Օր չ’անցնիր, որ չխօսինք առողջութեան մասին։ Կը խօսինք սննդականոնի, մարզանքի, վիթամիններու եւ բժշկական քննութիւններու մասին։ Սակայն շատ աւելի քիչ կը խօսինք այն օդին մասին, զոր ամէն մարդ օրական շուրջ քսան հազար անգամ կը շնչէ։ Օդը կեանքի առաջին պայմանն է։ Բայց երբ օդը կ’ապականի, ան այլեւս լոկ կենսոլորտային խնդիր մը չէ. կը վերածուի հանրային առողջութեան հարցի։
Լիբանան այս իրականութեան ցաւալի օրինակներէն մէկն է։ Մեր երկիրը երկար տարիներէ ի վեր մեծապէս կախեալ է տիզէլով աշխատող ելեկտրածիներէ։ Շատ մը թաղերու մէջ անոնց աղմուկը դարձած է առօրեայ սովորական ձայնը, իսկ սեւ ծուխը՝ սովորական տեսարան։ Նոյնիսկ փոխադրամիջոցներու զգալի մէկ մասը տակաւին տիզէլով կը շարժի՝ աւելցնելով օդին մէջ արտանետուող մանր մասնիկներու, ազոտի օքսիտներու եւ այլ վնասակար նիւթերու քանակը։
Հարցը միայն այն չէ, որ մեր թաղերը տհաճ կը հոտին կամ շէնքերու պատերը կը սեւնան։ Բժշկական ուսումնասիրութիւնները շարունակ կը հաստատեն, որ օդին ապականումը կը բարձրացնէ շնչառական հիւանդութիւններու, սրտանօթային խնդիրներու, թոքերու քաղցկեղի եւ նոյնիսկ մանուկներու զարգացման որոշ խանգարումներու վտանգը։ Ամենէն աւելի խոցելիները երեխաներն ու տարեցներն են, բայց իրականութեան մէջ ոչ ոք ամբողջովին պաշտպանուած է։
Սակայն այս ապականումը միայն ճամբաներուն կամ ելեկտրածիներուն չի վերաբերիր։ Ան մեր տուներն ալ մտած է։
Վերջին տասնամեակներուն կլկլակը (նարկիլէն) լիբանանեան ընկերային կեանքի գրեթէ անբաժանելի մէկ մասը դարձած է։ Սրճարաններու մէջ, ճաշարաններու մէջ (նաեւ ակումբներու) եւ երբեմն նոյնիսկ ընտանեկան հաւաքներու ընթացքին անիկա կը ներկայանայ որպէս անմեղ ժամանց։ Շատեր կը կարծեն, թէ կլկլակը նուազ վնաս է, քան ծխախոտը, որովհետեւ ծուխը ջուրէն կ’անցնի։ Բայց այս ընկալումը գիտական ոչ մէկ հիմք ունի։
Կլկլակին ծուխը կը պարունակէ բնածուխի միաթթուիդ (carbon monoxide), մանր մասնիկներ, ծանր մետաղներ եւ բազմաթիւ քիմիական նիւթեր, որոնք կը տարածուին փակ տարածքներու մէջ եւ կը հասնին ոչ միայն ծխողին, այլեւ անոր շուրջ գտնուող բոլոր անձերուն։ Երեխան, որ ընտանիքին հետ նստած է ճաշարանի մը մէջ, կամ երիտասարդը, որ ընկերներուն հետ ժամեր կը մնայ կլկլակի ծուխով լեցուն սրահի մը մէջ, նոյնպէս կ’ենթարկուի այդ ազդեցութիւններուն՝ առանց երբեւէ կլկլակ բռնած ըլլալու։
