Վերջին տասնամեակին Հայրենիքը հետզհետէ աւելի դարձած է աշխարհատարած հայութեան հանդիպման եւ միացման վայրը։ Աշխարհի տարբեր երկիրներէն հայեր կու գան Հայաստան՝ միանալու իրենց հարազատներուն եւ բարեկամներուն, միասին ապրելու յիշատակելի պահեր եւ ընտանեկան նոր պատմութիւններ ստեղծելու։ Այս այցելութիւնները միայն հարազատներու հանդիպումներ չեն։ Անոնք նաեւ Հայրենիքի հողին, կենցաղին, բարքերուն, աւանդութիւններուն եւ մշակոյթին հետ վերամերձեցման առիթներ են։ Հայրենիքի մէջ շատեր կը փնտռեն հինը, հարազատը, արժէքաւորը եւ այն գեղեցիկը, որ իրենց համար հայկականութեան հետ անքակտելիօրէն կապուած է։
Ասիկա, անշուշտ, չի նշանակեր, թէ Սփիւռքի մէջ այս բոլորը չկան։ Հոն ալ սերունդներ շարունակ մեծ ճիգով պահպանած են հայկական մշակոյթն ու աւանդութիւնները։ Երբեմն նոյնիսկ հայրենիքէն հեռու ապրիլը հայուն մէջ աւելի մեծ վճռակամութիւն ստեղծած է իր ինքնութիւնը, լեզուն եւ կենցաղային սովորութիւնները պահպանելու համար։
Բայց Հայրենիքի հողին վրայ այդ բոլորը ուրիշ զգացողութիւն կը ստանան։ Այն, ինչ Սփիւռքի մէջ յաճախ գիտակցաբար կը պահպանուի, Հայրենիքի մէջ կը միանայ հողին, միջավայրին եւ հայկական կեանքի բնական ներկայութեան։
Ահա թէ ինչու վերջին տարիներուն կարելի է նկատել նաեւ հետաքրքրական երեւոյթ մը. աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ ապրող ընտանիքներ կ՚ընտրեն Հայաստանի մէջ համախմբուիլ իրենց կեանքի կարեւորագոյն պահերուն։
Եւ այդ պահերէն ամենէն խորհրդանշականներէն մէկը հարսանիքն է։
Այսօր բազմաթիւ սփիւռքահայ երիտասարդներ կը փափաքին իրենց ամուսնութիւնը կնքել Հայրենիքի մէջ։ Անոնց հարազատները տարբեր երկիրներէ Հայաստան կու գան իրենց կարօտը առնելու եւ միաժամանակ վայելելու թէ՛ զիրար, թէ՛ Հայրենիքը։
Այսպիսով հարսանիքը ընտանեկան ուրախութենէ մը աւելին կը դառնայ։ Ան երբեմն կը վերածուի փոքրիկ համահայկական հանդիպման մը, ուր Լիբանանէն, Ֆրանսայէն, Միացեալ Նահանգներէն, Գանատայէն, Աւստրալիայէն կամ այլ երկիրներէ եկած հարազատներ նոյն սեղանին շուրջ կը հաւաքուին հայկական հողին վրայ։
Հայկական հարսանիքը իր բազմազան ու գեղեցիկ աւանդութիւններով ինքնին մշակութային հարուստ ժառանգութիւն մըն է։
Աւանդաբար առաջին քայլերէն մէկը խօսքկապն է։ Տղուն ընտանիքը կ՚այցելէ աղջկան ընտանիքին՝ անոր ձեռքը խնդրելու։ Ծնողներուն հաւանութեամբ երիտասարդը մատանի մը կը զետեղէ աղջկան մատին՝ ի նշան իրենց կապին։
Ապա կու գայ նշանախօսութիւնը՝ ազգականներու եւ բարեկամներու աւելի մեծ հաւաքով։ Տէր Հօր օրհնութեամբ զոյգը կը փոխանակէ մատանիները՝ պատրաստուելով կեանքի նոր փուլին։
Այդ օրէն կը սկսին նաեւ հարսանեկան պատրաստութիւնները։
