Featured - Page 3

Ամէն առաւօտ
կը կանգնի հայելիին դիմաց.
ոչ թէ մազերը սանտրելու
կամ տարիները հաշուելու,
այլ՝ հանդիպելու այն անծանօթին,
որ կ’ապրի աչքերուն ետին։

Լուռ է հայելին.
լիճ մը՝ առանց ալիքի,
բայց երբ կը սուզուիս խորքը,
կը տեսնես քարերը,
որ տարիներ շարունակ
սրտիդ մէջ նետեցիր։

Հայելին կը ճանչնայ զինք.
կը յիշէ այն երիտասարդը,
որ արեւներ կը խոստանար աշխարհին,
կը ճանչնայ նաեւ միւսը՝
մոխրահոտ,
որ սորվեցաւ ժպտիլ մարդոց
եւ լուռ անցնիլ վէրքերէն իր։

Իւրաքանչիւր կնճիռ՝ գետի մը չորցած հունն է,
Իւրաքանչիւր սպիտակ մազ՝ ոչ թէ ձիւն,
այլ ներսը սառած ձմեռ,
եւ ամէն հայեացք կը բերէ հետը
անունները այն երազներուն,
որոնք ճամբուն վրայ փոշիացան։

Երբեմն կը փորձէ լոյսը փոխել,
պատուհանը բանալ, ստուերները շեղել,
բայց հայելին ժամանակի հարազատն է.
չի՛ մոռնար երբեք։

Հոն դեռ պահուած են
չարտասուած անձրեւներ,
չբացուած նամակներ,
եւ բառեր, որոնք ամբողջ կեանք մը
շրթունքներուն հասնելու արահետը չգտան։

Ու յանկարծ կը հասկնայ՝
մարդը երբեք այնքան հեռու չի փախչիր ուրիշներէ,
որքան ինքն իրմէ։
Բայց որքան ալ հեռանայ, հոն է հայելին՝
լուռ, սպասող,
ինչպէս դուռ մը՝ որ երբեք չի փակուիր,
ինչպէս խիղճ մը՝ որ չի քնանար,
ինչպէս մոխիրին տակ կայծ մը դեռ կարմրող։

Եւ օր մը,
երբ վերջին դիմակն ալ փոշի դառնայ,
ան պիտի հասկնայ՝
հայելին երբե՛ք չէր ստեր իրեն։
Միայն ի՛նք
չէր ուզեր տեսնել։

Ա. Երկակ

Լիբանանի մէջ պատերազմը շատերու համար անցեալին պատկանող դէպք մը կամ օրացոյցով սահմանափակուած ժամանակաշրջան մը չէ, ո՛չ ալ միայն պատմութեան դասագիրքերու մէջ նշուած պատահար մը։ Պատերազմը տակաւին ներկայ է մարդոց շարժուձեւերուն մէջ, լեզուին մէջ, հայեացքներուն մէջ, առօրեայ վարքին մէջ, նոյնիսկ լռութեան մէջ։ Անիկա վերածուած է հոգեբանական մնացուկի մը, որ սերունդէ սերունդ կը փոխանցուի՝ երբեմն առանց բառերու։

Երբ ռումբերը լռեն, քաղաքներ, գիւղեր եւ շէնքեր կրնան վերակառուցուիլ, բնակարանները կրնան նորոգուիլ, փլատակները կը մաքրուին, փողոցները վերստին կրնան լեցուիլ կեանքով, բայց մարդուն ներքին փլատակները աւելի դժուար կը վերանորոգուին։ Որոշ վէրքեր ժամանակի ընթացքին չեն անհետանար։ Անոնք միայն կը սորվին լուռ ապրիլ մարդուն մէջ։

Լիբանանի պարագային, խնդիրը աւելի խոր է, որովհետեւ պատերազմը երբե՛ք ամբողջութեամբ չաւարտեցաւ։ Քաղաքացիական պատերազմին յաջորդեցին նոր պատերազմներ, տնտեսական փլուզումներ, քաղաքական ճգնաժամեր, պայթումներ, տեղահանութիւններ, սահմանային լարուածութիւններ եւ շարունակական անորոշութիւն։ Այս պատճառով Լիբանան շատերու համար դարձած է անվերջանալի անորոշութեան երկիր մը:

Այստեղ մարդիկ տուներ կը կառուցեն՝ կարծես վաղը պիտի հեռանան։ Գործեր կը սկսին՝ առանց վստահ ըլլալու, թէ ամիսներ ետք տակաւին պիտի գոյատեւեն։ Երիտասարդները համալսարան կ’աւարտեն, բայց ապագան արդէն կը պատկերացնեն ուրիշ երկրի մը մէջ։ Նոյնիսկ յոյսը դարձած է ժամանակաւոր զգացում մը։

Այս հոգեբանական վիճակը ամբողջ սերունդներ ձեւաւորեց։

Լիբանանի մէջ հասակ առած բազմաթիւ անձեր մանկութենէն սորվեցան տագնապը ընկալել որպէս բնական վիճակ։ Ելեկտրականութեան ընդհատումները եւ յաճախ ամբողջական բացակայութիւնը, տնտեսական տագնապը, քաղաքական լարուածութիւնը, փողոցային բախումները կամ պատերազմի լուրերը աստիճանաբար դարձան առօրեայ կեանքին մէկ մասը։ Երբ անկայունութիւնը երկարատեւ դառնայ, մարդը այլեւս զայն արտակարգ վիճակ չի նկատեր։ Ճգնաժամը կը դառնայ սովորական։

Ահա այսպէս կազմաւորուեցան «փլատակներու մէջ հասակ առնող սերունդներ», եւ այսօր նոր սերունդ մը ամբողջ կը կազմաւորուի նոյն հոգեբանութեամբ: Այս սերունդը տարօրինակ երկուութիւն մը կ’ապրի։ Ան յաճախ կը թուի տոկուն եւ հեգնօրէն անտարբեր արտաքին աշխարհին համար. կրնայ կատակել աղէտներու մասին, շարունակել աշխատիլ պայթումներէն ետք, սրճարան երթալ պատերազմի լուրերուն կողքին։ Բայց այս դիմացկունութեան տակ շատ անգամ պահուած է խոր յոգնածութիւն մը։

Որովհետեւ մշտական անորոշութիւնը դանդաղօրէն կը մաշեցնէ մարդու հոգին։

Մարդը իր բնութեամբ ապագայ պատկերացնելու կարողութիւն ունեցող արարած մըն է։ Ան կը դիմանայ դժուարութիւններու, որովհետեւ կը հաւատայ, թէ վաղն կրնայ տարբեր ըլլալ։ Բայց երբ հասարակութիւնը տարիներ շարունակ չի կրնար կայունութիւն ստեղծել, ապագան կը սկսի կորսնցնել իր իրականութիւնը։ Մարդիկ այլեւս երկարաժամկէտ երազներ չեն կառուցեր։ Անոնք կը սորվին միայն «այսօր»-ը փրկել։

Այս երեւոյթը միայն տնտեսական չէ։ Անիկա քաղաքակրթական յոգնածութեան նշան է նաեւ։ Երբ ապագայի պատկերացումը կը դժուարանայ կամ ամբողջովին կը մշուշոտի, հասարակութիւնը աստիճանաբար կը կորսնցնէ իր ներքին մղիչ ուժը։ Ստեղծականութիւնը կը նահանջէ, հանրային վստահութիւնը կը փլուզուի եւ մարդիկ կը սկսին փակուիլ փոքր ու անձնական նեղ շրջանակներու մէջ։ Շատերու համար «հաւաքական վաղուան» գաղափարը կը դադրի գոյութիւն ունենալէ:

Այս հոգեբանական մթնոլորտը նաեւ կը փոխէ մարդկային յարաբերութիւնները։ Վստահութիւնը կը սկսի նահանջել։ Մարդիկ կը դառնան աւելի զգուշաւոր, աւելի անհատապաշտ, եւ երբեմն նոյնիսկ՝ ներքնապէս անապահով ու անվստահ։ Երկարատեւ տագնապները մարդուն մէջ կը ստեղծեն ինքնապաշտպանական հոգեբանութիւն մը։ Ան կը սկսի աւելի քիչ վստահիլ քաղաքականութեան, հաստատութիւններուն, եւ երբեմն նոյնիսկ՝ դիմացի մարդուն։

Բայց ամենէն վտանգաւոր փոփոխութիւնը թերեւս անտեսանելին է՝ ներքին զգացականութեան մաշումը։

Երբ մարդ երկար ժամանակ կ’ապրի պատերազմի կամ տագնապի պայմաններուն մէջ, ան երբեմն կը ստիպուի հոգեպէս զրահաւորուիլ ու քարանալ։ Ոչ որովհետեւ ան այլեւս չի զգար, այլ որովհետեւ անդադար ցաւը հոգեբանօրէն անտանելի կը դառնայ։ Այս պատճառով ալ, որոշ հասարակութիւններու մէջ մարդիկ երբեմն պաղ կամ անտարբեր կը թուին։ Իրականութեան մէջ, անոնք յաճախ հոգեբանական ինքնապաշտպանութեան մէջ են։ Այսուհանդերձ, այս ամբողջ խաւարին մէջ, զարմանալի դիմադրողականութիւն մը տակաւին գոյութիւն ունի։

Լիբանանի եւ նմանօրինակ այլ վայրերու մէջ, մարդը կ’ապրի յարատեւ հակասութիւններու մէջ։ Ան միաժամանակ յոգնած է ու կենսունակ, յուսահատ՝ բայց հեգնող, ընկճուած՝ բայց ստեղծագործ։ Թերեւս երկարատեւ տագնապները մարդուն մէջ կը ստեղծեն նաեւ գոյատեւման արտասովոր բնազդ մը։ Բայց հարցումը, որ ինքզինք կը պարտադրէ՝ արդեօ՞ք մարդը նոյնը կը մնայ պատերազմէն ետք. հաւանաբար ոչ ամբողջութեամբ։

Պատերազմը միայն ֆիզիքական վնաս չի պատճառեր։ Անիկա կը փոխէ ժամանակի զգացողութիւնը, յիշողութիւնը, վստահութիւնը, սիրելու եւ ապագան պատկերացնելու կարողութիւնը։ Պատերազմ ապրած մարդը յաճախ աշխարհին կը նայի տարբեր աչքերով։ Ան կը հասկնայ, թէ որքա՛ն փխրուն է կայունութիւնը, եւ որքա՛ն արագ կրնայ մարդկային քաղաքակրթութիւնը գահավիժիլ դէպի քաոս։ Բայց թերեւս նոյն այդ փորձառութիւնը մարդուն կը ստիպէ խոր կերպով արժեւորելու կեանքը, խաղաղութիւնը եւ մարդկային ջերմութիւնը։ Որովհետեւ փլատակներու մէջ մեծցած մարդիկ երբեմն աւելի լաւ կը հասկնան, թէ որքա՛ն դժուար է բնականոն կեանքը։

Լիբանանահայ գաղութը իւրայատուկ ձեւով ապրեցաւ այս իրականութիւնը։ Հայերը ո՛չ միայն անցան Լիբանանի պատերազմներու բովէն, այլեւ իրենց հետ կը կրէին Ցեղասպանութեան, տեղահանութեան եւ վերապրումի աւելի հին յիշողութիւններ։ Այս պատճառով ալ, անորոշութիւնը, ապահովութեան փնտռտուքը եւ համայնքային համախմբուածութիւնը դարձան գոյատեւման բնազդի մէկ մասնիկը։ Պուրճ Համուտի, Նոր Հաճընի եւ Խալիլ Պատաուի նման թաղամասեր երկար ժամանակ ո՛չ միայն բնակավայրեր էին, այլեւ հոգեբանական ապաստարաններ։ Սակայն, վերջին տասնամեակներուն, տնտեսական տագնապը, արտագաղթը եւ սերունդներու փոփոխութիւնը սկսան տկարացնել այդ հաւաքական կառոյցը։ Այսօր, լիբանանահայ երիտասարդին հոգեբանական վիճակը յաճախ երկուութիւն կ’ապրի․ ան միաժամանակ կապուած է յիշողութեան մը, բայց նաեւ կը զգայ, թէ ապագան կամաց-կամաց դուրս կը սպրդի իր ձեռքերէն։

Այսօր Լիբանանը միայն տնտեսական կամ քաղաքական տագնապի մէջ չէ։ Անիկա նաեւ կ’ապրի այնպիսի հոգեբանական ժամանակաշրջան մը, ուր ամբողջ հասարակութիւն մը կը փորձէ շարունակել իր գոյատեւումը՝ առանց ամբողջովին վստահ ըլլալու, թէ ապագան տակաւին գոյութիւն ունի։

Եւ թերեւս մեր ժամանակներու ամենախոր վախը ո՛չ թէ բուն պատերազմն է, այլ այն վայրկեանը, երբ մարդը կամաց-կամաց կը սորվի ապրիլ՝ առանց ապագայի պատկերացում ունենալու։

Տասնըվեց տարեկան դպրոցական աշակերտ էի, երբ առաջին անգամ դիտեցի «Modigliani» շարժապատկերը, որ իտալացի նկարիչ, քանդակագործ եւ արուեստագէտ Մոտիկլիանիի կենսագրական ֆիլմն է։ Յետդպրոցական ապագայ մը պատկերացնելու, ձեւակերպելու եւ կարեւոր որոշումներ կայացնելու ճնշումին տակ, բախտով՝ այս ֆիլմը գնեցի։ Կը յիշեմ, որ տասնըվեց տարեկանիս արուեստին նկատմամբ հետաքրքրութիւնս կիսավար վիճակի մէջ էր. տարուած էի դպրոցական վերջին տարիներու խեղկատակ դասարանային մթնոլորտով, չարաճճիութիւններ ծրագրելու բուռն կիրքով։ Այս ֆիլմի առաջին ակնդրումը, գեղանկարչական աշխարհի հանդէպ տարփանքս ու հետաքրքրութիւնս վառող մանր կայծի մը արձակումն էր:

«Modigliani» ֆիլմը՝ ութ տարուան ընթացքին, ակնդրած եմ տասներկու անգամ։ Սկիզբը՝ կ’ուզէի մտնել բեմադրիչի` Mick Davis-ի ստեղծած աշխարհին մէջ, եւ միանալ ֆիլմի կերպարներուն, ընկերանալ, խենդութիւններ ընել անոնց հետ։ Վերջին տարիներուն, ֆիլմի աշխարհին մէջ ամբողջովին կորսուելու փոխարէն՝ քննադատական աչքով կը փորձեմ մօտենալ, եւ հարցման նշանի տակ դնել ֆիլմի բովանդակութեան ճշգրտութիւնը, պատգամը, քարոզչութիւնը։

Ֆիլմը կը ներկայացնէ Մոտիկլիանին՝ որպէս աղքատ, տառապող իտալացի հրեայ նկարիչ, «Les Années Folles»-ի տարիներու Փարիզին մէջ։ Այդ ժամանակաշրջանը կը բնորոշուէր ազատ, խելայեղ եւ ստեղծագործ մթնոլորտով։ Եւրոպական քաղաքակրթութիւնը արագօրէն կը զարգանար ու կ’արդիականանար, իսկ Փարիզը դարձած էր տարբեր ազգութիւններու եւ սկզբունքներու պատկանող արուեստագէտներու հաւաքատեղին՝ նորարար գաղափարներով արգաւանդ ու բարգաւաճ քաղաք։

«Les Années Folles»-ի արուեստագէտները՝ Մոտիկլիանի, Փիքասօ եւ ուրիշներ, կը փորձէին արմատականօրէն խախտել արեւմտեան գեղանկարչութեան ակադեմական կանոնները, փոխել գործի ներկայացման դասական ձեւը (composition), եւ յեղափոխել մարմնի գեղեցկութեան ու զգայապաշտութեան վերաբերեալ ընդունուած չափանիշները։

Իտալական Վերածնունդի (մօտ 1400–1600) եւ հետագայ ակադեմական աւանդոյթին մէջ, կինը յաճախ կը ներկայացուէր որպէս սրբացուած կամ դիցաբանական էակ։ Անոր մարմինը քնքշութեան, բարեբերութեան կամ բարոյական կատարելութեան խորհրդանիշն էր։ Մոտիկլիանի, 1910–

1920-ականներուն, այս աւանդոյթին նկատմամբ տարբեր մօտեցում մը կը զարգացնէ։ Ան մարմինը կը մերժէ պատկերել որպէս նուրբ զարդ կամ տղամարդու հրամանին անսացող գործիք, այլ որպէս մարդկեղէն՝ պինդ կանգնած իր մինակութեան, առանձնութեան եւ ներքին տագնապներուն մէջ։

Ան կ’ուսումնասիրէր ափրիկեան արուեստի պատմութիւնը, եւ կը ներշնչուէր անոր սիրունութենէն։ Կարգ մը արուեստի քննադատներ եւ պատմաբաններ կը գրեն, որ ան կը ձգտէր վերակենդանացնելու եւ վերիմաստաւորելու այն, ինչ Արեւմուտքի ազնուական դասակարգի կողմէ երկար ատենէ ի վեր անարգ կամ աննշան դարձած էր, թէ ափրիկեան մշակոյթը կ’ուզէր մոռցուած գանձարկղի մը պէս մէջտեղ հանել փոշիներու տակէն։ Ուրիշներ կը հակաճառեն` պնդելով, որ ան ափրիկեան արուեստի ոճը գաղտուկ կը փորձէր որդեգրել ու սեփականացնել:

Ափրիկեան երկարաձեւ դիմակներով շատ տպաւորուած էին Փիքասօն եւ Մոտիկլիանին։ Այդ դէմքերը ո՛չ արական են, ո՛չ ալ իգական։ Անոնց երեսներուն վրայ չկայ ողջութիւն կամ զգացմունքի արտայայտութիւն. կարծես ցեղային տուայտանքի ու իրաւազրկման վիշտի կոթողներ են։ Ափրիկեան դիմակը ունի պարզութեան, «արագ քանդակուած»-ի յատկութիւն․ դիմագիծը միամտօրէն կը ներկայացուի՝ անբնականոն կազմաբանական չափերով, առանց բարդութիւններու կամ խիստ մանրամասնութիւններու։

Մոտիկլիանին եւ Փիքասոն, ներշնչուելով ափրիկեան արուեստի պարզ ոճէն ու գեղագիտական արժէքներէն, այդ տարրերը ներառեցին մոտեռնիզմի հոսանքին մէջ: Դրամատիրական քաղաքատնտեսական նոր դասաւորումը, արագընթաց կեանքը, կը մղէ արուեստագէտներուն հրաժարիլ դանդաղ կերպով աշխատելու սովորութենէն եւ ակադեմական իրապաշտութենէն։ Մարմինը կը վերածուի մեքենաներու իշխանութեան, ժխորի ու արագութեան ստեղծած աճապարանքի ճնշումին տակ նեղութիւն կրած, ձեւազեղծուած կազմուածքի, ուրուագիծի եւ չմշակուած նիւթի։

Կ’արժէ նշել, որ մոտեռնիզմի ժամանակ սեռականութիւնը կը դառնայ կարգ մը մտաւորականներու (օրինակ` Sigmund Freud-ի եւ André Gide-ի) հիմնական վերլուծական նիւթ, որ կը ներշնչէր արուեստագէտները քննադատօրէն սերտելու ու նոր մօտեցումներով ըմբռնելու սեռայնութիւնը։

Խնդիրը այն է, որ ֆիլմը որեւէ ձեւով չի փոխանցեր այդ ժամանակաշրջանի արուեստագէտներու մտաւոր խորութիւնը։ Անոնք կը ներկայացուին անկանոն, հարբեցող եւ եսակեդրոն մղումներով տարուած կերպարներ, որոնք հետաքրքրուած են միայն «զուտ» արուեստագիտական կեանքով` թուղթին վրայ զգացումներ արտայայտելով, հաց ուտելու փոխարէն գինովնալով եւ «ապուշ» հարուստներու կենցաղը վարկազրկելով։

Montparnasse-ի սրճարանները, մասնաւորապէս Café de la Rotonde-ը, ֆիլմին մէջ կը ներկայացուին պարզապէս որպէս խեղկատակութիւններ ու ծաղրաբանութիւններ ընելու տեղ, մինչդեռ իրականութեան մէջ անոնք մտաւորական քննարկումներու եւ գաղափարական բախումներու վայրեր էին։

Բեմադրիչը կ’որդեգրէ հակացեղապաշտ դիրքորոշում եւ կը լուսաբանէ այդ ժամանակաշրջանի Ֆրանսայի ընկերային իրականութիւնը, ուր հայրիշխանական մտածելակերպը, կրօնական եւ մշակութային լարումները, մասնաւորաբար քրիստոնէական գերիշխանութիւնը կը շարունակէին ազդեցութիւն ունենալ թէ՛ հասարակական եւ թէ՛ արուեստագիտական միջավայրին մէջ։

Ֆիլմի ակնդրումը, ընդհանուր առմամբ, գեղարուեստական ներգրաւիչ փորձառութիւն մըն է, որ դիտողը կը տեղափոխէ Փարիզի ոգիին՝ փողոցներու, արուեստագիտական մրցակցութիւններու եւ ստեղծագործական լարուածութեան կենդանի մթնոլորտին մէջ։ Կը տեսնենք Մոտիկլիանիի եւ իր կնոջ՝ Ժանն Էպիւթէրնի ողբերգական սիրային կապը, ինչպէս նաեւ Մոտիկլիանիի եւ Փիքասոյի միջեւ գոյութիւն ունեցող թունդ մրցակցութիւնը։

Սակայն բեմադրիչը հետաքրքրուած չէր «Les Années Folles»-ի հետ կապուած առասպելները կամ ֆրանսական շուկայի սուտ պատմութիւնները հիմնայատակ ընելու գործով։ Ան, աւելի ճշգրիտ իրականութիւն մը ներկայացնելու համար, պէտք է «արուեստագէտ»-ի շինծու մտապատկերը ճղելու փորձ մը ընէր, լուսարձակի տակ առնելու համար ո՛չ միայն Մոտիկլիանիի ապրած հոգեկան տագնապները, այլեւ՝ այդ ժամանակի մտաւորականներու յեղափոխական կորովն ու տարած աշխատանքը՝ ակադեմական կատարելապաշտութեան եւ աւանդապաշտութիւն ջատագովողներուն դէմ։

Աշխարհը երբեմն կը թուի ճատրակի հսկայական տախտակ մը։

Մեր ժամանակներու աշխարհաքաղաքական լարուածութիւնները դարձեալ կը յիշեցնեն այս պատկերացումը։ Ուր որ նայինք, ճատրակի տախտակը մեծցած ու ընդարձակուած կը թուի։ Ուքրանիոյ բերրի դաշտերէն մինչեւ Միջին Արեւելքի աւերակները, Հարաւային Կովկասի անորոշ սահմաններէն մինչեւ Ափրիկէի մոռցուած պատերազմները, նոյն տրամաբանութիւնը կը շարունակէ գործել։ Մեծ ուժերը իրենց քարերուն շարժումները կը նախագծեն, դաշինքները կը փոխուին, նոր մրցակցութիւններ կը ծագին, իսկ հասարակ մարդիկ կը փորձեն ապրիլ ու կրել այն որոշումներուն հետեւանքները, զորս իրենք չեն տուած։

Այսօրուան աշխարհը ողողուած է այս շախմատային տրամաբանութեան ցնցող օրինակներով։ Ուքրանիոյ պատերազմը վերածուած է գերտէրութիւններու միջեւ մաշեցման պայքարի, ուր հազարաւոր մարդիկ իրենց կեանքը կը կորսնցնեն ոչ միայն տարածքներու, այլ նաեւ ազդեցութեան գօտիներու, ռազմավարական հաշուարկներու եւ աշխարհակարգի վերաձեւաւորման համար։ Մարդոց կեանքերը յաճախ կը շահագործուին ռազմավարական առաւելութիւններ ապահովելու, մինչ տախտակին շուրջ նստած ուժերը կը շարունակեն իրենց խաղը։

Նոյն տրամաբանութիւնը կը գործէ Միջին Արեւելքի մէջ։ Տասնամեակներէ ի վեր տարածաշրջանը կը մնայ մրցակից ուժերու բախման թատերաբեմ։ Լիբանանի տնտեսական կաթուածահար վիճակը, պատերազմներու պատճառած ահռելի աւերածութիւնները, վերակառուցման անվերջ սպասումը եւ ամբողջ հասարակութիւններու քայքայումը կը վկայեն, թէ ինչպէս պետութիւններ եւ ժողովուրդներ կրնան վերածուիլ աշխարհաքաղաքական հաշուարկներու զոհի։ Գինը միշտ ալ պարզ ժողովուրդը կը վճարէ, մինչ տարածաշրջանային եւ միջազգային դերակատարները կը հետապնդեն իրենց ազդեցութեան ու գերակայութեան նպատակները։