Ապականումը, հետեւաբար, միայն բնութեան նկատմամբ անպատասխանատու վերաբերմունքը չէ։ Ան նաեւ ընկերային մշակոյթի հարց է։ Երբ ծուխը կը նկատենք բնական, երբ աղմուկը կը համարենք անխուսափելի, երբ կը մտածենք, թէ «մէկ կլկլակը բան մը չի փոխեր» կամ «մէկ ելեկտրածինը հարց մը չէ», անզգալիօրէն կը վարժուինք վտանգին եւ կը կորսնցնենք մեր զգօնութիւնը։
Ահա թէ ինչու իրազեկումը կարեւոր է, եւ այս պարագային, իրազեկումը պարզ տեղեկատուութիւն չէ։ Իրազեկումը մտածելակերպի փոփոխութիւն է։ Ան կը սկսի այն պահուն, երբ քաղաքացին կը գիտակցի, որ իր առողջութիւնը միայն բժիշկին պատասխանատուութիւնը չէ, այլ նաեւ իր սեփական որոշումներուն, իր շրջապատին եւ իր պահանջներուն արդիւնքն է։
Կենսոլորտի եւ մեր առողջութեան պահպանման այս պայքարին մէջ երիտասարդ սերունդը առանձնայատուկ դեր ունի։ Անոնք են, որ վաղուան քաղաքները պիտի կառուցեն, վաղուան օրէնքները պիտի պահանջեն եւ վաղուան սովորութիւնները պիտի ձեւաւորեն։ Եթէ երիտասարդները լուռ ընդունին օդի ապականումները եւ ծխախոտի ու կլկլակի պատճառած վնասները, կամ իրենք ալ մաս կազմեն որպէս «նորմալ» իրականութիւն, վաղը փոփոխութիւն սպասելը դժուար պիտի ըլլայ։ Իսկ եթէ հարցադրեն, իրազեկուին, գիտութեան ձայնը լսեն եւ պահանջեն աւելի մաքուր միջավայր՝ թաղը, տունն ու ակումբը ներառեալ, անոնք կրնան դառնալ փոփոխութեան իսկական մղիչ ուժը։
Այս պայքարը միայն կառավարութիւններուն կամ միջազգային կազմակերպութիւններուն պարտականութիւնը չէ։ Ան կը սկսի տունէն, դպրոցէն, համալսարանէն, սրճարանէն եւ մեր առօրեայ ընտրութիւններէն։ Կը սկսի այն պահուն, երբ կը մերժենք փակ սրահի մը մէջ կլկլակ ծխելը, երբ կը պահանջենք ուժանիւթի աւելի մաքուր քաղաքականութիւն, երբ կը պաշտպանենք հանրային կանաչ տարածքները եւ երբ կը հասկնանք, որ մաքուր օդը պերճանք մը չէ, այլ էական իրաւունք։
Առողջ հասարակութիւն կառուցելու համար միայն լաւ հիւանդանոցներ ունենալը բաւարար չէ։ Պէտք է նաեւ այնպիսի միջավայր ստեղծել, ուր մարդիկ նախ եւ առաջ հիւանդ չդառնան։
Որովհետեւ օդը, զոր այսօր կը շնչենք, վաղուան առողջութիւնը կը ձեւաւորէ։ Անիկա այն դեղամիջոցն է, զոր բնութիւնը մեզի ամէն օր անվճար կը պարգեւէ, բայց որուն արժէքին շատ յաճախ կը գիտակցինք միայն այն ժամանակ, երբ զայն կը կորսնցնենք։
Յարակից բովանդակութիւն
Էրիխ Ֆրոմ կը կարծէր, թէ մարդկային ինքնակործանման հիմնական պատճառը ոչ այնքան բնազդային կործանարար վարքագիծն է, որքան մարդու ներքին անզօրութիւնը։ Ըստ անոր, ամենէն վտանգաւոր մարդը ոչ թէ ուժեղն է, այլ ան, որ կորսնցուցած է ստեղծագործելու կարողութիւնը եւ իր գոյութեան իմաստը կը փորձէ գտնել ուրիշներու ոչնչացման մէջ։ Այդպիսի մարդը կը սկսի ատել ոչ միայն իր հակառակորդը, այլ նոյնիսկ իր համախոհը, եթէ վերջինս համարձակի հարցումներ տալու։
