Մեհեան

Մարդոյթը*
Բարձր չի խօսիր
ան կը շշնջայ
այն պահին,
երբ ձեռքդ կը դպչի
մէկ ուրիշի ցաւին
եւ դուն չես փախչիր․․․

Ամէն արարած
          իր արեւն ունի
հետը կը ծնի
          հետն ալ կը մեռնի․․․
Կը մեռնի ըսի․․․
          Ո՜չ, չի՛ մահանար․․․
Ամէն արարած

Աւելի քան երեսուն տարի է, որ կ’ապ­րիմ Ժընեւ ու կը բնակիմ Սէն-Ժան զբօսայգիին մօտակայքը։ Երկու զաւակներս յաճախած են զբօ­սայգիին յարակից Seujet դպրոցը։ Բազ­միցս անցած եմ այս զբօսայգիէն աշ­խատանքի երթալու ճանապարհին, յա­ճախ գտնուած եմ այնտեղ ճեմելու կամ պարզապէս խաղաղ պահ մը անցընելու համար:

Լոյսէ աւազան մը անհուն ու կապոյտ,
Որուն մէջ հոգիս միսմինակ կը լողայ.
Կը բացուին դռներ՝ լայնածիր ու ոսկեայ,
Ետեւը կանգած հըրեշտակ մ՚անծածկոյթ:

Ես պէտք է ջուրէ վերմակն այս անթափանց
Պատռեմ ու քանդեմ, որպէսզի վերանայ
Արգելափակումն այս դաժան, ոգեքանց.

Ու յանկարծ կը հասկնայ՝
մարդը երբեք այնքան հեռու չի փախչիր ուրիշներէ,
որքան ինքն իրմէ։
Բայց որքան ալ հեռանայ, հոն է հայելին՝
լուռ, սպասող,
ինչպէս դուռ մը՝ որ երբեք չի փակուիր,
ինչպէս խիղճ մը՝ որ չի քնանար,
ինչպէս մոխիրին տակ կայծ մը դեռ կարմրող։

«Modigliani» ֆիլմը՝ ութ տարուան ընթացքին, ակնդրած եմ տասներկու անգամ։ Սկիզբը՝ կ'ուզէի մտնել բեմադրիչի` Mick Davis-ի ստեղծած աշխարհին մէջ, եւ միանալ ֆիլմի կերպարներուն, ընկերանալ, խենդութիւններ ընել անոնց հետ։ Վերջին տարիներուն, ֆիլմի աշխարհին մէջ ամբողջովին կորսուելու փոխարէն՝ քննադատական աչքով կը փորձեմ մօտենալ:

Ես չէի՛ գիտեր,           որ բազմակէտի կէտերն առանձինն,           բանալիներ են դարպասին փակուած           մութ, անթիւ, գաղտնի լուռ խորհուրդներու․․․ Ես չէի՛ գիտեր,           որ կէտերն փոքրիկ,           անգիտակցութեան ուղիներուն մէջ,           խեղճ թափառական շրջիկի մը պէս                     կը դեգերին լուռ․․․           Չե՛ն երգեր բարձր։                  

Նստած առջեւը մութին՝ ես կը փնտռեմ ներքնապէս
Բոլոր բաները մեկնած կամ արտաքսուած այս տեղէն.
Ու ես դարձեալ կ'աղօթեմ խոցուած սրտիս խորունկէն,
Ու յորդորանքըս խոնարհ ես կ'առաքեմ դէպի ձեզ:

Այս զգայնութիւնը աննկատաբար կը հոսի «Հայկական ասեղնագործութեան նախաձեռնութեան» ամբողջ ընթացքին։ Արխիւը ժանեակագործութիւնը չի դիտեր իբրեւ լոկ զարդ, այլ իբրեւ տարրերային հաղորդիչ...