Ափրիկէն, իր կարգին, թերեւս այս համաշխարհային ճատրակի ամենէն երկարատեւ զոհերէն մէկն է։ Մալիի, Նիճերի եւ Պուրքինա Ֆասոյի նման երկիրներէն մինչեւ Քոնկոյի ընդերքի անսահման հարստութիւնները, ափրիկեան ցամաքամասը դարձած է մրցարշաւի նոր կեդրոն մը։ Ուրանիումը, լիթիումը, քոպալթը եւ ռազմավարական այլ հում նիւթեր կը գրաւեն ոչ միայն հին գաղութատիրական ուժերուն, այլ նաեւ միջազգային նոր դերակատարներուն ուշադրութիւնը։ Շատ յաճախ տեղական բախումները, յեղաշրջումները եւ անկայունութիւնը չեն կրնար հասկցուիլ առանց տեսնելու այն արտաքին շահերը, որոնք թաքնուած են անոնց ետին։ Ափրիկեան ժողովուրդներու հարստութիւնը դարձեալ կը վերածուի իրենց ծանր բեռին։

Փոքր ժողովուրդներու պարագային վտանգը աւելի տեսանելի է։ Հարաւային Կովկասը այսօր կը գտնուի տարբեր ուժերու շահերու խաչմերուկին վրայ։ Ռուսիա, Թուրքիա եւ Իրան կը շարունակեն հետապնդել իրենց տարածաշրջանային նպատակները, մինչ նոր դերակատարներ՝ Միացեալ Նահանգներ, Ֆրանսա եւ Հնդկաստան, կը փորձեն ամրապնդել իրենց ներկայութիւնը։ Այս միջավայրին մէջ փոքր պետութիւններու անվտանգութիւնը, սահմանները եւ երբեմն իսկ ազգային գոյութիւնը կրնան դառնալ մեծ ուժերու բանակցութիւններուն մէջ սակարկութեան առարկայ։

Այս բոլոր օրինակները տարբեր աշխարհագրութիւններու կը պատկանին, սակայն անոնց մէջ կայ ընդհանուր օրինաչափութիւն մը. երբ աշխարհը կը սկսի գործել միայն ուժի, շահու եւ ռազմավարական գերակայութեան լեզուով, մարդը կը դադրի նպատակ ըլլալէ եւ կը վերածուի միջոցի։ Այդ պահուն է, որ ժողովուրդները այլեւս չեն դիտուիր որպէս պատմութիւն, մշակոյթ եւ արժանապատուութիւն ունեցող հաւաքականութիւններ, այլ՝ որպէս խաղաքարեր ճատրակի մեծ խաղի մը մէջ։

Այս խաղին մէջ ամենէն ողբերգականը այն է, որ խաղացողները հազուադէպօրէն իրենք կը կրեն խաղին հետեւանքները։ Քաղաքական որոշումները սովորաբար կը ծնին հեռաւոր սենեակներու մէջ՝ ռազմավարական հաշիւներու, շահերու եւ ազդեցութեան գօտիներու տրամաբանութեամբ։ Բայց անոնց գինը կը վճարեն սովորական մարդիկ։ Երբ պատերազմ մը կը սկսի, վտանգուածը միայն զինուորը չէ։ Անոր հետ կը վտանգուին ընտանիքներ, դպրոցներ, հիւանդանոցներ, քաղաքներ, մշակոյթներ եւ ամբողջ սերունդներ։ Պատերազմները երբեք միայն ռազմաճակատներու վրայ չեն մղուիր. անոնք կը մխրճուին նաեւ մարդկային յիշողութեան մէջ, կը խաթարեն հոգիներ, կը փոխեն կենսագրութիւններ եւ կը ձեւաւորեն ապագաներ։ Ահա թէ ինչու աշխարհաքաղաքականութիւնը միայն պետութիւններու եւ սահմաններու մասին չէ։ Ան նախ եւ առաջ մարդոց մասին է։ Եւ երբ մարդը կը մոռցուի, ճատրակի տախտակին վրայ կը մնան միայն խաղաքարեր, մինչ կեանքը՝ իր ամբողջ բարդութեամբ ու արժանապատուութեամբ, կը կորսուի մեծ խաղի աղմուկին մէջ։

Բայց հոս հարցում մը ինքզինք կը պարտադրէ։

Մարդկութիւնը դարեր շարունակ ստեղծած է գաղափարներ, քաղաքական կառոյցներ եւ արժէքային համակարգեր, որոնք կոչուած էին սահմանափակելու ուժի կամայականութիւնը եւ պաշտպանելու ճնշուածը։ Ո՞ւր մնացին այդ գաղափարները։ Հիւմանիզմը քաղաքական եւ տնտեսական շահերէն վեր կը դասէր մարդ արարածը։ Ընկերվարութիւնը կը խոստանար պաշտպանել շահագործուողը։ Հակագաղութատիրութիւնն ու հակակայսերապաշտութիւնը կը դատապարտէին ուժեղին կողմէ տկարին ենթարկումը։ Ժողովրդավարութիւնը կոչուած էր իշխանութիւնը ծառայեցնելու ժողովուրդին, ոչ թէ ժողովուրդը՝ իշխանութեան։ Այս գաղափարները ծնած էին իրական անարդարութիւններու դիմաց։ Անոնք պատմութեան ընթացքին դարձան միլիոնաւոր մարդոց յոյսը։ Սակայն այսօրուան աշխարհին նայելով՝ դժուար է չնկատել այդ գաղափարներուն եւ իրականութեան միջեւ գոյացած խոր հակասութիւնները։

Ժողովրդավարութեան անունով պատերազմներ կը մղուին։ Հիւմանիզմի լեզուն յաճախ աշխարհաքաղաքական շահերու համար կ’օգտագործուի։ Հակակայսերապաշտութեան կարգախօսներուն ետին երբեմն նոր տիրապետութիւններ կը ծագին։ Ընկերվարական արդարութեան գաղափարը շատ երկիրներու մէջ տեղի տուած է անզուսպ սպառողականութեան։

Խնդիրը այն չէ, որ այս գաղափարները արժէք չունին։ Ընդհակառակը։ Խնդիրը այն է, որ անոնց խոստումները շատ անգամ կը բախին ուժի քաղաքականութեան իրականութեան։ Եւ թերեւս ճատրակի տախտակին ամենէն տխուր երեւոյթն ալ հոս կը գտնուի․ դրօշները կը փոխուին, գաղափարախօսութիւնները կը փոխուին, կարգախօսները կը նորոգուին, բայց շատ անգամ տուժողը նոյն մարդն է՝ զինուորը, գաղթականը, աղքատը, անպաշտպանը եւ լուռ մեծամասնութիւնը։

Սակայն գաղափարախօսութիւններու ճգնաժամը միայն պատմական երեւոյթ մը չէ։ Մեր դարուն, իշխանութիւնը ձեռք ձգած է նոր գործիքներ, որոնց ազդեցութիւնը երբեմն աւելի խորն է, քան բանակներունը։

Աշխարհը այսօր կը գտնուի այնպիսի վիճակի մը մէջ, ուր պատերազմները այլեւս միայն զէնքերով չեն մղուիր։ Տեղեկատուութիւնը դարձած է նոր ռազմաճակատ։ Ընկերային ցանցերը, լրատուական հոսքերը, ալկորիթմները եւ արուեստական իմացականութիւնը աստիճանաբար կը վերածուին ազդեցութեան նոր միջոցներու։ Մարդիկ ոչ միայն կրնան ռումբերու միջոցով վերահսկուիլ, այլեւ պատկերներու, տեղեկութիւններու եւ վախերու միջոցով։

Նախորդ դարերուն մարդիկ առնուազն կը գիտակցէին, թէ ո՛վ է իրենց թշնամին։ Այսօր այդ հարցումը շատ աւելի բարդացած է։ Տնտեսական պատժամիջոցները, տեղեկատուական պատերազմները, թուային վերահսկողութիւնը եւ արհեստագիտական մրցակցութիւնը նոյնքան ազդու կրնան ըլլալ, որքան դասական պատերազմները։ Աշխարհաքաղաքական մրցակցութիւնը այլեւս միայն սահմաններու հարց չէ․ անիկա նաեւ գիտակցութեան, տեղեկատուութեան եւ տնտեսական կախեալութեան հարց է։

Ֆրանքֆորթեան դպրոցի քննական տեսութեան ընկերաբանները, ինչպէս Թէոտոր Ատորնօ, Մաքս Հորքհայմըր, Եուրկըն Հապերմաս եւ ուրիշներ շատոնց զգուշացուցած էին, որ իշխանութիւնը միայն զէնքով չի գործեր։ Անիկա կը գործէ նաեւ գաղափարներու միջոցով։ Ոչ մէկ գերտէրութիւն կ’ըսէ, թէ կը գործէ բացառապէս իր շահերուն համար։ Բոլորն ալ կը խօսին կայունութեան, խաղաղութեան, ազատութեան, ժողովրդավարութեան կամ անվտանգութեան անունով։ Սակայն շատ անգամ այդ բառերը կը ծառայեն որպէս քողարկում ուժի քաղաքականութեան։

Այս իրավիճակին մէջ ամենէն վտանգաւորը թերեւս այն է, որ մարդը կամաց-կամաց կը վարժուի անոր։

Պատերազմները կը վերածուին սովորական լրատուութեան։ Մահերը՝ վիճակագրութեան։ Տեղահանութիւնները՝ քաղաքական բանավէճերու։ Մարդկային ողբերգութիւնները արագօրէն կը խեղդուին տեղեկատուական յորձանուտին մէջ։ Մենք ամէն օր կը դիտենք նոր ճգնաժամեր, նոր բախումներ եւ նոր աղէտներ, մինչեւ որ անոնք սկսին բնական թուիլ։

Ահա հոս է ճատրակի փոխաբերութեան ամենէն մութ կողմը։

Երբ մարդիկ երկար ժամանակ կը դիտեն խաղը, երբեմն կը մոռնան, որ ճատրակի քարերը իրական մարդիկ են։ Անոնք ընտանիքներ ունին, երազներ, յիշողութիւններ եւ ապագայի սպասումներ։ Բայց մեծ ուժերու մրցակցութեան մէջ, անոնք յաճախ կը վերածուին պարզ թիւերու կամ ռազմավարական հաշիւներու։

Պատմութիւնը բազմիցս ցոյց տուած է, որ կայսրութիւնները, գաղափարախօսութիւնները եւ գերտէրութիւնները կու գան ու կ’երթան։ Սակայն անոնց ետին մնացողը միշտ մարդն է՝ իր կորուստներով, իր յիշողութեամբ եւ իր գոյատեւման կամքով։

Թերեւս մեր ժամանակներու ամենէն կարեւոր հարցումը այն չէ, թէ ո՛վ պիտի շահի այս աշխարհաքաղաքական խաղը։

Աւելի կարեւոր հարցումը հետեւեալն է․ Կարելի՞ է արդեօք այնպիսի աշխարհ մը ստեղծել, ուր մարդը այլեւս չըլլայ ճատրակի քար մը։

Որովհետեւ պատմութիւնը մեզի կը յիշեցնէ, որ երբ մեծ ուժերը կը շարունակեն իրենց խաղը, շատ անգամ նոյնիսկ հանդիսատեսները ի վերջոյ կը յայտնուին ճատրակի տախտակին վրայ։

Վ. Թէնպէլեան

Սպառողականութեան եւ Homo Consumens-ի մասին սովորաբար կը խօսուի համաշխարհային մակարդակով: Սակայն ոչ պակաս կարեւոր է հասկնալ, թէ «սպառող Մարդը» ինչպէս կը դրսեւորուի առանձին հասարակութիւններու մէջ: Այս իմաստով յատկապէս հետաքրքրական է հայկական փորձը, որովհետեւ հայկական Homo Consumens-ը ծնունդ առած է պատմական այլ պայմաններու մէջ, քան իր արեւմտեան նախատիպը:

Ինչպէս նախորդ յօդուածներուս մէջ նշած եմ, սպառողը պարզապէս անորոշ կամ անձեւ երեւոյթ մը չէ։ Ան «ես» մըն է, որ կազմաւորուած է, եւ տակաւին կը շարունակէ կազմաւորուիլ, երկարատեւ ընկերային, տնտեսական եւ քաղաքական գործընթացներու արդիւնքով։ Մեր ժամանակներուն այս երեւոյթը հասած է աննախադէպ խտութեան եւ բարդութեան աստիճանի, եւ Հայաստանի մէջ եւս ստացած է իւրայատուկ դրսեւորումներ։ Քանի որ նախորդ հրապարակումներուն մէջ արդէն անդրադարձ կատարուած է «սպառող» հասկացութեան եւ սպառողական մշակոյթին, այս յօդուածով փորձենք հասկնալ այս երեւոյթին հայկական տեսակը։

Առհասարակ այս եւ համանման այլ հարցեր հայկական հասարակութեան մէջ ի յայտ կու գան իւրաքանչիւր ճգնաժամային իրավիճակէ ետք։ Սակայն, քանի որ շատ յաճախ ժամանակ կամ հնարաւորութիւն չի ստեղծուիր այդ քննարկումները խմբային կամ մասնագիտական շրջանակներէն դուրս բերելու եւ զանոնք հանրային լայն քննարկման նիւթ դարձնելու, անոնք կը մնան կիսատ եւ անաւարտ՝ մինչեւ յաջորդ ճգնաժամը: Նման իրավիճակ մը ստեղծուեցաւ 44-օրեայ պատերազմէն եւ 2023-ին Արցախի կորուստէն ետք, եւ մինչեւ այսօր նման քննարկումներ կը ծաւալին այս կամ այն անհատին կամ խմբակի կողմէ՝ փորձելով հասկնալ արդի հայ մարդու ներկայ դիմագիծը եւ անոր կազմաւորման հիմնական պատճառները։ Այսօր հայ հասարակութեան մէջ «սպառող մարդը» վերածուած է ամենէն տեսանելի ընկերային տիպերէն մէկուն եւ շարունակաբար կ’ընդարձակէ իր ազդեցութիւնը հասարակական վարքագիծին վրայ։

Պէտք է նշել, որ վերջին մօտաւորապէս 150 տարիներուն հայ ժողովուրդի ընկերային եւ արժէքային դաշտ մուտք գործած չափանիշներն ու պատկերացումները մեծ մասամբ ներմուծուած են դուրսէն։ Եւ նոյն այս հանգամանքն է, որ էական տարբերութիւն մը կը ստեղծէ արեւմտեան եւ հայկական «սպառող» տիպարներուն միջեւ։

Խնդիրը այն է, որ մինչ արեւմտեան աշխարհը իր ընկերային, քաղաքական, հանրային եւ այլ օրակարգերը ձեւաւորեց իր բնական զարգացման ընթացքին, ինքը զարգացուց զանոնք, յաջողեցաւ եւ ձախողեցաւ եւ իր իսկ գործնական փորձառութեամբ հաստատեց կամ մերժեց զանոնք, հայկական իրականութեան պարագային պատկերը բոլորովին տարբեր էր։ Հայկական իրականութիւնը ոչ միայն մեծապէս ներմուծուած գաղափարներու եւ մօտեցումներու ազդեցութեան տակ էր, այլեւ ինք կը գոյատեւէր առնուազն երկու տարբեր աշխարհներու մէջ՝ օսմանեան եւ ռուսական։ Այդ երկու աշխարհները իրարմէ էապէս տարբեր էին, իսկ անոնց վրայ աւելցաւ նաեւ ընկերվարական աշխարհի նորարարութիւններն ու պահանջները կիրարկելու փորձը։

Խնդիրը ինքնին ներմուծումը չէր։ Ոչ մէկ քաղաքակրթութիւն կը զարգանայ մեկուսացման մէջ։ Խնդիրը այն էր, որ ներմուծուած գաղափարներն ու հաստատութիւնները շատ յաճախ չէին տեղայնանար եւ չէին վերածուիր հասարակութեան ներքին պահանջին։ Անոնք յաճախ կը մնային մտաւորական կամ քաղաքական վերնախաւերու լեզուին մէջ՝ չդառնալով լայն զանգուածներու կենսափորձին մէկ մասը։ Սովորական մարդը իր առօրեային մէջ չէր զգար դուրսէն ներմուծուած պահանջներուն, փոփոխութիւններուն կամ անոնց հիմնարար անհրաժեշտութեան ազդեցութիւնը։

Բայց այդ մէկը 1850-ականներէն ետք էր։ Աւելի ուշ նոր խնդիրներ յառաջացան, երբ Ցեղասպանութենէն ետք հայ ժողովուրդը տարագրուեցաւ աշխարհի չորս կողմերը։ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ միայն փոքրաթիւ հայեր մնացին, մինչ արեւելեան հատուածը պարտադրաբար մտաւ ընկերվարութեան եւ համայնավարութեան համակարգին մէջ։ Մօտ եօթանասուն տարի կէս  ընկերվարական-կէս համայնավար իրականութեան յարմարելու փորձ ընելէ ետք, հայ ժողովուրդը 1991-ին արդէն գաղափարական շփոթի վիճակի մէջ մուտք գործեց ազատական դրամատիրութեան փուլ։ Գրեթէ 100 տարի ան տարբեր գաղափարներու, համակարգերու եւ խոստումներու հետ փորձարկումներ կատարած էր, որոնց մեծ մասը ձախողած դուրս եկան։ 1991-էն ետք Հայաստան մուտք գործեց ազատական դրամատիրութեան դաշտ՝ առանց անոր ձեւաւորման պատմական փորձը ունենալու։ Աւելին, խորհրդային համակարգի փլուզումով հասարակութիւնը կորսնցուց ոչ միայն իր տնտեսական կառուցուածքը, այլեւ ապագայի միասնական պատկերացումը։ Յառաջացած արժէքային դատարկութիւնը աստիճանաբար լեցուեցաւ շուկայով եւ սպառողական մշակոյթով։

Հայաստանը, ազատագրուելով խորհրդային կապանքներէն, շատ արագ սկսաւ մուտք գործել վաճառողի-սպառողի նոր կերպարին մէջ։ Հասարակութիւն մը, որ չէր անցած արդիւնաբերական յեղափոխութեան ամբողջական փորձառութենէն, շուկայական յարաբերութիւններու սահմանափակ փորձ ունէր եւ կը կրէր ծանր գաղափարական ժառանգութիւն, կարճ ժամանակի մէջ ներգրաւուեցաւ համաշխարհային սպառողական մշակոյթին մէջ։ Այն բոլորը, որ արգիլուած էր, յանկարծ հասանելի դարձաւ՝ սեռային կերպարներէն մինչեւ անվերջ վաճառելու եւ օգտուելու հեռանկարը։ Երբ գաղափարները չեն գործեր, երբ ամէն ինչ չափազանց մշուշոտ ու հեռաւոր կը թուի, մարդը կը սկսի հաւատալ միայն կարճաժամկէտ եւ շօշափելի հեռանկարի մը՝ իր անձնական շահին։ Հայկական հասարակութեան մէջ այդ անձնական շահը աստիճանաբար մարմնաւորուեցաւ «սպառող մարդ» տիպարին մէջ, որ այսօր գրեթէ ամէնուր կարելի է հանդիպիլ։ Քաղաքակրթական ճգնաժամ մը ծնաւ, իսկ ազգային մշակոյթն ու անոր բաղադրիչները շատ յաճախ սահմանափակուեցան առօրեայի, ուտելիքի, խմիչքի, զարդարանքի ձեւաչափով։    

Հասարակական համընդհանուր որեւէ մտքի իրական բացակայութիւնը յանգեցաւ նաեւ շարք մը այլ ճիւղաւորումներու։ Տնտեսական անընդմէջ ճնշումները, ապա նաեւ պատերազմի պարտութիւնը, աւելի ամրապնդեցին «սպառող մարդու» հիմքերը։ Երբ մարդը այլեւս չի հաւատար որեւէ բանէ, կը փորձէ իր ինքնութիւնը հաստատել վաճառքի եւ սպառման միջոցով։ Այդ միակ դաշտն է, ուր ան կը զգայ, թէ կրնայ ինքզինք կայացնել։ Կրթութեան ցած մակարդակը այս ամբողջ ընթացքը կը փաթեթաւորէ պարզունակ եւ մակերեսային ձեւերով։ Այսօր հայերը շատ արագ կը դառնան պլոկագիրներ։ Իսկ պլոկագրութիւնը պարզապէս մասնագիտութիւն կամ զբաղում չէ. ան գրեթէ կը վերածուի քաղաքակրթական ինքնութեան արտայայտութեան։ Գլխաւոր արժոյթը ուշադրութիւնն է, գլխաւոր զբաղումը՝ վաճառքը։ Մարդիկ պատրաստ են ամէն ինչի՝ ուշադրութիւն գրաւելու համար։ Անոնք պատրաստ են վաճառելու իրենց ժամանակը եւ սպառելու գրեթէ ամէն ինչ, որ իրենց կը ներկայացուի, միայն թէ տեղաւորուին ընդունելի ինքնութեան մը սահմաններուն մէջ, որովհետեւ իրենց առջեւ ներկայացուած բազմաթիւ գաղափարներ ու երեւոյթներ, յատկապէս հայկական միջավայրին մէջ, չկրցան հասնիլ ընդունելի եւ համակրելի յաղթանակի։

Ժամանակակից հայկական հասարակութեան մէջ մարդը հետզհետէ աւելի քիչ կը սահմանէ ինքզինք իր աշխատանքով կամ համայնքային պատկանելիութեամբ։ Փոխարէնը, ան կը սկսի ինքզինք ընկալել սպառողական կարողութիւններու լեզուով՝ որպէս «միջին խաւի անդամ», «յաջողակ անձ» կամ «բարեկեցիկ քաղաքացի», որ ունի բազմաթիւ հետեւորդներ, հաւանումներ կամ դիտումներ ընկերային ցանցերու վրայ։ Այս կերպով ընկերային ինքնութիւնը աստիճանաբար կը տեղափոխուի արտադրութենէն դէպի սպառում։ Աւելին, խնդիրը միայն սպառումը չէ, այլ նաեւ սեփական անձը որպէս յաջողակ վաճառանիշ, որպէս արտադրանք ներկայացնելու մղումը։ Այս միտումը նոյնիսկ կը խրախուսուի։ «Ստեղծէ՛ ինքզինքդ», «դարձի՛ր սեփական վաճառանիշդ», «կերտէ՛ քու կերպարդ» եւ նման կարգախօսներ հետզհետէ աւելի տարածուին։

Հետեւաբար, այն միջանկեալ կառոյցները, որոնք պատմականօրէն մարդիկ իրարու կը կապէին՝ ընտանիքը, համայնքը, մասնագիտական միութիւնները կամ հաւաքական ինքնութեան այլ ձեւեր, կը սկսին տկարանալ։ Ասոր կը նպաստէ նաեւ եռասերունդ ընտանիքէն դէպի երկսերունդ ընտանիք կտրուկ անցումը, կամ ներընտանեկան արժէքներու զգալի փոփոխութիւնը (կենցաղային մակարդակի վրայ անոր օրինակներէն են հարս-սկեսուր սկզբունքային հակամարտութիւնը, անձնական տարածքի կառավարման եւ տիրապետման հարցերը, ինչպէս նաեւ աշխարհայեացքներու էական տարբերութիւնները)։

Պետական համակարգի տկարութիւնը, դրամատիրական աշխարհի աճող՝ գոնէ տեսանելի հզօրութիւնը, ձախողած համայնավարութիւնը, ինչպէս նաեւ շահագործուող ու նահանջող ազգայնականութիւնը աւելի լայն տարածք բացին վաճառքի եւ սպառման համար։ Եւ ի՞նչ կրնայ ընել այն մարդը, որ ո՛չ տնտեսական ներուժ կը տեսնէ, ո՛չ ալ հասարակական-ազգային համընդհանուր չափանիշ մը։ Ան չի գիտեր, թէ ո՛վ է, ի՛նչ ժառանգութիւն պիտի ձգէ ետին, կամ ի՛նչ նպատակի համար կ’ապրի։ Ան միայն կ’ուզէ վաճառել եւ սպառել։ Ան կը մասնագիտանայ վաճառքի մէջ, իսկ ինքզինք կը կայացնէ սպառելով:

