ դուն քեզի դարձնելու քու անգին ապրանքանիշդ (brand): Այդպէս կ’ընեն բազմաթիւ երկիրներ, բայց մեր պարագային, մենք շօշափելիօրէն brand-ի կը վերածենք այն, ինչ որ հաճելի է ուրիշներուն, կամ ալ չափէն աւելի հասարակ է ու ընդունման/հաւանութեան ենթակայ բան մը։ Բնական է, որ խորքային առումով հայը կրնայ հասկնալ հայը, որովհետեւ հայուն ինքնութիւնը հայկական է ու ան շատ աւելի բարձր է, քան ուղղակի խորովածը, պարը կամ որեւէ պատմական պահ ու դէմք։ Բայց, ինչպէս արդէն նշեցինք, տեքորաթիւ ինքնութիւնը ի վերջոյ կը յանգեցնէ մրցավազքի՝ ընկերացած ընկճախտով, լճացուածութեամբ ու դատարկութեան արդէն իրական, ոչ թէ brand-ի վերածուած զգացումով։ Եւ այդ բոլորը այն պատճառով, որ հայկական իսկականը դրուած է մէկ կողմ ու փոխարինուած տեքորաթիւ բանով մը, որ հաճելի ու հասկնալի է բոլորին, փափուկ է, բայց լպրծուն։ Այս մէկը հայու փայլփլուն, ոգեշնչուած, բոլորին յարմար ու հասկնալի անդէմ ու անձեւ տեսակն է։ Ու ինչպէ՜ս է բազմացած այդ տեսակը այսօր Հայաստանի մէջ, որուն համար հայը ընդամէնը օրուայ զգեստ մըն է, ընդամէնը դիմակ մը եւս։

Ազգային ինքնութիւնը չի կրնար յարմարիլ տուեալ պահու «թրենտ»-ին, բայց ան կրնայ էականօրէն այլասերիլ, եթէ անընդմէջ կը վերափաթեթաւորուի ու կը տեքորացուի տարբեր զամբիւղներու համար։ Ան նահանջ է իրական ոգեղէն էութենէն, ան նահանջ է հայկականութենէն։ Ան կրնայ վաճառուիլ, եւ ինչպէս որեւէ վաճառուող ապրանք, ենթակայ է փճացումի, սակարկութեան։ Եւ նահանջը հայկականութենէն կը զօրանայ դէպի փախուստ։

Իսկ ի՞նչ կը մնայ անկէ ետք:

Արայիկ Մկրտումեան

Տեսնել նաեւ՝

• Նահանջ առանց երգի՝ Փոքր Մհերի «պատգամը» (մաս 1)

https://tinyurl.com/746k5fm8

• Նահանջ առանց երգի (2-րդ մաս)՝ Արտաւազդ Արքան սատանա՞յ, թէ՞ փրկիչ

https://tinyurl.com/yn33w7xp

• Նահանջը առանց երգի (3-րդ մաս). Քաջ Նազարը՝ թագաւոր, Փոքր Մհերն ու Արտաւազդը՝ կալանաւոր

https://tinyurl.com/4u7c36he

 

– Արեւ, լուսին, ժապաւէն…

Թաղը թնդացնող խանդավառութեամբ եւ առանց յոգնելու, թութակի պէս կ՛արտասանէինք այս բառերը եւ պարանը կը դարձնէինք երկու հոգիով, երրորդ մըն ալ կը ցատկէր, մինչեւ որ ոտքը կախուէր պարանին եւ «մեռնէր»։

Եւ այսպէս շարունակաբար կը ցատկէինք, կը մեռնէինք, կրկին ապրելու եւ պարանին խաղը վայելելու համար։

Աղջիկներուն յատուկ այս խաղը կը խանգարէին տղաքը, կը քաշէին պարանը մեր ձեռքէն, կը ճչայինք, կու լայինք, կը գանգատէինք մեր մայրերուն, մինչեւ որ հեռանային, սակայն անոնք հեռուէն կը դիտէին մեզ, կ՛ուզէին մեր ուշադրութիւնը գրաւել, քիչ մըն ալ գերակայութիւն զգալ, չէ՞ որ տղաք են եւ մեզմէ զօրաւոր։

Պարզութեամբ յատկանշուող մեր խաղերը հաճելի էին եւ հասարակաց նկարագիր ունէին, բոլորս նոյն խաղերով կ՛աճէինք, Հալէպի Նոր Գիւղի թաղերուն երեխաները իրարմէ չէին տարբերեր իրենց արտաքինով, հագուստով եւ նկարագրով։

Ոչ մէկ ճոխութիւն եւ ձեւականութիւն, մեր մտահորիզոնը կը կերտուէր մեր տարիքին բնորոշ զբաղումներով, հեռատեսիլ իսկ չունէինք, բայց արտաքին աշխարհին հետ մեր կապը կը զարգանար բնազդական մղումներով։

Մեր խաղերը մեր թաղերուն դրոշմը կը կրէին, գետինը կաւիճով քառակուսիներ կը գծէինք եւ գիծ կը խաղայինք, մէկ ոտքի վրայ ցատկելով, կը հրէինք կօշիկի կրունկը, մինչեւ որ հասցնէինք վերջին քառակուսիին, կը պարտուէինք, երբ կրունկը գիծի մը վրայ կենար։

Երբ կը յոգնէինք ցատկռտելէն, հարս-հարս կը խաղայինք, մեզմէ մէկուն գլուխը շղարշով կը զարդարէինք, հարսը կը հագնէր մօրը կօշիկները, եւ բակին մէջ կը քալէր նազանքով եւ ամօթխածութեամբ, այս խաղին ներկայ կ՛ըլլային մեր մայրերը, հեռանկարներ եւ երազներ կը հիւսուէին՝ առանց փեսաներու։

Իսկ մեր պարպիները այնքա՜ն նախնական էին, որքան մեր խաղերը, լաթէ պուպրիկներ ունէինք, որոնք ճերմակ կտորէ կարուած էին եւ բամպակով լեցուած, մայրական բնազդին յագուրդ տուող այդ պուպրիկները մեր մտերիմներն էին եւ անբաժան ընկերուհիները։

Երբ յոգնէինք, մօտակայ խանութէն ծեծուած մուրկի (լէպլէպու)ի թթուով խառն փոշի կը գնէինք եւ կ՛ուտէինք, փոշին կոնաձեւ թուղթերու մէջ դրուած կ՛ըլլար, կ՛արժէր քանի մը ղրուշ միայն, իսկ շաքարեղէնը ախորժաբեր էր եւ համեղ, վստահաբար կը յիշէք մանիշակագոյն, կարմիր, դեղին շաքարները։

Որքան մօտենամ մանկութեանս, այնքան պարզութեան համն ու հոտը կը զգամ, արհեստագիտութիւն կոչեցին, խլեցին մանկութեան հարազատութիւնը։

Չունէինք շռայլութիւն, սակայն ունէինք առողջ մանկութիւն, քիչ քիչ աճող հասունութիւն,

Զուլալ մտահորիզոն,

Վաղուան երազանքով մեծցող փայլուն աչուկներ,

Արեւոտ երկինք

Երազկոտ լուսին

Գունագեղ ժապաւէն։

 

Բանտարկուած ենք այդ ոգեղէն ոլորտին մէջ,

ուրկէ ելլելը այդքան դառն է …

իսկ մնա՞լը…

անդիմադրելի քաշողականութեամբ

դառնալ նոյն ծիրին մէջ,

որուն կեդրոնը…դո՛ւն ես.

դառնալ այնպէս՝ ինչպէս երկիրը արեւին շուրջ,

լեցուն կեանքով, գեղեցկութեամբ,

նաեւ՝ դաժանութեամբ եւ զրկանքով:

Մօտենալը անհնար է,

հեռանալը…

կորուստ անջրպետին մէջ անհուն,

մթութեան մէջ անտեղեակ:

եւ ես… կը շարունակեմ դառնալ նոյն ծիրին մէջ

մերթ խնդալով, մերթ լալով եւ…հայհոյելով:

Հոկտեմբեր 2025
Մարալ Տ.

Իր 19 փետրուար 2026-ի համարով, լիբանանեան «Ալ-Ախպար» թերթը հրապարակած է «Համայնքներ «անհետացման» ճամբուն վրայ» խորագրեալ յօդուած մը՝ հիմնուած հետազօտող Քամալ Ֆըղալիի մէկ ուսումնասիրութեան վրայ (դեկտեմբեր 2025)՝ «ժողովրդագրական տուեալներ. Լիբանանի մէջ համայնքային հաւասարակշռութեան խախտումի ցուցանիշեր․ 2000-2025» խորագրով:

Կարելի եղաւ նաեւ ձեռք ձգել Ֆըղալիի ուսումնասիրութիւնը:

Այս ուսումնասիրութիւնը, հիմնուած ընտրական ցանկերու վրայ (2000–2025), ցոյց կու տայ, որ ընտրողներու համայնքային բաշխումը կ’ապրի արմատական փոփոխութեան հոլովոյթ մը։ 2025-ին ընտրողներու 66.4%-ը իսլամ են, մինչ քրիստոնեաները կը կազմեն 33.5%-ը: Ըստ նախատեսութիւններու, մինչեւ 2050, քրիստոնեաներու տոկոսը կրնայ նուազիլ մինչեւ 25%-ի։

Ստորեւ՝ Ֆըղալիի եզրակացութիւնները տախտակներով:

I. Ընտրողներու համայնքային բաշխումը (2000–2025–2050)

2000–2025 ժամանակահատուածին, իսլամ ընտրողներու աճը կը ներկայացնէ 71% համեմատութիւն մը, մինչ քրիստոնեայ ընտրողներու աճը՝ 14%։ Եթէ այս ընթացքը շարունակուի, 2050-ին քրիստոնեաներու համեմատութիւնը կրնայ իջնել շուրջ 25%-ի։

II. Տարիքային կառուցուածք եւ ընտանեկան գրանցումներ (2025)

Իսլամներու ընտանեկան գրանցումները գրեթէ կը ներկայացնեն կրկինը քրիստոնեաներուն։ Տարիքային միջին տարբերութիւնը 8,5 տարի է: Տարիքային այս տարբերութիւնը կը նշանակէ, որ իսլամ ընտանիքները ունին աւելի երիտասարդ բնակչութեան հիմք, որ կրնայ աւելի արագ կշռոյթով աճիլ ժամանակի ընթացքին:

III. Ներքին համայնքային տարբերութիւններ
Իսլամ համայնքներ

Քրիստոնեայ համայնքներ

IV. Ընտանեկան գրանցումներու անհետացման վտանգ

Քրիստոնեայ համայնքներու մէջ որոշ խմբաւորումներու պարագային, անհետացման տոկոսը աւելի է քան 30%-ը:

Մինչեւ 2040–2050, ըստ Ֆըղալիի նախատեսութիւններուն, իսլամ ընտրողները պիտի դառնան գերակշող տարիքային բոլոր խմբաւորումներու մէջ եւ քրիստոնեայ որոշ համայնքներ զգալիօրէն պիտի նօսրանան:

Լիբանանի Հայ Համայնքը․ Ընտրական Տուեալներ

Ինչպէս տեսանք, Լիբանանի ընտրական ցանկերը կը հանդիսանան ամենէն վստահելի ժողովրդագրական աղբիւրներէն մէկը՝ գնահատելու համայնքային եւ դաւանական հաւասարակշռութեան փոփոխութիւնները։ 2000-էն մինչեւ 2025 արձանագրուած տուեալները ցոյց կու տան, որ հայ համայնքը՝ մասնաւորաբար հայ առաքելական եւ հայ կաթողիկէ ընտրողներու շրջագիծին մէջ, կը դիմագրաւէ աստիճանական, բայց յստակ նահանջ մը։

I. Հայ Առաքելական Ընտրողներ (2000–2025)

2000-էն 2025, հայ առաքելական ընտրողներու ընդհանուր անկումը կը հասնի շուրջ 10.6%-ի։ Անկումը հետեւողական է արձանագրուած ընտրական բոլոր փուլերուն։

II. Հայ Կաթողիկէ Ընտրողներ (2000–2025)

Հայ Կաթողիկէ ընտրողներու թիւը սահմանափակ աճ արձանագրած է մինչեւ 2018, ապա՝ անկում։ Ընդհանուր 25 տարիներու ընթացքին, անկումը կը մօտենայ 1.7%-ի։

III. Ընդհանուր Հայ Ընտրական Պատկերը

Այս ժամանակամիջոցին, ամբողջ Լիբանանի ընտրողներու թիւը աճած է զգալի չափով, մինչ հայ ընտրողներու թիւը նուազած է։

IV. Տարիքային Կառուցուածք եւ Արտագաղթ

Տուեալները կը փաստեն, որ Քրիստոնեայ համայնքներուն մէջ տարիքային կառուցուածքը աւելի ծերացած է, իսկ երիտասարդ տարիքային խաւերու նուազումը եւ արտագաղթը կը խորացնեն ժողովրդագրական նահանջը։ Արտագաղթը յատկապէս կ’ազդէ հայ համայնքին վրայ։

Ծերացող ընտրազանգուած

Ըստ Ֆըղալիի ուսումնասիրութեան, հայկական համայնքները քրիստոնեայ խմբաւորումներու մէջ ամենէն բարձր միջին տարիքը ունին․

• Հայ առաքելական ընտրողներու միջին տարիքը՝ 63.3
• Հայ կաթողիկէներու միջին տարիքը՝ 62.8

Այս թիւերը զգալիօրէն աւելի բարձր են մարոնիներու կամ այլ քրիստոնեայ հիմնական համայնքներու համեմատ։

Միջին տարիքի բարձրացումը ինքնին քաղաքական խնդիր մը չէ, բայց երբ անոր կը միանան արտագաղթի, երիտասարդ սերունդի թիւի նուազումը եւ հետեւաբար՝ ծնունդներու նուազումը, ան կը դառնայ կառուցային վտանգ։ Հետեւանքը՝ համայնքային վերանորոգման սահմանափակում, ղեկավարութեան հեզասահ փոխանցումի դժուարութիւն եւ հաստատութիւններու վրայ ծանրացող բեռ։

Ընտանեկան գրանցումներու «անհետացման» սպառնալիք

Ուսումնասիրութեան ամենէն մտահոգիչ եզրակացութիւններէն մէկը կը վերաբերի ընտանեկան գրանցումներու ապագային։ Ըստ տուեալներուն, հայկական ընտանեկան գրանցումներու 31.4%-ը կրնայ անհետանալ յառաջիկայ 30 տարիներուն ընթացքին, ինչ որ կը համապատասխանէ հայ ընտրողներու շուրջ 12.2%-ին։

Այսինքն՝ հարցը միայն ընտրողներու թիւին նուազումը չէ, այլ ինքնին համայնքային կառոյցի կրճատումը։

Երբ կը տկարնան ընտանեկան հիմքերը, հետեւանքները կը տարածուին դպրոցներու, մշակութային միութիւններու, կուսակցութիւններու եւ բարեսիրական կառոյցներու վրայ։ Կազմակերպական հզօրութիւնը, որ երկար տասնամեակներու ընթացքին եղած է լիբանանահայութեան ուժը, կը դառնայ աւելի փխրուն։

Քաղաքական լծակներու աստիճանական տկարացում

2000–2025 ժամանակահատուածին հայ առաքելական ընտրողներու թիւը նուազած է 10.6%-ով, իսկ հայ կաթողիկէներունը՝ 1.7%-ով։

Լիբանանի քաղաքական համակարգին մէջ, ուր ներկայացուցչութիւնը հիմնուած է թիւերու վրայ, այս փոփոխութիւնը ունի ուղղակի հետեւանքներ։ Թիւի նուազումը կը նշանակէ բանակցային դիրքերու աստիճանական թուլացում, յատկապէս այն պահերուն, երբ օրակարգի վրայ կը դրուի ընդհանուր համակարգին վերաձեւաւորումը։

Ուսումնասիրութիւնը նաեւ կը շեշտէ, որ ժողովրդագրական իրականութեան եւ իշխանութեան բաշխման միջեւ աճող հակասութիւնը մնայուն ճնշում եւ քաղաքական անդամալուծութիւն կը ստեղծէ։

Այս միջավայրին մէջ փոքր համայնքները աւելի խոցելի են։

Ինչպէ՞ս ընթերցել այս իրավիճակը

Այս բոլորին մէջ կարեւոր է հեռու մնալ զգացական կամ ինքնապաշտպանական վարքագիծերէն։ Ժողովրդագրութիւնը ճակատագիր չէ, այլ չոր իրականութիւն մը, որ պէտք է ըմբռնել առարկայական դատողութեամբ։ Ֆըղալիի ուսումնասիրութիւնը ցոյց կու տայ, որ արտագաղթը եւ արտասահմանեան ծնունդները չգրանցելը կառուցային ազդեցութիւն ունին ընտրազանգուածին վրայ։

Հետեւաբար, հարցը միայն «թիւերու» մասին չէ, այլ համայնքային կազմակերպուածութեան, նոր սերունդներու ներգրաւման եւ քաղաքացիական մասնակցութեան վերաձեւակերպման։

Լիբանանի քաղաքական ապագան չ’որոշուիր միայն սահմանադրական յօդուածներով կամ քաղաքական համաձայնութիւններով։

Լիբանանահայ համայնքը կը գտնուի պատմական խաչմերուկի մը առջեւ․ կա՛մ ժողովրդագրական այս փոփոխութիւնը պիտի դիտէ որպէս սպառնալիք եւ փակուի ինքն իր մէջ, կա՛մ զայն պիտի վերածէ ռազմավարական մտածողութեան մեկնակէտի՝ վերակազմակերպելով իր հաստատութիւնները, խթանելով երիտասարդութեան ներգրաւումը եւ ամրապնդելով իր քաղաքացիական դերակատարութիւնը։

Ժողովրդագրութիւնը չոր տուեալներու ներկայացում է, բայց անոր հետեւանքները երբեք չոր չեն։

 

