Բայց երբ մեր մոլորակին կը նայինք, դժուար է չհարցնել, թէ արդեօք մենք ճիշդ կը վարուի՞նք այս տան հետ։ Վերջին տասնամեակներուն կլիմայական փոփոխութիւնը վերածուած է համաշխարհային մտահոգութեան։
Ազատ ընտրութիւնները ինքն ըստ ինքեան կայուն պետութիւն մը չեն ստեղծեր։ Քուէատուփը կրնայ ընտրել ղեկավարներ, բայց չի կրնար ինքնաբերաբար դատարաններ, համալսարաններ, վարչական մշակոյթ կամ հանրային վստահութիւն ստեղծել։
Պետութիւնները չեն ծաղկիր ու զարգանար միայն իրենց ներքին կարողականութեամբ եւ ուժով։ Անոնք կը յենին նաեւ արտաքին կապերու, գիտելիքի, փորձառութեան եւ միջազգային ազդեցութեան վրայ։ Իսկ հոս է, որ սփիւռքը կրնայ դառնալ Հայաստանի մեծագոյն ռազմավարական առաւելութիւններէն մէկը։
Այստեղ մարդիկ տուներ կը կառուցեն՝ կարծես վաղը պիտի հեռանան։ Գործեր կը սկսին՝ առանց վստահ ըլլալու, թէ ամիսներ ետք տակաւին պիտի գոյատեւեն։ Երիտասարդները համալսարան կ’աւարտեն, բայց ապագան արդէն կը պատկերացնեն ուրիշ երկրի մը մէջ։ Նոյնիսկ յոյսը դարձած է ժամանակաւոր զգացում մը։
Այս խաղին մէջ ամենէն ողբերգականը այն է, որ խաղացողները հազուադէպօրէն իրենք կը կրեն խաղին հետեւանքները։ Քաղաքական որոշումները սովորաբար կը ծնին հեռաւոր սենեակներու մէջ՝ ռազմավարական հաշիւներու, շահերու եւ ազդեցութեան գօտիներու տրամաբանութեամբ։
Կան ֆիլմեր, որոնք իրենց ստեղծման ժամանակէն ու վայրերէն շատ աւելի հեռու կը հասնին։ Անոնք կը դադրին միայն պատմութիւն ըլլալէ եւ կը վերածուին հայելիի մը, ուր տարբեր ժողովուրդներ կը տեսնեն իրենց սեփական փորձառութիւնը։ Այս տպաւորութիւնը կրկին անգամ ունեցանք, երբ տարիներ ետք վերստին դիտեցինք Fiddler on the Roof ֆիլմը։
Ժամանակակից երիտասարդը աւելի շատ վստահութիւն ունի ալկորիթմներու, քան գաղափարախօսութիւններու հանդէպ։ Ան աւելի արագ կը հետեւի «թրենտ»-ներու, քան քաղաքական շարժումներու։ Ան կասկածով կը մօտենայ գրեթէ ամէն բանի՝ կուսակցութիւններու, կրօնի, պետութեան, համալսարաններու, նոյնիսկ մտաւորականութեան։
Երբեմն կը խօսինք «միլիոնաւոր հայերու» մասին, բայց չենք գիտեր, թէ այդ միլիոններուն մէջ քանի՞ հոգի ունի մասնագիտական ազդեցութիւն, քանի՞ հոգի որոշում կայացնող պաշտօններ կը զբաղեցնէ կամ քանի՞ հոգի կրնայ նպաստել հայկական շահերու պաշտպանութեան:
Ժամանակ մը համայնքը բնական երեւոյթ էր։ Անիկա կը կազմուէր նոյն թաղամասերուն մէջ ապրող, նոյն եկեղեցին յաճախող, նոյն դպրոցը գացող եւ նոյն պատմական յիշողութիւնը կիսող մարդոցմով։ Համայնքը կազմակերպութիւններու ամբողջութիւն չէր. ան առօրեայ կեանքի հիւսուածքն էր։
Այսօր տեղեկատուութիւնը այլեւս միայն գիտելիք փոխանցելու միջոց չէ․ ան դարձած է ազդեցութեան եւ երբեմն ալ ուղեղալուացի գործիք մը։ Ընկերային ցանցերու մէջ լուրը շատ անգամ կը տարածուի ոչ թէ իր ճշգրտութեան, այլ ցնցիչ ըլլալուն շնորհիւ։
Գրադարաններու տեղը գրաւած են պատկերասփիւռները, խելախօսները եւ թուային այլ սարքեր։ Շատեր նոյնիսկ չեն ուզեր գրադարանները իբրեւ զարդարանք ու յարդարանք պահել, իսկ գիրքերը «տեղ գրաւող» եւ «անպէտք» առարկաներ կը նկատուին:
Մտաւորականը պարզապէս ուսանած ու զարգացած մարդը չէ։ Ան միայն գիրքեր կարդացողը, համալսարանական աստիճան ունեցողը կամ բարդ բառերով խօսողը չէ։ Իրական մտաւորականը այն մարդն է, որ կը փորձէ հասկնալ իր ժամանակը, հարցականի տակ առնել ընդունուած ճշմարտութիւնները:
Այսօր, երբ աշխարհը կ’ապրի նոր պատերազմներու, տնտեսական մրցակցութեան եւ արուեստական իմացականութեան (ԱԻ) սրընթաց զարգացման դարաշրջան մը, ճատրակի տախտակին պատկերը կը թուի աւելի իրական, քան երբեք։
Մարդը կրնայ ամբողջովին անտրամաբանական որոշում տալ, բայց այդ որոշումը տակաւին խորապէս մարդկային կը մնայ։ Սէրը տրամաբանական չէ։ Սուգը արդիւնաւէտ չէ։ Կարօտը օգտակար չէ։ Արուեստը միշտ գործնական նպատակ չունի։ Բայց այս բոլորն են, որ մարդը մարդ կը դարձնեն։
Հայ ժողովուրդի կեանքին մէջ, դարեր շարունակ եկեղեցին ունեցած է բացառիկ դեր մը։ Ան ոչ միայն աղօթավայր մը եղած է, այլեւ՝ դպրոց, մշակութային կեդրոն, ազգային յիշողութեան պահապան եւ հաւաքական ինքնութեան կարեւոր սիւներէն մէկը։
Հորմուզի նեղուցը եւ Թայուանի սահմանագիծը. Թրամփ-Շի բանակցութիւններուն խորքը եւ «Թուկիտիտեսի թակարդը»
Չինաստանի նախագահ Շի Ժինփինկ ակնարկութիւն մը կատարեց յոյն հին պատմաբան եւ զօրավար Թուսիտիտեսի անուան կապուած «Թուսիտիտեսի թակարդ» եզրին։
Թէ՛ Հայաստանը եւ թէ՛ սփիւռքը կը դիմագրաւեն նոյն հիմնական մարտահրաւէրը՝ ինչպէ՞ս ստեղծել համակարգեր, որոնք կը ներշնչեն վստահութիւն, մասնակցութիւն, արդարութիւն եւ վերանորոգում։ Հայերը ամբողջ աշխարհով մէկ ունին հսկայական մարդկային ներուժ՝ գիտութեան, թեքնաբանութեան, կրթութեան, գործարարութեան եւ արուեստի մէջ։
Ժամանակակից աշխարհին մէջ, ուր ինքնութիւնը ամէն օր կը վերաձեւաւորուի, իսկ յիշողութիւնը՝ կա՛մ կը շահագործուի, կա՛մ ալ կը մոռցուի, աւելի քան երբեք անհրաժեշտ կ'ըլլայ վերադառնալ այն մտածողներուն, որոնք փորձած են հասկնալ մարդուն եւ իշխանութեան միջեւ եղած խոր կապը։
Արհեստական բանականութիւնը ոչ թէ կը փոխարինէ լեզուն, այլ կը դիւրացնէ անոր գործածութիւնը։ Անիկա կրնայ ստեղծել գործիքներ, աննախադէպ հնարաւորութիւններ՝ լեզուն վերակենդանացնելու եւ զայն յարմարցնելու թուային դարուն։
Արեւմտահայերէնը կը դիմագրաւէ նաեւ արագ զարգացող աշխարհի մարտահրաւէրները, որոնք կրնան վերածուիլ բարիքի, եթէ կարենանք զանոնք լաւապէս օգտագործել: Առանցքային է դերը արդի միջոցներուն, որոնք կրնան կենսաւորել անհետացման եզրին գտնուող լեզուները:
Այսօրուան իրավիճակը հասկնալու համար պէտք է հրաժարիլ պատերազմի առաջին օրերու ստեղծած ցնցումին վրայ կեդրոնանալէ՝ օդային ծանր հարուածներ, ենթակառոյցներու քանդում եւ ղեկավարութեան «գլխատում»։ Այս բոլորը կը պատկանին պատերազմի առաջին փուլին։
You can destroy my body Though my soul will cherish You can burn my book Yet my word will last You may assail my faith But my piety will grow
Պատերազմը վերջացած էր։ Բայց ոչ ամէն բան։ Կէսօրին ան հանդիպեցաւ Լեւոնին։ — Կարծես մէկուն հետ կը վիճիս,— ըսաւ Լեւոն, կամաց մը սուրճը բերնին մօտեցնելով։ — Կը վիճիմ,— պատասխանեց Արմէն։ — Եւ կը պարտուիմ։
Քննական մտածողութիւնը պարզ մտային վարժանք մը չէ, այլ՝ գիտական, վերլուծական եւ հետաքննական մեթոտաբանութիւն մը, որ առիթ կը ստեղծէ հասկնալու իրականութիւնները իրենց ամբողջ բարդութեամբ։