Ինչպէս Ժան Պոտրիար իր «Խորհրդանշական փոխանակութիւն եւ մահ» գիրքին մէջ կը նկարագրէր մարդու մշակութային մահը՝ մարդը դիտարկելով որպէս վաճառանշաններու, պատկերներու եւ խորհրդանիշներու հաւաքածոյ, գրեթէ նմանատիպ պատկեր մը կարելի է նկատել նաեւ մեր իրականութեան մէջ։ Օրինակները բազմաթիւ են՝ համալսարանական վկայականէն մինչեւ ինքնաշարժ, թանկարժէք հեռաձայն, ընկերային ցանցի հաշիւ, կամ նոյնիսկ սանտրուածքը։ Այս բոլորը աստիճանաբար դարձած են հայկական «սպառող մարդու» ինքնութեան բաղադրիչները։ Եթէ ան չունի վկայական, iPhone, ինքնաշարժ, յարմար սանտրուածք, գեղագիտական վիրահատութիւններ կամ նման այլ արտաքին ցուցանիշներ, շատ յաճախ կը դիտուի որպէս թերի կամ ոչ ամբողջացած մարդ մը։ Հասարակութիւնը հետզհետէ կը լեցուի նման ճաշակներ, նմանատիպ սպառողական նախասիրութիւններով եւ միատեսակ մշակութային ծածկագրներ ունեցող մարդոցմով, որոնց անհատականութիւնը յաճախ կը սահմանուի շուկային կողմէ առաջարկուած ընտրանքներով։ Այս բոլորը կրնայ չափազանց մռայլ կամ նոյնիսկ անհամոզիչ հնչել։ Սակայն, երբ փորձենք ամբողջական կերպով դիտել հայկական հասարակութեան վերջին տասնամեակներու ձեռքբերումներն ու կորուստները, դժուար չէ այն տպաւորութիւնը ունենալ, որ այսօր ղեկին առջեւ կանգնած է «սպառող մարդը»։

Եւ ան ուրիշ ընելիք չունի։ Ան չի հաւատար որեւէ բանի։ Եթէ արեւմտեան աշխարհը անվերջ գաղափարներէ յոգնելէ ետք 1945-էն վերջ ընտրեց թուլացման ուղին, ապա Հայաստանի մէջ 1991-էն ետք վրայ հասաւ պարզապէս ընդօրինակելու եւ արձագանգելու միտումը։ Ան կ’օտարանայ իր ընտանիքէն, մշակոյթէն, նոյնիսկ ինքն իրմէ։ Ամէն ինչ կը դիտէ որպէս վաճառքի եւ սպառման առարկայ։ Շատ անգամ ինքն ալ պատրաստ է ինքզինք ներկայացնելու եւ այդ մտածողութիւնը քարոզելու։ Այլեւս երկար, բարդ եւ տեսական գիտելիքի կարիք չկայ․ բաւարար է էրոթիք, բովանդակութենէ զուրկ, բայց հասկնալի պար մը։ Զանգուածները միշտ դիւրամարս բովանդակութիւն կ’ընդունին, իսկ սրբութիւնները լաւագոյնը կը վաճառուին։ Երբ ժողովուրդը դադրի հաւատալէ ընդհանուր ապագայի մը, արդեօք ան անխուսափելիօրէն սպառողներու հասարակութի՞ւն կը դառնայ։

Եւ կրկին կը հնչէ անխուսափելի հարցումը․ հնարաւո՞ր էր նման պայմաններու մէջ կերտել ամուր ազգային պետութիւն մը, մանաւանդ երբ սեփական պետական աւանդութեան փորձառութիւնն ալ դարեր շարունակ բացակայ եղած էր։ Մենք այսօր ունինք հետեւանքները, սակայն տակաւին ամբողջութեամբ չենք հասկցած պատճառները։

Սպառող մարդը կ’ապրի եւ կը զարգանայ ամբողջ աշխարհի տարածքին, սակայն իւրաքանչիւր հասարակութեան մէջ ան ունի իրեն յատուկ տեղական խնդիրները։ Մեր պարագային խնդիրը պարզապէս մէկ կամ երկու հարց չէ, ոչ ալ միայն ազգային ինքնութեան ճգնաժամ մը։ Խնդիրը աւելի խոր է՝ ան ինքնընկալման խնդիր մըն է ընդհանրապէս։

Կան ֆիլմեր, որոնք իրենց ստեղծման ժամանակէն ու վայրերէն շատ աւելի հեռու կը հասնին։ Անոնք կը դադրին միայն պատմութիւն ըլլալէ եւ կը վերածուին հայելիի մը, ուր տարբեր ժողովուրդներ կը տեսնեն իրենց սեփական փորձառութիւնը։ Այս տպաւորութիւնը կրկին անգամ ունեցանք, երբ տարիներ ետք վերստին դիտեցինք Fiddler on the Roof ֆիլմը։ Բեմադրիչ Նորման Ճուիսընի այս գլուխ-գործոցը, որ հիմնուած է Շոլոմ Ալէյխեմի հրէական պատմուածքներուն վրայ, մեզ կը տանի 1905 թուականի Ցարական Ռուսիոյ Անաթեւքա անունով հրէական փոքր գիւղը։

1964-ին առաջին անգամ բեմ բարձրացած եւ 1971-ին ֆիլմի վերածուած այս երաժշտախառն գործը աշխարհի ամենէն աւելի սիրուած ստեղծագործութիւններէն մէկը դարձած է։ Պատճառը միայն անոր երաժշտութիւնը կամ յիշարժան կերպարները չեն։ Շատեր կրնան այս մէկը հրէական քարոզչական մեքենային վերագրել, բայց պէտք է ընդունիլ, որ Ֆիլմը կը շօշափէ համամարդկային հարցեր՝ ընտանիք, աւանդութիւն, փոփոխութիւն, ինքնութիւն եւ տեղահանութիւն։

Ֆիլմին կեդրոնական կերպարը Թեւյէ անունով հրեայ կաթնավաճառ մըն է, որ կ’ապրի Անաթեւքայի մէջ՝ ցարական Ռուսիոյ վերջին տարիներուն։ Ան աղքատ, բայց խելացի, հոիւմորով եւ խորապէս հաւատացեալ մարդ մըն է, որ իր կնոջ եւ հինգ աղջիկներուն հետ կը փորձէ պահպանել իր ընտանիքին հաւատքը, աւանդութիւններն ու արժէքները՝ այնպիսի ժամանակաշրջանի մը մէջ, երբ աշխարհը արագօրէն կը փոխուի։

Ֆիլմը մեծ մասամբ կը հետեւի Թեւյէի ներքին պայքարին։ Ան կը սիրէ իր աւանդութիւնները, բայց նաեւ կը սիրէ իր զաւակները։ Երբ իր աղջիկները կը սկսին սեփական ընտրութիւններ կատարել, սիրահարիլ եւ կասկածի տակ առնել համայնքի հին սովորութիւնները, Թեւյէ դէմ յանդիման կու գայ բարդ երկընտրանքի մը։ Ինչպէ՞ս կարելի է պահպանել աւանդութիւնը՝ առանց կորսնցնելու մարդը։ Ինչպէ՞ս կարելի է յարգել անցեալը՝ առանց փակելու ապագային դուռը։ Պատմութեան առանցքը կը դառնայ աւանդութեան եւ արդիականութեան բախումը, որ կ’արտայայտուի Թեւյէի աղջիկներուն ընտրութիւններով, երբ անոնք մէկ առ մէկ կը խզեն միջնորդութեամբ ամուսնութեան կանոնները։

Թերեւս հոս է, որ ֆիլմը կը սկսի խօսիլ հայերուն։ Թեւյէի աշխարհը շատ ծանօթ կը թուի ըլլալ մեզի։

Գիւղ մը, ուր բոլորը իրարու կը ճանչնան։ Ընտանիքներ, որոնք սերտ կապերով միացած են իրարու։ Կրօնական եւ մշակութային աւանդութիւններ, որոնք միայն հաւատքի հարց չեն, այլ ամբողջ կեանքի կազմակերպման ձեւ մը։ Մարդիկ, որոնք իրենց ինքնութիւնը կը գտնեն ոչ միայն իրենց անձերուն մէջ, այլեւ իրենց համայնքին մէջ։

Այս պատկերը օտար չէ հայերուն։

Մինչեւ քսաներորդ դարու սկիզբը, արեւմտահայութեան մեծ մասը կ’ապրէր նման համայնքներու մէջ։ Գիւղեր, քաղաքներ ու թաղամասեր, ուր եկեղեցին, դպրոցը, ընտանիքը եւ համայնքը անբաժան ամբողջութիւն մը կը կազմէին։ Ցեղասպանութենէն ետք, տեղահանուած հայ ժողովուրդը ինքզինք կազմակերպեց նոյն տրամաբանութեամբ, նոյնիսկ այսօր, սփիւռքի բազմաթիւ գաղութներ կը շարունակեն գոյատեւել նոյն ձեւով։

Սակայն ֆիլմին խորքը միայն անցեալը նկարագրելու մէջ չէ։

Ան կը խօսի նաեւ փոփոխութեան մասին։

Թեւյէի դուստրերը կը սկսին մերժել իրենց ծնողներուն ընտրած ամուսնութիւնները։ Անոնք կը փնտռեն սեփական ձայնը, սեփական ընտրութիւնը եւ սեփական ճամբան։ Այս հակամարտութիւնը միայն ընտանեկան հարց մը չէ։ Ան կը խորհրդանշէ ամբողջ հասարակութեան մը անցումը հին աշխարհէն դէպի նոր աշխարհ։

Ահաւասիկ ծանօթ այլ հարցադրում հայ իրականութեան մէջ։

Ինչպէ՞ս պահպանել լեզուն, մշակոյթը եւ ինքնութիւնը՝ առանց երիտասարդ սերունդները հեռացնելու։ Ինչպէ՞ս յարգել աւանդութիւնը՝ առանց զայն վերածելու բեռի։ Ո՞ւր կը գտնուի հաւասարակշռութիւնը հինին եւ նորին միջեւ։

Fiddler on the Roof-ը պատրաստի պատասխաններ չի տար։ Սակայն ան մեզ կը մղէ հարցադրելու: Ֆիլմին վերջին բաժինը այն մասն է, որ ամենէն աւելի կը դպչի հայկական զգացողութեան։

Անաթեւքայի հրեաները ստիպուած կը լքեն իրենց տուները։ Անոնք չեն հեռանար աւելի լաւ կեանք որոնելու համար։ Անոնք կը հեռանան, որովհետեւ այլեւս չեն կրնար մնալ։ Անոնք կը հաւաքեն իրենց գոյքերը, հրաժեշտ կու տան իրենց տուներուն եւ կ’ուղղուին դէպի անորոշ ապագայ մը։ Այս տեսարանները դժուար է դիտել առանց հայկական փորձառութիւնը յիշելու։

Թէեւ երկու ժողովուրդներու պատմական փորձառութիւնները նոյնը չեն, սակայն տեղահանութեան, արմատախիլ ըլլալու եւ հայրենիք կորսնցնելու զգացումը խորապէս ծանօթ է հայերուն։ Միլիոնաւոր հայեր իրենց ընտանեկան յիշողութիւններուն մէջ կը կրեն այդ պատմութիւնը։ Հետեւաբար, երբ Անաթեւքայի բնակիչները կը հեռանան իրենց գիւղէն, շատ հայեր ոչ միայն ֆիլմի հերոսներուն կը հետեւին, այլ նաեւ իրենց մեծ հայրերն ու մեծ մայրերը կը տեսնեն հոն։

Բայց ֆիլմը միայն կորուստի մասին չէ։ Ան նաեւ գոյատեւման մասին է։

Ֆիլմին վերջաւորութեան մարդիկ կը կորսնցնեն իրենց տուները, սակայն կը փորձեն չկորսնցնել իրենց ինքնութիւնը։ Անոնք իրենց հետ կը տանին լեզուն, յիշողութիւնը, աւանդութիւնները, հաւատքը եւ մշակոյթը։ Թերեւս հոս է, որ «Fiddler on the Roof»-ը ամենէն աւելի կը մօտենայ հայկական փորձառութեան։ Որովհետեւ հայ ժողովուրդի պատմութիւնը միայն կորուստներու պատմութիւն չէ։ Ան նաեւ վերապրումի, վերակառուցման եւ նոր համայնքներ ստեղծելու պատմութիւն է։ Սփիւռքը այդ իրականութեան ամենէն ցայտուն օրինակն է։

Ֆիլմին խորհրդանշական կերպարը՝ տանիքին վրայ կանգնած ջութակահարը, պատահական պատկեր մը չէ։ Ան կը խորհրդանշէ կեանքի փխրուն հաւասարակշռութիւնը։ Մարդը կը փորձէ չիյնալ եւ միաժամանակ շարունակել իր երաժշտութիւնը։ Արդեօք այս պատկերը ծանօթ չէ՞ մեզի։ Դարեր շարունակ հայ ժողովուրդն ալ փորձած է նոյն բանը ընել։ Պահպանել հաւասարակշռութիւնը անցեալին եւ ապագային, աւանդութեան եւ նորարարութեան, հայրենիքին եւ սփիւռքին, յիշողութեան եւ գոյատեւման միջեւ։ Ահա թէ ինչու «Fiddler on the Roof»-ը միայն հրեաներու մասին ֆիլմ մը չէ։

Անիկա ֆիլմ մըն է բոլոր այն ժողովուրդներուն համար, որոնք երբեւէ ստիպուած եղած են հարց տալու՝ ինչպէ՞ս շարունակել ապրիլ, երբ աշխարհը կը փոխուի շուրջդ։ Եւ թերեւս այդ է պատճառը, որ Թեւյէի ձայնը տակաւին կը հասնի մեզի։

Որովհետեւ անոր հարցումները տակաւին մեր հարցումներն են։

Ես չէի՛ գիտեր,
          որ բազմակէտի կէտերն առանձինն,
          բանալիներ են դարպասին փակուած
          մութ, անթիւ, գաղտնի լուռ խորհուրդներու․․․

Ես չէի՛ գիտեր,
          որ կէտերն փոքրիկ,
          անգիտակցութեան ուղիներուն մէջ,
          խեղճ թափառական շրջիկի մը պէս
                    կը դեգերին լուռ․․․
          Չե՛ն երգեր բարձր։
                    Չեն ալ յայտնուիր։
                              Չե՛ն իսկ փսփսար․․․

Ամօթխածութի՞ւն,
          թէ՝ բարդ եսոյթ*ի
                    սրբագոյն խոհոյթ*․․․

Ես չէի՛ գիտեր․․․

Կէտերը շարուած,
          աննշանութեան շապիկը հագած,
          տիեզերքի մը արեւի նման,
          կեանքի կը կոչեն չ՛երկնած պահերը
          մարդ արարածի մոլորուածութեան․․․
Կէտերն այդ մենիկ,
          փարոսի նման լուռ կը պլպլան,
          կ՛ուղորդեն մարդուն շփոթած միտքը
          դէպի կղզիներն անորոշ կեանքին,
          ուր օրերն յոգնած,
          լուռ առանձնութեան շապիկը հագած
          միաձուլման մէջ երգեր կը հիւսեն․․․

Տարօրինա՛կ է ՄԱՐԴ արարածը…
          Իր իսկ գոյոյթ*ի լարերովն անտես,
          կախուած է անյոյս բազմակէտէն այս,
          կը ճօճուի դանդաղ`
          մութ, անթիւ, գաղտնի լուռ խորհուրդներու
                             որոնումներու ալքին յանձնուած․․․
Տարօրինա՛կ է պատկերն այս գոյի․․․
Ես-եր, դուն-եր եւ ան-եր,
մենք-եր, դուք-եր, անոնք-ներ՝
          քով-քովի պպզած կէտերու կոյտ ենք․․․
          անորոշութեան շապիկը հագած,
          մշուշներու մէջ լռիկ թագնուած․․․

Բազմակէտերով ովկեան մըն ենք մեծ,
          ուր փարոս չկայ․․․

Տարօրինա՜կ է է-ին էոյթը*

… շփոթը մռայլ մշուշը հագած
          լուռ կը տանջէ զիս․․․

․․․ ի՞նչ է, ի՞նչ արդեօք առեղծուածն այս նուրբ․․․
Կէ՞տ է, կետո՞յթ* է, թէ՝ լուռ կէտութիւն*․․․
Մո՞ւթ է, մութո՞յթ* է, թէ՝ մութ մութութիւն*․․․

… Անլոյծ կառոյց է
          մարդ-մարդոյթ*-մարդութիւն*
                    այս եռաբեւեռ մեծ հանելուկը․․․

․․․ ՄԱՐԴԸ ․․․ Բ Ա Զ Մ Ա Կ Է՜ Տ…

․․․ ՄԱՐԴԸ ․․․ Բ Ա Զ Մ Ա Կ Է՞ Տ…
Թէ՞՝
          ԿԷՏԱԿԱԶՄՈՒԱԾ
                    ԽՈՀՈՅԹ* ԱՆՈՐՈՇ․․․

ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ
*Աստղանշուած բառերը, («Բառ-Խորհուրդ-Իմաստասիրութիւն» Մարգարեան Բառակազմական Համակարգ)էս են։
Գրիգորեան Տոմար- Օր՝ 23, Ամիս՝ Մայիս, Ամ՝ 2026
Հայկեան Տոմար- Օր՝ Ծմակ, Ամիս՝ Ահեկան, Յամի՝ ՏՇԺԷ (4517)

Կար ժամանակ, երբ երիտասարդութիւնը կը մեծնար «մեծ գաղափարներու» շուքին տակ։ Ազատութիւն, յեղափոխութիւն, ազգ, արդարութիւն, ընկերային հաւասարութիւն, յառաջդիմութիւն, նոյնիսկ՝ արուեստ կամ գրականութիւն. այս բոլորը պարզ բառեր չէին, այլ կեանք ձեւաւորող հաւատամքներ։ Անոնք երիտասարդը կը մղէին զոհողութեան, ընդվզումի, ստեղծագործութեան, երբեմն ալ՝ կործանումի։

Այսօր, սակայն, կարծես ուրիշ դարաշրջանի մը մէջ կ’ապրինք։

Ժամանակակից երիտասարդը աւելի շատ վստահութիւն ունի ալկորիթմներու, քան գաղափարախօսութիւններու հանդէպ։ Ան աւելի արագ կը հետեւի «թրենտ»-ներու, քան քաղաքական շարժումներու։Ան կասկածով կը մօտենայ գրեթէ ամէն բանի՝ կուսակցութիւններու, կրօնի, պետութեան, համալսարաններու, նոյնիսկ մտաւորականութեան։ Այս կասկածամտութիւնը պատահական չէ, այլ՝ ծնունդն է երկար յուսախաբութիւններու։

Քսաներորդ դարը դրախտներ խոստացաւ մարդկութեան, բայց ընդհանրապէս զանոնք աղէտներու վերածեց։ Ազգայնականութիւնը վերածուեցաւ պատերազմներու, յեղափոխութիւնները՝ բռնապետութիւններու, տնտեսական համակարգերը՝ անհաւասարութեան նոր ձեւերու։ Իսկ մեր ժամանակներուն, համաշխարհայնացումն ու թուային աշխարհը ոչ միայն չեն միացներ մարդը, այլ, շատ անգամ, աւելի կ’առանձնացնեն զայն։

Երիտասարդը այսօր կը մեծնայ աշխարհի մը մէջ, ուր ապագան այլեւս վստահութիւն չի ներշնչեր։ Ան կը տեսնէ պատերազմներ, տնտեսական փլուզումներ, կենսոլորտային ճգնաժամեր, գաղթեր, հոգեկան առողջութեան խնդիրներ եւ յարատեւ անորոշութիւն։ Այս պայմաններուն մէջ, «մեծ գաղափարի» մը հաւատալը շատերու համար կա՛մ միամտութիւն կը թուի, կա՛մ վտանգաւոր ռոմանթիզմ։

Բայց մարտահրաւէրը միայն արտաքին չէ. մարդկային հոգեբանութիւնը նոյնպէս փոխուած է:

Թուային մշակոյթը աստիճանաբար քայքայեց եւ դեռ կը քայքայէ մեր խորաթափանց մտածողութիւնն ու երկարատեւ հաւատարմութիւն պահելու կարողութիւնը։ Ընկերային ցանցերը մարդը կը վարժեցնեն արագ հակազդեցութեան, անմիջական արձագանգներու եւ կարճատեւ ուշադրութեան։ Մինչ հին գաղափարները տարիներու նուիրում կը պահանջէին, այսօրուան մշակոյթը ակնթարթային տպաւորութիւնները կը խրախուսէ։

Հետեւանքը՝ սերունդ մը, որ ամէն ինչի մասին տեղեկութիւն ունի, բայց շատ քիչ բանի կը հաւատայ։

Այսուհանդերձ, սխալ պիտի ըլլար եզրակացնել, թէ երիտասարդութիւնը ամբողջովին պարպուած է իտէալներէ։ Պարզապէս «մեծ գաղափարներու» ձեւը փոխուած է։ Այսօրուան երիտասարդը թերեւս աւելի քիչ կը վստահի մեծ համակարգերու, բայց աւելի զգայուն է անհատի իրաւունքներու, ինքնութեան, հոգեկան առողջութեան, կենսոլորտի պահպանութեան եւ անձնական ազատութեան նկատմամբ։ Ան չի հաւատար համընդհանուր ճշմարտութիւններու, բայց կը փնտռէ աւելի մարդկային, աւելի անմիջական արժէքներ։

Հարցը, ուրեմն, այն չէ, թէ երիտասարդութիւնը այլեւս ոչնչի կը հաւատայ։ Հարցը այն է, թէ արդեօք մեր դարաշրջանը տակաւին կրնա՞յ ստեղծել այնպիսի գաղափարներ, որոնք վստահութիւն, խորք եւ ապագայի տեսլական կը ներշնչեն։

Որովհետեւ մարդը առանց գաղափարի երկար չի կրնար ապրիլ։ Երբ մեծ գաղափարները կը մեռնին, շատ անգամ զանոնք կը փոխարինեն աւելի վտանգաւոր միտումներ՝ դատարկութիւն, սինիզմ, կամ կոյր մոլեռանդութիւն։

Եւ թերեւս մեր ժամանակներու մեծագոյն տագնապը տնտեսականը կամ քաղաքականը չէ, այլ՝ հաւատալու կարողութեան կորուստը։ Որովհետեւ առանց հաւատքի՝ ո՛չ գաղափար կը ծնի, ո՛չ ալ ապագայ։

Տարին անգամ մը աշխարհի ուշադրութիւնը կը կեդրոնանայ «Երջանկութեան Համաշխարհային Տեղեկագրին (World Happiness Report) վրայ։ Շատերուն համար, անիկա պարզապէս երկիրներու դասակարգում մըն է՝ գիտնալու, թէ ո՞ր երկիրներու ժողովուրդները աշխարհի ամենէն երջանիկներն են։ Սակայն 2026-ի տեղեկագիրը կ’արծարծէ աւելի խոր հարց մը. արդեօք աւելի կապակցուած աշխարհ մը կառուցելով՝ մենք յաջողա՞ծ ենք աւելի երջանիկ դառնալ:

Այս տարուան տեղեկագիրը, որ պատրաստուած է Օքսֆորտ համալսարանի Wellbeing Research Centre-ին կողմէ՝ Gallup-ի եւ ՄԱԿ-ի Sustainable Development Solutions Network-ի գործակցութեամբ, ամբողջովին նուիրուած է երջանկութեան եւ ընկերային ցանցերու յարաբերութեան։ Անիկա կը փորձէ հասկնալ այն հարցը, զոր միլիոնաւոր ծնողներ, մանկավարժներ, հոգեբաններ եւ քաղաքական որոշում կայացնողներ այսօր կը քննարկեն. ընկերային ցանցերը ինչպիսի՞ ազդեցութիւն ունին մեր կեանքին եւ մասնաւորաբար երիտասարդներու բարօրութեան վրայ։

Տեղեկագրին առաջին հետաքրքրական եզրակացութիւնը այն է, որ աշխարհը ընդհանուր առմամբ երջանկութեան տագնապ չի դիմագրաւեր։ Ընդհակառակը, վերջին երկու տասնամեակներուն ընթացքին, 136 երկիրներէն 79-ը բարելաւած են իրենց երջանկութեան ցուցանիշները, մինչ միայն 41 երկիր նշանակալից անկում արձանագրած է։ Սակայն այս ընդհանուր պատկերին տակ կը թաքնուի մտահոգիչ իրողութիւն մը. աշխարհի ամենէն աւելի զարգացած կարգ մը երկիրներուն մէջ, երիտասարդները աւելի դժբախտ դարձած են։

Ինչպէս նախորդ տարիներուն, այս տարի եւս հիւսիսային Եւրոպայի երկիրները կը շարունակեն գրաւել ցանկին առաջին տեղերը.