Ընկերային-քաղաքական իրականութեան մէջ, արուեստագետը դրսեցին է, ըստ ժողովրդային լայն խաւերու ընդհանուր կարծիքին։

Դուրսը՝ ըստ ժողովրդային հասկացողութեան, այն տարաշխարհիկ, ունակութենէ հեռու, այն վայրն է, որուն մուտքի արտօնագիրը միայն ստեղծագործ հանճարները կամ նման անձիք կրնան ունենալ։

Դուրսն են այն մարդիկը, որոնք օրական եօթը ժամէն պակաս կ’աշխատին, որոնք առաւօտեան «ալարմ»ի զնգզնգոցի փոխարէն, անձրեւի կամ թռչուններու շարականներով կ’արթննան, եւ դեռ կը յիշեն թուղթի ծրարներու բոյրը, գիրքը, մատիտը, մելանը։ Տարածուած առասպելաբանութիւններուն մէջ, դրսեցիները չեն լսեր համակարգչային փակակալներու կամ հեռաձայններու ստեղծած ժխորը, եւ չեն հաւատար անոր կարեւորութեան:

Դրսեցին նաեւ անգործն է, տառապանքէն հաճոյք ստացողը, մտաւորականներուն գնչու տեսակը՝ Խեւը։

«Տառապող արուեստագէտ»-ի առասպելը սկսած է տարածուիլ 19-րդ դարուն Եւրոպայի մէջ ծնունդ առած վիպապաշտութեան ընթացքին, երբ գրողներն ու փիլիսոփաները շեշտը դրին անհատի ներաշխարհին ու գոյացական տագնապներու վրայ, որպէս հոգեկան խորք ցոյց տուող չափանիշ։

Այդ ժամանակի քննադատներն ու մշակութային վերլուծաբանները սկսան կապել հոգեկան պայքարն ու տառապանքը ստեղծագործական ուժի հետ՝ հանրութեան մէջ ստեղծելով այն ենթադրութիւնը, թէ հանճարն ու տառապանքը զոյգ եղբայրներ են:

20-րդ դարու այս պատկերացումը աւելի տարածուեցաւ արտայայտապաշտութեան եւ դասական գոյացական փիլիսոփայութեան բովանդակութեան ընդմէջէն:

Այս է պատմական բնագիրը «տառապող արուեստագէտ»-ի գաղափարին:

Առասպելաբանութիւն մը, որուն մէջ կը տեսնեմ կտոր մը ճշմարտութիւն եւ մեծ պատրանք։

Ես չեմ ուզեր ըսել որ Վանկոկը, կամ Ֆրիտա Գահլօն հոգեկան ճգնաժամային պահեր չեն ապրած իրենց կեանքին ընթացքին, ընդհակառակը՝ կ’ուզեմ ըսել, թէ նայեցէ՛ք, ինչպէս որ իւրաքանչիւր զգայուն մարդ իր կեանքին ընթացքին ամպայման դէմ յանդիման կը գտնուի դժուարութիւններու եւ անխուսաբելիօրէն կ’ապրի ծանր հոգեկան տագնապ, Վանկոկն ալ ունեցած է իր դժուարակիր մարտահրաւէրները։

Կ’ուզեմ աւելցնել՝ ըսելով, որ ստեղծագործելու կարողութիւնը խռովութեան մէջ չի ծնիր, կը ծնի մտքի յստակութեան մէջ։ Տառապանքը, եւ ամենէն կարեւորը՝ ձեւարիկ տառապանքը որեւէ կապ չունի ստեղծագործելու հետ։

Այս ենթադրութիւնները, յաճախ կը կարծրատպեն շատ արուեստագէտներ՝ ստիպելով զանոնք, որ «երջանիկ տառապող»-ի դերը որդեգրեն իբրեւ թէ չնաշխարհիկի երեւոյթ ունենալու համար։

Եւ կը տուժեն երկու կողմերը, արուեստագէտը որ ժամանակի ընթացքին կը կորսնցնէ իր անկեղծութիւնը, եւ ժողովուրդը որ արուեստագէտ մը կը կորսնցնէ։

Գիտական հսկայ յառաջդիմութեան դիմաց, այսօր ունինք հետեւեալ ժամանակակից իրականութիւնը նկարագրող տուեալները՝ դրամատիրական ուժի կիրառման նոր ոճեր եւ փուլեր, օրական կեանքի արագ եղանակ՝ վազվզուք, տարբեր երկիրներու համայնքներու մէջ հաւաքական ինքնութիւններու վերիմաստաւորում եւ նորաձեւ ֆաշիզմի ծագում, պատերազմ եւ ցեղասպանութիւն, կենսոլորտային լուրջ տագնապ, եւ այլն, եւ այլն։

Եթէ արուեստագէտը, հակառակ աւանդական ենթադրութեան, անտարբեր է այս գայթակղութեան դիմաց, եւ հետաքրքրուած է միայն ու միայն իր ներաշխարհով, կ’ուզէ դիրքորոշում ունենալ իր խօսքին կամ գործին մէջ, ուրեմն նախ եւ առաջ պէտք է ունենայ ժուժկալ բնաւորութիւն, տրամաբանելու շնորհք եւ յստակ ապացոյցներու վրայ հիմնուած քաղաքական կարծիքներ։

Մանաւանդ՝ համարձակօրէն ընդվզելու քաջութիւն ունենայ:

Նաեւ՝ «չէզոք» պատմաքաղաքական առասպելներու, ենթադրութիւններուն ետեւ թաքնուած իրականութիւնը բացայայտելու կորովը:

Լռող արուեստագէտը կը պատկանի Դուրսին։

Դեռ համր արուեստագէտը կա՛մ շինծու է, կա՛մ իր կարգը կը սպասէ։

Արուեստագէտը պատասխանատուոթիւն ունի, իր գործերուն միջոցով ցոյց տալու ո’չ միայն պարկեշտութիւն, այլ նաեւ դիրքորոշում տարբեր ժամանակակից ընկերային, տնտեսական եւ քաղաքական հարցերու մասին։

Արուեստագէտներու անկայուն վիճակը եւ թափառաշրջիկութիւնը դիւթական կամ երանելի չէ։

Ան փաստ մըն է, որ դրամատիրական իշխող դրութեան մէջ, զարգանալու, ստեղծագործելու, ապրելու փոխարէն երկար տարիներու սրտակէզ աշխատանքով է իրական ապագայի մը կերտումը։

Աղքատ եւ միջին դասակարգի կողմէն ընդունուած «Սովորական կեանք»-ը օրական նուազագոյնը ութ ժամ չուզելով աշխատիլն է, տոկալով քանի մը ղուրուշ վրայ վրայի դնելն ու տուն գնելու երազանքով ապրիլը, ընտանիք կազմելու եւ գոյատեւելու տենչանքն ու յարատեւ տանջանքն է։

«Սովորականի» այս հասկացողութիւնը պէտք է դրուի անյետաձգելի մարտահրաւէրի առջեւ։

Այսօր, ամէն ժամանակներէ աւելի, պէտք է արուեստագէտը ցոյց տայ, որ ինքը ո՛չ թէ դուրսին, այլ ներսին կը պատկանէր, եւ տակաւին կը պատկանի։

Հրանդ Գալէմքերեան

Երբ «պահակ» բառը լսեմ, անմիջապէս կը մտաբերեմ մեր թաղին երիտասարդ տղաքն  ու հայրերը եւ երբեմն ալ մեծհայրերը, որոնք գիշերները հերթաբար մեր թաղերու պաշտպանութեան գործին լծուած էին: Սակայն ցերեկները թաղին խանութպաններուն կողքին, մեծհայրիկները հոն՝ մայթին վրայ նստած իրենց խաղի ու զրոյցի պահուն, նաեւ մեզ հսկելու պարտականութիւնը ստանձնած էին:

Այս բոլորին կողքին, կային նաեւ ուրիշ պահակներ, որոնց, մենք՝ փոքրերս, լաւ գիտէինք եւ անոնք ալ մեզ լաւապէս կը ճանչնային, թէեւ երբեմն անտեսուած ու լքուած, բայց անոնք միշտ հոն էին իրենց պարտականութեան վրայ: Անոնք մեր թաղի անտուն ու անտէր կատուներն ու շուներն էին: Այո,՛ այդ անասունները, գիտեմ պիտի զարմանաք, բայց այդպէս էր իրողութիւնը: Փոքրերու աչքերով պէտք է դիտել, լաւապէս տեսնելու եւ ընկալելու անցած-դարձածը:

Անտէր էին, բայց բոլորս անոնց տէրերն էինք, որովհետեւ մեզի համար անոնք թափառականներ չէին. անոնք պահապաններ էին, լուռ վկաներ եւ հաւատարիմ ընկերներ։  Այդ կենդանիները մեզ կը ճանչնային. եթէ պատահէր, որ մեր փողոցի խաղի ժամերուն հոն չըլլայինք, մեր թաղի կատուները ինքնաշարժներուն վրայ նստելով դէպի վեր՝ մեր պատշգամները կը դիտէին, իսկ շուները շէնքերուն մուտքին զետեղուած ինքնաշարժներուն տակը կը քնանային բաց աչքերով։

 Անոնք կը զատորոշէին մեր ձայները եւ գիտէին մեր առօրեան, նոյնիսկ մեր տրամադրութիւնները։ Շուն մը մեր խաղերու ընթացքին մեր քովէն կը քալէր, մեր գնդակը կը հաւաքէր երբ պատահէր, որ ամուր հարուածի մը պատճառով հեռու տեղ մը հասնէր ան. կարծես գիտէին վտանգը եւ զգոյշ էին որ ո՛չ ոք վնասուի։ Կատուները լուռ մեզի կը հետեւէին՝ իրենց անհետանալու եւ երեւան գալու պահերը ընտրելով կախարդանքի մը պէս. օրինակ, երբ մեր ձայները բարձրանային՝ մէջտեղ կ’ելլէին ու կը մլաւէին, իսկ երբ ուրախ խաղայինք, անոնք ալ հանդրարտ նստած կը մնային իրենց տեղերը։ Երբ օտարներ փողոց մտնէին, կենդանիները իրենք առաջինը կը նկատէին։ Անոնց զգոյշ եւ արթուն ըլլալը մեզ ապահով կը զգացնէր, նաեւ պաշտպանուած՝ զգացում մը, որ այն ատեն տակաւին չէինք կրնար բացատրել, սակայն հիմա լաւ կը հասկնամ, թէ անոնք ոչ միայն մեզ կը հսկէին, այլ նաեւ կը սորվեցնէին զանազանել վտանգը ապահով ըլլալէն եւ զիրար պաշտպանելու յատկութիւնը կը փոխանցէին մեզի:

Մանկութեան տարիներուն, մենք ամբողջ սրտով կը հաւատայինք, թէ այդ կենդանիները մեզ կը պահպանէին եւ մեր մէջ ալ փոխադարձաբար կ’արթննար այդ անասունները կերակրելու եւ խնամելու փափաքն ու պարտականութիւնը։ Բայց այս բոլորէն աւելի կարեւորը այն էր, թէ ի՛նչ սորվեցանք մենք անոնցմէ:

Ամէն անգամ, որ իմ ուտելիքէս բաժին կը հանէի այդ անմեղ ու անվնաս անասունին եւ երբեմն հետս դպրոց տարած ուտելիքէս մաս մը կը պահէի, որ տուն վերադարձի ճամբուն վրայ կերակէի անոնցմէ գոնէ մէկը կամ երկուքը, ես կը սորվէի կարեկցանք, գութ եւ ունեցածս բաժնելու պատրաստակամութիւն՝ մարդկայնական գիծեր, որ ոչ դպրոցը ինծի սորվեցուց եւ ոչ ալ՝ մեր մեծերը: Կ’ըլլային օրեր, երբ վիրաւոր, լքուած ու առանձին մնացած փոքրիկ անասունը ձեռքերուս մէջ ապահով հետս տուն կը բերէի, զինք խնամելու կամ կեանքը փրկելու նպատակով. այսպէ՛ս սորվեցայ գուրգուրանք եւ հոգատարութիւն: Այդ անասուններուն աչքերուն մէջ յստակօրէն կը տեսնէի ամբողջական վստահութիւն՝ վստահութիւն իմ ձեռքերուս, վստահութիւն անձիս հանդէպ: Այսպէս է, որ պատասխանատուութեան կանչը աւելի քան երբեք իմ հոգիիս խորը թափանցեց եւ իմ ինքնութեանս ու իմ ապագայ կերպարիս հիմքերը դրաւ՝ հոն քանդակելով ընկերային շատ մը հմտութիւնները, առանց որոնց ես պիտի չըլլայի ինչ որ այսօր եմ: Նոյնը կ’ընէին նաեւ իմ տարիքիս խաղընկերներէս ու դասընկերներէս շատերը:

Հետաքրքական դրուագ մը այդ օրերէն. օր մը, այսպէս անտէր ու մինակ փոքրիկ կատու մը վերցուցի փողոցէն ու տուն բերի՝ քաջ գիտնալով, որ մայրս պիտի չընդունի այդ անասունը մեր տունէն ներս, ուստի որոշեցի զինք պահել մեր դրացիին տունը: Դրացիին տունը տարիներէ փակ էր եւ տանտիրոջ բացակայութեան մեր հոգատարութեան վստահուած էր: Այդ լուռ բնակարանը մերը դարձաւ, ուր այդ խեղճուկ ու տկար կատուին յատուկ ու ապահով անկիւն մը տուի, պատսպարուելու, ուտելու եւ խմելու համար:

Ամէն օր, դասերէս ետք ներս կը սահէի ծաղիկները ջրելու պատրուակով. զարմանալիօրէն դասերս ու պարտականութիւններս ալ շուտով կ’աւարտէի։ Մի քանի օր ետք արդէն իմ փոքրիկ ընկերս դռան բացուելու ու փակուելու ձայնին վարժուած էր եւ վազելով կը հասնէր զիս դիմաւորելու։ Ժամանակի ընթացքին սկսաւ զիս սպասել դռան մօտ, կարծես ոտնաձայնս գիտէր եւ ժամերը կը հաշուէր։ Կամաց-կամաց ան դողդոջուն ձագուկէ մը վերածուեցաւ սլացիկ ու ինքնավստահ կատուի մը։ Այլեւս անոր ձայնը տունէն դուրս պիտի սկսէր լսուիլ, ի՞նչ ընելու էի. երկար մտածեցի ապա հաշտուեցայ իրականութեան հետ, որ այս փոքրիկ ընկերս պիտի հեռանայ մեր գաղտնի ապաստանարանէն եւ դուրսը իր նմաններուն հետ պիտի վազէ ու խաղայ: Շաբաթները ամիսներու վերածուեցան եւ իմ կատուս մեծցաւ մեր գաղտնիքին զուգահեռ։

Այո, ան սկսաւ ճանչնալ հոտս, սորվիլ ժամերս եւ մտերմանալ յոգնած շունչիս։ Իսկ ես սորվեցայ, թէ ի՛նչ կը նշանակէ սպասող ունենալ։

Գարնան օր մը, դուռը բացի եւ զինք չգտայ: Շատ չփնտռեցի, որովհետեւ կը սպասէի այդ օրը: Սակայն, ժամանակ մը ետք, ան վերստին երեւցաւ. մեր փողոցի դռան դիմաց նստած էր եւ կարծես չէր մոռցած դպրոցէն վերադառնալու ժամս եւ զիս կը սպասէր: Ներս առի զինք ու կերակրեցի, ապա ան քիչ մը խաղաց ու քնացաւ: Երբ արթնցաւ, դուրս ուզեց ելլել ու գնաց: Ան ալ վարժուած էր դուրսի կեանքին ու գտած էր իր նմանները, բայց չէր մոռցած նաեւ իր առաջին տունը: Օ՜հ այդ առաջին տունը, զոր մարդիկ կը մոռնան, սակայն անասունը՝ ոչ: Օր մըն ալ, զինք գտայ մեր շէնքի մուտքին դիմացը: Կարծես անհամբեր կը սպասէր ժամանումիս. տարբեր էր, անհանգիստ ու յոգնած: Ան շատ արագ կերաւ ու գնաց: Չհասկցայ պատահածը:

Քանի մը օր անհետացաւ։ Կարծեցի, որ դուրսի աշխարհը ընտրած է եւ վերջնականապէս հեռացած մեր թաղէն: Բայց ան նորէն եկաւ։ Հոն էր՝ նոյն տեղը եւ նոյն ժամուն: Անոր մլաւիւնը խոր էր, բայց ես հասկցայ թէ դուրսը դռան դիմացն է ու ներս կ’ուզէ մտնել: Ներս առի զինք. ան զգուշութեամբ եւ դանդաղ քայլերով մտաւ եւ իր բերանով շալկածը ուղղակի իմ ոտքերուս մօտ դրաւ. իր նորածին ձագուկն էր ան։ Ապա վեր ինծի նայեցաւ՝ հանդարտ ու ինքնավստահ։

Թէեւ բազմաթիւ նոր անկիւններ սորված էր ու տեղեր գտած, ան իր ձագը ուզեց ինծի վստահիլ։ Իրեն համար ամենէն ապահով վայրը եւ ամենէն վստահելին ես դարձած էի: Իմ ընկերս մայր դարձած էր եւ իր մայրական բնազդը զինք մղած էր իմ քովս: Այդ լուռ, փոխ առնուած բնակարանին մէջ անբացատրելի զգացումի մը գիտակցութիւնը ունեցայ․ այդ մայր անասունը կը հաւատար, թէ այս վայրը աշխարհի ամենէն ապահով տեղն էր եւ կը հաւատար, թէ ես այդ ապահովութեան երաշխիքն էի։