Ժամանակին աղջկան ընտանիքը հարսնցուն կը պատրաստէր իր նոր կեանքին՝ անոր տրամադրելով օժիտ, անհրաժեշտ իրեր եւ յաճախ ընտանիքի կիներուն ձեռքով պատրաստուած ասեղնագործութիւններ։ Իսկ տղուն ընտանիքը կը ջանար նորապսակներուն համար հանգստաւէտ եւ ապահով ընտանեկան բոյն մը պատրաստել։
Այս սովորութիւններուն ձեւերը բնականաբար փոխուած են։ Բայց խորքին մէջ նոյն գաղափարը կը մնայ. ամուսնութիւնը միայն երկու անհատներու միութիւն չէ, այլ նաեւ երկու ընտանիքներու մերձեցումը։
Հայկական ժողովրդական եւ եկեղեցական կարգ մը տօներ եւս ժամանակին մաս կազմած են հարսանեկան սովորութիւններուն։ Միջինքին, որ կը զուգադիպի Մեծ Պահքի քառասնօրեայ շրջանի կիսուն, աղջկան կողմը յատուկ ուտեստներ եւ հիւրասիրութիւն կը պատրաստէր, իսկ տղուն ընտանիքը նուէրներով կը մասնակցէր ընտանեկան հաւաքին։
Համբարձման տօնը եւս իր ժողովրդական սովորութիւններով կապուած էր երիտասարդներուն, սիրոյն ու ապագայի սպասումներուն։ Դաշտագնացութիւններու ընթացքին վիճակ կը քաշէին եւ ժողովրդական քառեակներով ու ասացուածքներով կը փորձէին «կարդալ» իրենց բախտը։
Վարդավառը, Աստուածածնայ Վերափոխման տօնը, Խաչվերացը եւ ուրիշ տօներ եւս տարբեր շրջաններու մէջ իրենց տեղը ունեցած են նշանուած զոյգերու եւ անոնց ընտանիքներու կեանքին մէջ։
Այս սովորութիւններէն շատերը այսօր ամբողջութեամբ չեն պահպանուած։ Ժամանակները փոխուած են, ընտանիքները ցրուած են աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ, իսկ ժամանակակից կեանքի պայմանները միշտ կարելիութիւն չեն տար երկարատեւ արարողութիւններ կատարելու։ Սակայն անոնցմէ շատեր տակաւին կ՚ապրին՝ երբեմն նոյնութեամբ, երբեմն ալ նոր ձեւերով։
Հարսանիքի նախօրեակի ամենէն ուրախ սովորութիւններէն մէկը հինայի գիշերն է։ Հարազատները կը հաւաքուին սեղանի մը շուրջ՝ երգով, պարով եւ երաժշտութեամբ։ Աւանդական ձեւով փեսային կողմը թմբուկ-զուռնայով կ՚ուղղուի հարսնցուին տունը՝ տանելով հինայի զարդարուած ափսէն՝ մոմերով եւ կարմիր խնձորով։
Բայց նոյնիսկ այս սովորութիւնը մէկ ձեւ չունի։ Հայկական աշխարհը իր բազմազանութեամբ հարուստ է։ Երեւանցիին սովորութիւնը կրնայ տարբերիլ արցախցիէն, սասունցիէն, մուսալեռցիէն կամ ուրֆացիէն։ Իւրաքանչիւր շրջան իր հետ բերած է երգ մը, պար մը, ուտեստ մը, արարողութիւն մը կամ խորհրդանիշ մը։
Եւ երբ այս տարբեր աւանդութիւնները այսօր կը հանդիպին Հայաստանի մէջ, Հայրենիքը կարծես կը դառնայ անոնց բնական հանդիպավայրը։ Մեղրն ու լաւաշը, գաթան, խաշն ու խորովածը, հայկական միրգերը, տնական օղին ու գինին, տարազները, տարոսիկները, ժողովրդական երգն ու պարը հարսանիքին կը փոխանցեն այն հայկական շունչը, որուն համար շատ մը սփիւռքահայ ընտանիքներ կը որոշեն իրենց ուրախութիւնը Հայրենիքի մէջ ապրիլ։