Այս ցանկին մէջ, յատկապէս ուշագրաւ է Քոսթա Ռիքայի ներկայութիւնը։ Անիկա առաջին անգամ ըլլալով կը հասնի այնպիսի դիրքի մը, որ Լատին Ամերիկայի պատմութեան մէջ երբեք արձանագրուած չէր։ Ասիկա ցոյց կու տայ, որ երջանկութիւնը միայն հարստութեան կամ տնտեսական իրագործումներու արդիւնք չէ։ Հասարակական վստահութիւնը, համայնքային կեանքը եւ մարդկային կապերը նոյնքա՛ն կարեւոր դեր կը խաղան։

Սակայն տեղեկագրին ամենէն մտահոգիչ բացայայտումը երիտասարդներուն կը վերաբերի։ Արեւմտեան աշխարհի երիտասարդները աւելի դժբախտ դարձած են։

Միացեալ Նահանգները, Քանատան, Աւստրալիան եւ Նոր Զելանտան աշխարհի այն երկիրներուն շարքին են, ուր 25 տարեկանը չբոլորած երիտասարդներու բարօրութիւնը զգալի անկում արձանագրած է։ Նոյն երեւոյթը կը նկատուի Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ։ Մինչ աշխարհի մեծ մասին մէջ երիտասարդները կա՛մ աւելի երջանիկ դարձած են, կա՛մ առնուազն պահպանած են իրենց նախկին մակարդակը, արեւմտեան երկիրներու երիտասարդութիւնը հակառակ ուղղութեամբ շարժած է։

Բնականաբար, հոս կը ծագի հարցումը որ արդեօք ընկերային ցանցե՞րն են այս երեւոյթին պատճառը։ Տեղեկագիրը զգուշաւոր պատասխան մը կու տայ։ Ան չի պնդեր, թէ ամբողջ մեղքը կարելի է բարդել Facebook-ի, Instagram-ի, TikTok-ի կամ այլ հարթակներու վրայ։ Անոնք միակ պատճառը չեն, սակայն անոնց ազդեցութիւնը անտեսել ալ կարելի չէ։ Հետազօտութիւնները ցոյց կու տան, որ երկարաժամ օգտագործողները աւելի յաճախ սթրես կ’ունենան, նաեւ՝ ընկճախտի ախտանշաններ եւ դժգոհութիւն կեանքի նկատմամբ։ Այս ազդեցութիւնը յատկապէս նկատելի է աղջիկներու պարագային։

Բոլոր հարթակները միաժամանակ նոյն ազդեցութիւնը չունին։ Այն հարթակները, որոնք կը նպաստեն իրական հաղորդակցութեան, ուսման կամ ստեղծագործ աշխատանքի, օրինակ WhatsApp-ը աւելի դրական ազդեցութիւն ունին։ Իսկ անվերջ գլորումի (scrolling), ալկորիթմական կախեալութեան եւ ազդեցիկներու (influencer) մշակոյթին վրայ հիմնուած միջավայրերը աւելի յաճախ կապուած են հոգեբանական դժուարութիւններու։

Այս տարբերութիւնը կը բացատրէ, թէ ինչու ընկերային ցանցերու ազդեցութիւնը նոյնը չէ աշխարհի բոլոր շրջաններուն մէջ։ Լատին Ամերիկայի երկիրներուն մէջ, օրինակ, ընկերային ցանցերու օգտագործումը շատ բարձր է, սակայն երիտասարդներու բարօրութիւնը կը մնայ համեմատաբար բարձր մակարդակի վրայ։ Տեղեկագրին համաձայն, հոն աւելի լայնօրէն կը գործածուին այն հարթակները, որոնք կը դիւրացնեն իրական հաղորդակցութիւնը եւ մարդկային կապերը։ Իսկ այն հարթակները, որոնց հիմնական նպատակն է օգտատէրերը հնարաւորինս երկար պահել պաստառին առջեւ՝ ալկորիթմներով ընտրուած բովանդակութեան միջոցով, աւելի բացասական ազդեցութիւն կ’ունենան երջանկութեան վրայ։

Տեղեկագիրը ամբողջ գլուխ մը նուիրուած է նաեւ Միջին Արեւելքի եւ Հիւսիսային Ափրիկէի (MENA) երկիրներուն։ Առաջին հայեացքով արդիւնքները զարմանալի են։ Այս շրջանը աշխարհի այն վայրերէն մէկն է, ուր ընկերային ցանցերու օգտագործումը բարձրագոյնն է։ Որոշ երկիրներու մէջ, օգտատէրերուն 20-40 տոկոսը օրական հինգ ժամէ աւելի կը մնայ ընկերային ցանցերու վրայ։ Սակայն հակառակ այս բարձր ցուցանիշներուն, երիտասարդներու ընդհանուր բարօրութիւնը այնպիսի անկում չէ արձանագրած, ինչպէս Միացեալ Նահանգներու, Քանատայի կամ Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ։

Սակայն ասիկա չի նշանակեր, թէ վտանգ գոյութիւն չունի։ Տեղեկագիրը դիտել կու տայ, որ Միջին Արեւելքի եւ Հիւսիսային Ափրիկէի մէջ, երկարաժամ օգտագործողները աւելի յաճախ կը տառապին սթրեսէ, ընկճախտի ախտանշաններէ եւ իրենց ծնողներու սերունդէն աւելի վատ վիճակի մէջ գտնուելու զգացումներէ։

Տեղեկագրին մէջ առանձին բաժին կամ վերլուծում չկայ Հայաստանի (89-րդ) կամ Լիբանանի (141-րդ) մասին, ոչ ալ ընկերային ցանցերու ազդեցութիւնը յատուկ կերպով կը քննարկուի այս երկու երկիրներուն մէջ: Սակայն երկուքն ալ կը գտնուին այն շրջաններուն մէջ, ուր ընտանիքը, համայնքը եւ մարդկային անմիջական յարաբերութիւնները տակաւին մեծ դեր կը խաղան առօրեայ կեանքին մէջ։ Ասիկա հետաքրքրական է, որովհետեւ տեղեկագիրը յստակօրէն ցոյց կու տայ, որ մարդկային իրական կապերը տակաւին կը մնան բարօրութեան ամենէն կարեւոր աղբիւրներէն մէկը։

Տեղեկագիրը կ’ընդգծէ շատ աւելի կարեւոր փաստ մը. մարդոց բարօրութիւնը միայն թուային վարքագիծէն կախեալ չէ։ Այսինքն հարցը միայն արհեստագիտական չէ, այլ նաեւ ինչպէ՞ս կ’օգտագործենք զայն:

Այս աղիւսակը թերեւս ամբողջ տեղեկագրին ամենէն կարեւոր պատգամը կը պարունակէ։

Զեկոյցին հեղինակները կը նշեն, որ դպրոցին նկատմամբ պատկանելիութեան զգացումը երիտասարդներու գոհունակ կեանքին վրայ դրական աւելի մեծ ազդեցութիւն ունի, քան ընկերային ցանցերու օգտագործման նուազեցումը, նոյնպէս՝ ընտանիքը, բարեկամութիւնը, վստահութիւնը եւ համայնքային կեանքը: Այլ խօսքով՝ մարդը չի դադրիր ընկերային արարած ըլլալէ միայն այն պատճառով, որ իր կեանքը աւելի թուայնացած է։

Թերեւս հոս է մեր ժամանակներու մեծ հակասութիւնը։ Մարդկութիւնը երբե՛ք այսքան կապակցուած չէ եղած։ Մենք կրնանք ակնթարթով մը հաղորդակցիլ աշխարհի միւս ծայրը գտնուող մարդոց հետ։ Կարելի է ունենալ հարիւրաւոր կամ հազարաւոր «ընկերներ», հետեւորդներ եւ կապեր։ Սակայն այդ բոլորը ինքնաբերաբար պատկանելիութիւն չեն ստեղծեր։

Ո՛չ ալ վստահութիւն։
Ո՛չ բարեկամութիւն։
Ո՛չ ալ երջանկութիւն։

 World Happiness Report 2026-ը կը յիշեցնէ, որ մարդկային բարօրութիւնը տակաւին կը հիմնուի այն նոյն արժէքներուն վրայ, որոնք մարդոց կեանքին մաս կազմած են դարեր շարունակ՝ վստահութիւն, համայնք, ընկերութիւն եւ իմաստալից յարաբերութիւններ։

Թուային դարաշրջանին մէջ խնդիրը այլեւս այն չէ, թէ որքան արագ կրնանք կապուիլ իրարու։ Աւելի կարեւոր է այն, թէ կրնա՞նք արդեօք այդ կապերը վերածել մարդկային իրական յարաբերութիւններու։

Որովհետեւ երջանկութիւնը, ի վերջոյ, ալկորիթմներու մէջ չէ։

Ան տակաւին մարդոց միջեւ կը գտնուի։

«Տարբերակ21»

Սփիւռքահայ իրականութեան մէջ մենք յաճախ կը խօսինք «համայնք», «ազգային ինքնութիւն», «գոյատեւում» եւ «ապագայ» եզրերուն մասին։ Կը կազմակերպենք ժողովներ, համագումարներ եւ քննարկումներ, կը խօսինք ռազմավարութիւններու մասին եւ յայտարարութիւններ կը կատարենք։ Սակայն հազուադէպօրէն հարց կու տանք․ արդեօք մենք իսկապէս կը ճանչնա՞նք մեր համայնքները։

Մօտաւորապէս քանի՞ հայ կ’ապրին այսօր Լիբանանի, Ֆրանսայի, Միացեալ Նահանգներու, Արժանթինի կամ Աւստրալիոյ մէջ։ Ի՞նչ համեմատութիւն կը կազմեն երիտասարդները: Քանի՞ համալսարանական։ Քանի՞ բժիշկ, ճարտարագէտ, գիտնական, իրաւաբան, ձեռնարկատէր կամ արուեստագէտ։ Ի՞նչ է համեմատութիւնը արհեստաւորներուն եւ ընդհանրապէս ի՞նչ մարզեր կ’ընդգրկեն անոնք: Քանի՞ հոգի տակաւին կը խօսի հայերէն։ Քանի՞ն կապ ունի հայկական հաստատութիւններուն հետ, եւ քանի՞ն արդէն հեռացած է անոնցմէ։ Անշուշտ՝ մօտաւոր:

Բացի Լոնտոնի Հայկական Հիմնարկի հովանաւորութեամբ եւ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Բաժանմունքին նիւթական աջակցութեամբ կատարուած Հայկական Սփիւռքի Հարցախոյզէն (ՀՍՀ), որ կ’ուսումնասիրէ աշխարհի տարբեր երկիրներու հայկական համայնքներուն հանրային կարծիքը, ուրիշ ոչ մէկ լուրջ աշխատանք կատարուած է: Տակաւի՛ն, այս հարցախոյզը, որ թէեւ կրնայ իսկապէ՛ս հիմք ծառայել համայնքներու ուսումնասիրութեան եւ ըստ այնմ վերակազմակերպական քայլերու մշակման, սփիւռքը ղեկավարելու կոչուած ոչ մէկ կազմակերպութիւն զայն սերտած ու համապատսխան որոշումներ տուած է: Մեր համայնքները կը շարունակուին առաջնորդուիլ տպաւորութիւններով, ենթադրեալ հաշիւներով եւ երբեմն ալ ցանկալի պատկերացումներով։

Սակայն կը մոռցուի այն, թէ ինչ որ չենք կրնար չափել ու գնահատել, չենք կրնար նաեւ լրջօրէն ծրագրել, զարգացնել կամ ղեկավարել։ Եւ ասիկա պարզ վիճակագրական խնդիր մը չէ, այլ ռազմավարական անհրաժեշտութիւն:

Ժամանակակից աշխարհին մէջ ուժը միայն զինուորական կամ տնտեսական կարողութիւններով չի չափուիր։ Կայ նաեւ «փափուկ ուժը» (soft power)՝ գաղափարներու, գիտութեան, մշակոյթի, կրթութեան եւ հանրային ազդեցութեան միջոցով քաղաքական կշիռ ունենալու կարողութիւնը։ Սակայն փափուկ ուժը չի ստեղծուիր դատարկ տարածքի մէջ։ Ան կը պահանջէ գիտակցութիւն մեր մարդկային ներուժին մասին։

Երբեմն կը խօսինք «միլիոնաւոր հայերու» մասին, բայց չենք գիտեր, թէ այդ միլիոններուն մէջ քանի՞ հոգի ունի մասնագիտական ազդեցութիւն, քանի՞ հոգի որոշում կայացնող պաշտօններ կը զբաղեցնէ, կամ քանի՞ հոգի կրնայ նպաստել հայկական շահերու պաշտպանութեան միջազգային բեմերու վրայ։

Ինչպէ՞ս կրնանք համահայկական ցանցեր ստեղծել, եթէ չենք գիտեր, թէ ո՞ւր կը գտնուին մեր գիտնականները։ Ինչպէ՞ս կրնանք երիտասարդ առաջնորդներ պատրաստել, եթէ չենք գիտեր, թէ ո՞ւր կը գտնուին եւ ի՞նչ կարողութիւններ ունին անոնք։ Ինչպէ՞ս կրնանք տնտեսական, մշակութային կամ քաղաքական ազդեցութիւն ստեղծել, եթէ չենք գիտեր մեր իսկ կարողութիւններուն քարտէսը։ Առանց յստակ տուեալներու, մենք չենք կրնար ամբողջական պատկերացում կազմել մեր մտաւորական, մասնագիտական եւ կազմակերպական ներուժին մասին։ Չենք կրնար գիտնալ, թէ ո՛ր ոլորտներուն մէջ ունինք ուժեղ ներկայութիւն, ո՛ւր կը նահանջենք, եւ ո՛ւր անհրաժեշտ է ներդրում կատարել։

Տուեալներու կարեւորութիւնը կը գերազանցէ ներքին կազմակերպումի սահմանները։ Երբ չենք գիտեր, թէ ո՞ւր են մեր գիտնականները, համալսարանականները, ձեռնարկատէրերը, արուեստագէտները, լրագրողները, դիւանագէտները եւ քաղաքական ազդեցիկ դէմքերը, ի՞նչ դեր կը խաղան եւ ի՞նչ ցանցերու մաս կը կազմեն, դժուար է այդ ներուժը վերածել հաւաքական ուժի։ Փափուկ ուժը միայն մշակութային ժառանգութիւն կամ ազգային համբաւ չէ. ան կազմակերպուած մարդկային դրամագլուխ է։ Իսկ այդ դրամագլուխը տեսանելի կը դառնայ միայն այն ժամանակ, երբ գոյութիւն ունին ճշգրիտ եւ թարմացուած տուեալներ։

Այլ ժողովուրդներ արդէն հասկցած են այս իրականութիւնը։ Անոնք կը հաւաքեն, կը վերլուծեն եւ կը թարմացնեն իրենց հաւաքականութեան վերաբերող տուեալները։ Անոնք գիտեն ոչ միայն իրենց թիւերը, այլ նաեւ իրենց կրթական, մասնագիտական եւ հասարակական կարողութիւնները։ Արդիւնքը այն է, որ իրենց հաւաքական ուժը կը վերածուի կազմակերպուած ռազմավարութեան։

Տուեալները, սակայն, միայն թիւեր չեն։ Անոնք գիտելիք են։ Իսկ գիտելիքը՝ կարողութիւն։ Երբ մենք գիտենք, թէ ո՛վ ենք, ո՛ւր ենք եւ ի՛նչ կարողութիւններ ունինք, այն ատեն միայն կրնանք լրջօրէն մտածել ապագայի մասին։ Հակառակ պարագային, մեր որոշումները կը հիմնուին ոչ թէ իրականութեան, այլ ենթադրութիւններու վրայ։

Այս հարցը աւելի հրատապ կը դառնայ յատկապէս սփիւռքի պարագային ։ Սփիւռքը մէկ ու ամբողջական աշխարհագրական տարածք մը չէ։ Ան ցրուած ցանց մըն է։ Եւ ցանց մը կարելի չէ ղեկավարել, զարգացնել կամ համախմբել, եթէ անոր մասին տեղեկութիւն չունինք։ Աւանդական սփիւռքը երկար ժամանակ հիմնուած էր աշխարհագրական մօտիկութեան վրայ՝ թաղամասի, եկեղեցւոյ, դպրոցի կամ ակումբի շուրջ։ Սակայն թուային դարաշրջանին, այդ սահմանները աստիճանաբար կ’անհետանան։ Այսօր համայնքային կեանքը այլեւս միայն ֆիզիքական տարածքի մէջ չի կառուցուիր։ Ահա թէ ինչու տուեալները կրնան հիմք ծառայել նոր տեսակի համայնքներու ստեղծման։ Ճիշդ տեղեկութիւններու օգնութեամբ կարելի է ստեղծել մասնագիտական, գիտական, մշակութային եւ երիտասարդական համաշխարհային ցանցեր, որոնք կը միացնեն տարբեր երկիրներու մէջ ապրող հայերը՝ անկախ հեռաւորութենէն։

Պատկերացուցէք աշխարհի հայ տնտեսագէտներու, ճարտարագէտներու, տեղեկատուական արհեստագիտութեան մասնագէտներու, գիտնականներու կամ արեւմտահայերէնով հետաքրքրուած երիտասարդներու համաշխարհային ցանց մը։ Այսպիսի ցանցային համայնքներ կրնան ստեղծել համագործակցութեան, գիտելիքի փոխանակման եւ ազգային ներգրաւուածութեան նոր ձեւեր։ Սակայն նման ցանցեր կառուցելու համար նախ պէտք է գիտնանք, թէ ո՞ւր են այդ մարդիկը, ի՞նչ կարողութիւններ ունին եւ ինչպէ՞ս կարելի է զանոնք իրարու կապել։ Այս իմաստով տուեալները միայն տեղեկութիւն չեն։ Անոնք ապագայի համայնքներուն ենթակառոյցներն են։

Ցանցային համայնքները նաեւ այլ կարեւոր դեր մը կրնան կատարել։ Անոնք կրնան կապի մէջ պահել այն հայերը, որոնք կ’ապրին փոքր կամ ուծացման վտանգի տակ գտնուող գաղութներու մէջ։ Անհատ մը, որ ֆիզիքապէս հեռու է հայկական միջավայրէ, կրնայ թուային հարթակներու միջոցով զգալ, որ կը պատկանի աւելի լայն հաւաքականութեան մը։ Այսպիսով, տուեալները կը դառնան կամուրջ՝ անցեալի ժառանգութեան եւ ապագայի տեսլականին միջեւ։

Հետեւաբար, համայնքային տուեալներու հաւաքագրումը պէտք չէ դիտուի որպէս վարչական կամ ակադեմական զբաղում։ Ան ազգային կարեւորութիւն ունեցող նախաձեռնութիւն մըն է։

Տուեալներ ունենալ կը նշանակէ ունենալ համարձակութիւն՝ ընդունելու մեր տկարութիւնները եւ ճշդելու մեր առաւելութիւնները։ Որովհետեւ ապագան կը պատկանի ոչ միայն անոնց, որոնք մեծ տեսիլք ունին, այլ նաեւ անոնց, որոնք ճիշդ տեղեկութիւն ունին։ Եւ թերեւս սփիւռքահայութեան համար մեր ժամանակներու ամենէն կարեւոր հարցումներէն մէկը հետեւեալն է․

Ինչպէ՞ս կրնանք ծրագրել մեր ապագան, երբ տակաւին պարզ պատկերացում չունինք մեր ներկայ իրավիճակին մասին։

Սփիւռքահայ իրականութեան մէջ «համայնք» բառը գրեթէ սրբազան հնչեղութիւն ունի։ Մենք առանց վարանելու կ’արտասանենք զայն, երբ կը խօսինք դպրոցներու, միութիւններու, եկեղեցիներու, ակումբներու կամ թաղամասերու մասին։ «Համայնքը պիտի կազմակերպէ», «համայնքը պիտի օգնէ», «համայնքը պիտի պահպանէ», «համայնքին համար», «համայնքին շահը»։ Այս բառը տարիներ շարունակ մեզի համար ոչ միայն կառոյց, այլ ապահովութիւն, պատկանելիութիւն եւ գոյատեւում նշանակած է։

Բայց այսօր անհրաժեշտ է դժուար հարց մը տալ. արդեօք հայ համայնքը տակաւին կենդանի իրականութի՞ւն մըն է, թէ՞ աստիճանաբար վերածուած է խորհրդանշական պատրանքի։

Ժամանակ մը համայնքը բնական երեւոյթ էր։ Անիկա կը կազմուէր նոյն թաղամասերուն մէջ ապրող, նոյն եկեղեցին յաճախող, նոյն դպրոցը գացող, նոյն լեզուն խօսող եւ նոյն պատմական յիշողութիւնը կիսող մարդոցմով։ Համայնքը պարզապէս կազմակերպութիւններու ամբողջութիւն չէր. ան առօրեայ կեանքի հիւսուածքն էր։

Այսօր այդ պայմանները զգալիօրէն փոխուած են։

Սփիւռքի նոր սերունդները բազմալեզու եւ բազմամշակութային միջավայրերու մէջ կը մեծնան։ Հայ դպրոցը այլեւս անկախ իրականութիւն չէ։ Թաղամասերը կորսնցուցած են իրենց նախկին համախմբուածութիւնը։ Շատերու համար հայկականութիւնը դարձած է մասնակի ինքնութիւն մը՝ սահմանափակուած շաբաթավերջի, տօնական կամ յիշատակի առիթներով։

Այս պայմաններուն մէջ «համայնք» բառը երբեմն աւելի շատ կը շարունակէ գոյատեւել լեզուին, քան իրական կեանքին մէջ։

Աւելին, հայկական հաստատութիւնները շատ անգամ սկսած են իրենք զիրենք պահպանելու համար գոյութիւն ունենալ, ոչ թէ անպայման մարդոց հիմնական կարիքներուն ծառայելու։ Ժողովո՞ւրդը պիտի ծառայէ հաստատութեան, թէ՞ հաստատութիւնը՝ ժողովուրդին։ Այս հարցը սփիւռքեան իրականութեան ամենէն զգայուն հարցերէն մէկն է։

Բազմաթիւ երիտասարդներ այսօր հայկական կառոյցներուն նկատմամբ օտարացում կը զգան։ Ոմանք զանոնք կը նկատեն փակ շրջանակներ, մաշած լեզուով խօսող համակարգեր կամ անցեալի յիշողութեան մէջ սառած միջավայրեր։ Անոնք հայկականութեան մէջ երբեմն աւելի շատ պարտականութիւն կը տեսնեն, քան կենդանի փորձառութիւն։

Բայց միաժամանակ, նոյն այդ երիտասարդները ամբողջովին կտրուած չեն իրենց ինքնութենէն։ Անոնք տակաւին կը փնտռեն պատկանելիութիւն, մշակութային խորք, լեզուական կապ եւ պատմական իմաստ։ Պարզապէս անոնք այլեւս չեն ընդունիր ժառանգութիւնը առանց հարցադրումներու։

Ճգնաժամը թերեւս հայկականութեան մէջ չէ, այլ «համայնք» կոչուած հասկացողութեան հին ձեւին մէջ։

Նոր սերունդը հաւանօրէն կը գտնուի անցումային հանգրուանի մը մէջ, ուր համայնքը այլեւս չի կրնար հիմնուիլ միայն աշխարհագրական մօտիկութեան, կուսակցական կառոյցներու կամ պատմական վախերու վրայ։ Թուային աշխարհը, շարժուն կեանքը եւ նոր ինքնութիւնները կը պահանջեն աւելի ճկուն, աւելի բաց եւ աւելի մտածող համայնքային ձեւեր։

Հակառակ այս բոլորին, «համայնք» հասկացողութիւնը տակաւին ամբողջովին մեռած չէ։ Մարդը բնազդաբար կը փնտռէ կապ, ճանաչում եւ հաւաքական իմաստ։ Սակայն եթէ այդ կապը պիտի վերապրի, ան պէտք է փոխանցուի նոր սերունդներուն։ Հոս է, որ կը ծագի այն հարցումը՝ որմէ կարելի չէ խուսափիլ․ ո՞վ պիտի ժառանգէ մեր համայնքները։ Եթէ նոր սերունդները չզգան, որ համայնքը նաեւ իրե՛նց տունն է, իրե՛նց ձայնն ու իրե՛նց ապագան, ապա ոչ մէկ հաստատութիւն, որքան ալ հարուստ կամ կազմակերպուած ըլլայ, կրնայ ապահովել իր շարունակականութիւնը։ Համայնքներու ճակատագիրը ի վերջոյ շէնքերու կամ կանոնագրութիւններու մէջ չէ, այլ այն երիտասարդներուն ձեռքն է, որոնք պիտի որոշեն՝ մնա՞լ, մասնակցի՞լ՝ հաւաքական կեանքի նո՛ր ձեւեր ստեղծելով։