Այսօր, որպէս մանկավարժ, յստակ կը տեսնեմ, թէ այդ կենդանիները ինչպէս ձեւաւորեցին այն անձը, որ ես դարձայ։ Անոնք սորվեցուցին կարեկցութիւն, հոգատարութիւն, պատասխանատւութիւն եւ պարտականութեան գիտակցութիւն եւ այս բոլորէն վեր սորվեցուցին սիրել եւ իրարու պաշտպանել ինչպէս մայր կատուն իր ձագուկին համար զատեց ամենաապահով վայրը եւ մնաց անոր քով պաշտպանելու զինք: Նաեւ անոնք սորվեցուցին ինքնակարգաւորում։ Շատ երեխաներ ձանձրոյթէն, մինակութենէն կամ բարկութենէն մղուած կը հակին վատ սովորութիւններու։ Կենդանիներու հանդէպ հոգատարութիւնը կը լեցնէ այդ զգացական բացերը։ Անիկա նպատակ կու տայ եւ մանուկին ներքին ուժն ու շարժունութիւնը կը վերուղղէ դաստիարակիչ ու առողջ սովորութիւններով, ոչ թէ քանդումի։ Ուսումնասիրութիւններ նաեւ կ’ըսեն թէ կենդանիներու հոգ տանող երեխաները աւելի հանդարտ, աւելի հաստատ եւ աւելի համբերող կը դառնան ուրիշներու հանդէպ։

Ճիշդ է որ անասունները չեն դատեր, չեն խրատեր. անոնք պարզապէս կը պատասխանեն այն կերպին, որով դուն իրենց հետ կը վարուիս. եւ այդպէս, մեղմօրէն, կը ձեւաւորեն  մանուկին անհատականութիւնը։

Հիմա փողոցը այլեւս նոյն տեսքը չունի։ Հոն այլեւս մանուկները ազատ չեն խաղար, սակայն անասունները հոն են եւ պատրաստ սորվեցնելու, ինչպէս մեր մանկութեան ըրին. առանց բառերու անոնք փոխանցեցին դասեր որոնք խոր ու շինիչ արմատներ ձգեցին մեր մէջ:  

Այսօր, երբ կը դասաւանդեմ, միայն ակադեմական բովանդակութիւն չեմ փոխանցեր։ Կը սորվեցնեմ բարութիւն, կը սորվեցնեմ հոգատարութիւն, կը սորվեցնեմ տկարներու նկատմամբ կարեկցութիւն ու գութ, քանի որ այդ դասերը կանուխ սորվեցայ, այն թաղին մէջ, ուր կենդանիները պահակ կը կանգնէին, իսկ երեխաները կը սորվէին, թէ ինչ կը նշանակէ մարդ ըլլալ։ Եւ այդ անասունները կրթեցին սիրտս։

Լենա Պօղոսեան

Հայաստանը իսկապէս անօգնական երկիր է, ընդ որում անօգնական է նախ իր գաղափարական, ապա եւ քաղաքական, տնտեսական եւ առհասարակ մնացեալ բոլոր առումներով։ Ու այս այն անօգնականութիւնը չէ, որ կարելի է քանի մը հարիւր միլիոն տոլարով վերացնել կամ զէնք գնելով պաշտպանել։ Խօսքը առաջին հերթին մարդոց ուղեղին մէջ գոյութիւն ունեցող անօգնականութեան մասին է եւ այդ բոլորէն ծնող թշնամանքի, իրարամերժութեան, խեղճութեան, թունաւոր մթնոլորտ եւ այլ, համանման երեւոյթներու մասին։

Հայաստանի մէջ այսօր չկայ գաղափարական որոշակի քօղ, որ քիչ թէ շատ ըլլայ ընդհանուր բոլորին։ Նոյնիսկ հայրենիքի եւ կրօնի մասին պատկերացումները խիստ աղաւաղուած են։ Ընդհանրութիւն չկայ նաեւ այնպիսի տարրական ըմբռնումներու շուրջ, ինչպիսիք են ճշմարտութեան, բարիքի կամ առհասարակ ընկերային չափանիշները։ Կարծես տարբեր իրականութիւններէ նոյն միջավայրին մէջ պատահաբար յայտնուած խումբեր են, որ իրարու հանդուրժել չկարողանալով, կը խեղդեն զիրար։ Բնականաբար այդ բոլորը կ’արտայայտուին նաեւ մարդկայնական ոլորտին մէջ, ուր ամէն բան գրեթէ աղէտալի է եւ այդ բոլորը առհասարակ ամէնուր կ’արտայայտուին։

Զարմանալի ու տխուր է, բայց Խորհրդային Միութեան կործանումէն 30 տարի յետոյ ալ ստիպուած ես ընդունելու, որ ան շատ աւելի լուրջ պետութիւն էր՝ պետական առումով, քան մենք։ Բաւական է նայիլ այն հսկայական ենթակառոյցներուն, որ խորհրդային օրով կառուցած են եւ այն ողորմելի ջանքերուն, որ կը գործադրուին վերջին 30 տարիներուն։ Մեթրօ, Ցեղասպանութեան յուշահամալիր, Սարդարապատի յուշահամալիր, հարիւրաւոր գործարաններ, ամբողջական քաղաքներ, հարիւրաւոր գիւղեր, որ ոտքի կանգնած էին ու կը գործէին։ Այսօր այդ բոլորէն աւերակներ մնացած են, կամ ստուերներ։ Չէ, այս ռուսական աշխարհի կամ խորհրդային թաքնուած գովասանք չէ, այլ մեր իրականութեան տժգունութեան ներկապնակի գոյներուն միախառնումը, որմէ միայն մէկ երանգ կը ստանանք՝ գորշ անորոշութիւն։

Մենք մերժած ու կը շարունակենք մերժել բոլորը ու ամէն ինչ, մի՛շտ։ Մենք դժգոհ ենք բոլորէ՛ն ու մի՛շտ, որովհետեւ աշխարհի մէջ ոչ ոք մեզ չի հասկնար, որովհետեւ աշխարհը չի հասկնար կամ չ’ուզեր հասկնալ, թէ մեզ ինչպէս պէտք է օգնել ու փրկել։ Մենք կը շարունակենք հիացումով նայիլ Քանթին, իսկ մեր հասարակական ու փիլիսոփայական միտքը կը շարունակէ թափառիլ անհեթեթութեան ու դատարկութեան անդունդին մէջ։ Պարզ օրինակ մը։ Փողոցը քալող եւ աղբ թափող կամ շատ դանդաղ քայլով եւ ուրիշը խանգարող, մէկ խօսքով որեւէ անտրամաբանական ու տգեղ վարմունք ցուցադրող մարդուն (իսկ անոնք շատ են) մօտեցէք եւ հարցուցէք, թէ ինչու՞ նման բան կ’ընես։ Կը ստանաս անհեթեթ ու հարցին չվերաբերող պատասխան մը․ «լաւ կ’ընեմ»։ Կը հասկնա՞ք։ Մարդը նոյնիսկ չի հասկնար քու հարցումդ, չի հասկնար, որ դուն իր արարքին պատճառը կամ նպատակն կը հարցնես, իսկ ինքը անոր փոխարէն որակական գնահատական կու տայ իր արարքին։ Եթէ շատ խորանանք, ապա կը նկատենք այն բանական եւ մաթեմաթիքական անհամատեղելիութիւնը, որ այնքան ծանր գինով մեզի հրամցուց Քանթը, երբ իր մտքին մէջ կը վիճէր Լայպնիցի եւ Լոքի հետ։ Կը կարծէ՞ք, որ Քանթ շա՛տ պիտի զարմանար, երբ այդ նոյն մարդիկը քանի մը հոգի ըլլային ու կրկնէին․ «լաւ կ’ընենք»։ Այս ոչ թէ պատասխան է, այլ համակարգուած տգէտ քաոս մը։ Այնպիսի տգէտ, որ նոյնիսկ պատճառը չեն գիտեր, թէ ի՞նչ կ’ընեն եւ ինչո՞ւ, կը մնայ որ արդարացնեն թշնամանքով, որ «լաւ կ’ընեն» եւ նոյնիսկ արդարացնեն այդ յիմարութիւնը։ Կրթական ոլորտին մէջ տեղի ունեցող սարսափելի ինքնախաբէութիւնը, տնտեսական մշտական աճող թիւերը եւ այլն։

Ինչու՞ այսքան կը խօսինք նման չնչինութեան մասին։ Որովհետեւ․ «Սատանան մանրուքներու մէջ է»։ Որովհետեւ երբեւիցէ չես լսեր, որ օրինակ արդարադատութեան նախարարը որեւէ օրինագիծ ներկայացնէ խորհրդարան եւ որպէս հիմնաւորում ըսէ․ «լա՛ւ կ’ընեմ»։ «Լաւ կ’ընենք» ահաւասիկ այնպէս, երբ շուն մը կը հարուածենք, կը հայհոյենք, կաշառք կու տանք եւ կ’առնենք, ծանօթի մը համար կանոն կը խախտենք, եւ ընդհանրապէս «լաւ կ’ընենք»։ «Դասդ չես սորվա՞ծ, լա՛ւ ըրիր, փողոցը մէկը ծաղրեցի՞ր, լա՛ւ ըրիր»։

Այսպէս դուն կը հաստատես քու ուժդ՝ հոգեբանականը հասցնելով նաեւ մինչեւ փիլիսոփայական մակարդակի։ Պատահական չէ, որ մեր հասարակութեան մէջ կայ նաեւ կիսաքրէական արտայայտութիւնը՝ «լաւ տղան», որ կէս բանտարկեալ է, կէս գող, տեսակ մը գրպանահատ Ռոպին Հուտի կերպար։ Եւ քանի որ Հայաստանի մէջ դժուար է հարուստը ճնշել, շարքին կը մնան անօգնականներն ու ծոյլերը։ Այո՛, Ռոպին Հուտը անցաւ ուժեղներուն քովէն, բայց ինչո՞ւ։ Որովհետեւ ան «լաւ ըրաւ»։ Ահա այսքա՛ն։ Այսքա՛ն բան։

Կրնայ զաւեշտալի թուիլ, բայց այդ «լաւ ընել»-ը նոյնիսկ որոշ ենթամասերու ծնունդ տուաւ, որոնք սկսան քննարկուիլ գրեթէ a priori մակարդակով։ «Լաւ մի՛ ըներ, ճի՛շդ ըրէ», «լաւ ընելը լաւ տղու արդարացում չէ» եւ նման արտայայտութիւններ՝ գրեթէ տիալեքթիք հմայքով օժտուած, ի յայտ եկան։ Սակայն քանի որ «լաւ տղան» չի կրնար ինքզինք հակասել, կը նշանակէ թէ ան a priori «լաւ բան կ’ընէ», այսինքն՝ «լաւ կ’ընէ»։ Բոլոր գերմանացի փիլիսոփաները կը նախանձէին մեր սովորական «լաւ տղուն», որ, հասկանալիօրէն, նոյնիսկ կասկած չունի նէօ-քանթականութեան գոյութեան մասին։ Քանթը ցոյց տուաւ, թէ բանականութիւնը կրնայ համակարգ մը կառուցել, բայց մարդը կրնայ գործել առանց պատճառի գիտակցութեան։ Եւ մենք արդեօ՞ք տարբեր բան կ’ընենք։

Իսկ ի՞նչ կ’ըսէք, եթէ ամբողջ հասարակութիւն մը այդպէս կ’ապրի ու որեւէ առիթով, որպէս անքննարկելի ճշմարտութիւն, մարդիկ իրարու երես կը նետեն «լաւ կ’ընեմ»-ը եւ այդպէս կը փորձեն փակել թեման։ Եւ երբ երբեմն երկու տարբեր «լաւ կ’ընեմ»-ներ իրարու կը հանդիպին, այն ատեն քրէական ռոմանթիզացումը կ’անցնի գործնական փուլ, իսկ հետեւանքը՝ բանտն է կամ գերեզմանը։ Բանտին կապուած մենք ունինք շատ հետաքրքրական, թէեւ որոշ իմաստով մելամաղձոտ պատկերացումներ։ Իրապէս կը մարմնաւորենք այն, ինչ որ Hannah Arendt կը կոչէր «չարի բանական դատարկութիւնը»։ Մերը նոյնպէս բանականացուած չարիք մըն է։ Մօտաւորապէս այնպէս, ինչպէս Aldous Huxley-ի «Կապիկը եւ էութիւնը» (Ape and Essence) գիրքին մէջ Պելիալի տօնը, երբ մարդը կ’երկրպագէ դեւին, որովհետեւ կը հասկնայ, որ ուրիշ ոչինչ կայ եւ քանի որ միշտ կը վախնայ անկէ, ապա ստիպուած է պաշտելու եւ արդարացնելու:

Բայց ինչու՞ այսքան խորացանք այս բոլորին մէջ եւ ի՞նչ կապ ունի նկարագրուածը գաղափարական անօգնականութեան հետ, այն ալ պետական ծաւալով։ Իսկ կապը այն է, որ երբ թէ՛ անհատը, թէ՛ հասարակութիւնը որպէս այդպիսին նոյնիսկ տեսանելի մակարդակով չի կարենար հասկնալ իր ըրածին ամբողջ այլանդակութիւնը, չի կարողանար բացատրել, սխալը ընդունիլ (որովհետեւ «լաւ տղան չի սխալիր» եւ «լաւ տղու սխալը պէտք է ճիշտ դարձնել») ապա կը մնայ նայիլ, թէ ինչպէս մենք օրէ օր կը մաշինք առաջին հերթին գաղափարապէս։ Իսկ ի՞նչ կապ ունի Խ. Միութիւնը։ Մօտաւորապէս այնքանով, որ կառուցուած բոլոր ենթակառոյցները կատարուած են խորհրդային հսկողութեամբ։ Մեզի եթէ ազատութիւն տային, թերեւս չընէինք, չկարողանայինք։ Հիմա ալ կը սպասենք, որ ամերիկացիները գան ու մեզ ստիպեն ինչ որ բան մը ընենք, որովհետեւ մեզմէ առայժմ որեւէ լուրջ արդիւնք սպասել ճիշդ չէ։ Մենք այս պահուն չափէն աւելի անօգնական ենք որեւէ լուրջ ենթակառոյցի, սեփական փիլիսոփայական հայեցակարգի ու նման բաներու մասին մտածելու համար։ Մենք այսօր չափէն աւելի շատ զբաղած ենք ինքնահիացումով ու ինքնաարդարացումով։ Հայաստանի մէջ չկայ սխալելու թոյլտուութիւն եւ զայն ընդունելու որեւէ նախադէպ, ըլլա՛յ պետական պաշտօնեայ, թէյ հասարակ մարդ։ Իսկ երբ հասարակ մարդուն սխալը չափէն աւելի ակներեւ է, ապա ան կը գոռայ, որ «լաւ է ըրած» ու վերջ։ Մենք կը յայտնուինք փակուղիի հասած փիլիսոփայական երկընտրանքի մը մէջ։ Ամէն բան կ’արդարացնենք։ Ինչո՞ւ։ Լաւ կ’ընենք։ Այդպէս կ’ուզենք։ Որովհետեւ ուրիշ բան չենք կրնար ընել։ Որովհետեւ այսքան ժամանակ մենք չունեցանք որեւէ լուրջ ձեռքբերում, որ իսկապէս մերը ըլլար՝ կազմուած մեր ներքին պահանջէն, հիւսուած ու ձեւաւորուած մեր սեփական ուժով։ Առայժմ պիտի ստիպուինք արդարացնել զմեզ յիմար յամառութեամբ, որովհետեւ ուրիշ ոչինչ մնացած է։

Ի՞նչ սպասել ապագայէն։ Կարեւոր չէ, որովհետեւ ինչ ալ պատահի, մենք «լա՛ւ ըրինք, լա՛ւ կ’ընենք եւ լա՛ւ պիտի ընենք»։ Ահա հայկական փիլիսոփայական երեք ժամանակները։ Թերեւս օր մը յոյս ունենանք նաեւ հարցնելու՝ ինչո՞ւ ըրինք, բայց կը վախնամ, որ շա՛տ ուշ ըլլայ։

Ինչո՞ւ որոշեցի այս մասին գրել։ «Լա՛ւ ըրի»։

 

Դոկտ. Հրաչ Չիլինկիրեան

Վերջին ամիսներուն, Հայաստանի մէջ զարգացող եկեղեցի–պետութիւն յարաբերութիւններու լարուածութեան եւ մրցակցութեան պատճառով, հայ հասարակութիւնը «Եպիսկոպոսաց Ժողով»ի մասին աւելի շատ բան լսեց, քան երբեւէ անցեալին։ Շատեր առաջին անգամ ըլլալով տեղեակ եղան եկեղեցւոյ կեանքին մէջ նման մարմնի մը գոյութեան:

Այս փոքր ուսումնասիրութիւնը կու տայ համառօտ ծանօթացում մը՝ թէ ի՛նչ է Եպիսկոպոսաց Ժողովը, ինչպէս նաեւ կը ներկայացնէ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի եպիսկոպոսներու քանակական պատկերն ու հաւաքական դիմագիծը (profile)։ (1)

Եպիսկոպոսաց Ժողովը

Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ Եպիսկոպոսաց Ժողովը միայն վարչական ժողով մը չէ, այլ հոգեւոր համախոհութեան, վարդապետական հսկողութեան եւ եկեղեցական կարգապահութեան մարմին մը։

Եպիսկոպոսաց Ժողովը կոչուած է պահպանելու Եկեղեցւոյ հաւատքի ուղղափառութիւնը, Սուրբ Աւանդութիւնը եւ դարաւոր կանոնական հաւասարակշռութիւնը:  Կը գործէ ոչ թէ իբրեւ իշխանութեան կեդրոն, այլ իբրեւ համատեղ պատասխանատուութեան հարթակ։ (2) Ժողովը կը քննարկէ վարդապետական եւ բարոյական հարցեր, կը նպաստէ միասնական դիրքորոշման ձեւաւորման եւ կը գործէ իբրեւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի խորհրդակցական մարմին մը, մինչեւ Ազգային Եկեղեցական Ժողովի վերջնական քննարկումն ու որոշումը։