Մօտեցանք գիւղին․ Ամենուրէք տարածուած էին կեռասենիներ, որոնց ճիւղերը ծանրացած, բայց հպարտութեամբ կը կրէին իրենց գոհարները։ Արեւի ճառագայթներուն տակ կարմիր կեռասները կը փայփլէին, որպէս քաղցրութեան կաթիլներ։ Թաննուրինը, իր հիւրընկալ եւ սրտաբաց շունչով, գրկաբաց կը դիմաւորէր այցելուները՝ կարծես հին բարեկամներ։ Իսկ օդին մէջ կը խառնուէին ծոթրինով հացի անուշահոտ բոյրը եւ սուրճի նուրբ գոլորշիները, որոնք դանդաղ կը բարձրանային եւ կը սփռուէին փողոցերուն վրայ։ Ճամբու եզրին, հին եւ փայտեայ կրպակ մը նկատեցինք։ Մօտեցանք, որ հարցնենք, թէ ու՞ր կարելի էր գտնել ծախու կեռաս։ Կրպակին տէրը, քիչ մը անդին, կեռասի ծառ մը մատնանշելով ըսաւ։
Քիչ ետք, շնորհակալութիւն յայտնեցինք գիւղացիին եւ իր կնոջ եւ ուղղուեցանք մայրիներու անտառը, քայլարշաւի համար։ Ճամբան, մեր դիմաց պարզուեցան դէպի հնադարեան մայրիի խիտ անտառերը, որոնց մէջէն ծառերը տպաւորիչ կերպով կը բարձրանային ժայռերու վրայ՝ ստեղծելով շշմեցուցիչ տեսարաններ։ Այս բոլորին վրայ կ’աւելնար Պաաթարա Կիրճի ջրվէժը, ուր յետմիջօրէին այցելեցինք եւ Թաննուրինը կը վերածուէր արկածախնդրութեան, բնութեան եւ զբօսաշրջիկութեան եզակի վայրի մը հիւսիսային Լիբանանի մէջ։
Ազատ ընտրութիւնները ինքն ըստ ինքեան կայուն պետութիւն մը չեն ստեղծեր։ Քուէատուփը կրնայ ընտրել ղեկավարներ, բայց չի կրնար ինքնաբերաբար դատարաններ, համալսարաններ, վարչական մշակոյթ կամ հանրային վստահութիւն ստեղծել։ Այդ բոլորը երկար ժամանակի ընթացքին ձեւաւորուող կառոյցներ են։ Ահա թէ ինչո՛ւ պատմաբաններ եւ քաղաքական գիտնականներ յաճախ կը մատնանշեն հետաքրքրական երեւոյթ մը։ Ժամանակակից ժողովրդավարութիւններու մեծ մասը նախ ստեղծած է պետութիւնը, ապա միայն ժողովրդավարացուցած է զայն։
Փոքր ժողովուրդներու պարագային վտանգը աւելի տեսանելի է։ Հարաւային Կովկասը այսօր կը գտնուի տարբեր ուժերու շահերու խաչմերուկին վրայ։ Ռուսիա, Թուրքիա եւ Իրան կը շարունակեն հետապնդել իրենց տարածաշրջանային նպատակները, մինչ նոր դերակատարներ՝ Միացեալ Նահանգներ, Ֆրանսա եւ Հնդկաստան, կը փորձեն ամրապնդել իրենց ներկայութիւնը։ Այս միջավայրին մէջ փոքր պետութիւններու անվտանգութիւնը, սահմանները եւ երբեմն իսկ ազգային գոյութիւնը կրնան դառնալ մեծ ուժերու բանակցութիւններուն մէջ սակարկութեան առարկայ։