Որովհետեւ երբ համայնքը կը դադրի ապրուած իրականութիւն ըլլալէ եւ կը վերածուի միայն կարգախօսի, ան կամաց-կամաց կը դառնայ պատրանք։

Իսկ պատրանքներով երկար ժամանակ ժողովուրդ մը պահել հնարաւոր չէ։

Նստած առջեւը մութին՝ ես կը փնտռեմ ներքնապէս
Բոլոր բաները մեկնած կամ արտաքսուած այս տեղէն.
Ու ես դարձեալ կ’աղօթեմ խոցուած սրտիս խորունկէն,
Ու յորդորանքըս խոնարհ ես կ’առաքեմ դէպի ձեզ:

Բացէ՛ք դռներն երկնքին, որ մտանեմ դէպի ներս
Լուսամուտէն այդ գաղտուկ, որ կը ծագի ակունքէն
Ու կը տանի դէպ՚ Անդին՝ բարձրանալով սանդուխքէն
Հիւսուած վարսքով նրբական հըրեշտակաց գեղատես:

Թոյլատրեցէք որ պագնեմ ձեռները ձեր սրբազան,
Որ օծանուի իմ հոգին ձեր շնորհքով բուժարար,
Ու դարմանուի վերջապէս իմ տառապանքն հոգեկան:

Յոյսի նշոյլն իմ վերջին դռան սեմին է կանգնած,
Որը պատուար մ’է կարծես՝ ծառցած աչքիս իմ դիմաց,
Որ պիտ’ բացուի անկասկած, երբ որ գոցուին մշտաբար:

Գէորգ Տանայեան

Գաղտնիք չէ, որ պատմութեան ընթացքին մարդիկ երբե՛ք այսքան տեղեկութիւն եւ տեղեկութեան հասանելիութիւն չեն ունեցած, որքա՛ն այսօր։ Սակայն նոյն պատմութիւնը եւ մարդիկ թերեւս երբե՛ք այսքան ալ չեն շփոթած, թէ ո՞ւր է ճշմարտութիւնը. թէ ո՞ր տեղեկութիւնը կամ լուրը իրա՛ւ է, եւ ո՞ր մէկը՝ սո՛ւտ։

Ամէն օր, հարիւրաւոր եւ նոյնիսկ հազարաւոր լուրեր, տեսանիւթեր, մեկնաբանութիւններ եւ կարծիքներ կը հասնին մեզի։ Սեղմում մը բաւարար է, որ քանի մը վայրկեանի ընթացքին տեղեկանանք աշխարհի միւս ծայրը տեղի ունեցած դէպքի մը մասին։ Առաջին հայեացքով, այս երեւոյթը կրնայ մարդկային յառաջդիմութեան մեծ նուաճում մը թուիլ։ Սակայն շատ անգամ զգայացունց կամ գայթակղեցուցիչ լուր մը աւելի արագ կը տարածուի, քան ճշգրիտ տեղեկութիւնը։ Ուստի զգո՛յշ. արդեօք մեր տեսածն ու լսածը ճի՞շդ է։

Այսօր տեղեկատուութիւնը այլեւս միայն գիտելիք փոխանցելու միջոց չէ․ ան դարձած է ազդեցութեան եւ երբեմն ալ ուղեղալուացի գործիք մը։ Ընկերային ցանցերու մէջ լուրը շատ անգամ կը տարածուի ոչ թէ իր ճշգրտութեան, այլ ցնցիչ ըլլալուն շնորհիւ։ Ամենէն կրքոտ, ամենէն սարսափելի կամ ամենէն ցնցող տեղեկութիւնը յաճախ աւելի արագ կը շրջի, քան ամենէն ճշգրիտը։

Հետեւաբար, կեղծ լուրերը դարձած են մեր ժամանակներու ամենէն լուրջ մարտահրաւէրներէն մէկը։ Անոնք միայն սխալ տեղեկութիւններ չեն փոխանցեր․ կեղծ լուրերը յաճախ կը կառուցեն ամբողջական պատկերացումներ, կը ձեւաւորեն քաղաքական համոզումներ, կը հրահրեն հասարակական լարուածութիւններ եւ երբեմն նոյնիսկ կը խաղան ժողովուրդներու ճակատագրին հետ։

Խնդիրը միայն կեղծ լուրերու գոյութիւնը չէ։ Կեղծ լուրեր միշտ ալ գոյութիւն ունեցած են։ Նորութիւնը այն է, որ քանի մը ժամուան մէջ, անոնք կրնան հասնիլ միլիոնաւոր մարդոց։ Ահա թէ ինչո՛ւ քննական մտածողութիւնը դարձած է ժամանակակից մարդուն ամենէն կարեւոր կարողութիւններէն մէկը։

Քննական մտածողութիւն ըսելով՝ չենք հասկնար ամէն ինչ մերժելու կամ ամէն ինչի նկատմամբ կասկածամիտ վերաբերում ունենալու սովորութիւնը։ Ընդհակառակը, քննական մտածողութիւնը հարցումներ տալու արուեստն է․ ո՞վ կը փոխանցէ այս տեղեկութիւնը, ի՞նչ աղբիւրէ կը բխի անիկա, կա՞ն այլ աղբիւրներ, որոնք նոյնը կը հաստատեն, եւ ի՞նչ շահ կրնայ ունենալ լուրը տարածողը։ Այս հարցումները պարզ կը թուին, բայց անոնք շատ անգամ կ’որոշեն սահմանը ճշմարտութեան եւ մոլորութեան միջեւ։

Այս խնդիրը աւելի հրատապ կը դառնայ մասնաւորաբար երիտասարդ սերունդին համար, որովհետեւ անոնք իրենց առօրեային մեծ մասը կ’անցընեն թուային աշխարհին մէջ, ուր տեղեկութիւնները անվերջ կը հոսին, բայց անոնց առատութիւնը ինքնաբերաբար իմաստութիւն չի ստեղծեր, այլ երբեմն, ընդհակառակը, կը դժուարացնէ ճշմարտութիւնը գտնելու աշխատանքը։

Գիրք կարդալը, տարբեր կարծիքներ ուսումնասիրելը, մէկէ աւելի աղբիւրներու դիմելը եւ փաստերը զգացումներէ ու համոզումներէ անջատելու վարժութիւնը այսօր ոչ միայն կրթական, այլեւ քաղաքացիական պարտաւորութիւններ դարձած են։

Ժողովրդավարութիւնը, ազատութիւնը եւ հանրային առողջ կեանքը չեն կրնար գոյատեւել այնպիսի հասարակութեան մը մէջ, ուր մարդիկ դադրած են մտածելէ եւ սկսած են միայն արձագանգել եւ թութակի պէս կրկնել։

Այս պատճառով, մեր ժամանակներու հիմնական հարցումը թերեւս այն չէ, թէ որքան տեղեկութիւն ունինք, այլ՝ որքանո՞վ կրնանք ճշմարտութիւնը տարբերել աղմուկէն, սուտէն եւ ուղեղալուացի փորձէն։

Որովհետեւ կեղծ լուրերու դարաշրջանին, գիտելիքը այլեւս բաւարար չէ։ Անհրաժեշտ է նաեւ դատողութիւն, առո՛ղջ դատողութիւն։

Իսկ դատողութիւնը կը սկսի այն պահուն, երբ մարդ կը համարձակի հարցադրել, կասկածիլ եւ մտածել։

Միշտ վտանգ կայ հայկական յիշողութեան մասին իրերու, հիւսուածեղէններու, ժանեակագործութեան կամ ժառանգուած բեկորներու ընդմէջէն գրելուն մէջ: Ընթացքը դիւրաբարկրնայ հայրենատենչական, գեղագիտականացած եւ գրեթէ սառած դառնալ ինքնին կորուստիգեղեցկութեան մէջ: Տեպորահ Վալոմայի եւ Էլիզ Եուսուֆեանի վերջերս մեկնարկած Armenian Needlelace Initiative-ը (Հայկական ասեղնագործութիւն նախաձեռնութիւն – https://www.armenianneedlelace.org/home) ժանեակագործութեան լոկ թուային արխիւ մը չէ, այլ կենսունակ արխիւային տարածք մըն է, ուր հիւսուածքներ, լուսանկարներ, բանաւոր պատմութիւններ, քերթուածներ եւ ընտանեկան պատումներ կը շարունակեն խօսիլ սերունդներու միջով։ Ծրագրին հանդիպիլս ինծի վերադարձուց զրոյցի մը, որ տարի մը առաջ պատիւը ունեցած էի վարելու Պոլսոյ մէջ՝ «Ancestral Journeys: Reflections on Land and Belonging» («Նախնիներու ճանապարհորդութիւններ. խորհրդածութիւններ հողի եւ պատկանելիութեան մասին» https://hrantdink.org/en/announcements/4565-ancestral-journeys-ondemand-deborah-valoma) զրուցաշարի ծիրին մէջ։ Ձեռնարկին ընթացքին, Տեպորահ Վալոմա խօսեցաւ Խարբերդի տարածքին իր նախնիներու գիւղերը վերադառնալուն եւ իր մեծ մօր հիւսքերու արխիւներուն մէջ ներկառուցուած պատմութիւնները լսելուն մասին։ Զիս ամենաշատ տպաւորեց ժառանգութեան նկատմամբ անոր աշխատանքի մօտեցումը։ Ան անցեալը չի գեղագիտացներ։ Ականջ կը դնէ անոր։ Հանդարտօրէն, համբերատար, թելի, հպումի, կրկնութեան եւ վերադարձի միջոցով։

Զրոյցի ընթացքին, Վալոմա նկարագրեց, թէ ինչպէս միջգիտակարգային գեղարուեստական ճանապարհորդութիւն մը զինք տարաւ Խարբերդի իր նախնիներուն գիւղերը եւ դէպի մեծ մօր հիւսքերու արխիւներուն շարամանուած թաքնուած պատումները։ Զիս մեծապէս տպաւորողը ոչ միայն անոր աշխատանքին արխիւային հարստութիւնն է, այլ նաեւ ժառանգութեան հետ իր հանդիպման մարմնաւորուած յատկութիւնը։ Ան նկարագրեց իր մեծ մօր ծննդավայրը այցելութեան ժամանակ ունեցած տեղն ու տեղը նստելու մղումի պահը։ Գրեթէ բնազդաբար, ան իր պայուսակէն հանած է կեռաժանեակը (crochet) եւ սկսած աշխատելու։ Այս շարժմունքին մէջ որեւէ բեմադրութիւն չկար։ Ոչ մէկ յայտարարութիւն։ Միայն շարժող ձեռքեր։ Սերունդներու միջեւ ծաւալող լուռ զրոյց մը։ Այդ պահուն, հողը ինքնին կարծես յիշողութիւն կը պարունակէր։ Իր մեծ մայրը՝ Եղիսաբէթ, բացակայ էր, շատոնց չկար, բայց տարօրինակ կերպով ան ներկայ էր շարժմունքի, կշիռի, կրկնութեան եւ հպումի միջոցով։ 

Մեր զրոյցին ընթացքին, աւելի ուշ, Տեպորահ ընդգծեց արձագանգող քան՝ հակազդեցիկ ստեղծագործութեան կարեւորութիւնը։ Ստեղծագործել ոչ թէ անմիջապէս ինքնին հոգեխոցի ցնցումէն, այլ աւելի հանգիստ յարաբերութենէն՝ դէպի ներկայ, շարունակականութիւն եւ վերադարձ։ Կը յիշեմ, որ աւելի ուշ իրեն հարցուցի, թէ ինչպիսի կտոր մը դուրս եկաւ կեռաժանեակի հիւսքէն. ան մեղմիւ ծիծաղեցաւ ու պատասխանեց՝ «Ոհ, պարզապէս խառնիճաղանճ մը»։ Այնուամենայնիւ, թերեւս այդ է ճիշդ նպատակը. ոչ թէ վարպետութիւն. ոչ թէ կատարելագործութիւն. այլ մարմնաւորուած կապ. ձեռք մը, որ կ՚արձագանգէ նախքան լեզուն լիովին հասնի։ 

Այս զգայնութիւնը աննկատաբար կը հոսի «Հայկական ասեղնագործութեան նախաձեռնութեան» ամբողջ ընթացքին։ Արխիւը ժանեակագործութիւնը չի դիտեր իբրեւ լոկ զարդ, այլ իբրեւ տարրերային հաղորդիչ՝ տեղահանութեան, աշխատանքի, գաղթի, սուգի եւ վերապրումի։ Լուսանկարներ, գրութիւններ, ընտանեկան պատումներ, ժանեակագործութեան նախշեր, բանաւոր պատմութիւններ եւ բանաստեղծութիւն գոյութիւն ունին կողք կողքի՝ թոյլ տալով, որ հայկական աստեղնագործութիւնը ի յայտ գայ ոչ միայն որպէս արհեստ, այլեւ որպէս ապրուած պատմութիւն։ 

Արխիւէն մէկ պատմութիւն սրտիս մէջ մնաց։ Վալոմա կը պատմէ մեծ մօր մայրատախտակ սնտուկին մէջ հայկական ասեղնագործութեամբ զարդարուած եւ զգուշութեամբ թաշկինակի մէջ փաթթուած բամպակէ երեք օձիքներ գտնելը։ Օձիքներուն միացուած էր երկտող մը, որ կ՚ըսէ, թէ անոնք զարմուհի Սաթենիկը ղկրած էր Խարբերդէն՝ տեղահանութենէն եւ Հալէպի աքսորի ճամբուն վրայ զոհուելէն քիչ մը առաջ։ Տարիներ անց, չորրորդ օձիք մը մէջտեղ ելաւ, որուն վրայ մատիտով գրուած էր՝ «Սառային կը պատկանի»։

Նման փոքրիկ իրեր։ Սակայն ամբողջ աշխարհներ կը գոյատեւեն անոնց մէջ։ Սաթենիկին ձեռքերը դպած էին այն թելերուն նախքան մահը։ Տասնամեակներ ետք, Տեպորահ կը դպչի նոյն հիւսքին։ Հիւսուածքը կը դառնայ հանդիպման վայր։ Նիւթը կը դառնայ վկայ։

Արխիւի կողքին, բանաստեղծութիւնը կ՚ուղեկցի այս բեկորներուն։ Կարծես ծրագրին ոգին Էլիզ Եուսուֆեանի «Let the Candle Keep Burning» (Թող մոմերը շարունակեն այրիլ) քերթուածին վերջին տունին մէջ կ՚իյնայ։ 

Թելը քաշէ եւ պիտի երգէ,
Կտրուկ ճամբաներ չկան ստեղծագործական պահ տանող,
Թող իր բոլոր լոյսերն ու շուքերը պարեն,
Ճամբադ լուսաւորուի փոքրիկ, մինակ մոմով։
Պարարտ հողի իւրաքանչիւր քայլ,
Ոչ աւելի, ոչ պակաս։

Ասոնք տրէզի մասին բանաստեղծութիւններ չեն պարզապէս։ Անոնք սերունդէ սերունդ փոխանցման մասին բանաստեղծութիւններ են՝ շարժումի, հպումի եւ ստեղծագործութեան միջոցով փոխանցուող դիւրաբեկ շարունակականութեան։ 

Խզումի եւ տեղահանութեամբ ձեւաւորուած շատ մը լռեցուած տուներու մէջ, յաճախ կիներն են բեկորները հաւաքողները, անաւարտ պատումները շալկողները եւ ընդհատուած պատմութիւնները իրարու հիւսողները։ Գործը բնաւ լիովին չ՚աւարտիր։ Թերեւս այդ պատճառով ասեղնագործութիւնը հզօր փոխաբերութիւն կը դառնայ հոս։ հիւսք առ հիւսք, յիշատակը շարժման մէջ կը մնայ։ 

«Հայկական ասեղնագործութիւն նախաձեռնութիւն»-ը յատուկ ուշադրութեան կը կարօտի։ Արագօրէն թերթելու կայքէջ մը չէ ան։ Այցելուն ոչ միայն հիւսքերու արխիւ մը մուտք կը գործէ, այլեւ՝ տարածք մը, ուր օձիքներ, կարեր, երկտողեր, լուսանկարներ, բանաստեղծութիւններ եւ ընտանեկան պատմութիւններ կը շարունակեն խօսիլ սերունդներու միջոց։ Հիւսելու եւ պահպանելու այս նուրբ գործին մէջ կարգ մը անցեալներ անաւարտ կը մնան, բայց եւ այնպէս կը մնան կարող կառչելու, դպչուելու եւ խնամքով յառաջ երթալու։ 

Այլին Վարդանեան

Թարգմանեց Արազ Գոճայեան

 (Սոյն յօդուածը լոյս տեսած է 14 Մայիս 2026-ին, Պոլսոյ «Ակօս»-ի մէջ, Բարռեսիա Գոլէքթիվի երկշաբաթեայ «Բարռեսիաբար» սիւնակին մէջ)

 Parrhesia Collective-ը կանանց միջազգային խումբ մըն է, որ բաղկացած է արուեստագէտներէ, ակադեմիկոսներէ եւ աքթիվիստներէ, որոնք կ՚աշխատին լուսանկարչութեան, պարի, շարժանկարի, ընկերաբանութեան, գրականութեան և պատմութեան ոլորտներու մէջ, եւ իր գործունէութիւնը կ՚իրականցնէ ընկերային ցանցերու միջոցով։

Կար ժամանակ, երբ տուն մը մտնելուդ պէս, աչքերդ բնազդաբար կը փնտռէին գրադարանը։ Անիկա տան ձեւաւորման պարզ մէկ մասը չէր, այլ՝ անոր բնակիչներուն մտաւոր աշխարհի հայելին։ Գիրքերու շարքերը, անոնց մաշած կողքերը, էջերու մէջ պահուած թղթիկները կը պատմէին մարդոց նախասիրութիւններուն, հետաքրքրութիւններուն եւ մտահոգութիւններուն մասին։ Գրադարանը տան յիշողութիւնն էր։

Այսօր, այդ տեսարանը սկսած է հազուադէպ դառնալ։

Գրադարաններու տեղը գրաւած են պատկերասփիւռները, խելախօսները եւ թուային այլ սարքեր։ Շատեր նոյնիսկ չեն ուզեր գրադարանները իբրեւ զարդարանք ու յարդարանք պահել, իսկ գիրքերը «տեղ գրաւող» եւ «անպէտք» առարկաներ կը նկատուին: Եւ յաճախ կը լսենք. «մեր տան գիրքերը պիտի թափենք, գիտէք մէկը կրնա՞յ վերցնել զանոնք»: Բարեբախտաբար՝ դեռ կա՛ն: Մենք կ’ապրինք աննախադէպ ժամանակաշրջանի մը մէջ, ուր օրական աւելի շատ տեղեկութիւն կը ստանանք, քան նախորդ սերունդները երբեմն ամբողջ ամիսներու ընթացքին։ Սակայն, տեղեկատուական այս առատութեան զուգահեռ, արձանագրուած է տարօրինակ երեւոյթ մը․ մարդիկ հետզհետէ աւելի քիչ գիրք կը կարդան, դժուարութիւն ունին երկար ժամանակ կեդրոնանալու եւ աւելի ու աւելի կը հեռանան խորքային ընթերցումէ։ Մակերեսայնութիւնը դարձած է տիրական:

Արդեօք այս կը նշանակէ՞, որ գիրքը կորսնցուցած է իր արժէքն ու իմաստը։ Պատասխանը այդքան ալ պարզ չէ։

Նախ պէտք է հասկնալ, թէ ինչո՛ւ մեր ուշադրութիւնը եւ կեդրոնացումը այսքան ցրուած են։ Ընկերային ցանցերու եւ թուային հարթակներու տրամաբանութիւնը հիմնուած է արագութեան վրայ։ Տեղեկութիւնը կը հասնի կարճ տեսագրութիւններու, արագ պատկերներու եւ քանի մը տողի մէջ ամփոփուած կարծիքներու ձեւով։ Մենք սորված ենք անմիջապէս արձագանգել, բայց երկար մտածել՝ սկսած ենք դժուարանալ։ Ուղեղը կամաց-կամաց սկսած է վարժուիլ մակերեսայինին։ Մարդը այսօր շատ տեղեկութիւն ունի, բայց զրկուած է զանոնք իրարու միացնող եւ կողմնորոշող ներքին դատողութենէն։ Ան հազարաւոր մանրամասնութիւններ գիտէ, բայց դժուարութիւն ունի ամբողջական պատկեր մը կազմելու։ Հետեւաբար, գիրք չկարդալը պարզապէս մշակութային սովորութեան մը կորուստ չէ։ Անիկա քննական եւ համադրական մտածողութեան նահանջի մէկ դրսեւորումն է։

Հոս է թերեւս ժամանակակից աշխարհի մեծ հակասութիւնը։ Մինչ մեր շուրջը ամէն ինչ արագացած է, գիրքը տակաւին համբերութիւն կը պահանջէ։ Մինչ ընկերային ցանցերը մեզի քանի մը վայրկեանէն նոր նիւթի անցնիլ կը սորվեցնեն, գիրքը մեզ կը հրաւիրէ երկար մնալու նոյն գաղափարին հետ։ Մինչ թուային աշխարհը կը վարձատրէ արագ արձագանգը, գիրքը խորհրդածութիւն կը քաջալերէ։ Անոր համար ալ գիրքը երբե՛ք միայն տեղեկութիւն փոխանցող միջոց չէ եղած։ Տեղեկութիւն կարելի է ստանալ նաեւ յօդուածէ, տեսանիւթէ կամ արուեստական իմացականութենէն։ Բայց գիրքին արժէքը երբե՛ք տեղեկութեան մէջ չէ եղած։ Թէեւ փաստերն ու գիտելիքը կարեւոր են, սակայն անոնք մակերեսային են՝ համեմատած այն խորունկ իմաստին, որ ծնունդ կ’առնէ ընթերցանութեան ընթացքին։ Գիրքի մը իմաստը միայն էջերուն վրայ գրուած բառերուն մէջ չէ, այլ անոր հետ մտերմանալու, անոր շուրջ խորհրդածելու, հարցադրելու եւ մեկնաբանելու գործընթացին մէջ։ Այդ կենդանի հաղորդակցութեան մէջ է, որ նոր գաղափարներ կը ծագին, զգացումներ կ’արթննան եւ նոր հորիզոններ կը ձեւաւորուին։ Այլ խօսքով, գիրքին իսկական էութիւնը կը գտնուի ընթերցանութեան հոլովոյթին մէջ, ուստի ընթերցելու փորձառութիւնը շատ աւելի խոր ու նշանակալից է, քան փաստերու պարզ ամբարումը։

Տակաւին, գիրք կարդալը մտային վարժանք է, երկխօսութիւն մըն է հեղինակին հետ։ Ընթերցողը քայլ առ քայլ կը կառուցէ գաղափարներ, կը կասկածի, կը բաղդատէ, կը վերլուծէ եւ կը մտածէ։ Գիրքը մեզի կը սորվեցնէ նաեւ սպասել ու դադար առնել։ Անիկա լռութեան տարածք մըն է աղմկոտ աշխարհի մը մէջ։

Պատահական չէ, որ մեծ քաղաքակրթութիւնները իրենց յիշողութիւնը պահած են գիրքերու միջոցով։ Մեր պարագային՝ աւելի՛ եւս։ Հայ ժողովուրդի պատմութիւնը կարելի չէ պատկերացնել առանց ձեռագիր մատեաններու, տպարաններու, դպրոցներու եւ գրականութեան։ Դարեր շարունակ, երբ պետականութիւնը բացակայ եղած է, գիրքը դարձած է ինքնութեան պահապանը։ Ան փոխանցած է լեզուն, յիշողութիւնը, արժէքները եւ պատկանելիութեան զգացումը։ Հետեւաբար, գիրքին հետ մեր մտերմութեան հարցը միայն ընթերցասիրութեան հարց չէ։ Ան մշակութային շարունակականութեան, ազգային յիշողութեան եւ հաւաքական մտածողութեան խնդիր է։