Եկեղեցւոյ կեանքին մէջ եպիսկոպոսներու դերը ունի իր պատմական եւ կանոնական արմատները։ Շահապիվանի ժողովի (5-րդ դար) կանոնները (3) կը վկայեն, թէ Եկեղեցին վաղ ժամանակներէն իսկ եպիսկոպոսութիւնը ընկալած է ոչ թէ իբրեւ պատուոյ տիտղոս, այլ իբրեւ լրջագոյն եւ ծանր պատասխանատուութիւն։ Դարերու ընթացքին կազմուած Եկեղեցւոյ կանոները խիստ պատիժներ կը սահմանեն եպիսկոպոսներու վարքագիծին համար՝ ինչպէս կաշառակերութիւն, սիմոնականութիւն (եկեղեցական պաշտօնի կամ շնորհքի առք ու վաճառք) եւ իշխանութեան չարաշահման պարագաներ։ Եպիսկոպոսներ կրնային զրկուիլ իրենց աթոռէն, իշխանութենէն եւ քահանայական ծառայութենէն, ենթարկուիլ նիւթական տուգանքներու եւ հոգեւոր բացառման։ Նոյնիսկ լռութիւնը անարդարութեան դիմաց կը նկատուէր մեղսակցութիւն, իսկ կաշառքով մեղքի քողարկումը՝ կանոնական ծանր յանցանք։

Կանոնները կարեւոր սկզբունք կը բացայայտեն. եպիսկոպոսական իշխանութիւնը Հայց. Եկեղեցւոյ մէջ երբեք չէ ընկալուած իբրեւ անձնական գերիշխանութիւն, այլ իբրեւ ծառայութիւն Եկեղեցւոյ, որ Քրիստոսի մարմինն է։ Եպիսկոպոսը կոչուած է ըլլալ ոչ միայն հովիւ եւ առաջնորդ, այլ նաեւ հաւատքի, բարոյականութեան եւ արդարութեան պատասխանատու պահապան։ (4)

Այս իմաստով, Եպիսկոպոսական Ժողովը, կաթողիկոսին գլխաւորութեամբ, Եկեղեցւոյ միասնութեան երաշխաւորն է․ ան կը միաւորէ թեմերը, կը կանխէ ինքնագլուխ գործելակերպերը եւ կը պահէ Եկեղեցին իբրեւ մէկ կենդանի մարմին, ոչ թէ առանձնացած իշխանութիւններու գումար։ Ան չի փոխարիներ Կաթողիկոսի, Գերագոյն Հոգեւոր Խորհուրդի կամ թեմական առաջնորդներու կանոնական իշխանութիւնը, այլ կը գործէ անոնց հետ համատեղ՝ հոգեւոր հաւասարակշռութեան մէջ։ (5)

Վիճակագրութիւն

Եպիսկոպոսաց դասի տարիքային բաշխումը

Եպիսկոպոսաց դասի տարիքային բաշխման տուեալները յստակօրէն ցոյց կու տան, որ փորձառու եւ տարեց եպիսկոպոսները գերակշռող են։ Ամենամեծ խումբը, ընդհանուրին 30%-ը, կը կազմէ 60-ական տարիքի մէջ գտնուող եպիսկոպոսները: Այս կը վկայէ, որ կազմին գրեթէ մէկ երրորդը կը մօտենայ հանգստեան տարիքի։

Միջին սերունդը կը գտնուի 40-ական եւ 50-ական տարիքի մէջ՝ ներկայացնելով հաւասար բաժիններ՝ իւրաքանչիւրը 23 տոկոս, եւ միասին կը կազմեն ամբողջ դասին 46%-ը, այսինքն եպիսկոպոսներուն գրեթէ կէսը կը գտնուի իր գործունէութեան բեղուն փուլին մէջ։

Միւս կողմէ, 70-էն վեր տարիք ունեցողները կը կազմեն զգալի բաժին մը՝ ընդհանուրին 25%-ը, ուր 16%-ը կը պատկանի 70-ականներուն, իսկ 9%-ը՝ 80-ականներուն, որ ցոյց կու տայ աւագ սերունդի կարեւոր ներկայութիւնը եւ անոնց կուտակուած փորձառութեան կարեւոր դերը։  

Ընդհանուր վիճակագրութիւնը ցոյց կու տայ, որ եպիսկոպոսներու մեծամասնութիւնը՝ 55%-ը, 60 տարեկանէն վեր է, այսինքն դասը մեծ մասամբ կը բաղկանայ բազմամեայ փորձառութիւն եւ երկար ծառայութիւն ունեցող եպիսկոպոսներէ։

Եպիսկոպոսաց դասի ծննդավայրերու պատկերը

Աշխարհագրական ծագումի վիճակագրութեան պատկերը ցոյց կու տայ, որ Եպիսկոպոսներուն գրեթէ կէսը՝ 49%-ը, ծնած է Հայաստան, ուր Մայր Հայրենիքը կեդրոնական դեր կը խաղայ որպէս հոգեւորականութեան հիմնական աղբիւր։ Միեւնոյն ժամանակ, Միջին Արեւելքի երկիրներուն մէջ ծնած եպիսկոպոսները կը կազմեն շատ մեծ բաժին մը՝ 40%, հաստատելով յատկապէս Միջին Արեւելքի աւանդական հայկական համայնքներուն երբեմնի կենսական դերը հոգեւորականներու պատրաստութեան կարեւոր գործին մէջ։

Նկատի ունենալով վերջին տասնամեակներուն Միջին Արեւելքի հայկական համայնքներու նօսրացումը, Հայց. Եկեղեցւոյ առջեւ կանգնած մեծ հարցերէն մէկը այն է, թէ յառաջիկայ տասնամեակներուն սփիւռքի ո՞ր համայնքները հոգեւորականներ պիտի հայթայթեն:

Եպիսկոպոսաց դասի կրթական մակարդակը

Ըստ տուեալներու, 57 եպիսկոպոսներէն 30-ը ճեմարանական ուսումէն անդին բարձրագոյն ուսման տիտղոսներ ունի (Մագիստրոս կամ Դոկտորական): Մեծագոյն խումբը կը կազմեն մագիստրոսի աստիճան ունեցող եպիսկոպոսները, որոնք կը ներկայացնեն ընդհանուրին 32%-ը։ Դոկտորական աստիճան ունեցողները կը կազմեն 14%: Անոնց կը յաջորդեն գիտութիւններու թեկնածուի աստիճան ունեցողները՝ 7%, որոնք կը լրացնեն ընդհանուր գիտական պատկերը։ Այս բաշխումը կը պարզէ, որ Եպիսկոպոսաց դասին 53%-ը ունի բարձրագոյն գիտական աստիճաններ (մագիստրոս, դոկտոր կամ թեկնածու), ինչ որ կը շեշտէ կազմին լուրջ գիտական ներուժը։ Բարձրագոյն տիտղոս ունեցողներուն ջախջախիչ մեծամասնութիւնը իր ուսումը ստացած է եւրոպական եւ ամերիկեան համալսարաններու մէջ:

Եպիսկոպոսական պաշտօններու բաշխումը

Եկեղեցւոյ նուիրապետական կառոյցին մէջ եպիսկոպոսներուն պաշտօններու բաշխումը ցոյց կու տայ, որ եպիսկոպոսներու մեծամասնութիւնը՝ 58%-ը, կը վարէ թեմակալ առաջնորդի պաշտօն։ Իսկ դասին 39%-ը ներգրաւուած է վարչական կամ եկեղեցական այլ պատասխանատուութիւններու մէջ: Եպիսկոպոսաց դասին մէջ կան երկու (4%) պատրիարքներ՝ Երուսաղէմի եւ Պոլսոյ։

Առանձնապէս ուշագրաւ է թեմակալ առաջնորդներու նշանակման ձեւը, որ կը բացայայտէ կառավարման որոշ ձեւաչափ մը։ Վիճակագրութիւնը ցոյց կու տայ, որ առաջնորդներու 64%-ը նշանակուած է ուղղակիօրէն Կաթողիկոսին կողմէ, մինչ միայն 36%-ը ընտրուած է թեմական մակարդակով: Պարզուած ընդհանուր պատկերը ցոյց կու տայ, որ եկեղեցւոյ կառոյցը կը բնորոշուի խիստ կեդրոնացումով:

Եպիսկոպոսական ծառայութեան ժամանակաշրջանը

Այս տուեալները կը ներկայացնեն եպիսկոպոսներու փորձառութեան մակարդակը՝ հիմնուած անոնց ձեռնադրութենէն ի վեր անցած տարիներուն վրայ, եւ կը բացայայտեն կայուն, երկարամեայ ծառայութիւն ունեցող նուիրապետական կազմի մը պատկերը։ Ամենամեծ խումբը կը կազմեն այն եպիսկոպոսները, որոնք 10+ տարուան ծառայութիւն ունին, որոնք կը ներկայացնեն ընդհանուրին 32%-ը, այսինքն՝ գրեթէ մէկ երրորդը արդէն ունի աւելի քան տասնամեայ փորձառութիւն այս բարձրագոյն աստիճանին մէջ։ Անոնց կը յաջորդեն 20+ տարուան ծառայութիւն ունեցողները՝ 26%, որոնք կը ներկայացնեն աւելի տարիքոտ եւ փորձառու սերունդը՝ երկու տասնամեակէ աւելի ծառայութեան պատմութեամբ։ Նոր ձեռնադրուած եպիսկոպոսները, որոնք ընդամէնը 1-2 տարուան փորձառութիւն ունին, կը կազմեն 18%: Այս պատկերը կը լրացնեն ամենէն փորձառու աւագ ծառայողները, որոնց 16%-ը ունի երկարամեայ ծառայութեան վաստակ, ուր 11%-ը ունի 30+ տարուան, իսկ 5%-ը՝ 40+ տարուան եպիսկոպոսական ծառայութիւն։

Եպիսկոպոսական ձեռնադրութիւններու ժամանակագրութիւնը

Այս տուեալները կը բացայայտեն, թէ ո՛ր տասնամեակներուն տեղի ունեցած են ներկայիս գործող եպիսկոպոսներու ձեռնադրութիւնները:  Առանցքային է 2010-ական տասնամ-եակը, երբ ձեռնադրուած են գործող եպիսկոպոսներու 39%-ը, որ կը վկայէ, թէ վերջին 10–15 տարիներուն, նոր սերունդի մը մուտքով, զգալիօրէն թարմացած է եկեղեցական վերնախաւը։ Անոր կը յաջորդեն 2000-ական թուականները, երբ ձեռնադրուած է դասին 23%-ը, այսինքն այն եպիսկոպոսները, որոնք այսօր ունին միջինէն բարձր փորձառութիւն՝ մօտաւորապէս 15–25 տարուան ծառայութեան ճանապարհ անցած։ Նաեւ զգալի բաժին մը՝ 21%-ը, ձեռնադրուած է 1990-ական թուականներուն, Հայաստանի անկախութեան առաջին տասնամեակին, որ պատմական կարեւոր շրջադարձ էր եկեղեցւոյ վերակազմակերպման համար։

Այս պատկերը կը լրացնէ աւագ սերունդը, որ կը ներկայացնէ 1980-ականներուն եւ աւելի կանուխ ժամանակաշրջաններուն ձեռնադրուած եպիսկոպոսները։ Ընդհանուրին 17%-ը կը պատկանի «Խորհրդային շրջանի» կազմին, ուր 12%-ը ձեռնադրուած է 1980-ականներուն, իսկ 5%-ը՝ 1970-ականներուն, եւ անոնք կը մարմնաւորեն նախորդող տասնամեակներու հոգեւոր աւանդութիւնը, յիշողութիւնը եւ պատմական փորձառութիւնը։

* Դոկտ. Հրաչ Չիլինկիրեան՝ հասարակաբան, սփիւռքագէտ եւ համալսարանական դասախօս (wwwhratch.info)։

Այս յօդուածին PDF տարբերակը կարելի է գտնել հետեւեալ յղումով :

____

1. Օգտագործուած աղբիւրներ՝ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Ծիսական Օրացոյց 2025; Մայր Աթոռի կայքէջի վրայ զետեղուած եպիսկոպոսներու կենսագրութիւնները, տեսնուած 13 Յուլիս 2025-ին :
2. Ի դէպ՝ կաթողիկոսը կ’օծուի 12 (կամ առնուազն 3) եպիսկոպոսներու ձեռամբ, իսկ Կաթողիկոսը կ՛օծէ անհատ եպիսկոպոսներ։
3. Շահապիվանի Ժողովին կանոնները կը բաղկանան 20 յօդուածներէ: Եպիսկոպոսի հետ առնչուող կանոներուն համար, տե՛ս, օրինակ, Ա, ԺԶ, եւ Ի յօդուածները: Հմմտ. Հ. Ն. Ակինեան, «Շահապիվանի Ժողովին Կանոները». Հանդէս Ամսօրեայ, Թիւ 4-12, 1949, էջ 79-170.
4. Կանոնագիրք Հայոց. Ա. հատոր (1964), Բ. հատոր (1971). Աշխատասիրութեամբ Վազգեն Հակոբյանի. Հայկական ՍՍՌ Գիտությունների Ակադեմիայի Հրատարակություն, Երեվան:
5. Յակոբ Ներսոյեան, Դիտողութիւններ. «Կանոնադրություն Հայաստանեայց Եկեղեցու» Նախագիծի Մասին. Երուսաղէմ, 2001. Աւելի լայն շրջագիծի մէջ, Ներսոյեան կը բացատրէ (էջ 37)՝

«Կաթողիկոսը կամ եպիսկոպոսապետը պարզապէս առաջինն է հաւասարներու մէջ: Սուրբգրական անտարակուսելի հիման վրայ եպիսկոպոսապետը եպիսկոպոսական ժողովի գործադիր պետն է: Իրաւասութիւններ իրեն կը տրուին կամ կը ստանայ իբր այդ: Այս իրաւաութիւնները կը պատկանին եպիսկոպոսական դասուն, իմաստով մը փոխ տրուած կաթողիկոսին, գործածելու համար եպիսկոպոսական ժողովի բացակայութեան՝ այդ ժողովի կամքին եւ տնօրինութեանց համաձայն: Կաթողիկոսը ունի իր իրաւասութիւնները որպէս ներկայացուցիչը եպիսկոպոսական դասու ամբողջութեան, եւ իբր ա՛յդ իր որոշումերը կ’առնեն ոյժ ուրիշ անհատ եպիսկոպոսի կամ որեւէ հաւատացեալի վրայ՝ այն իմաստով որ ամբողջութիւնը աւելի է քան իր մասերու կուտակումը: Եպիսկոպոսներէն մէկ աստիճան վեր կեցած ըլլալու սխալ համոզումին արմատը պէտք է փնտռել ֆէոդալական կարգավիճակին մէջ:»

Ռէյ Քունիի Run for Your Wife թատերախաղը ժամանակակից ամենէն յայտնի ֆարսերէն մէկն է, կառուցուած արագութեան, շփոթի եւ անընդհատ բազմացող սուտերու վրայ։

Վերջերս առիթը ունեցանք ներկայ գտնուելու անոր թարգմանուած եւ պատշաճեցուած տարբերակին՝ «Ամուսինը ծուղակի մէջ» վերանուանումով, «Յակոբ Տէր Մելքոնեան» թատերասրահին մէջ, կատարողութեամբ՝ «Մհեր Մկրտչեան» թատերախումբին եւ թարգմանութեամբ ու բեմադրութեամբ՝ Յարութ Գնդունիի:

Հայկական այս բեմադրութիւնը բնագրին բառացի թարգմանուած տարբերակը չէր, այլ կենդանի եւ հնարամիտ տեղական վերամշակում մը՝ պատշաճեցուած լիբանանեան իրականութեան։

Բեմադրիչ եւ թարգմանիչ Յարութ Գնդունի գործողութիւնը տեղափոխած էր Լիբանան, ուր Ճոն (Սիմոն Եափուճեան)՝ թաքսիի վարորդ մը, գաղտնի երկու տուն կը պահէր՝ մէկը Պէյրութի, միւսը՝ Ժունիէի մէջ։ Պէյրութի մէջ ան կ’ապրէր Պարպարայի (Այտա Մահսէրէճեան-Սրապոնեան) եւ իրենց որդիին Ժանի (Հրակ Մամիկոնեան) հետ, իսկ Ժունիէի մէջ՝ Մեյրիի (Լուսինէ Տաքէսեան) եւ անոր դուստր Այտայի (Երան Գոյունեան) հետ։ Երկու պատանիները, որոնք նոյն մականունն ու նոյն հօր անունը կը կրէին, Ֆէյսպուքի միջոցով իրարու կը ծանօթանան եւ կ’որոշեն հանդիպիլ։ Երբ Ճոն (Սիմոն Եափուճեան) կ’իմանայ այս, Քունիի դասական ֆարսը կը սկսի. սուտերու շղթայ մը, խուճապահար հնարանքներ եւ յուսահատ փորձեր՝ երկու աշխարհները իրարմէ հեռու պահելու։

Օգնութեան համար Ճոն (Սիմոն Եափուճեան) կը դիմէ իր բնակարանի վարձակալ ու հին բարեկամ Սթիւին (Մելիք Պետրոսեան), որ արդէն քսան տարիէ վեր հոն կ’ապրի։ Այս երկուքը՝ Ճոն–Սթիւ (Սիմոն Եափուճեան – Մելիք Պետրոսեան), հանդիսացան ներկայացման կատակերգական տինամօն։ Բեմադրիչը ջնջած էր բնագրին ոստիկանատան տեսարանները եւ փոխարէնը ներկայացուցած էր նոր կերպար մը՝ Սթիւին հայրը՝ Պապուկը (Հայզաւակ Լէփէճեան), որ իր ներկայութեամբ կատակներու եւ հիւմըրի նոր եւ անմոռանալի շերտեր կ’աւելցներ փիէսին վրայ։ Նոյնպէս Ժանը (Հրակ Մամիկոնեան) եւ Այտան (Երան Գոյունեան) բնագրին մէջ գոյութիւն չունին․ անոնք տեղական յաւելումներ էին, որոնք պատմութիւնը կը դարձնէին աւելի արդիական եւ մանաւանդ երիտասարդ հանդիսատեսին մօտիկ։