Հարսն ու փեսան այլեւս միայն օրուան թագաւորն ու թագուհին չեն։ Անոնց շուրջ հաւաքուած ընտանիքը եւս կը վերագտնէ բան մը, որ առօրեայ կեանքին մէջ, աշխարհի տարբեր անկիւնները ցրուած, թերեւս միշտ զգալի չէ՝ միասին ըլլալու հայկական զգացումը։
Բնականաբար Հայաստանը այսօր փակ աշխարհ մը չէ։
Երիտասարդ սերունդները իրենց հետ կը բերեն նաեւ այն երկիրներուն սովորութիւնները, ուր մեծցած են։ Հայկական աւանդական հարսանիքին կողքին այսօր կարելի է տեսնել bridal shower, bachelor party, ամուսնութեան հրապարակային առաջարկ (proposal) եւ միջազգային հարսանեկան մշակոյթէն փոխ առնուած բազմաթիւ այլ սովորութիւններ։
Այս երեւոյթը անպայման հակասութիւն մը չէ։ Մշակոյթը երբե՛ք անշարժ չէ եղած։ Ան միշտ փոխ առած է, փոխած եւ իրեն յարմարցուցած։ Հարցը այն է, թէ նորին կողքին որքանո՛վ կը շարունակենք գիտնալ, արժեւորել եւ ապրեցնել մերը։
Որովհետեւ հայկական հարսանիքի արժէքը միայն այն չէ, թէ քանի հին սովորութիւն ճշգրտօրէն կրկնուեցաւ։ Անոր արժէքը նաեւ այն է, թէ այդ օրը մարդիկ որքանով զգացին, որ իրենց անձնական ուրախութիւնը մաս կը կազմէ աւելի մեծ ընտանեկան եւ մշակութային շարունակականութեան մը։
Այս բոլորը, անշուշտ, կարելի է իրականացնել նաեւ Պէյրութի, Փարիզի, Լոս Անճելըսի, Մոնթրէալի, Սիտնիի կամ աշխարհի որեւէ ուրիշ քաղաքի մէջ։ Սփիւռքի հայկական հարսանիքներն ալ ունեցած են եւ կը շարունակեն ունենալ իրենց առանձնայատուկ ջերմութիւնն ու հայկական շունչը։
Բայց Հայրենիքի մէջ բան մը եւս կ՚աւելնայ։
Հողը՛։
Այն հողը, որուն մասին սերունդներ պատմութիւններ լսած են, երգեր երգած եւ կարօտով խօսած։ Երբ աշխարհատարած ընտանիք մը հոն կը հաւաքուի հարսանիքի մը համար, տեղի ունեցածը միայն ամուսնութիւն մը չէ։ Տարբեր երկիրներու մէջ ծնած ու մեծցած հայեր քանի մը օրով դարձեալ նոյն աշխարհին մէջ կը գտնուին։ Կը քալեն նոյն փողոցներով, կը նստին նոյն սեղանին շուրջ, կը լսեն նոյն երաժշտութիւնը, կը պարեն նոյն պարերը եւ միասին նոր յիշատակներ կը ստեղծեն։
Թերեւս Հայրենիքի այսօրուան կարեւոր դերերէն մէկն ալ ճիշդ ասիկա է։ Ոչ միայն ըլլալ պետութիւն եւ աշխարհագրական տարածք, այլ նաեւ՝ հաւաքման վայր։
Վայր մը, ուր աշխարհի չորս կողմերը ցրուած հայը կրնայ գալ ոչ միայն անցեալը յիշելու, այլ նոր յիշատակներ ստեղծելու։
Ոչ միայն իր արմատները փնտռելու, այլ նաեւ նոր արմատներ ձգելու։
Եւ թերեւս այդ պատճառով ալ, երբ հայկական հարսանիքի մը երաժշտութիւնը կը հնչէ Հայրենիքի հողին վրայ, ան միայն երկու երիտասարդներու նոր կեանքի սկիզբը չ՚աւետեր։
Ան նաեւ փոքրիկ, բայց գեղեցիկ յիշեցում մըն է, որ աշխարհատարած հայութիւնը տակաւին ունի վայր մը, ուր կրնայ վերադառնալ, հանդիպիլ եւ դարձեալ իրարու միանալ։
Փառանձեմ Ֆագրաճեան-Տէմիրճեան
