Մարդը որ փորձեց յիմարութիւնը բուժել. Փօլ Բարսեղեանի յիշատակին

Հեղինակ՝ Վահէ Պերպէրեան

Երկար տարիներ կամաւոր առանձնութեան մէջ ապրելէ ետք, անցեալ շաբաթ, եօթանասուներկու տարեկանին մահացաւ փիլիսոփայ, ջղաբան, դեղագործական ձեռնարկու եւ ակամայ քանի մը մեծ ճարտարարուեստներու հակառակորդ նկատուած հայազգի Փոլ Բարսեղեանը:

Բարսեղեան ծնած է Ուոթըրթաուն, Մասաչուսեց, 1954-ին։ Հայրը՝ Բարսեղը, երաժշտութեան դասատու էր, իսկ մայրը՝ Մարիամը, հոգեբան. երկուքն ալ պոլսահայ գաղթականներ էին, որոնց կեանքի մեծագոյն փափաքն էր իրենց երկու զաւակներուն՝ Փոլին եւ Արթիւրին, լաւագոյն կրթութիւն ապահովել։ Ինչպէս շատ մը գաղթական ծնողներ, անոնք ալ կը հաւատային, որ ուսումը պիտի բանայ այն բոլոր դռները, զորս պատմութիւնը փակած էր իրենց ետին։

Տասնութ տարեկանին, «Ֆուլպրայթ» կրթաթոշակով, Բարսեղեան կ’ընդունուի Հարվըրտ համալսարանը, ուր փիլիսոփայութիւն կ’ուսանի։ Աւարտելէ ետք, ան իր ուսումը կը շարունակէ Միշիկընի համալսարանին մէջ, ուր կը ստանայ դոկտորական վկայական եւ ի վերջոյ կը հիմնէ իր անուանած «Ջղա-փիլիսոփայութեան» (Neuro-Philosophy) բաժանմունքը՝ առաջին ակադեմական մարզը, որ նուիրուած էր ուսումնասիրելու ուղեղին եւ այն երեւոյթին կապը, զոր նախորդ սերունդները պարզապէս «իմաստութիւն» կը կոչէին։

Քառասուներկու տարեկանին, համոզուած ըլլալով, որ խելացիութեան (IQ) եւ իմաստութեան (wisdom) միջեւ եղած խրամատը կարելի է լուծել դեղերով, Բարսեղեան կը հիմնէ Imasd դեղագործական ընկերութիւնը։ Քանի մը տարուան հետազօտութիւններէ եւ փորձարկումներէ ետք, ընկերութիւնը շուկայ կը հանէ Wiselene անունով դեղը, որ նախատեսուած էր զարգացնելու քննական մտածողութիւնը, ինքնագիտակցութիւնը եւ դիմադրողականութիւնը՝ բանականութեան շահագործումներուն (cognitive manipulation) դէմ։

Սկզբնական շրջանին Wiselene կ’որակուի որպէս հրաշագործ դեղ։ Միլիոնաւոր մարդիկ կը սկսին գործածել զայն եւ գրեթէ բոլորն ալ կը փոխանցեն տրամաբանութեան բարելաւման, սրած սկեպտիկութեան եւ առօրեայ կեանքի տրամաբանական անհամապատասխանութիւնները նկատելու անսպասելի կարողութեան մասին։ Թերթերը կը գովաբանեն այս նուաճումը, իսկ մեկնաբանները կը կանխատեսեն, որ դեղը կրնայ մտաւոր յստակատեսութեան նոր դարաշրջան մը բանալ։

Սակայն խանդավառութիւնը կ’ըլլայ կարճատեւ։

Ամիսներ ետք, Wiselene գործածողները կը սկսին գանգատիլ մտահոգիչ կողմնակի ազդեցութիւններէ, ինչպէս՝ անքնութիւն, մշտական դժգոհութիւն եւ որոշ պարագաներու՝ գոյապաշտական անձկութեան (existential dread) յանկարծակի ու ճնշող զգացում։ Քաղաքական գործիչները շուտով կը սկսին դժգոհիլ, որ Wiselene գործածող քաղաքացիները դարձած են արտասովոր կերպով դժուար համոզուող։ Կրօնական հաստատութիւնները լուռ կերպով կը փոխանցեն եկեղեցի յաճախողներու թիւի նկատելի նուազում մը։ «Ինքնօգնութեան» (self-help) ճարտարարուեստը կը դիմագրաւէ կտրուկ նահանջ մը։ Մոմերու, բիւրեղներու, խունկի, եոկայի փռոցներու, հագուստներու եւ հոգեւոր զարթօնքի կապուած զանազան պարագաներու վաճառքը շեշտակիօրէն կը նուազի։ Լրատուական կազմակերպութիւնները կը կորսնցնեն իրենց բաժանորդները։ Զինեալ ուժերու կարգ մը բաժանմունքներուն մէջ նորագիրներու թիւը կը նուազի։ Շարք մը ժողովրդական ֆիլմաշարեր չեղեալ կը համարուին, երբ հանդիսատեսները կը սկսին հարցեր տալ, որոնց պատասխանելը արտադրիչներուն համար դժուար էր։

Մինչ դատական հարցերը կը բազմանային, Բարսեղեան կը մնայ անդրդուելի։ Քանի մը հարցազրոյցներու ընթացքին ան կը պնդէ, որ իր ընկերութիւնը միշտ ալ թափանցիկ եղած է գիտակցութեան բարձրացման հաւանական հետեւանքներուն մասին։ Ինչպէս ինք յաճախ կը նշէր՝ գոյութիւն ունի լաւ փաստագրուած կապ մը յիմարութեան եւ երջանկութեան միջեւ։

Եօթը տարի տեւած դատական քաշքշուկներէ եւ դրամական աճող կորուստներէ ետք, Imasd սնանկութիւն կը յայտարարէ։ Բարսեղեան կը քաշուի հանրային կեանքէն եւ իր մնացեալ տարիները կ’անցնէ լուռ առանձնութեան մէջ՝ իր ժամանակը նուիրելով գրելու։

Ան հեղինակ էր քանի մը գիրքերու, ներառեալ՝ «Յիմարութեան նուրբ հրապոյրը», «Յիմարութեան պատկերազարդ ուղեցոյցը» եւ «Ապուշը», որուն պարագային հրատարակիչը ստիպուած կը զգար յստակեցնելու, որ գիրքը որեւէ կապ չունի Տոսթոյեւսքիի նոյնանուն վէպին հետ։

Բարսեղեանի եղբայրը՝ Արթիւր Բարսեղեանը, դեղագործական արտադրութեանց մեծ վաճառական մը, առեւտրական զգալիօրէն աւելի մեծ յաջողութեան կ’ունենայ իր սեփական գիւտով՝ Hyegra-ով՝ դեղ մը, որ նախատեսուած է այլ միջոցներով մեծցնելու այր մարդուն «ես»-ը (ego)։

Թէեւ Wiselene-ը տարիներ առաջ կ’անհետանայ դեղարաններէն, պատմաբանները կը շարունակեն վիճիլ, թէ արդեօք Բարսեղեանի մեծագոյն սխալը դեղը հնարե՞լն էր, թէ՞ պարզապէս թերագնահատումը, թէ իրականութեան մէջ որքա՞ն մարդ կը փափաքէր իմաստուն դառնալ։

Կը խնդրուի google-ով Փօլ Փարսեղեան չորոնել. ան երեւակայական կերպար մըն է։

Please do not google Paul Parseghian. He is a fictional character.

Թարգմանութիւնը՝ Տարբերակ21-ի