Ներկայացման ուշագրաւ կողմերէն մէկն էր նաեւ Սթիւի կերպարին շուրջ ստեղծուած սեռային թեթեւ ակնարկները, որոնք երբեմն կը խաղային միասեռական թիւրիմացութեան գաղափարին հետ։ Այս տեսարանները զուսպ կերպով ներկայացուած էին եւ կը մնային ֆարսի սահմաններուն մէջ, սակայն անոնք նաեւ աւելի լայն մշակութային նշանակութիւն մը ունէին։ Տասնամեակներ շարունակ լիբանանահայ թատրոնին մէջ նոյնիսկ սեռային թեթեւ ակնարկները սովորաբար անընդունելի կը նկատուէին։ Այս անգամ, սակայն, հանդիսատեսին ազատ ծիծաղն ու ջերմ արձագանգը կը մատնանշէին ընկալումներու յստակ փոփոխութիւն մը։ Այսպէս, այս զաւեշտական պահերը բեմական հնարքի սահմաններէն դուրս գալով, կը դրսեւորէին թատերական ընկալումներու եւ ընկերային նորմերու փոփոխութեան փոքրիկ նշոյլ մը։

Վերջաւորութիւնը եւս տարբեր էր բնագրէն։ Թէեւ Ճոնի խաբէութիւնը կը քողազերծուի եւ ճշմարտութիւնը կը բացայայտուի, սակայն Մեյրին (Լուսինէ Տաքէսեան) եւ Պարպարան (Այտա Մահսէրէճեան-Սրապոնեան) կը խոստովանին, թէ տասնհինգ տարիէ ի վեր արդէն գիտէին իրենց ամուսնոյն երկակին կեանքին մասին եւ իրենք ալ իրենց խաղը կը խաղային։ Աւելի զարմանալի բացայայտումով մը, Մեյրին (Լուսինէ Տաքէսեան) կը յայտնէ, թէ Այտան (Երան Գոյունեան) Ճոնի (Սիմոն Եափուճեան) աղջիկը չէ, այլ Սթիւի (Մելիք Պետրոսեան)։ Այսպէս, բոլոր գաղտնիքները կը լուծուին ծիծաղով, եւ ներկայացումը կ’աւարտի ուրախ մթնոլորտով։

Թէեւ ներկայացումը սիրողական թատրոնի ծիրէն ներս կը խաղցուէր՝ ոչ-արհեստավարժ դերասաններով, սակայն անոնց խաղարկութիւնը, եռանդը եւ ժամանակի զգացումը կը մօտենային արհեստավարժ մակարդակի։ Դիւրին չէ քայլ պահել Քունիի ստեղծած արագութեան հետ: Ճոն (Սիմոն Եափուճեան) եւ Սթիւ (Մելիք Պետրոսեան) ինքնավստահութեամբ կը կրէին ֆարսի արագ կշռոյթին պահպանման պարտականութիւնը, մինչ Պապուկը (Հայզաւակ Լէփէճեան) դարձած էր անսպասելի կեդրոնական ներկայութիւն մը՝ ծիծաղ պարգեւելով իր շարժումներով ու դիմախաղով։ Երիտասարդ զոյգը՝ Ժան (Հրակ Մամիկոնեան) եւ Այտա (Երան Գոյունեան), նոյնպէս յստակութեամբ եւ հմայքով կը հիմնաւորէին պատմութեան արդիական շունչը։ Առանցքային էր նաեւ երկու կին դերասանուհիներուն խաղարկութիւնը։ Մեյրիի դերը մարմնաւորող Լուսինէ Տաքէսեան բեմին վրայ կը ներկայանար բնականութեամբ եւ ինքնավստահ ներկայութեամբ՝ կերպարին տալով թէ՛ ընտանեկան ջերմութիւն, թէ՛ կատակերգական ճկունութիւն։ Անոր խաղարկութիւնը հաւասարակշռուած էր, առանց չափազանցութեան, եւ կը նպաստէր ամբողջ ներկայացման ներդաշնակ կշռոյթին։ Պարպարայի դերը մարմնաւորող Այտա Մահսէրեճեան-Սրապոնեան կը յատկանշուէր կենսունակ բեմական ներկայութեամբ եւ աշխուժ կատակերգական արտայայտչութեամբ։ Այտան միշտ ինքզինք պարտադրող ներկայութիւն է բեմին վրայ:

Վերջապէս, այս ներկայացումին մեծագոյն արժանիքը անոր հաւաքական ոգին էր։ Ան ցոյց կու տար, թէ ղեկավարութեամբ փորձառու ու հմուտ բեմադրիչի մը՝ յանձին Յարութ Գնդունիի, նուիրուած, խումբ մը ոչ-արհեստավարժ դերասաններ կրնան ստեղծել կենսունակ եւ ծափահարելի թատերական փորձառութիւն մը։

Եւ հանդիսատեսը թէ՛ խնդաց, եւ թէ՛ ծափահարեց:

 

Ձօն՝ բոլոր անոնց, որ կը դեգերին Հայոց Լեզուի «Նորակազմ Բառերու» Անդաստանին մէջ

Նորութիւն մը ըսած չեմ ըլլար, եթէ ըսեմ որ իմ գիտցած Լեզուներուն մէջ, Հայերէնը բառակազմութեան տեսանկիւնէն դիտուած, ամենէն ճկունն է։ Ասիկա պարզ ազգայնամոլ յոխորտանք չէ, այլ փաստուած եւ հիմնաւորուած գիտական եզրակացութիւն։

Մեր Լեզուի ընձեռած յատկութիւնները ուսումնասիրելուս ընթացքին, բառային համակարգային նոր կառոյցի մը գիւտը զիս հրապուրեց։ Որքան խրուեցայ այս համակարգին մանրամասնութեանց մէջ, այնքան անդրադարձայ, որ այս համակարգը նոր ասպարէզներ կը բանայ մեր Լեզուի բարգաւաճման, զարգացման, յատկապէս ՆՈՐ բառերու կազմութեան անդաստանին մէջ։

Ստեղծածս համակարգը կը ներկայացնեմ՝ Հայագէտներուն, լեզուագէտներուն եւ գրողներուն առ ի գործադրութիւն։

Այսպէս,

Համակարգս երրեակ տարրերու կառոյց ունի՝ ԲԱՌ – ԽՈՐՀՈՒՐԴ – ՓԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹԻՒՆ։

          1 – Երրեակ Համակարգիս առաջին տարրը՝ ԲԱՌն է, սահմանուած՝ գոյական, ածական, դերանուն, բայ, դերբայ սահմանումներու բառերով։

               Այս տարրին մէջ, չեն ընդգրկնուիր՝
                    ա- «ոյթ» վերջաւորութիւն ունեցող բառերը:
                    բ- Կարգ մը շաղկապները եւ
                    գ- Նախադաս եւ յետադաս մասնիկները։

Արդ՝ Համակարգիս առաջին մասը, ԲԱՌՆ է վերոնշեալ սահմանումներով։

           2 – Համակարգիս երկրորդ մասը, առաջին բառին ԽՈՐՀՈՒՐԴը սահմանող բառն է (essence)-ը։

                     Խորհուրդը կը սահմանէ առաջին բառի գոյութեան, էութեան հիմնական իմաստը։
                    Ինպէս որ շէնքի մը կազմուածութիւնը հիմնաւորուած է սիւներով, երկաթով, կպչուն սոսինձով,  Համակարգիս «Խորհուրդ»ն ալ առաջին բառի իմաստի հիմնական կառոյցն է։ Ա՛ն է, որ բառին գոյութեան իմաստ կու տայ։ «Խորհուրդ»ը նշող բառը կը նշենք՝ «ոյթ» յետադաս մասնիկով։
                   Այսպէս, «մարդ» բառին կառոյցային կմախքը, ԽՈՐՀՈՒՐԴը, կը բնորոշեմ «մարդոյթ» ածանցով։

          3 – Համակարգիս երրորդ մասը, առաջին երկուքին իմաստասիրական – փլիսոփայական արժեւորում-սահմանումն է։
          Այսպէս, «մարդ» բառով կազմուած Համակարգս կը ստանայ հետեւեալ ձեւակեր-
պումը-
                                                   Մարդ – Մարդոյթ – Մարդութիւն
                                          ԲԱՌ – ԽՈՐՀՈՒՐԴ – ՓԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹԻՒՆ
          Նոր բառեր են՝ մարդոյթ եւ մարդութիւն։ (Ի դէպ, այս բառերը գործածած եմ
բանաստեղծութիւններուս մէջ։

              Կը Ներկայացնեմ օրինակներ Համակարգէս եւ անկէ ծնունդ առած նորակազմ բառերու ցանկ մը։ Կը բաւարարուիմ քանի մը օրինակներով։

            Հետեւեալ ցանկին մէջ, շեղագիր բառերը ՆՈՐ բառեր են, իսկ աստղանշուածները նոր բառեր են, որոնք բանաստեղծութիւններուս մէջ գործածած եմ-
Ազգ-ազգոյթ-ազգութիւն
Անձն- անձնոյթ-անձնութիւն*
Դառն-դառնոյթ-դառնութիւն
Դուն- դունոյթ*- դունութիւն*
Խորան-խորանոյթ-խորանութիւն
Խոր-խորոյթ-խորութիւն
Կարմիր-կարմիրոյթ-կարմիրութիւն
Հայ-հայոյթ-հայութիւն
Հաւատք-հաւատքոյթ-հաւատքութիւն
Մարմին-մարմինոյթ-մարմինութիւն
Մութ-մութոյթ-մութութիւն
Մուկ-մուկոյթ-մուկութիւն
Շուն-շունոյթ-շունութիւն
Սեւ-սեւոյթ-սեւութիւն
Սէր-սէրոյթ-սէրութիւն
Վարդ-վարդոյթ-վարդութիւն

                Ահաւասիկ նոր բառեր մեր Լեզուին համար։

                Այս համակարգի Խորհուրդի բաժնէն դուրս կը մնան՝ «ոյթ» մասնիկով վերջացող բառերը․․․ օրինակ՝ մշակոյթ, փոյթ, հաւաքոյթ․․․ եւայլն։ Բայց․․․ Փլիսոփական մասը կը պահէ իր խորքային իմաստը․․․ Մշակոյթը կ՛ըլլայ՝ մշակութիւն, փոյթը՝ փոյթութիւն, հաւաքոյթը՝ հաւաքոյթիւն․․․

                Բարի ընթերցում եւ գործադրութիւն։
                Եթէ նոր բառեր պիտի ատեղծէք Համակարգովս, խնդրեմ նշեցէք Մարգարեան
Համակարգ աղբիւրը։
                          «Շնորհ – Շնորհոյթ – Շնորհութիւն» Բոլորիդ։

                  Սիրելի հոգէհատոր Հայերէն Գրողներ, Հայագէտներ, լեզուաբաններ, գրաքննադատներ, քերեկանագէտներ, եթէ նոր բառեր պիտի ստեղծէք, կամ կ՛ուզէք արտայայտուիլ համակարգիս մասին, խորապէս շնորհակալ կ՛ըլլամ եթէ զիս տեղեակ պահէք`<hmarkarian@yahoo. com>։

ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ
Նիւ Եորք
Գրիգորեան Տոմար- Օր՝ 8, Ամիս` Փետրուար, Տարի՝ 2026
Հայկեան Տոմար- Օր՝ Հրանդ, Ամիս՝ Մեհեկան, Յամի՝ ՏՇԺԷ (4517)

Թալին Սուճեան

Վերջապէս առիթը ունեցայ դիտելու «Սար» ներկայացումը, որ տասնամեակէ մը ի վեր բեմի վրայ է։ Քոլէքթիվէն Արազ Գոճայեանը, Սեսիլ Արթուչը եւ Թամար Կիւրճեանը հոկտեմբեր 2023-ին ներկայացման մասին յօդուած մը գրած էին Բարռեսիաբարին համար։ Տարիներու վրայ, Սարօ Ուստան եւ Միհրան Թովմասեանը «Սար»-ին բեմականացումը փոփոխած եւ զարգացուցած են՝ իրենք ալ փոխուելով եւ մեծնալով՝ թատրերգութեան զիրենք այլափոխելէն։ Անոնք մերթ լեռ, մերթ աղբակոյտ եւ մերթ աղբին մէջ գանձ փնտռողներ դարձած են։

Բաւական ուշ տեսայ փիէսը, այսուհանդերձ պարզուեցաւ, որ անիկա թատրոն մըն էր, որ ամէն օր կը դիտէի, կը խաղայի։ Դիտած ատենս կեանքս ամբողջութեամբ աչքիս առջեւ երեւցաւ։ Հաւանաբար քանդումի եւ ինքնաջնջումի պատում մը աւելի լաւ չէր կրնար բեմականացուիլ։

Յետ ներկայացման քննարկումին պահուն հանդիսատեսներուն հարցումները առաւելաբար կեդրոնացան պարագրութեան մէջ օգտագործուած տարրերուն մասին։ Հիմնական տարրը թուղթն էր։ Թուղթը ներկայացուց թէ՛ լեռը թէ՛ աղբակոյտը։ Ի՛նչ բանը աւելի լաւ պիտի նկարագրէր գիրի եւ տպագրութեան այդքան հարուստ պատմութիւն ունեցող ժողովուրդ մը, քան թուղթը։ Տարրի վերաբերեալ հարցումներուն զգալի մասը, բացի քանի մը հատէն, անդրադարձաւ թուղթի՝ օգտագործման պատճառին, տեսակին, արտադրած տարբեր ձեւերուն եւ ձայներուն, կոթողական տեսողական ազդեցութեան եւ թէ ինչպէ՛ս կարողացաւ պահպանել իր ներուժը՝ թէկուզ աղբի վերածուած։ Հարցումներուն տակը հանդիսատեսին մօտ աւելի խորունկ հետաքրքրութիւն մը կար՝ ի՞նչ կը ներկայացնէ տարրը ըստ էութեան։ Իբրեւ հանդիսատեսներ, մենք հասկցանք ինչ որ կ՚ուզէինք հասկնալ, բայց արուեստագէտները իրենք ի՞նչ կը փորձէին ըսել։ Ի՞նչ կը փոխանցէր մեզի արուեստագէտին մէկ ժամնոց հոյակապ երաժշտութեան ընկերակցութեամբ պայքարը թուղթին հետ։

Մեր առջեւ կանգնած թուղթը, որ վեհափառ լեռէ կը վերածուի թղթակոյտի եւ վերջապէս՝ աղբակոյտի, կարելի է մեկնաբանել նաեւ իբրեւ դռները դէպի գաղութատիրական աշխարհ բանալու աքտ։ Լերան ներսէն դուրս եկող, անոր դէմ պայքարող, գագաթը բարձրացող, վրան նստող, տիրացող. եւ այն վայրկեանին, երբ անհատը կը տիրանայ անոր՝ աղբի կը վերածէ զայն։ Այս կարելի է մեկնաբանել իբրեւ արտախլման ամբողջական պատում մը։

Այս իմաստով, թուղթը կրնայ ներկայացնել թէ՛ գաղութատէրը եւ թէ՛ բնիկը։ Լերան տիրապետելու, զայն աղբի վերածելու եւ անկէ արտախլած բեկորները որպէս գանձ վաճառելու մտածելակերպը գաղութատիրական է՝ առաջնահերթութիւն ունենալով արտախլումը։ Միաժամանակ, լեռէն ժայթքող բնիկը, բախելով լերան գոյութեան ու անոր յիշեցուցած կշիռին եւ սարսափին, կրնայ վերածուիլ անձի մը, որ յուսահատօրէն կը փորձէ ձերբազատիլ այդ վիթխարի ներկայութենէն, քանդել, աղբի վերածել։ Քանի՜ հայկական վարժարաններ, քանի՜ հայ ընտանիքներ իրենց գրադարանը կրակի տուին, գիրքերը ջրհորը նետեցին, եռացող կաթսաներու մէջ ոչնչացուցին իրենց հաւաքածոները։ Քանի՞ հայեր այդ պահերուն ձեւով մը թեթեւ զգացին՝ միաժամանակ ճնշուած ըլլալով մեղանչած ըլլալու զգացումով։ Անոնց ստեղծած արժէքները պահպանելու անկարողութիւնը պատմական ժառանգութիւն մըն է, որ յաճախ երբէք չի ճանչցուիր։

«Սար»-ը այս բոլոր բաներուն մասին ինծի մտածել տուաւ։ Բայց աւելի կարեւոր էր այն ինչ որ ինծի զգացնել տուածը։ Երկար ժամանակէ ի վեր առաջին անգամ ըլլալով մէկ ժամնոց ներկայացումէն դուրս եկայ հետս շալկելով բարդ եւ հանգուցուած զգացումներով։ Եւրոպայի մէջ, հայկական ժառանգութեան նիւթը արծարծող գեղարուեստագիտական գործեր, ինչպէս՝ վէպ, ֆիլմ, թատրոն, մեծաւ մասամբ յորդորական են՝ կառուցուած սպիտակներու գերակայութեան տեսանկիւնէն, եւ կը պարունակեն բաւականին իմացաբանական բռնութիւն։ Գրեթէ անխուսափելի են նման գործերու վրայ ժամանակ տրամադրելուն համար ափսոսալն ու զայրանալը։ Սակայն «Սար»-ը, ինծի զգացնել տուաւ, թէ ինչպէ՛ս ժողովուրդ մը կը շարունակէ իր գոյապայքարը՝ հակառակ իր շալկած ծանր բեռին, եւ թէ ինչպէ՛ս, կը պահէ իր յոյսը՝ թէկուզ ստիպուած ըլլալով ընդմիշտ ինքզինքէն հրաժարելու, ինքզինք ժխտելու, նոյնիսկ՝ ինքզինք աղբի վերածելու, յոյսը, որ օր մը, այլ ժամանակի ընթացքին, ուրիշ մարդկութիւն մը կրնայ հասկնալ այս պայքարը եւ ուղղութիւն առնէ ատկէ։