Բարե՛ւ, Մե՛ծդ,
Կը դեգերիմ աշունաբոյր խոհական անդաստանիդ մէջ անծայր,
ծալքերուն մէջ թագնուած, ես կ՛որոնեմ թախծախիտ
աշխարհներդ հրաբորբ,

Կեանքի փորձառութիւնը, ինչպէս արուեստը, մեզի կը սորվեցնէ, թէ կատարելութիւնը նպատակ չէ։ Գլուխ գործոցները հազուադէպօրէն անթերի գործադրութեան արդիւնք կ՚ըլլան։ Անոնք կը ծնին արուեստագէտին համարձակութենէն՝ փորձելու, սխալելու, անակնկալը գրկաբաց ընդունելու։

Կարօտանքիս ալքէն կը բխին հուր ու թախիծ,
Կու տան անոնք ինծի յաւէտ սէր ու մահիճ.
Սէրը ցօղ մ՚է մաքուր, որ անհատ կը յորդի
Եւ կ՚ոռոգէ ոգեաց շիրիմները ծարաւ:
Երբ գլուխըս դնեմ սիրոյ կապոյտ բարձին,
Թոյլատրեցէք ինծի յաւերժապէս քնանալ:

Արդեօք դասական հայ գրականութիւնը պէ՞տք է վերածուի իր երկու լեզուաճիւղերուն միջեւ՝ Թումանեանը՝ արեւմտահայերէնի, Պարոնեանը՝ արեւելահայերէնի, որպէսզի իւրաքանչիւր հայ մանուկ կարենայ կարդալ ամէն մէկ հայ հեղինակ՝ առանց լեզուական խոչընդոտի հանդիպելու։

Բիւրաւոր յեղ գովուած ես աշխարհում արար
Արեւ, լուսին ընծայուած ու մեծարուած, մայր:
Երկնի աստղաց համրանքով քեզ երգ է ձօնուած,
Թոթով երգն էլ այս անպերճ ինձնից նուէր, մայր:
Հայրենիքի, աշխարհքի հետ են չափում քեզ,
Ես մեծ չափեր չգիտեմ, դու օրօցք ես, մայր:
Տիեզերքի գիրկը խոր անհուն է թէեւ,

Համաձայն հետազօտութեան տուալներու վերլուծութեան, մասնակիցներու զգալի մասը (85%) հայերէնը իւրացուցած է անգլերէնէն առաջ, ինչ որ կը մատնանշէ ընտանեկան միջավայրին մէջ լեզուի վաղ փոխանցման շարունակական, Ժառանգական կարեւորութիւնը։

Գործերուն մէջ պատկերուած հերոսները Երկրորդ յետհամաշխարհարային պատերազմի զինուորներ են, սակայն անոնք ներկայացուած չեն որպէս փառաբանուած հերոսներ, այլ՝ որպէս ջախջախուած մարմիններ, որոնք մնացած են պատմութեան ծանրութեան եւ ազգայնամոլութեան ծանրութեան տակ։

Մանկան ճիչը զիլ
որ մօր կաթը կ՛ուզէ
աւազին վրայ
կը խլացնէ զիս․․․
Կոյսը Եփրատի ալիքն կը գրկէ
կառչած պատմութեան դարպասին վրայ․․․
Մայրը զաւակը գրկած կը վազէ

You can destroy my body
Though my soul will cherish
You can burn my book
Yet my word will last
You may assail my faith
But my piety will grow

Պատերազմը վերջացած էր։
Բայց ոչ ամէն բան։
Կէսօրին ան հանդիպեցաւ Լեւոնին։
— Կարծես մէկուն հետ կը վիճիս,— ըսաւ Լեւոն, կամաց մը սուրճը բերնին մօտեցնելով։
— Կը վիճիմ,— պատասխանեց Արմէն։ — Եւ կը պարտուիմ։

(Մեր գոյակցութեան անտեսուած կանչը)
Հրովարտակ մը հսկայ
մեծ կնիքով
մեծապաստառ եւ ոսկետառ բառերով
լուսապայծառ տողերով
յայտարարեց՝ որ պիտ՛ շինենք
մեր ՏՈՒՆԸ․․․