Սակայն, պատմութիւնը մեզի կը սորվեցնէ նաեւ, թէ ամէն անգամ, երբ մարդիկ զգացած են մակերեսայնութեան կապանքները, դարձեալ վերադարձած են գիրքին։ Որովհետեւ կան հարցումներ, որոնց պատասխանները կարելի չէ գտնել քանի մը վայրկեան տեւող տեսանիւթի մը մէջ։ Կան փորձառութիւններ, որոնք միայն գիրքը կրնայ փոխանցել։ Կան նաեւ այնպիսի ներքին ճամբորդութիւններ, որոնց ուղեկիցը տակաւին գիրքն է։

Հետեւաբար, գիրքը ոչ թէ կորսնցուցած է իր իմաստը, այլ ընդհակառակը՝ անոր նշանակութիւնը այսօր աւելի գոյութենական դարձած է։ Մեր օրերուն գիրք կարդալը որոշ իմաստով յեղափոխական արարք է։ Անիկա կը նշանակէ ըմբոստանալ տեղեկատուական աղմուկին դէմ, եւ մերժել այն մշակոյթը, որ մարդը կը վերածէ միայն արագ արձագանգող եւ պատրաստի կարծիքներ սպառող էակի մը։

Հայ իրականութեան եւ սփիւռքեան կեանքի մէջ, այս հարցը կրկնակի կարեւորութիւն ունի։ Մեր գոյատեւումը դարեր շարունակ հիմնուած է լեզուի, գիրի, գրականութեան եւ մշակոյթի վրայ։ Եթէ մեր ընթերցումը սահմանափակուի միայն կարճ գրառումներով, մակերեսային տեղեկութիւններով եւ ակնթարթային արձագանգներով, ապա լեզուն, մշակոյթը եւ ազգային ինքնութիւնը դժուար թէ պահպանել կարենան իրենց խորքը։ Այդ պարագային վտանգուած չէ միայն ընթերցանութեան սովորութիւնը, այլ նաեւ մեր հաւաքական մտածողութիւնը՝ մանաւանդ անոր ստեղծագործ նկարագիրը:

Խորքին մէջ, գիրքը չէ, որ կորսնցուցած է իր նշանակութիւնը․ մենք ենք, որ աստիճանաբար կը կորսնցնենք զայն տեսնելու եւ արժեւորելու մեր կարողութիւնը։ Անոր իմաստութեան հետ իսկապէս հաղորդակցելու եւ ներքին աճ մը ապրելու համար, մարդ երբեմն պէտք ունի հեռացնելու մակերեսայնութեան մշուշը եւ դարձեալ գիրք մը բանալու։ Որովհետեւ ճշմարիտ խորաթափանցութիւնը յանկարծակի չի ծնիր, այլ՝ այն հանդարտ լռութեան մէջ, զոր միայն մտածումով դարձուած էջերը կրնան ստեղծել։ Հոն է, որ խիղճը կը զարթնի եւ միտքը կը պայծառանայ։

Ահա թէ ինչու, թերեւս ճիշդ հարցումը այն չէ, թէ գիրքը կորսնցուցա՞ծ է իր տեղը։ Ան տակաւին հոն է՝ դարակին վրայ, գրադարանին մէջ կամ թուային տարբերակով մեր սարքերուն մէջ։ Հիմնական մարտահրաւէրը մեր ժամանակներուն հետեւեալն է․ արդեօ՞ք մենք տակաւին պատրաստ ենք պահ մը կանգ առնելու, լռելու եւ գիրքին հետ երկխօսութեան մէջ մտնելու, թէ՞ վերջնականապէս հեռացած ենք անկէ՝ զայն զրկելով մեր կեանքի հիմնական յենարանը ըլլալու հանգամանքէն։

Բարե՛ւ, Մե՛ծդ,

Կը դեգերիմ աշունաբոյր խոհական անդաստանիդ մէջ անծայր,
          ծալքերուն մէջ թագնուած, ես կ’որոնեմ թախծախիտ
                    աշխարհներդ հրաբորբ,
          որոնք ալեակ առ ալեակ կեաքնիդ ափը կ’ափլեզեն
          կը տարածուին կազմելով երկնակամարը խոհերուդ
          գերզգայուն զեփիւռներու համբոյրով․․․

Դալուկ շունչը աշունիդ երանգներու իր բոյրով
          խորհուրդներու տարափով կեանքի պահերն կ’օրհներգէ․․․
Առանձնութեան խոհերդ կը շշնջան՝
          «Արածներիդ համար երբեք չես ասելու ախ ու ափսոս,-
          Չարածներիդ համար պիտի ասես ափսո՜ս, հազա՜ր ափսոս»:

Իրա՞ւ․․․ Տէրեա՛ն․․․

Հոգիներու վեհ նրբակերտ, խօսքի վարպետ,
          իրա՞ւ կ’ըսես․․․

Երանի՜ քեզ․․․

Երանի՜ քեզ, մե՜ծ բանաստեղծ,
          որ կը յուզուիս «չարածներդ» ափսոսալով․․․
«Չարածնե՜րդ»՝․․․
          Չկատարուած, կեանքին չեկած,
                    անորոշի փոշիին մէջ լուռ կորսուած․․․

Կը ներես զիս, վարպե՛տդ մեծ,
          տարբերելով խոհէն քու լուրջ:

Ես կ’ափսոսամ․․․ կեանքս կազմող կատարուածի՛ն․․․
Կը թափառիմ ես մթամած
          մութ օրերուս տարափն գրկած,
                    ափսոսանքի հոյլով ծածկուած։

Ես կ’ափսոսա՛մ․․․
Հա՛, կ’ափսոսամ
          կատարուածի՛ն՝ «արածների՛ս»՝
          կեանքս կազմող դրուագներու առկայութեան․․․

Ափսոսանքներս դրօշ պարզած կը հալածեն զիս ամէն օր․․․

«Արածնե՛ր»ս՝․․․ կեանքս կազմող օրերս լուռ, կը տանջե՛ն զիս՝

– Երանի՜ թէ՝ կանաչ ծառը չկտրէի․․․
– Երանի՜ թէ՝ սխալ ճամբայ ես չընտրէի․․․
– Երանի՜ թէ՝ չընէի այն՝ որ արցունքով չողողուէին աչքերն անոր․․․
– Երանի՜ թէ՝ մեղմ խօսէի․․․ հասկցնէի՜․․․
– Երանի՜ թէ՝ ձեռքը ամուր ես բռնէի․․․ եւ ճիշդ ճամբան ես ցուցնէի․․․
– Երանի՜ թէ՝ երանութեան պահեր տայի փոխան ցաւի․․․
– Երանի՜ թէ՝ ես ակամայ երբեք, երբեք վիրաւորանք չգործէի․․․
– Երանի՜ թէ՝ չընէ՛ի այն ինչ որ ըրի․․․
– Երանի՜ թէ․․․

Ափսոսանքնե՜ր, ափոսանքնե՜ր կատարուածի՛ն, Տէրեա՛նդ մեծ․․․

Արարքներս, կեանքս կազմող մութ սիւներ են…
Չարածներս, երկնքի մէջ լոկ կերպար են անորոշի բոյրով ներկուած…

Արարքներս շուրջպար բռնած
          կը հեգնե՛ն զիս․․․ կը հալածեն
                    վերադարձի ճանապարհս լուռ կը փակեն․․․

Երջանի՛կ ես, մե՜ծ բանաստեղծ,
          չկատարուած անորոշը ափսոսալով․․․

Իսկ ես․․․ մա՜րդ եմ, մե՛ծ բանաստեղծ,
          ես մարդասէ՛ր մարդ եմ, վարպե՛տ,
          կեանքի ճամբան իր կորուսած․․․
Ա՜հ, երանի չափսոսայի՛․․․
Չափսոսայի՜․․․

Տէրեա՛ն, գիտե՞ս,
Այս խենթ կեանքի մեծ անիւի
          երկու կողմը մենք ծուարած էակներ ենք։
Դուն կ’ափսոսաս «չարած»երուդ,
Ես կ’ափսոսամ «արած»ներուս․․․

Ինչե՜ր, ինչե՜ր ես կու տայի․․․
          եթէ միայն չափսոսայի
                    զիս կառուցող՝ «արած»ներուս համար դաժան․․․

Ինչե՜ր, ինչե՜ր ես կու տայի եթէ միայն
          «արած»ներս ես ՋՆՋԷ՛Ի
                    եւ․․․ զէրօէ՛ն սկսէի․․․

ՉԱՓՍՈՍԱՅԻ՜․․․
ՉԱՓՍՈՍԱՅԻ՜․․.

ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ
Գրիգորեան տոմար- Օր՝ 9, Ամիս՝ Մայիս, Ամ՝ 2026
Հայկեան տոմար- Օր՝ Հրանդ, Ամիս՝ Մարերի, Յամի՝ ՏՇժԸ (4518)

Այսօր, երբ տեղեկութիւնները աննախադէպ արագութեամբ կը տարածուին, իսկ իմաստալից ու խորքային մտածողութիւնը հետզհետէ կը նահանջէ, «մտաւորական» հասկացողութիւնը աւելի քան երբեք դարձած է մշուշոտ եզր մը։ Ընկերային ցանցերու, լայնօրէն տարածուած համոզումներու եւ հանրային մնայուն լուսարձակներու դարաշրջանին, անհրաժեշտ դարձած է վերադառնալ հիմնական հարցումի մը․ ո՞վ է իսկական մտաւորականը, եւ ի՞նչ պատասխանատուութիւն ունի ան ընկերութեան եւ համայնքին հանդէպ։

Հայ իրականութեան մէջ, այս հարցը առանձնայատուկ կարեւորութիւն ունի, որովհետեւ մեր պատմութեան ընթացքին մտաւորականը միայն գրող, ուսուցիչ կամ մտածող չէ եղած, այլ շատ անգամ յեղափոխական գործիչ ու նաեւ՝ ազգային յիշողութեան, լեզուի եւ մշակոյթի պահապան։ Յատկապէս սփիւռքի պայմաններուն մէջ, հայ մտաւորականութիւնը փորձած է պահպանել մեր ինքնութիւնը, ստեղծել գաղափարական տարածք եւ դիմադրել այլասերումին։ Այս պատճառով ալ, այսօր, երբ հանրային կեանքը աւելի արագ, աղմկոտ եւ մակերեսային դարձած է, մտաւորականի դերին մասին մտածելը պարզ տեսական հարց մը չէ, այլ նաեւ գոյութենական անհրաժեշտութիւն մը։

Մտաւորականը պարզապէս ուսանած ու զարգացած մարդը չէ։ Ան միայն գիրքեր կարդացողը, համալսարանական աստիճան ունեցողը կամ բարդ բառերով խօսողը չէ։ Իրական մտաւորականը այն մարդն է, որ կը փորձէ հասկնալ իր ժամանակը, հարցականի տակ առնել ընդունուած ճշմարտութիւնները եւ բարոյական պատասխանատուութիւն զգալ ընկերութեան ու համայնքին հանդէպ։

Մտաւորականը շատ անգամ անհանգիստ մարդ մըն է։ Ան չի բաւարարուիր պատրաստ պատասխաններով։ Կը կասկածի, կը քննէ, կը համադրէ, կը մտածէ։ Անոր գործը միայն տեղեկութիւն փոխանցելը չէ, այլ նաեւ մտածելու ձեւ ստեղծելը։ Այս պատճառով ալ մտաւորականութիւնը ո՛չ պաշտօն է եւ ո՛չ ալ պարզ ասպարէզ։ Անիկա հոգեկան վիճակ մըն է, հասարակական դիրքորոշում մը եւ որոշ իմաստով՝ առաքելութիւն։

Պատմութեան ընթացքին մտաւորականները տարբեր դերեր ունեցած են։ Ոմանք եղած են իշխանութեան կողքին (որքան շա՛տ են այսօր աշխարհի տարածքին), ուրիշներ՝ իշխանութեան քննադատներ ու անոր դէմ պայքարողներ (երթալով կը պակսին)։ Ոմանք ժողովուրդները առաջնորդած են դէպի աւելի ազատ մտածողութիւն, ուրիշներ՝ գաղափարախօսութիւններու ծառայած (նաեւ փանջունիներ)։ Այս պատճառով, կարծէք «մտաւորական» բառը ինքնին բարոյական երաշխիք մը չէ։ Զարգացած մարդը կրնայ նաեւ վտանգաւոր ըլլալ, եթէ իր գիտելիքը ծառայեցնէ փրոփականտի եւ բռնութեան:

Մեր կարծիքով, իսկական մտաւորականին հիմնական յատկանիշներէն մէկը քննական մտածողութիւնն ու ներքին անկախութիւնն է։ Ան կուրօրէն չի հաւատար ընդունուած գաղափարներուն, չի հանդուրժեր փրոփականտան (պետական թէ կուսակցական) կամ պատրաստի կաղապարները։ Ան հարցականի տակ կ’առնէ նոյնիսկ այն «ճշմարտութիւնները», որոնք հասարակութեան մեծամասնութեան համար անքննելի կը նկատուին։ Անոր միտքը պէտք է ազատ մնայ քաղաքական, կրօնական, տնտեսական կամ ամբոխային ճնշումներէ (մանաւանդ ամբոխային)։

Մտաւորականութիւնը նաեւ բարոյական պատասխանատուութիւն է։ Ֆրանսացի փիլիսոփայ Ժան-Փոլ Սարթր իր A plea for intellectuals (Plaidoyer pour les intellectuels, «Պաշտպանութիւն մտաւորականներուն», 1972) աշխատութեան մէջ մտաւորականը կը նկարագրէ որպէս այն մարդը, որ կը «միջամտէ այն բաներուն, որոնք իրեն չեն վերաբերիր»։ Այսինքն՝ ան չի սահմանափակուիր իր մասնագիտական ոլորտով, այլ կը զգայ պարտաւորութիւնը արձագանգելու անարդարութեան, բռնութեան եւ հանրային կեանքի խնդիրներուն։ Նմանօրինակ միտք մը կը գտնենք նաեւ Էտուարտ Սայիտի գործերուն մէջ։ Իր Representations of the Intellectual («Մտաւորականին ներկայացումները», 1994) դասախօսութիւններուն մէջ, ան կը շեշտէ, որ մտաւորականին հիմնական դերերէն մէկը «ճշմարտութիւնը իշխանութեան դիմաց խօսիլն» է (speaking truth to power)։ Իր «Արեւելաբանութիւն» (*) (Orientalism, 1978) գործին մէջ, Սայիտ ցոյց կու տայ, թէ գիտելիքն ու իշխանութիւնը ինչպէս սերտօրէն կապուած են իրարու, եւ թէ ինչպէս «գիտական» կամ «առարկայական» ներկայացումներ յաճախ կը ծառայեն քաղաքական ու մշակութային տիրակալութեան։ Այս վերլուծութենէն կը բխի նաեւ մտաւորականին պատասխանատուութիւնը՝ քննութեան ենթարկելու տիրող պատկերացումները եւ հարցականի տակ առնելու ընդունուած «ճշմարտութիւնները»։ Այս պատասխանատուութիւնը կը վերաբերի ոչ միայն քաղաքական իշխանութեան, այլ նաեւ կրօնական, տնտեսական, մշակութային եւ նոյնիսկ ամբոխային մտածողութեան ճնշումներուն։

Իսկական մտաւորականը նաեւ իր գիտելիքը չի պահեր փակ շրջանակներու կամ «փղոսկրեայ աշտարակներու» մէջ։ Ան կամուրջ մը կը հանդիսանայ գաղափարներու եւ ընկերութեան միջեւ։ Անոր նպատակը մարդիկը մտածելու մղելն է եւ ո՛չ թէ պարզապէս տեղեկութիւն սպառելը։ Այս իմաստով, մտաւորականը ընկերութեան արթուն խիղճն է։ Անոր արժէքը կը չափուի ոչ թէ իր կարդացած գիրքերուն թիւով, այլ՝ իր սկզբունքներուն հանդէպ ունեցած հաւատարմութեամբ եւ դժուար պահերուն դիրքորոշում որդեգրելու կարողութեամբ։

Հայ իրականութեան մէջ, մտաւորականը նաեւ գոյատեւման նպաստող դեր ունի։ Սփիւռքի, լեզուի, յիշողութեան եւ ինքնութեան պայմաններուն մէջ, հայ մտաւորականը միայն գրող կամ մտածող չէ, այլ նաեւ մշակոյթի պահապան մը։ Ան գրականութիւն, դպրոց, մամուլ եւ գաղափարական տարածք ստեղծելով կը փորձէ պահպանել հաւաքական յիշողութիւնը եւ ազգային ինքնութիւնը։ Անոր հայրենասիրութիւնը, իր առողջ ձեւին մէջ, կուրացնող չէ, այլ՝ սրբագրող եւ կառուցողական։ Ան ցաւ կը զգայ թէ՛ իր հայրենիքի խնդիրներուն, եւ թէ՛ համամարդկային ողբերգութիւններուն համար։

Բայց այսօր մտաւորականի դերը զգալիօրէն փոխուած է։ Ընկերային ցանցերու, արագ տեղեկութեան եւ աղմկալի օրերու այս դարաշրջանին, խորքային մտածողութիւնը սկսած է նահանջել։ Մարդիկ աւելի արագ կարծիքներ կը սպառեն, քան գաղափարներ կը զարգացնեն։ Այս պատճառով ալ, շատեր սկսած են «լուսարձակի տակ գտնուիլը» շփոթել մտաւորականութեան հետ։ Բայց ամէն հանրային դէմք մտաւորական չէ։ Մտաւորականը յաճախ ան է, որ պատրաստ է առանձին մնալու՝ յանուն ճշմարտութեան կամ բարոյական դիրքորոշումի։

 Այս ամբողջ իրականութիւնը նոր փուլ մը թեւակոխած է արուեստական իմացականութեան (ԱԻ-ի) զարգացումով։ Նախապէս, գիտելիքի արտադրութիւնը դանդաղ ընթացք մըն էր՝ հիմնուած տարիներու ուսումնասիրութեան, յիշողութեան եւ փորձառութեան վրայ։ Բայց այսօր ChatGPT-ի եւ Gemini-ի նման լեզուական մոտելներ եւ այլ համակարգերը արդէն կրնան յօդուածներ գրել, գիրքեր ամփոփել, թարգմանել, վերլուծել եւ գաղափարներ առաջարկել։ Այս փոփոխութիւնը բնականաբար նոր հարցեր կը յառաջացնէ․ մտաւորական արտադրութիւնը արդեօք շուտով ամբողջովին մարդուն եւ մեքենային համագործակցութեամբ պիտի պայմանաւորուի՞։

Շատերու համար այս մէկը մտահոգիչ հեռանկար է։ Անոնք կը վախնան, թէ արուեստական իմացականութիւնը աւելի մակերեսային պիտի դարձնէ մտածողութիւնը եւ պիտի ստեղծէ արագ, բայց հոգիէ եւ խորքէ զուրկ գրութիւններ։ Այս վախը ամբողջովին անհիմն չէ։ Արդէն այսօր համացանցը ողողուած է մեքենական լեզուով արտադրուած բովանդակութիւններով։ Բայց խնդիրը աւելի բարդ է։ Պատմութեան ընթացքին, արհեստագիտական ամէն նոր միջոց փոխած է մտային աշխատանքի ձեւը։ Տպագրութիւնը փոխած է յիշողութեան մշակոյթը, համակարգիչը՝ գրելու եղանակը, իսկ համացանցը՝ տեղեկութեան հասանելիութիւնը։ Արուեստական իմացականութիւնը թերեւս այս շղթային հզօրագոյն հանգրուանն է։

ChatGPT-ի նման համակարգերը հետաքրքրական են այն պատճառով, որ անոնք միայն տեղեկութիւն չեն պահեր, այլ նաեւ լեզուական եւ գաղափարական կապեր կը ստեղծեն։ Անոնք կրնան տարբեր աղբիւրներ իրարու մօտեցնել, արագացնել հետազօտութիւնը եւ երբեմն մարդուն ստիպել վերատեսութեան ենթարկելու սեփական մտածողութիւնը։ Այս իմաստով, արուեստական իմացականութիւնը կրնայ գործակից մը դառնալ մտաւորականին:

Բայց հոս կը գտնուի հիմնական սահմանը։ Արուեստական իմացականութիւնը տակաւին չի կրնար ունենալ մարդկային փորձառութիւն, վիշտ, յանցանքի զգացում, կորուստի կամ մահուան գիտակցութիւն։ Մեքենան կրնայ գրել պատերազմի մասին, բայց չէ ապրած պատերազմը։ Կրնայ խօսիլ սիրոյ մասին, բայց չէ սիրած։ Կրնայ մեկնաբանել աքսորը, բայց չէ զգացած տեղահանութեան եւ ջարդի հոգեբանական ցնցումը։

Հետեւաբար, հիմնական հարցը այն չէ, թէ արուեստական իմացականութիւնը պիտի փոխարինէ՞ մտաւորականը։ Աւելի կարեւոր է այն, թէ արդեօք մարդը պիտի կարենա՞յ պահպանել ինքնուրոյն մտածելու, կասկածելու եւ ներքին պայքար ապրելու կարողութիւնը, երբ մեքենան սկսի իրեն հետ մտածել, կա՞մ պիտի դառնայ անոր գերին եւ կամաց-կամաց ընդունի անոր մեքենական տրամաբանութիւնը։

Որովհետեւ մտաւորական ըլլալ չի նշանակեր միայն տեղեկութիւն արտադրել։ Մտաւորականութիւնը խիղճ է, պատասխանատուութիւն է եւ երբեմն ալ՝ իր ժամանակի նորմերը կասկածի տակ դնելու խիզախութիւն։

Վ.Թէնպէլեան

(*) Այս գործին արեւմտահայերէն թարգմանութիւնը արդէն հրապարակի վրայ է, նախաձեռնութեամբ՝ Գալուստ Կիւլպէնկեան թարգմանական մատենաշարի:

Շարունակելով քննական մտքի եւ զայն առաւելապէս մշակութային ոլորտի մէջ կիրառելու կենսական կարեւորութեան թեման, մենք այս գրառումով կ’ամբողջացնենք նախորդ նիւթով արծածուած մտքերը՝ զանոնք լրացնելով կամ աւելի մանրամասն բացատրելով: Մենք կրկին կը հիմնուինք արդէն բազմիցս յիշատակուած Ֆրանքֆորթեան դպրոցին վրայ, որովհետեւ, ըստ էութեան նոյնինքն Ֆրանքֆորթեան դպրոցի առաջարկած գաղափարները այսօր աւելի արդիական եւ կարեւոր են ժամանակակից իրականութիւնը հասկնալու համար: Երկրորդ՝ որովհետեւ Ֆրանքֆորթեան դպրոցը քննական տեսութեան հիմնական միջուկն է․ փաստօրէն, սխալ պիտի չըլլայ ըսել, որ հոսկէ կը սկսի ամէն ինչ: Թէպէտ, ինչպէս միշտ, ակունքները կարելի է գտնել դեռ շատ հին դարերուն:

Քննական տեսութիւնը ամբողջութիւնն է մօտեցումներու, որոնք կը քննադատեն հասարակութիւնն ու մշակոյթը՝ ցոյց տալով, որ մեր կենցաղը, այն, ինչ որ սովորաբար բնական կը համարենք, ինչպէս նաեւ մեր մարդկայնական գիտելիքը, իրականութեան մէջ գաղափարախօսական կառուցումներ են: Եւ այստեղ «գիտելիք» բառը չափազանց կարեւոր է:  Մենք կ’ապրինք աղաւաղուած իրականութեան մէջ, բայց նոյնիսկ չենք ալ կասկածիր անոր մասին, որովհետեւ այդ իրականութիւնը այնքան հմտօրէն եւ խորամանկ կերպով կառուցուած է: Քննական տեսութիւնը կը փորձէ բացայայտել ու լուսաբանել այն համընդհանուր պատրանքները, որոնց մէջ կ’ապրին մարդիկ:

Շատ կարեւոր է, որ մենք չբաւարարուինք միայն կեանքի «ականատես»ը կամ «դիտորդ»ը ըլլալով՝ պարզապէս նկարագրելով այն, ինչ կը տեսնենք, բացայայտելով օրինաչափութիւններ եւ խուսափելով «լաւ», «վատ», «կը հաւնիմ», «չեմ հաւնիր» տեսակի արժէքային դատողութիւններէ։ Այդ պարագային մարդը կը կորսնցնէ իր մշակութային դիմագիծը եւ կը վերածուի պարզ արձանագրող մեքենայի մը։ Քննական տեսութեան ներկայացուցիչները, ընդհակառակը, գիտակցաբար կը կատարեն նման արժեւորումներ։ Անոնք յստակ արժէքներ կը կրեն եւ կը պաշտպանեն զանոնք։  Ահա՛ այս մէկն է, որ քննական տեսութիւնը կը զանազանէ այլ մօտեցումներէ։ Աւելին, քննական տեսութիւնը կը պնդէ, որ մարդկայնական գիտելիքը իր բնոյթով անկարող է լիովին առարկայական ըլլալու։ Ան միշտ գաղափարախօսական որոշ ներգրաւուածութիւն ունի, կողմնորոշուած է որոշ արժէքներու եւ տեսանկիւններու կողմէ։ Ուստի ան չի կրնար ամբողջովին կրաւորական կամ չէզոք ըլլալ։