Թարգմանեց Արազ Գոճայեան

Լոյս տեսած է Ակօսի մէջ

 (Սոյն յօդուածը լոյս տեսած է 8 Յունուար 2026-ին, Պոլսոյ «Ակօս»-ի մէջ, Բարռեսիա Գոլէքթիվի երկշաբաթեայ «Բարռեսիաբար» սիւնակին մէջ)

 Parrhesia Collective-ը կանանց միջազգային խումբ մըն է, որ բաղկացած է արուեստագէտներէ, ակադեմիկոսներէ եւ աքթիվիստներէ, որոնք կ՚աշխատին լուսանկարչութեան, պարի, շարժանկարի, ընկերաբանութեան, գրականութեան և պատմութեան ոլորտներու մէջ, եւ իր գործունէութիւնը կ՚իրականցնէ ընկերային ցանցերու միջոցով։

 

Այստեղ, այնտեղ կամ որտեղ էլ
Երդումներ տրուեն,
Գրաւականների սիմֆոնիան կհնչի
Մաքուր ու ձայնեղ․
Արեւը, լուսինը
Ու վերներում գտնուող աստղերը,
Բոլորի խոստումները կը քանդակուեն
Հորիզոնի լազուարթում:

Արեւը, ոսկէ վրձինով նկարիչ է,
Խոստացել է լուսաբաց,
Լոյս ու առօրեայ պայծառ,
Լուսինը մահիկի շեղբով լոյսը սափրում,
Գիշեր է անում
Մութով է ծածկում ամենայնը:

Աստղերը խոստացել են փայլել,
Տիեզերական ցուցադրութիւն է,
Ցօղեր ծաղկաթերթերի վրայ`
Լուսնեակի պալետ,
Երկնային երանութեան մէջ,
Տրուած խոստումների մթնոլորտում:

Քո աչքերը, սիրոյ հայելիները,
Շրթունքները մեղրոտ երդուեցին
Ամոքել սիրոյ ու համբոյրի ծարաւս,
Բայց որպէս անցողիկ մեղեդի,
Նրանք խամրում են,
Դաւաճանուած խոստումների
Արձագանգներ թողնելով:

Ցանկութեան խշշոցում
Փնտռում եմ քո դէմքը,
Սակայն համբոյրներդ մնում են
Հեռաւոր տարածութեան մէջ,
Արեւը, լուսինը, աստղերը
Կարող են դեռ փայլել,
Բայց խախտուած խոստումներդ
Մրմռում են իմ բեկուած սրտում:

(Մանկութենէս պատառիկներ)

Մանկութեանս բացուող պատուհանին նեղ ճաղերէն ներս արշաւեցի, շա՜տ ընելիքներ ունէի մեծ մօրս տունէն ներս։

Ի՜նչ ընեմ, ի՞նչ ընեմ…

Արկածախնդրութիւն՝ անհաշիւ, չարաճճիութիւն՝ անթիւ անհամար։

Մեծ մայրս աղտորի (սումախի) թթու ջուր եփած էր եւ հեղուկը պարպած էր պղինձէ ամաններուն մէջ. տանիքը զարդարած այդ գոց կարմիր բոյսին հոտը եւ տեսքը կը շարժէին հետաքրքրութիւնս եւ ախորժակս։

Օրուան մէջ, մեծ մայրս քանի մը անգամ կը բարձրանար տանիք, կը խառնէր ամաններուն պարունակութիւնը, եւ երբ շուքի պէս հետեւէի քայլերուն եւ պտոյտ մը ընէի տանիքին եզերքները չափելով՝ սարսափած կը պոռար.

– Վա՛ր իջիր, վար, հիմա մամադ քեզ կը փնտռէ։

Իջայ մտազբաղ եւ նոր դաւադրութիւն մը կը յօրինէի։

Բակին գետինը ծալապատիկ նստած, ծրագրեր կը մշակէի. մեծ մայրս տանիք բարձրանալու փայտէ սանդուխը վերցուցած էր, իսկ ինծի համար տանիք չելլելը ահաւոր պատիժ էր։

Տանիքին հրապուրանքը կը մագնիսացնէր, արեւին բոցերէն շիկացած անծեփ քարերը կ՛այրէին գլուխս եւ բոպիկ ոտքերս, իսկ խեղճ մայրս ճարահատ զիս կը կանչէր, սարսափած, զայրացած, երդում կ՛ընէր, որ հօրս պիտի գանգատէր…

Աղտորին ճակատագիրը տնօրինած էի, կը սպասէի յարմար առիթին։

Բակին մէջ հաւաքուած կիները պանիր կ՛եփէին, հաճելի արարողութիւն մըն էր եւ հետաքրքրական, մօտաւորապէս տասը կիներ, թել պանիր կը պատրաստէին, խոշոր պարկերէն կը հանէին պանիրի քառակուսիները, կը դնէին մեծ կաթսաներու մէջ եւ կը խաշէին: Երբ պանիրը հալէր, պարունակութիւնը կը պարպէին քամոցի մը մէջ եւ կը սպասէին որ աւելորդ ջուրը սուզուի, որմէ ետք այդ տաք պանիրը գունդերու կը բաժնէին եւ իւրաքանչիւր կին գունդը երկու ձեռքերուն մէջ արագ շարժումներով կը ճօղեցնէր, յետոյ քանի մը անգամ կը ծափէր եւ բարակ թելերու վերածուած պանիրը կը ոլորէր եւ կը նետէր պաղ ջուրին մէջ։

Իրենք իրենց պանիրներով թող զբաղին եւ շաղակրատեն. կիներուն նիւթ կը պակսի՞։

-Սաթենիկին աղջիկը պիտի նշանուի եղեր, փեսացուն աղջիկտեսի եկեր է, Սաթենիկը առանց ամչնալու թեկնածուին հետ խօսեր է, յետոյ ալ սուրճին մէջ աղ դրեր է շաքարին փոխարէն։

-Հայկանուշին աղջիկը՝ Մաքրուհին, սիրած ունի եղեր, տղան թաղ կու գայ ամէն օր, պատշգամին տակը կը կենայ եւ կը խօսին, անամօ՛թ աղջիկ։

-Մայրանուշին ամուսինը սիրած ունի եղեր, քը՛շ, քը՛շ ըլլայ։

Այս վերջին նիւթը փսփսուքով եւ աչքերով կը փոխանցուէր. ամօ՜թ է, ճահիլներ կան, պատերուն վրայ ճանճ կայ։

Այս արարողութիւնը ժամեր կը տեւէր, պանիրը բամբասանքով կ՛աղուէր, կը համեմուէր, կը զարդարէր մառաններուն մէջ դրուելիք կաւէ կուժերը, «պէրէքէթ» է կ՛ըսէին եւ աղօթքով կը կնքէին կուժերուն բերանները։

Իրենք թող աղօթեն, ես ալ իմ գործովս զբաղիմ։

Մոռցած էին գոյութեանս մասին եւ անհոգ էին, որովհետեւ աստիճանը չկար եւ ես չէի կրնար տանիք բարձրանալ։ Բայց չէին գիտեր, որ նպատակս տկարութիւն չէր ճանչնար։

Հալէպի տուներուն կառուցուածքը շատ չէր տարբերեր բնակիչներուն պարզութենէն, թաղին մէկ ծայրէն միւսը կարելի էր հասնիլ իրարու փակած տանիքներէն. այս հնարքը օգտագործելով հասայ մեծ մօրս տանիքը. հրաշալի համայնապատկեր մը բացուեցաւ աչքերուս դիմաց, պանիրին բուրմունքը տարածուած էր ամէնուր, կիները կը ծափէին ու կ՛աշխատէին, խեղճերը չզգացին, թէ իրենց գլուխներէն հոսող հեղուկը քրտի՞նք էր, թէ՞ երկինքէն տեղացող թթուահամ օրհնութիւն…

Մէկ առ մէկ մկրտեցի զիրենք աղտորի թանձրացած հեղուկով, իսկ վերջին ամանը պարպելէ ետք՝ կայծկլտող աչքերով եւ թաթիկներով հեռացայ, հեռացաւ նաեւ անմեղութեան եւ քաջագործութեան դրուագներէս մէկն ալ, եւ հակառակ դէմքիս վրայ գծագրուող ժպիտին, տխրութեամբ փակեցի պատուհանս։

Արաքս Փիլաւճեան Խտրլարեան

Հին օրերու բարեկամութիւնը նուրբ հիւսուածք մըն էր, որ սիրտէ սիրտ կը ձգուէր՝ անտեսանելի, բայց ամուր թելերով։ Մարդիկ զիրար կը ճանչնային դանդաղ, տարիներու ընթացքին եւ այդ դանդաղութենէն վստահութիւն կը ծնէր։ Բարեկամ մը, յանկարծ տանդ մէջ կը յայտնուէր, առանց նախապէս տեղեկացնելու կամ հեռաձայնելու եւ լուռ ներկայութիւն մը կը դառնար թէ՛ ուրախութեանդ եւ թէ՛ ցաւիդ մէջ։

Ներկայիս, բարեկամութեան էութիւնը չէ փոխուած։ Ան դարձեալ կը պահանջէ ներկայութիւն, ազնուութիւն եւ զոհողութիւն։ Հին օրերուն պէս, իսկական բարեկամութիւնը կը դիմանայ ժամանակի փորձութեան: Թէեւ թուայնացած աշխարհը այսօր կրնայ կապեր ստեղծել վայրկեաններու մէջ, բայց նոյնքան արագ ալ կրնայ զանոնք քանդել։

Բարեկամութիւնները բազմերես են եւ անընդհատ շարժման մէջ։ Կան այնպիսիները,որ ժամանակի աննկատ հոսքին մէջ կը խամրին, կը դառնան յիշատակ մը միայն, իսկ ուրշներ՝ փորձութիւններով սնուած, օրէ օր կ՛ամրապնդուին։ Շատ անգամ պատահած է, որ մէկը ճանչցած ես իր կեանքի որոշ հանգրուանին, եւ տարիներ ետք , անակնկալ հանդիպումի մը ընթացքին, դիմացդ կանգնի բոլորովին «ուրիշ» մարդ մը։ Այդ լուռ, խպնոտ եւ ինքնամփոփ պատանին յանկարծ դարձած է զուարճախօս, համարձակ եւ կեանքի վերիվայրումներուն մէջ կոփուած հասուն անձ մը։ Բայց արդեօք աւելի գեղեցիկ բան կա՞յ, քան տարիներ ետք հանդիպիլ բարեկամի մը եւ զգալ, թէ «բան մը չէ փոխուած» ձեր յարաբերութիւններուն մէջ։ Նոյն ջերմութիւնը, նոյն անխօս կապը․․․ Բարեկամութիւնը կարծես գետ մըն է, որ իր հոսքին մէջ կը քշէ մակերեսայինն ու աւելորդը, կը զատէ ծանրութիւնը թեթեւէն, եւ իր խորքերուն մէջ կը պահէ միայն ճշմարիտը։

Վահան Թէքէեան կ՛ըսէ. «բարեկամը հոգիիդ հայելին է»։ Իրական բարեկամութեան մէջ, մարդ ինքզինք կը գտնէ առանց դիմակի, իր հարազատ ինքնութեամբ։ Ան այդ հազուագիւտ կապն է, որ ժամանակէն եւ հեռաւորութենէն չի մաշիր, որովհետեւ կը սնանի վստահութեամբ եւ անկեղծութեամբ։ Իրական բարեկամը քեզի կը ճանչնայ ոչ թէ ըսածովդ, այլ այն ինչ որ չես կրնար արտայայտել։ Մէկ հայեացք, մէկ ժպիտ կամ նոյնիսկ լռութիւն մը կրնայ աւելի ճշգրիտ ըսել այն, ինչ որ հազար նախադասութիւններ չեն կրնար։ Դիմացինդ այնքան լաւ կը ճանչնաս, որ կը զգաս անոր ուրախութիւնը կամ տխրութիւնը, առանց հարցնելու։

Իսկական բարեկամութիւն մը հիմնուած կ՛ըլլայ խորիմաստ հասկացողութեան, փոխադարձ վստահութեան եւ հաւատարմութեան վրայ։ Մէկը միւսին բարօրութիւնը խթանելով, կը ստեղծուի խորունկ կապ մը։ Իրարու մտիկ ընելով եւ ապահով զգալով՝ բարկամութիւն մը կը դառնայ մինակութեան սպեղանի։ Յովհաննէս Թումանեան կ՛ըսէ։ «բարեկամութիւնը այն գանձն է, որ դժուար օրերուն կը բացուի»։ Կեանքի դժուարութիւններուն դիմաց՝ բարեկամը եթէ նոյնիսկ լուծումներ չի խոստանար, բայց կրնայ բաժնել մեր բեռը եւ զայն դարձնել տանելի։

Ներկայ մեր կեաքին մէջ, բարեկամութիւն մը պահպանելը մարտահրաւէր մըն է, որովհետեւ հին արժէքները նոր պայմաններուն մէջ պահելը դժուար է։ նոր բարեկամութիւններ ստեղծելն ալ նոյնքան դիւրին չէ, քանի վստահութիւնը բարակ ապակիի մը պէս դիւրաբեկ կը թուի ըլլալ։ Յաճախ անձի մը խօսքերը չեն համընկիր իր կատարածներուն։ Պէտք է ժամանակ տալ, մինչեւ «դիմակները իյնան» եւ տեսնել, թէ ո՞վ պիտի գոյատեւէ այդ բարեկամութեան մէջ։

Իսկական բարեկամութիւնը թէեւ հազուադէպ է այս օրերուն, սակայն տակաւին գոյութիւն ունի։ Հակառակ որ, շփումները կը սահմանափակուին կեանքի արագընթաց հեւքին մէջ եւ պաշտօնականութիւնը հսկայ տեղ կը գրաւէ մեր առօրեային մէջ։ Բարեկամութիւն մը կը ծնի ոչ միայն վստահութենէն, այլեւ անկեղծութենէն եւ զիրար լաւ հասկնալու իրողութենէն։ Մանաւանդ երբ երկու կողմերը համեմատութիւն ալ չեն դներ իրենց ձեռքբերումներուն եւ իրագործումներուն միջեւ։

Վերջ ի վերջոյ, բարեկամութիւնը պայմանագիր մը չէ, այլ լուռ բայց վառ ներկայութիւն մը։ Ան մեզ կը յիշեցնէ, թէ մարդ մինակ չէ, նոյնիսկ կեանքի ամենէն մութ ճանապարհին վրայ եւ  երբ այդ ներկայութիւնը կայ, ընթացքը կը դառնայ տանելի, սիրտը՝ աւելի մարդկային, իսկ խաւարը՝ քիչ մը աւելի լուսաւոր։

Լիզա Բանճարճեան Թելվիզեան

Հոկտեմբերի 1-ն է, փոքրիկ աղջնակը մօրը ձեռքէն բռնած, Պուրճ Համուտի հրապարակի լայն պողոտայէն կ’ուղղուի դէպի Արաքս պողոտայ: Շարունակելով կը հատեն Մարաշ պողոտայի խաչմերուկը եւ կանգ կ’առնեն ճամբուն վերջաւորութեան հսկայ շէնքի մը առջեւ, որուն կառոյցը տարբեր էր սովորական բնակելի շէնքերէն. Անոր դուռը աւելի կը նմանէր դարպասի, սովորական դռներէ երկու կամ երեք անգամ աւելի մեծ:

Մայրը ցոյց կու տայ շէնքը եւ կ’ըսէ աղջնակին. «կը տեսնես այս շէնքը, այս պիտի ըլլայ քու դպրոցդ: Այսուհետեւ դուն ամէն օր հոս պիտի գաս եւ շատ գեղեցիկ ու կարեւոր բաներ պիտի սորվիս, պիտի մեծնաս եւ շատ կարեւոր անձ մը պիտի դառնաս»: Աղջնակը կը սկսի մտաբերել, նորութեան մը դիմաց կը գտնուի, դժուար էր հասկնալը: Ի՞նչ է դպրոցը, ինչո՞ւ ես ամէն օր պիտի թողում իմ տաքուկ տունս, մայրս, հայրս, քոյրս, մեծ մայրս, մեծ հայրս, դրացիները, ընկերներս, որոնց հետ ուրախ-զուարթ պահեր կ’անցնենք: Խաղեր կը խաղանք, իրարու կը սորվեցնենք մեր ծնողներէն տեսած կամ լսած նորութիւնները: Ես առանձինս արդէն տան մէջ կը սորվիմ խօսիլ հայերէն, նոյնպէս արաբերէն հեռատեսիլէն: Ի՞նչն են այսքան գեղեցիկ ու կարեւոր բաները, որ զիս իմ ընտանիքէս հեռու պիտի պահեն ամէն օր: Այո՝ պիտի մեծնամ եւ շատ կարեւոր անձ մը պիտի դառնամ, միթէ՞ ես հիմա անկարեւոր եմ բոլորին համար:

Աղջնակին հոգեկանը կը խռովի, բայց անկարող մօրը յայտնելու իր խռովքը, կը փորձէ հետեւիլ անոր՝ մտնելով այդ դարպասէն ներս: Տեսնենք ի՞նչ կը սպասէ իրեն:

Փոքրիկ աղջնակը ես էի, իսկ այդ հսկայ շէնքը Շամլեան-Թաթիկեան երկրորդական վարժարանն էր, զոր ծնողքս ընտրած էր, որպէս իմ կրթութեանս յենարանս:

Մայրս կը շարունակէր հետս խօսիլ՝ պատմելով թէ՛ շատ պիտի սիրեմ դպրոցս, թէ՛ ուրիշ երեխաներ ալ կը յաճախեն դպրոց ինծի նման, սորվելու եւ կարեւոր անձ մը ըլլալու: Նոր դասընկերներ պիտի ունենամ, բարի ուսուցչուհիներ, որոնք պիտի սորվեցնեն ինծի գրել, կարդալ, արտասանել, երգել…: Այս բոլորը հաճելի կը թուի ինծի, բայց մտքիս մէջ տունէն հեռու մնալու գաղափարը զիս կը տանջէր: Լուռ էի, բայց տխուր:

Ժամանակն էր շէնքի դարպասէն ներս մտնելու, առաջին քայլս դէպի ապագա, կը յիշեմ այսօրուան պէս: Ներս մտանք եւ ուղղուեցանք դէպի ընդարձակ սրահ մը: Աթոռներուն վրայ բազմած էին ինծի նման փոքրիկներ, իրենց մայրերուն ընկերակցութեամբ: Այնտեղ էր նաեւ մեր շէնքի Սեդա «թանթիկ»ը, իր տղան ընկերս՝ Ռաֆֆին եւ քոյրը՝ Նորան:

Գեղադէմ օրիորդ մը հերթով փոքրիկներուն անունները կ’արտասանէր եւ զիրենք ներս կը կանչէր: Բաւական սպասելէ ետք, իմ անունս կանչեց: Ես եւ մայրս ուղղուեցանք յաջորդ սրահը, ուր քանի մը օրիորդներ կային գրասեղաններու ետին: Օրիորդը իքզինք ծանօթացնելով ըսաւ. «ես օրիորդ Մելինէն եմ, ձեզ Տնօրէնին պիտի առաջնորդեմ», մտանք աւելի խորունկ սենեակ մը՝ տնօրէնին սենեակը: Երկարահասակ, գեղադէմ, ակնոցաւոր, լայն ժպիտով մարդ մը մօրս հետ ձեռնուեցաւ, իսկ ինծի «բարի եկար Փառանձեմ» ըսաւ: Նստեցանք մեծ գրասեղանին յարակից կողմը: Այդ օրերուն վարժարանի տնօրէնն էր պրն. Արամ Պուլղուրճեանը: Մօրս հետ մանրամասնութիւններու մասին զրուցելէ ետք, ինծի դառնալով ըսաւ. «շատ պիտի սիրես դպրոցդ, ընկերներդ եւ ուսուցչուհիներդ: Տիկին Զապէլը քեզի լաւ հոգ պիտի տանի»: Չեմ գիտեր ինչպէս, տնօրէնին խօսքը ինծի ապահովութիւն մը ներշնչեց: Շնորհակալութիւն յայտնելով դուրս եկանք տնօրէնին սենեակէն:

Վարժարանի հսկայ շէնքը ունէր նաեւ հսկայ փակ մը, ուրկէ ուղղուեցանք դէպի վարժարանին երկրորդ դարպասը: Դուրս գալով դարպասէն եւ կարճ ճանապարհը կտրելով անցանք յարակից շէնքը: Սանդուխներէն վեր բարձրացած ժամանակ, մայրս ինծի ըսաւ. «հիմա պիտի ծանօթանանք մանկապարտէզի ուսուցչուհիներուդ եւ ընկերներուդ»: Բարձրացանք երրորդ յարկ: Մեզի դիմաւորեց տիկին մը, մազերուն սպիտակ շերտեր ինկած, գլխուն յետին կարկանդակի նման հաւաքած մազերով, գեղեցիկ ժպիտը դէմքին, կարծես մեծ մայրս ըլլար, ինքզինք ծանօթացուց ըսելով, «ես մանկապարտիզպանուհին եմ՝ տիկին Զապել է անունս»: Սրտիս մէջ լոյս մը ծագեցաւ, հանգիստ զգացի անոր հետ: Ան ալ իր կարգին մեզի ծանօթացուց ուսուցչուհիներէն Վիքթորիան, Ժագլինը եւ Սիլվան, որոնք պիտի դասաւանդէին հայերէն, արաբերէն եւ անգլերէն:

Գրենական պիտոյքները, դպրոցական (լազուարթ գոգնոց), մարզական տարազները ձեռքս տալով, մեզ ճամբեցի՝ յաջորդ օրը առաւօտեան ժամը ութին տեսնուելու խոստումով:

Տուն վերադարձանք նոր լուրերով: Տնեցիները անհամբեր կը սպասէին մեզ, ամէն մէկը հարցում մը ունէր եւ կ’ուզէր ոգեւորել զիս յաջորդ օրուան: Քաջալերեցին զիս որ ժրաջան աշակերտի նման պատրաստուիմ եւ ուղղուիմ դէպի դպրոց: Այնպէս ալ եղաւ: Յաջորդ առաւօտ, ես պատրաստ էի սկսելու նոր ուղի մը կեանքիս մէջ: Արդէն իսկ սկսած էի երազներ հիւսել եւ անձկութեամբ կը սպասէի կեանքիս անակնկալներուն…

Այսպէս սկսաւ փոքրիկ աղջնակին զարգացման ուղին, ինչպէս է պարագան իւրաքանչիւր փոքրիկի : Օրը նոր, նոր մթնոլորտ, գիտելիքները նոր կենցաղային, աւանդական, հոգեւոր նիւթերու շուրջ: Ազգային կերպարը նաեւ սկսաւ զարգանալ մէջս: Երկու տարի ետք, երբ փոքր քոյրս Սօսին՝ միացաւ ինծի, ես արդէն դարձայ քրոջս խնամակալը:

Մեր երկուքին տարեդարձին թուականը մօտիկ ըլլալով, այդ տարին, մայրս իր ձեռքով պատրաստած տնական երկու կարկանդակներով ներկայացաւ դպրոց: Ուսուցչուհիները մեզ օրուան թագուհիի նման պարզունակ բայց ճոխ զարդարանքներ հագցուցին, գլուխնիս խաւաքարտէ թագեր զետեղեցին, եւ մեր ընկերներուն ներկայութեան մեր տարեդարձը նշեցինք: Ի՜նչ ուրախ էինք մենք եւ մեր ընկերները՝ բաւարարուած կտոր մը կարկանդակով եւ եռանկիւն «Պոնժիւս» նարինջի հիւթով: Չկային այս օրերու աւելորդ եւ ծախսալից արդուզարդերը, վնասակար քաղցրեղէնները, ոչ ալ օրուան հանդիսավարներ (զորս ներկայիս ամէն փոքրիկ կը ցանկայ ունենալ, անկախ թէ ծնողքը կրնայ անոր ծախսերը հոգալ կամ ոչ: Կարգ մը ծնողներու համար նման բաներ կը դառնան տաժանելի պարտաւորութիւններ, որոնք կարեւոր են քայլ պահելու օրուան հոսանքին հետ, ամենակարեւորը իրենց զաւակները ուրախ պահելու համար): Մենք էինք հանդիսավարներն ու հանդիսատեսները. ուրախ էինք ու գոհունակ:

Յիշողութեանս մէջ է իմ Ծաղիկ դասարանի «Վկայականաց բաշխման» օրը: Հայրս ոգեւորուած ըսաւ. «մեծ վկայական պիտի ստանաս այսօր, երթանք եւ զայն տուն բերենք, մեծ ինքնաշարժով»: Մանուկ ուղեղովս բառացիօրէն հաւատալով կը մտահոգուէի՝ արդեօք որքա՞ն մեծ պիտի ըլլար վկայականը, որ մեծ ինքնաշարժի մը կարիքը կը զգացուէր: Երբ վկայականը ստացայ՝ զարմացայ, փոքր էր չափը. հօրմէս բացատրութիւն պահանջեցի: Ան բացատրեց վկայականին փոխաբերական արժէքին մասին, որն է «քայլ մը յառաջ ընթանալ» զարգացման ճամբուն վրայ:

Վկայականի հանդէսը կատարուեցաւ վարժարանի հսկայ շէնքի հսկայ փակին մէջ, գեղեցիկ բեմի մը վրայ: Հանդիսատեսներու հոծ բազմութիւն մը կը գտնուէր փակին մէջ: Մեզի սիրելի մարդիկ հոն էին՝ դպրոցի հոգաբարձութիւնը, ուսուցիչները, անձնակազմը: Բոլորը անխտիր հրաւիրուած էին վայելելու մեր վկայականաբաշխութեան հանդիսութիւնը: Այն օրերուն, վաճառականութիւն չկար. ամէն հարազատի ներկայութիւնը ձեռնտու էր առանց ծնողները ծանր պարտաւորութեան մատնուելու:

Բողբոջ եւ Կոկոն դասարանները մասնակից եղան իրենց յատուկ թեմաներով, իսկ Ծաղիկ դասարանի թեման՝ նաւավարները, ղեկը իրենց ձեռքին, նաւարկելով երգեցին, արտասանեցին ու պարեցին:

Վկայականը ստանալով՝ անցում կատարեցինք մանկապարտէզէն դէպի նախակրթարանի բաժին:

(Շարունակելի)

Փառանձեմ Ֆագրաճեան-Տէմիրճեան

Նարեկ Դուրեան այն արուեստագէտներէն է, որոնք երբեք չեն խուսափիր սուր հարցադրումներէ։ Հայրենի հանրածանօթ դերասան եւ բեմադրիչ, հեգնա-երգիծական մենախօսութեան վարպետ, Դուրեան տարիներ շարունակ իր հիւմըրին միջոցով կը շօշափէ ազգային, միջազգային եւ ընդհանրապէս մարդկային հարցեր։ «Յակոբ Տէր Մելքոնեան» թատերասրահի վարչութեան նախաձեռնութեամբ, Լիբանանի մէջ ներկայացուած իր վերջին մենախօսութիւնը՝ «3033», չի շեղիր այդ գիծէն՝ միաժամանակ ծիծաղ յառաջացնելով եւ խռովիչ մտորումներ յարուցելով։

«3033»-ի առանցքը ֆեմինիզմն է, կամ աւելի ճիշդ՝ Դուրեանի քննադատական վերաբերումը անոր որոշ ծայրայեղ դրսեւորումներուն։ Ան յստակ կը յայտարարէ, թէ ամբողջովին կողմնակից է կնոջ եւ տղամարդու հաւասարութեան ու ազատագութեան կեանքի բոլոր ոլորտներուն մէջ։ Սակայն ան կասկածի տակ կը դնէ այն պահը, երբ հաւասարութիւնը կը սկսի վերածուիլ բնութեան այլափոխումին կամ դերերու արուեստական փոխանակման։

Դուրեանի պատկերացումով՝ կինը գեղեցիկ է, նուրբ, հրապուրիչ, եւ ան կը հաւատայ, որ տղամարդուն համար բնական է կնոջ հանդէպ յարգանք, սէր եւ ասպետական վերաբերում ցուցաբերելը՝ թէ՛ բարոյական, թէ՛ գեղագիտական իմաստով։ Բայց ան զարմանք կը յայտնէ այն մօտեցումներուն նկատմամբ, երբ հաւասարութեան անունով կինը կը վերածուի բռնակալի, իսկ տղամարդէն կը սպասուի՝ ծննդաբերութիւն։ Եթէ հաւասարութիւնը կը նշանակէ իրականութեան աղաւաղում եւ բնութեան ժխտում, ապա, ըստ Դուրեանի, այդ արդէն անհեթեթ է։

Այս հարցադրումները կը ներկայացուէին թատերական մտածուած շրջագիծի մը մէջ։ Դուրեան կը գտնուի դատավարութեան մէջ՝ ենթադրեալ 3033 թուականին, ապագայ աշխարհի մը մէջ, ուր կանայք կ’իշխեն, եւ իր պատկերացումները կնոջ մասին՝ գեղեցկութիւն, ցանկութիւն, ասպետութիւն, համարուած են արգիլուած գաղափարներ։ Մենախօսութիւնը կը ձեւաւորուի որպէս պաշտպանողական խօսք դատարանին մէջ։ Դատաւորին ձայնը կը հնչէ անտեսանելի, իսկ բանտապահը՝ երիտասարդ ու գեղեցիկ կին մը, կը մարմնաւորէ այդ ապագայի իշխանութիւնը։ Ան գործնական է, խիստ, բայց միաժամանակ՝ կարծես զրկուած է գեղեցկութեան եւ նրբութեան զգացումէն։ Այս հակադրութիւնը պատահական չէ, այլ՝ մտահոգիչ։

Դատավարութեան ընթացքին, հանդիսատեսը ինքն է երդուեալ ատեանը։ Դուրեանի անմիջական հաղորդակցութիւնը դահլիճին հետ կը ստեղծէ զուարճալի իրավիճակներ, եւ ծիծաղը կը տիրէ թատերասրահին մէջ։ Սակայն այդ ծիծաղը միայն զուարճանալու համար չէ․ ան միջոց է մտածելու, հարցադրելու։

Մենախօսութեան ընթացքին Դուրեան կը շօշափէ նաեւ մերօրեայ այլ հարցեր՝ համացանցը, բջիջային հեռախօսները, խելախօսները, արհեստական բանականութիւնը։ Ան զանոնք կը նկատէ օգտակար գործիքներ, եթէ օգտագործուին խոհեմաբար։ Հակառակ պարագային, մարդկութիւնը, ըստ Դուրեանի, կը թաւալի դէպի դատարկութիւն եւ մակերեսայնութիւն։ Մարդիկ այլեւս չեն կարդար գիրքեր։ Գիտելիքը կը նահանջէ։ Աշխարհը կը կառավարուի տգէտներու կողմէ, որոնք վտանգաւոր կերպով մօտ են «կարմիր կոճակին» (կորիզային ռումբի)։

Դուրեանի առաջադրանքները պարզ են, բայց խորիմաստ․ կարդացէ՛ք գիրքեր, մնացէ՛ք ասպետական, պահպանեցէ՛ք գեղեցկութիւնը։ Հաւասարութիւնը, ան կը շեշտէ, պէտք չէ նշանակէ նրբութեան, յարգանքի եւ մարդկային խորքի վերացումը։

Մօտ երկու ժամ շարունակ Նարեկ Դուրեան խնդուք պատճառեց, բայց նաեւ մեզ հրաւիրեց ինգնագիտակցութեան։ «3033»-ը ոչ թէ դատավճիռ է ապագային դէմ, այլ զգուշացում՝ չկորսնցնելու մարդուն մարդկայնութիւնը յառաջդիմութեան անունով։

 

Դոկտ. Հրաչ Չիլինկիրեան

Այսօր Սուրիա կը մնայ բաժնուած քաղաքական տարածք մը, որ կը բնորոշուի ոչ միայն աւերիչ քաղաքացիական պատերազմի ժառանգութեամբ, այլ նաեւ երկրի կեդրոնական իշխանութեան եւ հիւսիսային ու հիւսիս-արեւելեան շրջաններուն մէջ գործող քրտական ուժերու միջեւ չլուծուած լարուածութիւններով։ Պարբերաբար ծագող բախումները, փոխուող դաշինքները եւ վիճարկուած կառավարման համակարգերը կը շարունակեն անկայունութիւն եւ անորոշութիւն ստեղծել, յատկապէս փոքրամասնութիւններու համար, որոնք կը գտնուին տարբեր ուժային կեդրոններու միջեւ։ Այս խոցելի պայմաններուն մէջ, քրիստոնեայ փոքրամասնութիւնները՝ ներառեալ հայերը, ստիպուած են իրենց գոյատեւումն ու անվտանգութիւնը ապահովել առանց հաւասար քաղաքացիութեան իրական երաշխիքներու։

Պատմականօրէն Սուրիոյ հայերը կազմած են երկրի հասարակական եւ մշակութային հիւսուածքի անբաժան մասը։ Հալէպը տասնամեակներ շարունակ եղած է սփիւռքահայ կեանքի ամենէն կենսունակ կեդրոններէն մէկը՝ իր դպրոցներով, եկեղեցիներով, մամուլով եւ մշակութային հաստատութիւններով։ Այս համայնքային հզօր ներկայութիւնը, սակայն, 2011-էն ի վեր կտրուկ կերպով նահանջեց՝ զանգուածային տեղահանութիւններու, տնտեսական փլուզման եւ անվտանգային անկայունութեան հետեւանքով։

Այսօր Սուրիոյ հայ համայնքը թիւով փոքրացած է, հաստատութիւնները թուլցած են, իսկ ապագան խորապէս անորոշ է։ Այն, ինչ որ երկար տարիներ ինքնաբաւ համայնք մը էր, վերածուած է խոցելի մնացորդի մը, որ կը գոյատեւէ հիմնականօրէն քրիստոնէական եկեղեցիներու եւ սփիւռքեան աջակցութեան շնորհիւ։ Այս իրադրութիւնը Սուրիոյ մէջ հայ ներկայութեան պատմական ընթացքին մէջ խոր եւ վտանգաւոր խզում մը յառաջացուցած է։

Հայկական երեք կրօնական յարանուանութիւնները այս պայմաններուն մէջ կը շարունակեն խաղալ աւելի լայն դեր, քան զուտ հոգեւոր առաջնորդութիւնը։ Անոնք կը գործեն որպէս համայնքային կառավարման առանցք, մարդասիրական աջակցութեան կազմակերպիչներ եւ պետութեան հետ միջնորդներ։ Պատերազմի տարիներուն եկեղեցիները վերածուեցան նաեւ ապաստանի եւ պաշտպանութեան վայրերու՝ շարունակելով Արեւելեան քրիստոնէութեան մէջ արմատացած պատմական աւանդոյթ մը։

Հայերու եւ Սուրիոյ այլ կրօնական համայնքներուն յարաբերութիւնները ընդհանուր առմամբ խաղաղ եղած են, սակայն միշտ ալ հիմնուած գործնական համակեցութեան, այլ ոչ թէ իրական հաւասարութեան վրայ։ Պատերազմը ի յայտ բերաւ այս համակեցութեան փխրուն բնոյթը եւ փոքրամասնութիւններու խոցելիութիւնը՝ պետական իշխանութեան կազմաքանդման պայմաններուն մէջ։

Սուրիոյ մէջ հայկական մշակութային եւ կրօնական ժառանգութիւնը կը մնայ խորապէս արմատացած, սակայն նաեւ լրջօրէն վտանգուած։ Տէր Զօրի նման վայրեր կը յիշեցնեն, որ այս ներկայութիւնը միայն մշակութային չէ, այլ նաեւ պատմական յիշողութեան եւ հաւաքական տառապանքի մաս է։

Այսօր հարցը այլեւս միայն վերակառուցում չէ, այլ գոյատեւման քաղաքական եւ իրաւական պայմաններու ապահովումը։ Առանց հաւասար քաղաքացիութեան, կայուն անվտանգութեան եւ իրական իրաւունքներու, Սուրիոյ հայ համայնքին ապագան մռայլ կը մնայ։ Նոյն ճակատագիրը կը սպառնայ նաեւ քրիստոնեայ այլ համայնքներու՝ անկախ այն բանէն, թէ որ ուժը կը վերահսկէ տուեալ տարածքը։

Ցաւօք, աշխարհաքաղաքական արագ զարգացումներուն, ինչպէս նաեւ Հայաստանի եւ տարածաշրջանի մէջ ընթացող լուրջ ու շարունակական ճգնաժամային պայմաններուն տակ, Սուրիոյ հայ համայնքի վիճակը կարծէք այլեւս առաջնահերթութիւն չէ սփիւռքի մեծ մասին համար։ Միջազգային ուշադրութեան եւ սփիւռքեան ներուժի սահմանափակման այս մթնոլորտին մէջ, Սուրիոյ հայերը կը մնան լուսանցքի վրայ՝ իրենց գոյութենական խնդիրներով եւ անորոշ ապագայով։

Ստորեւ՝ թարգմանաբար կու տանք Հրաչ Չիլինկիրեանի 2023-ին գիրքի մը մէջ հրատարակուած «Միջին Արեւելքի հայ համայնքները. Ապագային՝ անցեալը պիտի կորսուի՞»  ամփոփ եզրակացութեան բաժինը:

Արդեօ՞ք Միջին Արեւելքի քրիստոնեաներու եւ յատկապէս հայկական համայնքներու ապագան վտանգուած է

Հրաչ Չիլինկիրեան

«Առաջին համաշխարհային պատերազմէն եւ Օսմանեան կայսրութեան մէջ գործադրուած ցեղասպանութենէն ետք, վերապրած հայերը յաջողեցան վերակառուցելու համայնքներ: Անոնք նաեւ շինեցին եկեղեցիներ, դպրոցներ, մշակութային ենթակառոյցներ եւ հաստատութիւններ հիմնականօրէն Սուրիոյ, Լիբանանի, Եգիպտոսի, Իրաքի եւ Միջին Արեւելքի այլ փոքր համայնքներուն մէջ: Այս բոլորը կարելի դարձան շնորհիւ եւրոպական հոգատարութեան տակ անցած արաբական պետութիւններու շնորհած կրօնական եւ քաղաքացիական որոշակի իրաւունքներուն, որոնք նման էին Օսմանեան կայսրութեան միլեթի համակարգին: Վերակառուցումը կարելի եղաւ նաեւ շնորհիւ [ցեղասպանութենէն] վերապրածներու եւ յաջորդող սերունդներու վճռականութեան՝ վերականգնելու հայկական համայնքային կորսուած կեանքը զիրենք ընդունող երկիրներուն մէջ: Աւելի քան մէկ դար հայերը միլիառաւոր տոլարներ, աշխատանք եւ հաւաքական ճիգ ներդրած են Միջին Արեւելքի մէջ իրենց մշակոյթը, լեզուն եւ աւանդոյթները հաստատելու եւ կենսականացնելու համար:

«1970-ականներէն սկսեալ, տարբեր ալիքներով, Միջին Արեւելքի հայերը սկսան մասնաւորաբար գաղթել դէպի Հիւսիսային Ամերիկա, Եւրոպա եւ Աւստրալիա՝ հիմնականօրէն Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին, Իրանի իսլամական յեղափոխութեան, Իրաքի պատերազմներուն եւ շարունակուող տնտեսական դժուարութիւններուն պատճառով: Եթէ արտագաղթի հակումը շարունակուի, այդ մէկը կրնայ նշանակել տարածաշրջանի քրիստոնէական հնագոյն համայնքներէն մէկուն ընկերամշակութային մահը:

«Աւելի քիչ տեսանելի են պետութեան, ընկերութեան եւ կրօնական հաստատութեան դերերը Միջին Արեւելքի մէջ հայկական եւ ընդհանրապէս քրիստոնեայ համայնքներու երկարատեւ կենսունակ ներկայութեան մէջ: Միջին Արեւելքի մէջ, քրիստոնեայ փոքրամասնութեան անդամ ըլլալը՝ «ուրիշ» կամ «այլ» ըլլալու բեռը ծանր է: «Այլականացումը» (‘othering’) կը յայտնուի տարբեր մակարդակներու վրայ. ա) կայ իմ բնորոշումով «փափուկ այլականացումը» պետութեան կողմէ՝ օրէնքներու, արգելքներու եւ բազմաթիւ պարագաներու ոչ-իսլամներու նկատմամբ խտրականութեան ճամբով. բ) Միջին Արեւելքի իսլամ մեծամասնութիւն ունեցող երկիրներու մէջ աւելի մեծ հասարակութեան կողմէ միտումնաւոր կամ ակամայ դրուած ընկերային սահմանափակումներով. եւ (գ) ընկերութեան իսլամիսթ հատուածներուն կողմէ դիտուած «կարծր այլականացումը», որ ոչ-իսլամները կը ներկայացնէ իբրեւ «անհաւատներ» (infidel), հետեւաբար, ըստ սահմանումին, երկրորդ կարգի քաղաքացիներ:

«Յիսուն տարի առաջ պատմաբան Ռիչըրտ Յովհաննիսեան նկատած է, որ հայերը եւ ոչ-իսլամ այլ համայնքները Միջին Արեւելքի մէջ «դէմ յանդիման կը գտնուին անբարենպաստ այնպիսի գործօններու, որ անոնց ապագան լաւագոյն պարագային անկայուն կը դարձնէ»: Այսօր իրավիճակը ոչ միայն անկայուն է, այլեւ՝ չափազանց ճգնաժամային: Միջին Արեւելքի հայերուն եւ ընդհանրապէս քրիստոնեաներուն առջեւ ծառացած իրողութիւնները կը պատկերեն անորոշ ապագայ մը, որովհետեւ յամեցող հակամարտութիւնները կրնան շարունակուիլ երկար տարիներ: Ինչպէս այս գլուխին ենթավերնագիրը կը նշէ, վտանգուած է եւ թերեւս ապագային կորսուելու է անցեալին մէջ արմատացած Միջին Արեւելքի ամէնէն հարուստ կրօնական եւ մշակութային ժառանգութիւններէն մէկը»:

(Աշխատութեան անգլերէն բնագիրը այս յղումով)

Երբ կը դիտեմ հայոց ներքին քաղաքական կռիւները, թէ ինչպէս տարբեր խումբեր իրարու կ’անիծեն, կը հայհոյեն, կը համոզեն ու կը դատապարտեն, կը յիշեմ երգիծաբան Լեռ Կամսարը, որ կը գրէր, թէ հայը ձեռքերը գրպանները դրած եւրոպացիներու դունչով այս ու այն կողմ ցոյց կու տայ, թէ ինչպէ՛ս եւ ո՛ւր իրեն համար լաւ Հայաստան մը կառուցեն, ուր թուրք չըլլայ։

Մեծ չափով, այսօր ալ նոյն վիճակն է։ Մենք այսօր իրարու հետ կը կռուինք գլխաւորաբար այն հարցով, թէ մեզի ո՞վ աւելի լաւ Հայաստան պիտի տայ՝ ռուսը՞, եւրոպացի՞ն, թէ՞ ամերիկացին։ Նոյնիսկ մեր միտքով չ’անցնիր, որ այդ մէկը անհեթեթ ու խելագար միտք մըն է ու մենք կը շարունակենք Հայաստան պատուիրել, ամէն մէկը իր ճաշակով ու չափերով եւ այնպէս վստահ ու հանգիստ, որ կարծես թէ fast food-ի ճաշարանէ մը սանդուիչ կ’ապսպրենք։ Հետեւաբար, մեր ճաշակներու տարբերութեան վրայ հիմնուելով ալ մենք կը շարունակենք զիրար անէծքակոխ ընել ու ապացուցել, թէ ռուսը եւ ամերիկացին մեզի աւելի լաւ Հայաստան մը կու տան, կը մնայ հասկնալ, թէ ո՞ր մէկուն Հայաստանը ընդունիլ։ Մենք նաեւ մանրամասն կը քննենք, թէ այդ երկիրներէն ո՞ր մէկը մինչեւ վերջ պատրաստ է հասկնալու, թէ մենք ի՛նչ Հայաստան կ’ուզենք եւ կը նեղանանք, երբ անոնք մեր ուզած Հայաստանը չեն սարքեր ու մեզի չեն տար։ Ոչինչ փոխուած է այն պահէն, երբ եւրոպացի գաղութարարները, որոնց մենք անվերջ կը դիմէինք խնդրանքներով, զիրար կը բնաջնջէին մէկ ձեռքին սուր, միւս ձեռքին՝ խաչ։ Մենք այդ ժամանակ ալ ամբողջ Եւրոպան ոտքի տակ կ’ընէինք ու տարատեսակ պատուէրներ կ’ուղարկէինք Եւրոպայի արքաներուն ու անոնց կը ներկայացնէինք, թէ ի՞նչ տեսակ Հայաստան կ’ուզենք։ Նոյնիսկ Իսրայէլ Օրին անոնց կը բացատրէր, թէ քանի՞ հոգիով գան, ինչպէ՞ս սկսին, ինչպէ՞ս աւարտեն, որո՞ւ նշանակեն թագաւոր եւ այսպէս շարունակ։ Հայաստան կառուցելու կապալառուներէն միայն ռուսերը եկան Հայաստան, գրաւեցին, բայց մոռցան մեր Հայաստանը մեզի տալու ու մենք մինչեւ հիմա ալ քէն կը պահենք ռուսերու հանդէպ, որ «մեր երկիրը մեզի չտուին, դարձուցին առուծախի առարկայ եւ այլն»։ Մենք ռուսերուն դէմ կը բողոքենք նաեւ Արցախի ողբերգական ճակատագրին, ինչպէս նաեւ՝ որ անոնք բարեկամ չեղան մեզի։

Բարեւ Ձեզ։ Դեռ ի՞նչ կ’ուզէինք։ Մենք աշխարհի մէջ տեսա՞ծ ենք գէթ մէկ պարագայ, որ երկիր մը երթայ, կռուի, արիւն թափէ, զինուորներ կորսնցնէ, որոշ տարածք գրաւէ, յետոյ նուիրէ հոն ապրող ժողովուրդին, ու ձգէ երթայ իր գործերով։ Աշխարհի մէջ զաւթիչները անըդմէջ զիրար փոխարինած են, իսկ մեր յոյսը մնացած է նոյնը՝ ազատիլ ուրիշին ձեռքերով։ Այս մասին շատ անգամ խօսած ենք, բայց թերեւս կ’արժէ կրկին անդրադառնալ անոր, մանաւանդ որ մենք ոչ միայն չենք տիրապետեր ուրիշներու ձեռքերով կրակէն շագանակներ հանելու հնարքին, այլ նաեւ մենք միշտ նման վտանգներու դիմած ենք ուրիշներու համար՝ առանց որեւէ հատուցում ստանալու։

Այսօր, երբ Սիւնիքի կապուած հայ քաղաքական միտքը փոխադարձ հրաձգութեամբ զբաղած է, կը հնչեն այնպիսի կարծիքներ ու միտքեր, որոնք արտայայտելու համար հարկաւոր է կա՛մ խելագար ըլլալ, կա՛մ աշխարհի ամենէն միամիտ մարդը։ Օրինակ՝ խումբէ մը մէկը միւսին կը հարցնէ, թէ Ամերիկան ինչո՞ւ մեզի ընդամէնը տոկոս կու տայ, ժլատ է, մեզի առնուազն պիտի տար, բայց․․․․ու չես գիտեր ծիծաղի՞ս, թէ՞ լաս։ Ժողովուրդ մը, որ ինքն իր ձեռքով կը քանդէ իր երկիրը, անէծքներ կու տայ, թէ ինչու՞ ռուսը Արցախը չպահեց, կամ ալ Ամերիկան ինչու՞ մեզի 70 տոկոս չի տար։ Դեռ ուրիշ բան մը. գիւտ ըրած ըլլալու թոնով կը գոռան, որ ռուսն ու ամերիկացին իրենց շահերը կը պաշտպանեն։

Բարեւ Ձեզ։ Նոր իմացա՞ք, թէ դեռ կը կասկածիք։ Իսկ վաղը՞ որմէ Հայաստան պիտի ուզենք՝ Հնդկաստանէ՞ն, թէ՞ Չինաստանէն, իսկ թերեւս մէկ այլ գերիշխան պետութիւն մը յայտնուի, որ պատրաստ ըլլայ զոհուելու յանուն Հայաստանի։

Ու ահա այսպէս, այսպիսի խելագար պայմաններու մէջ ալ մենք կը շարունակենք նոր հովանաւոր փնտռել ու ամէն անգամ վստահ ենք, որ այս անգամ կը ստացուի։

Այսքան անհոգ ու այսքան ցաւո՜տ․․․

Հայ ժողովուրդը բնաւորութեան երկու գիծ ունի, որ իր պարգեւն ու անէծքն են միաժամանակ։ Մէկը այն է, որ աշխարհի մէջ ոչնչի հետ հաշտ է ու միշտ փոփոխութիւն կը պահանջէ ու երկրորդ, որ երբեք չուզէր այդ փոփոխութեան համար ինքն իրեն նեղութիւն տալ։ Իր խնդիրներուն համար մեղաւոր են Աստուածն ու Սատանան, մէկուն տուած ցաւը միւսը պիտի բուժէ։ Առաջին քրիստոնեայ ըլլալը դիւրին բան չկարծէք։

Հայոց պատմութեան մէջ մենք առանձնացած ենք երկու դրսեւորումներով՝ մեր թշնամիներու եւ մեր բարեկամներու անվերջ ցանկերով։ Երբ կը հաշուես թշնամիները, թէ ինչքա՛ն եկած ու գացած են, գլուխդ կը կորսնցնես: Երբ բարեկամներդ կը հաշուես, որ խոստացած են, թէ բան մը կ’ընեն, կը հասկնաս, որ Հայաստանը շատոնց պէտք է դրախտ դարձած ըլլար։ Այսօր ալ թշնամիի ու բարեկամի պակաս չունինք, կը մնայ որ պահ մըն ալ զիրար լսենք։ Որովհետեւ այն ռուսը, որ մէկ հայուն բարեկամն է, ուրիշ հայու մը թշնամին է, մէկ հայուն բարեկամը Եւրոպան է, իսկ այս վերջինը իր հերթին խոժոռ կը նայի ամերիկամէտ հայուն, որ չի համակրիր ռուսամէտ հայուն։ Եւ այսպէս ռուսահայը, ամերիկահայը եւ եւրոպահայը անդադար կը վիճին ու կը բախին իրարու։ Ամէն մարդ ունի իր ախորժակը եւ իր ճաշակը, ամէն մէկը՝ իր Հայաստանը՝ իր չափովը, իր պատկերացուցած բնակչութեամբը եւ իր տնտեսութեամբը։ Իսկ Հայաստանի մէջ իրարու դէմ կը պայքարին հայերու տարատեսակ Հայաստանները, որ պիտի բերեն այլազգիները, իրարու դէմ պայքար կը մղեն հայկական գաղափարախօսութիւնները ու անվերջ են հայ-հայկական յարաբերութիւնները, ուր մէկ հայը միւսին մշտապէս հակառակ է ու ընդդիմադիր։

Այս ազգային խելագարութեան հետեւանքը, զոր ամէն օր կը տեսնենք, մեզ կը տանի դէպի ինչ-որ տեսակ մը Հայաստան՝ մեկուսացած երազի մը նման, ուր ամէն մարդ իր սրտին ու երազներուն Հայաստանը ունի։ Բայց ապա փողոց կ’ելլեն կամ Ֆէյսպուք կը մտնեն եւ կը սկսին իրարու հայհոյել՝ պաշտպանելով ամէն մէկը խելագարութեան իր տեսակէտը՝ պարտադրելով Հայաստանի իր ու միայն իր ձեւաչափը:

Իսկ Հայաստան կը շարունակէ մնալ իրական վտանգներու մէջ։

Հայաստան կը շարունակէ ապրիլ իր երկիմաստ կեանքը, ուր ամէն հայ ունի իր երազած Հայաստանը, որ ոչ մէկ կերպով չի համապատասխաներ գոյութիւն ունեցողին։ Միեւնոյն ժամանակ, հայերը Հայաստանը կը «պատուիրեն» իրենց տարբեր ախորժակներով՝ մոռնալով, որ երկար, շատ երկար դարեր շարունակ մենք ընդհանրապէս Հայաստան չենք ունեցած՝ իբրեւ պետութիւն։ Մեր չիրագործուած մտքերը եւ ցանկութիւնները դարեր շարունակ կուտակուած են մեր մէջ ու կը սպառնան փորձանք դառնալու մեր գլխուն։ Մենք ունինք հազարամեակներու անյագուրդ ախորժակ մը՝ կառավարելու մեծ պահանջ, իշխելու կարօտ, տէր ըլլալու անհասանելի ձգտում մը։

Հայաստան, Հայաստան, ամէն հայու համար տեսակ մը դրախտ, ամէն հայու սեփական երազանքը, ուր ոչ մէկ այլ հայ կրնայ մուտք գործել։ Ու այդ Հայաստանը միայն իրն է, իր սրտին Հայաստանը, միայն իր սրտին։ Ու երբ ի մի կը հաւաքես այդ խայտաբղէտ ցանկութիւնները, վշտացած, նեղուած ցանկութիւնները, կը ստանաս դարաւոր ցաւի ու անփութութեան, միամտութեան գոյնզգոյն քարտէզ մը, ուր միախառնուած են ներկայի ու անցեալի ամենէն տարբեր իրականութիւնները։ Այդ բոլորը թերեւս վատ չէին ըլլար, եթէ անոր զուգահեռ ունենայինք գոնէ մէկ, քիչ թէ շատ յստակ նպատակ մը այն Հայաստանի նկատմամբ, ուր կ’ապրինք։

Իսկ ինչպիսի՞ Հայաստան կ’ուզես դուն։