Օրինակ՝ ֆեմինիսթական տեսութիւնները կը պնդեն, որ հասարակական յարաբերութիւնները կառուցուած են այնպէս, որ վերարտադրեն հայրիշխանութիւնը, այսինքն՝ կնոջ ստորադաս դիրքը տղամարդուն նկատմամբ։ Մարդիկ կ’ապրին իրենց առօրեան եւ շատ անգամ չեն նկատեր այս երեւոյթները, մինչդեռ անոնք կը սկսին մանկութենէն իսկ՝ խաղալիքներէն, հեքիաթներէն, երեխային հետ խօսելու ձեւերէն, այն պատկերացումներէն, թէ ի՛նչ պէտք է ըլլայ աղջիկը կամ տղան, իսկ հետագային՝ կինը կամ տղամարդը։ Այս բոլորը կը ձեւաւորեն խեղաթիւրուած իրականութիւն մը, ուր ամէն ինչ յարմարցուած է տղամարդկութեան ու կանացիութեան արուեստական չափանիշներուն, ուր կիները միշտ ստորադաս են տղամարդոց, եւ բոլորը ասիկա կ’ընկալեն որպէս բնական կանոն: Նմանապէս, գաղութատիրական եւ յետգաղութատիրական ուսումնասիրութիւնները կը փորձեն բացայայտել տիրապետութեան, ստորադասման եւ վերահսկողութեան այն մեքանիզմները, որոնք գոյութիւն ունէին գաղութատէր կեդրոններուն եւ գաղութներուն միջեւ։ Առաջին հայեացքով կրնայ թուիլ, թէ մենք կ’ապրինք ազատ, ժողովրդավարական եւ հաւասարակշռուած աշխարհի մը մէջ, բայց այս ուսումնասիրութիւնները կը պնդեն, որ իշխանութեան անհաւասար բաշխումն ու մշակութային տիրակալութեան տարբեր ձեւերը տակաւին կը շարունակեն ազդել ժողովուրդներու, պետութիւններու եւ ընկերութիւններու միջեւ եղած յարաբերութիւններուն վրայ։

Այս է քննական տեսութիւնը ընդհանուր գծերով: Այժմ քանի մը բառ «Ֆրանքֆորթեան»-ին մասին:

Ֆրանքֆորթեան դպրոցի ներկայացուցիչները նորմարքսականներ էին, եւ անոնց քննադատութեան առանցքը նոյնինքն դրամատիրութիւնն էր՝ այն վայրի դրամատիրութիւնը, որուն կը հակադրուէր իրաւունքներու գաղափարաբանութիւնը: Մարքսի մասին անոնք կ’ըսէին, որ մենք կը ծնինք եւ հասակ կ’առնենք ոչ թէ չէզոք, այլ դրամատիրական իրականութեան մէջ: Դրամատիրութիւնը կը ձեւաւորէ հասարակութեան որոշակի տեսակ մը, մարդու որոշակի տեսակ մը եւ մարդոց միջեւ յարաբերութիւններու որոշակի համակարգ մը: Այս կը նշանակէ, որ ընկերային ամբողջ իրականութիւնը՝ իր բոլոր կապերով ու մանրամասնութիւններով, կառուցուած է այնպէս, որ վերարտադրէ գոյութիւն ունեցող կարգը: Մենք կը մտածենք, թէ ընտանիքը պարզապէս ընտանիք է, դպրոցը՝ պարզապէս դպրոց, լրատուամիջոցները՝ պարզապէս լրատուամիջոցներ, հայրենիքը՝ պարզապէս հայրենիք: Բայց իրականութեան մէջ, ամէն ինչ այլ կերպ է:

Այս ամբողջ դրութիւնը պատահական կերպով չէ ձեւաւորուած։ Համակարգը կառուցուած է այնպէս, որ հարստութիւնն ու իշխանութիւնը կեդրոնանան փոքրամասնութեան մը ձեռքը, իսկ ժամանակի ընթացքին այդ փոքրամասնութիւնը աւելի կը բազմապատկէ իր ազդեցութիւնն ու կարողութիւնը, մինչդեռ մեծամասնութիւնը գրեթէ ոչինչ ունի։ Ողբերգութիւնը այն է, որ մարդիկ ամենայն անկեղծութեամբ կը կարծեն, թէ ամէն ինչ կարգին է։

Իրենց «Լուսաւորութեան տիալեքթիք» (Dialectic of Enlightenment) աշխատութեան մէջ Մաքս Հորքհայմըրն ու Թէոտոր Ատորնոն կը ներմուծեն «մշակութային արդիւնաբերութիւն» (culture industry) հասկացողութիւնը։ Մշակութային արդիւնաբերութիւնը այն միջավայրն է, որուն մէջ մենք այսօր կ’ապրինք։ Անոնց ժամանակին, սակայն, անիկա տակաւին իր զարգացման նախնական փուլին մէջ էր՝ քսաներորդ դարու առաջին կէսին։

Լրագրական հաղորդումները, հեռատեսիլային մեծ ցանցերը եւ ընդհանրապէս ամբողջ զանգուածային մշակոյթը մեծ մասամբ կը կառուցուին պատրաստի կաղապարներով։ Առաջին հայեացքով կրնայ թուիլ, թէ ամէն ինչ տարբեր է, սակայն բաւ է քիչ մը աւելի ուշադիր նայիլ, որ տեսնենք, որ էութիւնը գրեթէ ամէնուր նոյնն է։ Նկարահանման ձեւերը նման են իրարու, մարդիկ նոյն ձեւով կը շարժին, նոյն բառապաշարը կը գործածեն, պատմողական նոյն կառուցուածքները կը կրկնուին։ Ամէն ինչ կը համապատասխանեցուի նոյն չափանիշներուն եւ ճաշակային կանոններուն։ Այս երեւոյթը հրէշաւոր չափեր ստացած է նոր արհեստագիտութիւններու դարաշրջանին, երբ ընկերային ցանցերը «պլոկըրներուն» եւ բովանդակութիւն ստեղծողներուն հնարաւորութիւն կու տան կայծակնային արագութեամբ կրկնօրինակելու որեւէ տարածուած կերպար։ Յանկարծ կը նկատենք, որ ամբողջ համացանցը լեցուած է միանման գեղեցկութեամբ, միանման գայթակղութեամբ միանման պարով եւ այլն: Ամէնուր կը տիրէ նմանութիւնը։ Թէեւ մշտապէս կը խօսուի անհատականութիւնը ընդգծելու մասին, իրականութեան մէջ այդ գործընթացը շատ անգամ կը յանգի միօրինակութեան։ Եթէ համեմատենք հարիւր ֆիլմի ազդեր, հարիւր պլոկ, հարիւր գիրք կամ հարիւր երգ, շատ յաճախ պիտի տեսնենք, որ անոնք կառուցուած են նոյն սկզբունքներով։ Տարբերութիւնները մակերեսային են, մինչդեռ խորքին մէջ անոնք նոյն իրողութեան բազմաթիւ տարբերակներն են՝ նոյն կաղապարի բազմաթիւ արտայայտութիւնները։

Եւ ասիկա պատահական չէ:

Զարգացած դրամատիրական ընկերութիւններու մէջ ամէն ինչ կը վերածուի առեւտուրի (պիզնեսի), ներառեալ՝ մշակոյթը։ Եթէ նախապէս մշակոյթը իր մէջ արժէքներ ու իմաստներ կը կրէր, ապա մշակութային արդիւնաբերութիւնը, այսինքն՝ արդի մշակոյթը, կառուցուած է բացառապէս եւ միայն դրամ վաստկելու համար։ Այլեւս գոյութիւն չունին ստեղծագործողներ եւ արժէք գնահատողներ․ կան միայն արտադրողներ եւ սպառողներ:

Ժամանակակից աշխարհին մէջ յայտնուեցաւ նաեւ բառ մը, որ կարծէք թէ անխուսափելիօրէն պիտի ծնէր․ «բովանդակութիւն» (content)։ Ամենէն տխուր, ամենէն նողկալի, բայց միեւնոյն ժամանակ՝ ամենաճշգրիտ բառերէն մէկը։ Այսօր գոյութիւն ունի միայն «content»-ը։ Ոմանք զայն կ’արտադրեն, ուրիշներ՝ կը սպառեն։ Այլեւս չկայ ո՛չ խորք եւ ո՛չ ալ իմաստ, կայ միայն «բովանդակութիւն», որ նոյնիսկ մասնագիտական հմտութեան մակարդակի հասած է՝ շնորհիւ զանազան «տնօրէններու» (managers)։ Մեր խելախօսները (smartphones) մեզի կը ներկայացուին իբրեւ սարքեր, որոնք «մեզի թոյլ կու տան նոր մակարդակի վրայ սպառելու այդ նոյն բովանդակութիւնը»:

Մշակութային արդիւնաբերութիւնը զուարճանքի (ժամանցի) առեւտուր մըն է, որ կը գործէ զանգուածային արտադրութեան մեթոտներով։ Ասկէ՛ ալ կը յառաջանայ ամէն ինչին իբրեւ փորձնական նմուշի նայելու սովորութիւնը։ Ամէն ինչ ապրանք է, իսկ լաւ ապրանքը այն է, որ լաւ կը վաճառուի։ Այդ պատճառով ալ, անոնք նախ կը ստեղծեն «փորձնական թողարկում» մը կամ «փորձնական շարք» մը, ապա կը նային՝ անիկա կը յաջողի՞, թէ՞ ոչ։ Եթէ յաջողութիւն գտնէ, կը սկսին անվերջանալի շարունակութիւններ, ալպոմներ, արարներ ու եղանակներ։ Այնքան, մինչեւ ճզմեն մինչեւ վերջ, սպառեն վերջին կաթիլը ու անդին նետեն: Եւ արդէն տխուր իրականութիւն է որեւէ լաւ ֆիլմ կամ ֆիլմաշար այնքա՛ն երկար նկարահանելը, որ անոր սկզբնական հարազատ հմայքը կը վերածուի զզուելի դատարկութեան մը՝ պատճառելով միայն ձանձրոյթ կամ ատելութիւն:

Մշակութային արդիւնաբերութիւնը հասարակութեան կառավարման եւ դրամատիրական կարգի վերարտադրութեան գլխաւոր գործիքներէն մէկն է: Անոր միջոցով զանգուածներուն կը պարտադրեն կեղծ արժէքներ եւ պահանջներ՝ մարդկիկը շեղելով գլխաւոր հարցերէն: Մարդիկ այլեւս չեն մտածեր, թէ ինչո՞ւ հասարակութիւնը այսպէս կառուցուած է, ինչո՞ւ դպրոցին մէջ կը դասաւանդեն նոյնիքն այս առարկաները, ինչո՞ւ ամէն բան կազմակերպուած է այս ձեւով, ինչո՞ւ համաշխարհային հարստութեան մեծ մասը կեդրոնացած է բնակչութեան մէկ տոկոսին ձեռքը:

Ատորնոյի եւ Հորքհայմըրի կողքին, մէկ այլ կարեւոր մտածող է Հերպըրթ Մարքիւզը՝ «Միաչափ մարդը» (One-Dimensional Man) իր աշխատութեամբ։ Մարքիւզ կ’ըսէ, որ առատութեան հասարակութիւնը, ուր խանութներու դարակները ողողուած են ապրանքներով, իսկ մարդիկ մեծաւ մասամբ կրնան գնել զանոնք, իրականութեան մէջ կը վերածուի սպառողականութեան պաշտամունքի (cult of consumption)։ Մարդիկ կ’ապրին սպառելու համար։ Անոնք կ’աշխատին երեկուընէ աւելի վաստկելու, եւ հետեւաբար՝ երեկուընէ աւելի գնելու համար։ Ուստի, մենք ստիպուած ենք Հայզինկայի «Homo Ludens»-ի (Խաղացող մարդը) տեսութիւնը շարունակել նոր կերպարով մը՝ «Homo Consumens» (Սպառող մարդը)։ Ըստ էութեան, Պոտրիար իր «Խորհրդանշական փոխանակում եւ մահ» (Symbolic Exchange and Death) գիրքին մէջ արձանագրած է մարդուն մշակութային մահը։ Անիկա իր գերեզմանէն յարութիւն առած է իբրեւ ծախսող ու սպառումի փոխակերպուած հրէշ մը:

Այս տրամաբանութեան ենթարկուած է ամբողջ կեանքը:

Բայց ինչո՞ւ այդպէս է:

Ըստ Մարքիւզի, զանգուածային լրատուամիջոցները՝ ռատիօն, հեռատեսիլը, թերթերը, հանդէսները, իսկ այսօր նաեւ համացանցը, անընդհատ նոյն պատգամները կը փոխանցեն մարդոց․ «հարուստ եղի՛ր», «հանգստացի՛ր շքեղ հիւրանոցներու մէջ», «նոր ինքնաշարժ մը գնէ՛», «iPhone գնէ՛», «PlayStation ունեցի՛ր», «նուշի կաթով սուրճ խմէ», «ելեկտրոնային սիկարեթ ծխէ», «քաղաքի կեդրոնին մէջ գտնուող փարթամ շէնքի մը մէջ ապրիր»։ Քանի որ այս բոլոր պատգամները մարդուն կը հասնին օրական 24 ժամ, ան վերջ ի վերջոյ կ’իւրացնէ զանոնք եւ կը սկսի կարծել, թէ իր իսկական ցանկութիւններն են։ Օրինակ՝ երբ ան թանկարժէք հեռաձայն մը կը գնէ, որուն համար ամբողջ տարի մը դրամ խնայած է, անկեղծօրէն կը հաւատայ, թէ այդ իր անձնական փափաքն էր։ Մարդը իրերը կը գնէ, զանոնք մէկ-երկու անգամ կը գործածէ, ապա կը դնէ պահարանի մը մէջ։ Երբեմն նոյնիսկ կրնայ ինքն իրեն հարց տալ․ «Ինչո՞ւ այս բոլորը գնեցի»։ Բայց շատ չանցած՝ դարձեալ պիտի սկսի նորէն գնել։

Այս վարքագիծը անտրամաբանական է եւ շատ անգամ ակնյայտ՝ նոյնիսկ մարդուն համար։ Սակայն այս մէկը պատահական երեւոյթ չէ։ Զանգուածային լրատուամիջոցներուն եւ գովազդին միջոցով հասարակութիւնը կը ղեկավարուի, իսկ դրամատիրութիւնը շարունակաբար կը վերարտադրուի։ Մարքիւզ ժամանակակից մարդը կը կոչէ «միաչափ մարդ»։ Այս գաղափարին հիմքը այն պատկերացումն է, որ եւրոպական մշակոյթին մէջ, ինչպէս նաեւ այլ մշակոյթներու պարագային, մարդը միշտ ընկալուած է որպէս երկակի էակ՝ ունենալով թէ՛ նիւթական, թէ՛ հոգեւոր կողմ։ Անուանումները կրնան տարբեր ըլլալ, սակայն խօսքը նոյն երեւոյթին մասին է։ Մարքիւզի կարծիքով, սակայն, ժամանակակից մարդուն մօտ աստիճանաբար գերիշխող դարձած է միայն նիւթական կողմը։ Ան այլեւս քիչ հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ արժէքներու, իմաստի որոնման կամ բարդ մտային ու բարոյական հարցերու հանդէպ։ Անոր համար առաջնահերթ են կենցաղային յարմարաւէտութիւնն ու սպառելու հնարաւորութիւնը:

Խնդիրը այն է, որ եթէ այդ յարմարաւէտութիւնը կամ սպառելու հնարաւորութիւնը վերանան, մարդը մնայ դատարկութեան առջեւ: Որովհետեւ ան միաչափ է․ սպառումէ զատ այլ բան չունի: Բոլորը չեն կրնար հարուստ եւ յաջողակ դառնալ: Այստեղէն ալ հոգեկան հիւանդութիւններու տարածումը, անձնասպանութիւններու թիւին աճը եւ համատարած դժբախտութիւնը: Մարդը կը պտտի ապրանքներու, ծառայութիւններու եւ քաղաքական կուսակցութիւններու ընտրութեան պատրանքին մէջ, սակայն չի հասկնար, թէ ո՛վ է ինք, ուրկէ՞ կու գայ, ո՞ւր կ’երթայ եւ ընդհանրապէս ինչո՞ւ հոս է։ Եւ այս պայմաններուն մէջ իրմէ կը սպասուի նաեւ հայրենասէր եւ բարոյական ըլլալ։ Բայց արդեօք նման մարդը կրնա՞յ առհասարակ ազգային ինքնութեան մասին մտածել։

Եւ ինչո՞ւ պէտք է գիտնանք այս բոլորը․ թեկուզ միայն անոր համար՝ որ հասկնանք, թէ խրամատին միւս կողմը կանգնած հրթիռէն աւելի վտանգաւոր է այն աննկատ միօրինակացումը (standardization), որ կամաց-կամաց մեզ կը սպաննէ մշակութապէս եւ բարոյապէս։

Արայիկ Մկրտումեան

Հրաչ Չիլինկիրեան

Կեանքը աւարտած նկար մը չէ, որ պատէն կախենք ու հեռուէն հիացումով դիտենք, թէ մենք ո՛վ կամ ի՛նչ ենք: Կեանքի «կտաւը» շրջանակի մէջ առնուած յայտարարութիւն մը չէ, ըսելու համար՝ «Ահա՛, այս է կեանքս»։ Այդպէս դիտել կեանքը՝ կը նշանակէ չգիտակցիլ անոր բուն էութեան։ Կեանքը հոսուն է, շարժուն, անդադար փոփոխութեան մէջ գտնուող գոյութիւն մը՝ ապրող արուեստի գործ մը, որ ամէն վայրկեան ուրիշ ձեւ կը ստանայ։ Նոյնն է նաեւ ասպարէզի ճամբան։

Կարելի է կեանքը երեւակայել որպէս կտաւ մը, որ տակաւին նկարակալին վրայ կը մնայ եւ երբեք ամբողջապէս չ’աւարտիր։ Ամէն օր անոր կը մօտենանք նոր աչքերով, վրձինը ձեռքին, որ գոյն մը աւելցնենք, մանրամասնութիւն մը սրբագրենք, կամ երբեմն ամբողջ բաժիններ ծածկենք՝ նոր բան մը ծնելու կամ ստեղծելու համար։ Այս պատկերացումը ինծի օգնած է կեանքը տեսնելու որպէս ընթացք մը՝ կտաւ մը, ուր շարունակ կը ստեղծենք եւ վերստեղծենք մենք զմեզ։

Անկատարութիւնը ընդունիլ

Կեանքի փորձառութիւնը, ինչպէս արուեստը, մեզի կը սորվեցնէ, թէ կատարելութիւնը նպատակ չէ։ Գլուխ գործոցները հազուադէպօրէն անթերի գործադրութեան արդիւնք կ՚ըլլան։ Անոնք կը ծնին արուեստագէտին համարձակութենէն՝ փորձելու, սխալելու, անակնկալը գրկաբաց ընդունելու։ Նոյնն է նաեւ ապրելու պարագան։ Ամէն սայթաքում, ամէն անորոշութիւն, ձախողութիւն չէ, այլ վրձինի հարուած մը՝ մեծ ամբողջին անհրաժեշտ մէկ մասը։

Երբ կեանքը դիտենք որպէս շարունակուող նկար, կը սորվինք անկատարութիւնը ընդունիլ իբրեւ ընթացքին մէկ մասը։ Կը հասկնանք, թէ այսօր սխալ թուացողը վաղը կրնայ դառնալ կերպարանափոխութեան հիմքը։ Գոյնի շերտերը՝ երբեմն պայծառ, երբեմն խամրած, երբեմն խռով, երբեմն գիտակից, կը պատմեն մեր ով ըլլալն ու մեր դառնալիքը։

Կտաւին դարձեալ մօտենալու համարձակութիւնը

Կեանքի նկարը նկարակալին վրայ պահելը քաջութիւն կը պահանջէ։ Կը նշանակէ յաճախ վերադառնալ կտաւին, նոյնիսկ երբ չենք գիտեր ինչ աւելցնել, կամ կը վախնանք տեսնելէ այն, ինչ որ մեզի կը սպասէ։ Ես ալ շատ անգամ վերադարձած եմ իմ կտաւիս՝ կանգ առած, յուսախաբ կամ շուարած պահերու մէջ, չգիտնալով պէտք է նոր գոյն մը աւելցնե՞մ, թէ՞ ջնջեմ այն, ինչ որ այլեւս ճշմարիտ չէր։

Մարդ պէտք է ինքնիրեն հարց տայ․
Ի՞նչ պէտք է փոխուի։
Ի՞նչ կրնամ աւելի լաւ ընել։
Ի՞նչ կ՚ուզեմ, որ այս նկարը իմ ով ըլլալս պատմէ։

Տարիներու ընթացքին, աճելով ու փոխուելով, նոր փորձառութիւններ, յարաբերութիւններ եւ յայտնութիւններ կը դառնան մեր ներկապնակին գոյները։ Երբեմն կեանքը մեզի կը պարգեւէ լուսաւոր երանգներ՝ սիրոյ, յաջողութեան եւ տօնախմբութեան պահեր, որոնք կտաւը կը պայծառացնեն։ Ուրիշ ժամանակներ՝ մութ գոյներ՝ կորստի, վիշտի ու պայքարի, որոնք խորութիւն եւ հակադրութիւն կու տան նկարին։ Երկուքն ալ անհրաժեշտ են։ Առանց խաւարի՝ լոյսը իմաստ չի ստանար։ Առանց հակադրութեան՝ նկարը խորք չի ստանար։

Անվերջ ընթացքի մէջ գործ մը

Ես կը գնահատեմ այն պահերը, երբ կանգ կ՚առնենք մեր «անաւարտ նկարին» դիմաց՝ նայելու, խորհելու, զգալու եւ նոր գոյն մը յայտնաբերելու համար։ Կեանքի գեղեցկութիւնը հոն է, որ ան երբեք ամբողջապէս չի վերջանար։ Մինչեւ վերջին շունչը կը շարունակենք բան մը աւելցնել մեր կտաւին։ Ու թերեւս կեանքի ամենէն քաղցր մղումներէն մէկը ուրիշներու համար ներշնչող գոյն ու հիւսուածք փոխանցելն է։

Եւ թերեւս մեծագոյն պարգեւը այն գիտակցութիւնն է, թէ մեր նկարը, որքան ալ անձնական ու եզակի ըլլայ, մաս կը կազմէ աւելի ընդարձակ պատկերասրահի մը՝ մարդկային ընդհանուր փորձառութեան, որ մեզ զիրար կը կապէ։

Ահա թէ ինչու սորված եմ հանգիստ զգալ կեանքիս նկարը պահելով նկարակալին վրայ եւ յաճախ վերադառնալով անոր։ Մօտեցէ՛ք ձեր սեփական անաւարտ գեղանկարին ամէնօրեայ կեանքէն քաղուած նոր ներշնչումով, քաջութեամբ եւ բաց սրտով։ Յիշեցէ՛ք, որ արուեստի ամենէն արտակարգ գործերը անոնք չեն, որ կատարելապէս անթերի են, այլ անոնք՝ որոնց մէջ ստեղծողին ոգին տակաւին կենդանի է։

(Լոնտոն / Լոս Անճելըս)

27 Մայիս 2026

«Ատրպէյճան-Սուրիա յարաբերութիւնները․ տատանումներու եւ շրջադարձային փուլերու ձեւաւորումը (1992–2025)» («Azerbaijan-Syria Relations: Shaping the Fluctuations and Turning Points (1992–2025)») խորագրեալ յօդուած մը լոյս տեսած է ռուսական «International Trends» միջազգային յարաբերութիւններու գիտական հանդէսին մէջ (DOI: 10.46272/IT.2025.23.3.82.3) (իր ֆէյսպուքեան էջով դոկտ. Հրաչ Չիլինկիրեան վերջերս զայն կը յանձնէր հանրութեան ուշադրութեան): Հեղինակներ՝ Արաքս Փաշայեան, Գոռ Գէորգեան եւ Գրիգոր Վարդանեան, Հայաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի արեւելագիտութեան հիմնարկէն են։ Յօդուածը կարելի է ներբեռնել եւ կարդալ այս կապով https://tinyurl.com/4f4cf2vp.

Յօդուածը կը քննարկէ Ատրպէյճանի եւ Սուրիոյ յարաբերութիւններուն զարգացումը 1992-էն մինչեւ 2025՝ զանոնք բաժնելով երեք հիմնական փուլերու. յետխորհրդային շրջան, Պաշշար Ասատի իշխանութեան տարիներ եւ 2024-էն ետք ձեւաւորուող յետասատեան իրավիճակ։ Հեղինակները կը նշեն, թէ այս յարաբերութիւնները երբեք ամբողջովին ռազմավարական բնոյթ չեն ստացած, այլ մեծապէս պայմանաւորուած եղած են տարածաշրջանային զարգացումներով, յատկապէս Թուրքիոյ դերակատարութեամբ, Միջին Արեւելքի հակամարտութիւններով եւ աշխարհաքաղաքական մրցակցութեամբ։

Յօդուածը կը բացատրէ, որ Ատրպէյճան Միջին Արեւելքը կը դիտէր ոչ միայն քաղաքական, այլ նաեւ խորհրդանշական տեսանկիւնէ, քանի որ իսլամական աշխարհի աջակցութիւնը կարեւոր էր Լեռնային Ղարաբաղի հարցին մէջ։ Սուրիոյ եւ Ատրպէյճանի կապերը նաեւ որոշ պատմական հիմքեր ունէին խորհրդային շրջանին՝ Հաֆէզ Ասատի եւ Հայտար Ալիեւի անձնական կապերուն միջոցով։ Սակայն, հակառակ այս մերձեցումներուն, երկկողմանի յարաբերութիւնները երկար ժամանակ սահմանափակ մնացած էին։

Հեղինակները կը նշեն, որ 2008–2010 տարիները երկու երկիրներու յարաբերութիւններուն ամենէն աշխուժ շրջանը եղած է, երբ Թուրքիա եւ Սուրիա նաեւ սերտ յարաբերութիւններ ունէին։ Այդ շրջանին Պաշշար Ասատ այցելած է Պաքու, տնտեսական համաձայնութիւններ ստորագրուած են, եւ սկսած են քննարկուիլ ատրպէյճանական կազի արտածումը դէպի Սուրիա, ինչպէս նաեւ համագործակցութիւնը ուժանիւթի, առեւտուրի, փոխադրութեան եւ ներդրումներու մարզերուն մէջ։ Սուրիա կը յուսար, որ Ատրպէյճանի ուժանիւթային ներուժը եւ Կովկասի մէջ անոր ռազմավարական դիրքը կրնան օգնել նաեւ Սուրիոյ տնտեսական վերելքին։

Սակայն, յօդուածը կը շեշտէ, որ Սուրիա ընդհանուր առմամբ հաւասարակշռուած դիրքորոշում մը պահպանած է Հայաստան-Ատրպէյճան հակամարտութեան նկատմամբ։ Պաշշար Ասատ խուսափած է բացայայտ հակահայ դիրքորոշումներէ՝ նոյնիսկ այն պարագաներուն, երբ Ատրպէյճան իսլամական ժողովներու մէջ կը փորձէր Ղարաբաղի հարցը ներկայացնել որպէս իսլամական համերաշխութեան խնդիր։ Հեղինակները կը նշեն, որ Դամասկոս կը փորձէր պահպանել յարաբերութիւնները երկու կողմերուն հետ՝ առանց անոնց մէկը ամբողջովին օտարացնելու։

Մեծ շրջադարձը պատահած է 2011-ի սուրիական պատերազմով եւ Թուրքիոյ ու Սուրիոյ յարաբերութիւններու կտրուկ վատթարացումով։ Քանի որ Ատրպէյճան սերտ ռազմավարական դաշնակիցն է Թուրքիոյ՝ «մէկ ազգ, երկու պետութիւն» գաղափարախօսութեան հիմամբ, Սուրիա կը սկսի Ատրպէյճանը դիտել Թուրքիոյ քաղաքականութեան ծիրէն ներս։ 2012-ին, Ատրպէյճան կը փակէ իր դեսպանատունը Դամասկոսի մէջ՝ ապահովական պատրուակներով, եւ երկկողմանի յարաբերութիւնները շուրջ տասներեք տարի կը մնան գրեթէ սառեցուած վիճակի մէջ։

Յօդուածը նաեւ կը քննարկէ սուրիական պատերազմի ընթացքին ատրպէյճանցի զինեալներու մասնակցութիւնը տարբեր խմբաւորումներու։ Ոմանք միացած էին ծայրայեղ սիւննի կազմակերպութիւններու, ուրիշներ՝ Իրանի աջակցութիւնը վայելող շիա ուժերու։ Ատրպէյճանի իշխանութիւնները մտահոգուած էին արմատական գաղափարախօսութիւններու տարածումով եւ Թուրքիոյ հետ համագործակցաբար կը փորձեն կանխել նոր զինեալներու տեղափոխումը Սուրիա։

Հեղինակները նաեւ կը նշեն, որ սուրիական հարցին մէջ Ատրպէյճանի քաղաքականութիւնը հիմնականօրէն համընկած է Թուրքիոյ մօտեցումներուն հետ։ Պաքու հրապարակաւ կ’աջակցի Թուրքիոյ զինուորական գործողութիւններուն Սուրիոյ հիւսիսը եւ աստիճանաբար իր արտաքին քաղաքականութիւնը կը ներդաշնակէ Անգարայի շրջանային ռազմավարութեան հետ։ Այս պատճառով ալ, Սուրիա յաճախ Ատրպէյճանը կը դիտէ Թուրքիոյ աւելի լայն դերակատարութեան շրջագիծին մէջ։

Ուսումնասիրութեան ամենէն կարեւոր բաժիններէն մէկը կը վերաբերի 2024-էն ետք ձեւաւորուած նոր իրավիճակին։ Հեղինակները կը պնդեն, որ Իրանի եւ Ռուսիոյ ազդեցութեան նահանջը Սուրիոյ մէջ, ինչպէս նաեւ Թրքամէտ իսլամական իշխանութեան ձեւաւորումը, նոր հնարաւորութիւններ կը ստեղծեն Ատրպէյճանի համար։ Թուրքիոյ աջակցութեամբ, Պաքու այժմ կը փորձէ ներգրաւուիլ Սուրիոյ վերակառուցման, ուժանիւթի, փոխադրութեան եւ շրջանային դիւանագիտութեան ոլորտներուն մէջ։

Յօդուածը նաեւ կը նշէ, որ Ատրպէյճան կը փորձէ ներկայանալ որպէս միջնորդ ուժ՝ մասնաւորաբար Թուրքիոյ եւ Իսրայէլի, իսկ ապագային թերեւս նաեւ Սուրիոյ եւ Իսրայէլի միջեւ։ Հեղինակներուն համաձայն, այս քաղաքականութիւնը մաս կը կազմէ Ատրպէյճանի աւելի լայն ձգտումին՝ բարձրացնելու իր կշիռը եւ տեսանելիութիւնը միջազգային բեմի վրայ։

Ուշագրաւ բաժին մը նաեւ կը վերաբերի Սուրիոյ հայկական համայնքին։ Հեղինակները կը նշեն, որ պատերազմը, արտագաղթը եւ շրջանային փոփոխութիւնները զգալիօրէն տկարացուցած են սուրիահայ համայնքի ժողովրդագրական եւ քաղաքական ազդեցութիւնը։ Անոնք նաեւ կ’ենթադրեն, որ Ատրպէյճանի աճող ներգրաւուածութիւնը Դամասկոսի հետ հաւանօրէն անուղղակի կերպով կը միտի նուազեցնելու Հայաստանի ազդեցութիւնը Սուրիոյ մէջ։

Յօդուածը կ’եզրակացնէ, որ Սուրիոյ մէջ Ատրպէյճանի աշխուժացումը մաս կը կազմէ աւելի լայն ռազմավարութեան մը, որով ան կը փորձէ ներկայանալ ոչ միայն որպէս յետխորհրդային փոքր պետութիւն մը, այլ որպէս շրջանային դերակատար՝ Կովկասէն անդին։ Սակայն հեղինակները կը շեշտեն, որ այս ամբողջ քաղաքականութիւնը տակաւին մեծապէս կախեալ կը մնայ Թուրքիոյ աջակցութենէն եւ Միջին Արեւելքի արագ փոփոխուող աշխարհաքաղաքական զարգացումներէն։

Վ.Թ.

Պատմութիւնը յաճախ կը թուի անվերջ կրկնուող խաղ մը։ Դէմքերը կը փոխուին, կայսրութիւնները կը կործանին, նոր սահմաններ կը գծուին, բայց ուժի տրամաբանութիւնը ընդհանրապէս կը մնայ նոյնը։ Մարդկութիւնը կը շարունակէ շարժիլ մեծ ուժերու, պատերազմներու, գաղափարախօսութիւններու եւ տնտեսական շահերու միջեւ՝ կարծես հսկայական ճատրակի տախտակի մը վրայ։

Այս միտքերը սկսան տողանցել, երբ առաջին անգամ ըլլալով ծանօթացայ եգիպտահայ արուեստագէտ Աննա Պողիկեանի եւ անոր նշանաւոր գործին՝ «The Chess Game»-ին (Տարբերակ21, 23 Մայիս 2026), ուր պատմական դէմքեր, ղեկավարներ, մտածողներ, զինուորականներ եւ անանուն մարդիկ, կանգնած ճատրակի նոյն տախտակին վրայ, կ’որոշեն պատմութեան հոլովոյթը։ Անոնք բոլորը տարբեր ժամանակաշրջաններէ եկած են, բայց միեւնոյն պատմութեան մէջ փակուած կը թուին։ Ոմանք շարժողներն են, ուրիշները՝ շարժուողները։ Այս գործին ուժը կը կայանայ այն իրողութեան մէջ, որ անիկա պատերազմն ու քաղաքականութիւնը չի ներկայացներ որպէս հեռաւոր պատմութիւն։ Անիկա ցոյց կու տայ, թէ ինչպէ՛ս ուժն ու իշխանութիւնը դարեր շարունակ մարդոց ճակատագիրները վերածած են ռազմավարական հաշիւներու։

Այսօր, երբ աշխարհը կ’ապրի նոր պատերազմներու, տնտեսական մրցակցութեան եւ արուեստական իմացականութեան (ԱԻ) սրընթաց զարգացման դարաշրջան մը, ճատրակի տախտակին պատկերը կը թուի աւելի իրական, քան երբեք։

Մեծ պետութիւնները կը պայքարին ազդեցութեան համար, փոքր երկիրները յաճախ կը վերածուին բանակցութիւններու կամ բախումներու թատերաբեմի, իսկ սովորական մարդիկ կը շարունակեն վճարել այս մրցակցութիւններուն գինը։ Ուքրանիոյ պատերազմը, Կազայի աղէտը, Միջին Արեւելքի լարուածութիւնները, տնտեսական պատժամիջոցները եւ աշխարհաքաղաքական դաշինքներու վերադասաւորումը կը յիշեցնեն, որ մարդկութիւնը տակաւին ամբողջութեամբ չէ հրաժարած ուժի ու իշխանութեան հին տրամաբանութենէն։

Բայց մեր ժամանակներու խաղատախտակը աւելի բարդ դարձած է։

Նախորդ դարերուն, ուժն ու իշխանութիւնը մեծ մասամբ զինուորական կամ տնտեսական բնոյթ ունէին։ Այսօր, տեղեկատուութիւնն ու թուային համակարգերը նոյնքան կարեւոր դարձած են։ Արուեստական իմացականութիւնը, հսկայ տուեալներու վերահսկողութիւնը եւ ալկորիթմները աստիճանաբար կը վերածուին ուժի եւ իշխանութեան նոր ձեւերու։

Մարդիկ այսօր ոչ միայն զէնքերով, այլ նաեւ տեղեկատուութեամբ կը կառավարուին։

Ընկերային ցանցերը կրնան հանրային կարծիք ձեւաւորել, վախ տարածել, բեւեռացում յառաջացնել կամ ազդել ընտրութիւններու ընթացքին։ Ալկորիթմները կը հետեւին մարդոց վարքագիծին, նախասիրութիւններուն եւ վախերուն։ Ժամանակակից մարդը յաճախ, առանց անդրադառնալու, կը դառնայ թուային ռազմավարութիւններու մասնակից մը։

Այս իմաստով, ճատրակի խաղը այլեւս միայն պետութիւններու միջեւ չէ։ Ան նաեւ պայքար մըն է մարդկային ուշադրութեան, յիշողութեան եւ գիտակցութեան համար։

Արուեստական իմացականութեան զարգացումը ա՛լ աւելի խորացուցած է այս հարցերը։ ԱԻ-ն այժմ կրնայ վերլուծել պատերազմներ, նախատեսել վարքագիծեր, պատրաստել քարոզչական բովանդակութիւն եւ նոյնիսկ ազդել քաղաքական որոշումներու վրայ։ Ոմանք այս բոլորը կը նկատեն մարդկային յառաջդիմութեան նոր փուլ մը, իսկ ուրիշներ՝ վերահսկողութեան աւելի նուրբ ու քողարկուած համակարգ մը։ Հոս հարցը միայն արհեստագիտական չէ, այլ՝ բարոյական։ Ո՞վ պիտի վերահսկէ այս համակարգերը։ Ո՞ւր կ’աւարտի որոշումներ կայացնելու մարդուն դերը, եւ ո՞ւր կը սկսի մեքենային միջամտութիւնը։ Երբ ալկորիթմները կը սկսին որոշել, թէ մարդիկ ի՛նչ պիտի կարդան, ինչէ՛ն պիտի վախնան կամ ինչպէ՛ս պիտի մտածեն, ազատութիւնը կը դառնայ աւելի խրթին ու բարդ հասկացողութիւն մը։

Այս բոլորին մէջ ամենէն մտահոգիչը թերեւս այն է, որ ժամանակակից մարդը կամաց-կամաց կը վարժուի այս խաղին։ Պատերազմները կը վերածուին առօրեայ լուրերու։ Մահերը՝ վիճակագրութեան։ Տեղահանութիւնները՝ քաղաքական վերլուծութիւններու։ Մարդկային ողբերգութիւնները արագօրէն կը սպառին տեղեկատուական հոսքին մէջ։ Մարդ արարածը կը շարունակէ դիտել աշխարհը այնպէս, կարծես անիկա հեռուէն դիտուող խաղ մը ըլլար։

Բայց իրականութեան մէջ, ճատրակի տախտակին վրայ գտնուող քարերը իրական մարդիկ են։ Անոնք ընտանիքներ ունին, յիշողութիւններ, կորուստի փորձառութիւններ եւ վախեր՝ ապագային հանդէպ։ Երբ մեծ պետութիւնները կը մրցին, ամենէն ծանր գինը շատ անգամ կը վճարեն անոնք, որոնք որոշումներ կայացնողները չեն եւ ոչ մէկ կապ ունին այդ խաղին հետ:

Աննա Պողիկեանի գործին մեծագոյն ուժը հաւանօրէն կը կայանայ հոն, որ ան դիտողին կը պարտադրէ հասկնալու, թէ պատմութիւնը վերացական հասկացողութիւն մը չէ։ Անիկա մարդկային ճակատագիրներու ամբողջութիւն մըն է։ Եւ թերեւս մեր ժամանակներու ամենէն վտանգաւոր պատրանքը այն է, երբ մարդիկ կը սկսին կարծել, թէ իրենք խաղատախտակէն դուրս են։

Որովհետեւ պատմութիւնը բազմիցս ցոյց տուած է, որ ճատրակի խաղերուն մէջ, երբեմն նոյնիսկ հանդիսատեսները ի վերջոյ կը վերածուին ճատրակի քարերու։

«Աննա Պողիկեան. Աննա Պողիկեանի գործերը պէտք է նայիս»։

Այս նախադասութիւնը շա՜տ լսեցի վերջերս, արուեստի դպրոցիս մէջ դասաւանդող արհեստավարժ նկարիչներու կամ արուեստի մասնգէտներու կողմէ, երբ գործերուս ներկայացման ոճը կը փորձէին վերլուծել, քննարկել, քննադատել։

Թէեւ Աննայի գործերը չէի տեսած, մտածմունքիս մէջ փայլակ մը արձակեց. անոր անունը հետաքրքրութիւնս շարժեց ։ Ժամանակակից արուեստի բնագաւառին մէջ ճանչցուած, հեղինակութիւն եւ կշիռ ունեցող հայ կին արուետագէտ մը, որուն երբե՛ք չեմ հանդիպած։

Առաջին քայլով՝ ընկերային ցանցերը պրպտեցի եւ գտայ «Անուշիկ լոլիկ»-ին, որ ըստ երեւոյթին, Աննային instagram-ի համար որդեգրած  կեղծանունն էր։

Սկսայ հոս-հոն տեղեկութիւններ, նկարներ փնտռել, ընկերային ցանցերու բոլոր անկիւնները պրպտել։

Լուսանկարներուն մէջ, Աննայի դէմքին արտայայտութիւնն ու անոր կերպարը բնորոշող գիծերը միահիւսուած են իր ներաշխարհին, անհնազանդութեան եւ ըմբոստութեան հետ։ Անհնար է չնշմարել ծովածիծառը յիշեցնող արծաթագոյն, խիտ մազերը, մեծ քիթին եւ պեխերուն տակ պահուըտած նրբակերտ բերանը, ինչպէս նաեւ վերին ծնօտին վրայ դեռ հաստատ մնացած միակ ակռան, որ երբեմն, ակամայ, դուրս կը մնայ շրթունքներուն բացուածքէն։

Վիզի գիրութենէն՝ պարարտութենէն ելած փխրուն ձայնին մէջ, սքանչացում արտացոլող աչքերուն խորքին տակաւին կը նշմարուի մանկութեան շող մը, պարզութիւն մը։ Ութսուն տարեկանին իսկ, ան կը պահպանէ աշխարհը թարմ մտքով կարդալու եւ մեկնաբանելու հասունութիւնը, երիտասարդական կորովը եւ վառուող հետաքրքրասիրութեան խայծը։

Ան ծնած է 1946-ին, Գահիրէ բնակող սփիւռքահայ ընտանիքի մը մէջ։

1960-ականներուն, ան կը սկսի յաճախել Գահիրէի Ամերիկեան համալսարանը, քաղաքական գիտութիւն ուսանելու՝ միջազգային քաղաքականութեան, պատմութեան եւ գաղափարական համակարգերու քննական ուսումնասիրութիւններու մէջ մասնագիտանալու նպատակով։

Հետագային, ան կը տեղափոխուի Մոնթրէալ, աւելի ազատամիտ, համարձակ շրջանակներու մէջ մխրճուելու եւ արուեստ ուսանելու համար։ Նախ` կը մտածէ խորանալ երաժշտութեան մէջ, սակայն կը սկսի լսողութեան լուրջ խնդիրներ ունենալ եւ հետեւաբար կ’որոշէ գծել, ներկել եւ քանդակել։

Քոնքորտիա համալսարանէն գեղանկարչութեան վկայական ստանալէ ետք, ան կը սկսի անընդհատ ճամբորդել, տեղափոխուիլ երկրէ երկիր, իր տեղը գտնելու եւ սերտելու, տեսնելու տարբեր մշակոյթներ, առեւտրական պատմութիւն ունեցող քաղաքներ։

Տեղահանուած ընտանիքի մը, ժողովուրդի մը խոցը, մինչեւ վերջ օտար մշակոյթներու, ազգերու հետ ապրելու շարաւոտ գաղափարը եւ անոր բերած հոգեկան եռքը հիմքն է իր գործերուն բովանդակութեան, ուր կ’անդրադառնայ գաղթի, բռնութեան, գաղութատիրութեան եւ ջնջուած պատմական յիշողութիւններու։

Հարցազրոյցներէն մէկուն ընթացքին, ան կը նշէ «եթէ չես պատկանիր (տեղի մը կամ խումբի մը) ուրեմն դուն քեզի կը պատկանիս»։

Միջազգային մակարդակի վրայ անոր հռչակը կը տարածուի 2012 թուականին, Documenta 13-ի իր մասնակցութեամբ։

2015-ին, Վենետիկի Պիէննալէին, Աննա Պօղիկեան կը մասնակցի Հայաստանի տաղաւարին, որ կը կրէր «Armenity» խորագիրը եւ կազմակերպուած էր Ս. Ղազար կղզիի Մխիթարեան վանքին մէջ։

Ան կը ներկայացնէ «Անի» խորագրով արուեստի տեղադրական համադրութիւն մը (installation), որ կ’արժեւորէր միջնադարեան հայկական մայրաքաղաք Անիի պատմամշակութային  հարստութիւնն ու աներկիւղ ոգին։

Անոր աշխատանքի ոճը՝ աթոռի մը բազմած, թուղթեր կտրատելով գեղանկարներ, արձաններ շինելու եղանակը, Հէնրի Մաթիսի գործելակերպը կը յիշեցնէ։ Սակայն մինչ Մաթիսի գործերը գեղեցիկը՝ դիւթական ու երանաւէտ աշխարհ մը կը ներկայացնեն, Աննային գործերը կ’արտացոլեն քաղաքական տգեղ իրականութիւնը ։

Վերջերս, Հայաստանի ազգային պատկերասրահին մէջ բացուեցաւ Աննա Պողիկեանի «Հիւսելու մաշկոյթ» խորագրով անհատական ցուցահանդէսը։ Ասիկա արուեստագէտին առաջին անհատական ցուցահանդէսնն է Հայաստանի մէջ։

Աշխատանքը սկսած է դէպի Հայաստանի հարաւը ճամբորդութենէ մը ետք, գիւղագիտական արխիւներու ուսումնասիրութիւններէ եւ Արցախէն տեղահան եղած կիներու հետ հանդիպումներէ ներշնչուած։

Ան ստեղծած է գծանկարներ, եւ արցախցի գորգագործերու աշխատակցութեան հնարաւորութիւն ընձեռելով՝ հիւսած եւ ցուցադրած են 37 ձեռագործ գորգեր։

Հայկականութեան առնչուող գործերէ հեռանալով, կ’ուզեմ անդրադառնալ Աննայի գլուխ-գործոց «The Chess Game» գործին, ուր ան արխիւներու խորքերէն դուրս կը բերէ եւ արձաններու կը վերածէ տարբեր ժամանակաշրջաններու պատկանող ղեկավարներ, մտաւորականներ գիտնականներ՝ պատկերելով անոնց վարքագիծը, հագուածքի ձեւն ու արտաքին տեսքը, միաժամանակ մատնանշելով անոնց ստեղծած բարդ խնդիրները, որոնք մինչեւ այսօր կը շարունակեն պատուհասել համաշխարհային քաղաքական խաղաղութիւնը։

«The Chess Game»-ին մէջ, Աննա  ճատրակի մե՜ծ խաղատախտակի մը վրայ կը տեղադրէ պատմական դէմքեր, ինչպէս՝ Մարի Անթուանեթը, Նիցչէն, Թոլսթոյը, նացի բժիշկ Արիպերթ Հայմը, նաեւ սովորական, անծանօթ մարդիկ կամ զինուորներ։

Այս դէմքերն են, որ կը վերահսկեն մարդկային ճակատագրի ձեւաւորման գործընթացը։

Թէ՛ քննադատ մտաւորական բարեկարգիչները, թէ՛ քաղաքական լարուածութիւններ, պատերազմներ եւ ցեղասպանութիւններ հրահրողները կանգնած են մէկ ռազմաբեմի վրայ՝ երբեմն իրարու դէմ, երբեմն ալ իրարու հետ։

Պողիկեանի համար պատմութիւնը պարզապէս վաւերաթուղթերու հաւաքածոյ մը չէ, ոչ ալ միայն երէկուան դէպքերուն կը պատկանի, այլ՝ անցողիկ ժամանակի բանականութեան, ամբողջ իրականութեան։ Պատմութեան պէտք է զգոյշ հետեւիլ, զայն ըմբռնել, թերեւս նոյնիսկ հաշուետուութեան կանչել։

2024-ին, ան Գերմանիոյ մէջ կ’արժանանայ հեղինակաւոր Wolfgang Hahn մրցանակին, որ կը տրուի ժամանակակից արուեստի այն ստեղծագործողներուն, որոնք կը վերամշակեն գեղարուեստական լեզուն եւ կը խախտեն պատկերին, պատմութեան ու յիշողութեան միջեւ գոյութիւն ունեցող պատնէշները։