Featured - Page 9

Լենա Պօղոսեան

Ծովու մակերեսէն շուրջ 1500 մեթր բարձրութեան վրայ, Լիբանանի հիւսիւսային կողմը, Մաքմէլ լեռան լանջերուն 6 Սեպտեմբերի առաւօտուն կը ծածանէին երկու դրօշ կողք-կողքի. լիբանանի՝ կարմիր, ճերմակ, կանաչն ու Հայաստանի՝ կարմիր, կապոյտ, նարնջագոյնը: Զղարթայի բարձրավանդակը գրաւող Էհտէն գիւղին մէջ այդ օր դարերու պատմութիւններ խանդաղատանքով կը պատմուէին՝ պարուրուած մէյ մը տէպքէին ու տրպաքէին, մէյ մըն ալ տհոլին ու տուտուկին հաճոյալի ձայներով: Այդ պարզապէս հողին մեղմ շրշիւնը չէր փջող զեփիւռին հետ, այլ հաւաքական յիշողութեան, ինքնութեան եւ համերաշխութեան համանուագ մը, որ անգամ մը եւս կը հնչէ նոյն երկինքին տակ. մեր սիրելի հիւրընկալ Լիբանանի ժողովուրդը անգամ մը եւս մեզ կ’ընդունէր՝ այս անգամ գիւղին մուտքին ու կ’առաջնորդէր դէպի գիւղին սիրտը եւ հոնկէ՝ բարձրուքները:

Մեր դպրոցական գրասեղաններուն ետեւ, մենք մանուկներս արդէն գիտէինք որ կը բնակինք մեր մայր հայրենիքէն՝ Հայաստանէն հեռու Լիբանանի մէջ, ուր մեր աչքերը առաջին անգամ տեսան արեւը եւ անոր հողն ու ջուրը սնուցին ոչ միայն մեր հողեղէն մարմինը, այլ՝ մեր միտքն ու հոգին: Իբրեւ լիբանանցի հայ մանուկներ ու պատանիներ մենք բոլորս լաւ կը յիշենք թէ ինչպէս մեր դասարաններուն մէջ, հայերէնի կողքին սորվեցանք արաբերէն լեզուն, ու կարճ ժամանակի մէջ Լիբանանն ու արաբերէնը դարձան մեր ինքնութեան կարեւոր մէկ մասը: Լաւ կը յիշեմ, երբ դասընկերներս անդադար հարց կու տային, թէ մենք ինչու պէտք է սորվինք արաբերէնը, մեր ուսուցչուհին դասը ընդհատելով միշտ կը կրկնէր. «ճիշդ է որ մեր հայրենիքը Հայաստանն է, բայց Լիբանանը դարձաւ մեր երկրորդ հայրենիքը, երբ ան ընդունեց մեզ. հոս՝ մենք առիթը ունեցանք հիմնելու մեր երկրորդ հայրենիքը»: Հետեւաբար արաբերէնը անհրաժեշտ էր մեր դպրոցին, ապա թաղին ու մեր հաւաքական կեանքի լայն շրջանակին մէջ՝ հաղորդուելու մեր նոր հայրենակիցներուն հետ, ծանօթանալու անոնց սովորութիւններուն, եւ անխուսափելի էր՝ մեր երկու ժողովուրդներու սովորութիւններն ու հաւաքական յիշողութիւնները պիտի կամրջուէին եւ բարեբախտաբար, թէեւ քիչ մը ուշ, անոնք գտան ներդաշնակութեան եւ համերաշխութեան ուղին:

Եւ այսպէս է, որ մշակոյթներու հանդիպումը բացառիկ առիթ մը հանդիսացաւ էհտէնցիին եւ Լիբանանի տարբեր շրջաններէն ժամանած լիբանանահայերուն՝ ծանօթանալու, խօսելու, եւ նաեւ պարելու ու երգելու միասին: Գեղեցիկ էր պատկերը, երբ մեր աւանդութիւններով ու սովորութիւններով հանդէս կու գայինք ու ձեռք կ’երկարէինք մեզ հիւրընկալողներուն՝ անոնք ինչպէս սրտբացօրէն կը սեղմէին այդ ձեռքերը, եւ տարբեր մշակոյթներով մէկ հայրենիքի զաւակները ազնուօրէն կը գծէին համակեցութեան գեղեցիկ մոզայիք մը:

Գիւղին հրապարակը հաւաքուած ներկաները իրենց ձեռքերուն երկու դրօշները պարզած միացան տապքէի պարով՝ հրաւէր մը, որուն ընդառաջեցին բոլոր լսողները, ու խումբը ուղղուեցաւ դէպի Եուսուֆ Պէք Քարամի ընտանիքին 18-րդ դարուն կառուցած բնակարանը. անոր մուտքի կողմը տարածուած էր լիբանանեան մշակոյթը ներկայացնող շուկան իր բեմով, իսկ շէնքին յետնամասը, որ յատուկ կամարներով շինուած քարաշէն աստիճաններով ճամբայ մըն էր, դարձած էր մերը՝ հայ մշակոյթը ներկայացնող շուկան իր բեմով: Հայու շինարար ոգին անգամ մը եւս կեանք տուած էր այդ դարաւոր ճամբուն, որուն գոյութիւնը նոյնիսկ գիւղացիները մոռցած էին: Հրապարակէն մինչեւ այդ հսկայ շէնքը քալելով, պարելով ու դրօշները բարձր ճօճելով միասին խառնուած էինք բոլորս: Շէնքին մուտքին մեզ դիմաւորեցին փայտեայ երկու զոյգ կերպարներ՝ մէկ զոյգը կը ներկայացնէր լիբանանեան տարազը, իսկ միւսը՝ հայկականը:

Տհոլին ու զուռնային ձայնը արդէն մեզ կ’առաջնորէր, իսկ էհտէնցիներ հարց կու տային, թէ այս ի՞նչ յատուկ ու հրապուրիչ նուագ մըն է: Անոնք՝ երիտասարդ, չափահաս ու տարեցը գաւազան բռնած հետեւեցան երաժշտութեան ու հասան մեր շուկան:

Վազվզող ու խաղցող մանուկներուն մէջ հետաքրքրութիւն մը արթնցած էր: Անոնք իրենց մեծերուն հարց կու տային, թէ այս դրօշները ի՞նչ են եւ որո՞ւ կը պատկանին՝ հետաքրքրութիւն մը, որ բնական, գեղեցիկ ու կենդանի պատկերով կը ներկայանար, զոր պիտի չմոռնային այդ օրէն անդին: Անոնց ծնողները կը բացատրէին, թէ այս մարդիկը հայեր են եւ մեր հիւրերն են այսօր միեւնոյն ատեն մեր քաղաքացիներն ու հարազատը. ո՜հ ինչ մեծ գնահատանք ու գոհունակութիւն էր ինծի համար լսել այդ բառերը, զոր ոչ մէկ բեմ կամ մրցանակ կրնար փոխանցել այդ վայրկեանի կենդանի պատկերը այս հողին վրայ, որ արդէն դարեր առաջ դարձած էր հայուն նոր հայրենքը: Ըստ կարգ մը պատմաբաններու, Մեծն Տիգրանի օրերէն հայեր հաստատուած են Լիբանանի հիւսիսը գտնուող այս վայրերուն մէջ: Մեզի միացող շատ մը Թրիփոլցի հայեր պատմեցին իրենց ամարանոց Էհտէնի պատմութիւնները, թէ ինչպէս անոնք հոն անցուցած են իրենց մանկութիւնը ու միատեղ ապրած էհտէնցիին հետ հարազատ ընտանիքներու պէս՝ աւելցնելով, թէ բազմաթիւ ընտանիքներու մականունները հաւանօրէն կու գան հայկական արմատներէ, ինչպէս Պաէհ, որ կը նշանակէ վաճառական եւ Սարգիս ընտանիքները:

Գիւղին առաջին նկարիչներն անգամ հայեր եղած են եւ նկարահանած են այդ հրաշալի եւ աստուածատուր բնութիւնը եւ ստորագրած են իրենց անունը «Ֆոթո Ժագ», «ֆոթո Երջան»: Գիւղին ամենահին եկեղեցիներէն մէկը՝ «Մար Սարգիս ու Պախօս»-ը  կառուցուած է 8-րդ դարուն եւ նուիրուած է նահատակ սուրբ Սարգիս զօրավարին: Հայ եկեղեցւոյ սուրբերէն է նաեւ Սուրբ Սարգիսը: Չհաստատուած տեսութիւններ նաեւ կ’ըսեն, թէ «Մարատա» անունը ծագում առած է Մարտիկ բառէն, որ կը նշանակէ ռազմիկ, զինուոր: Ըստ այդ տեսութիւններուն, բիւզանդացիները հայ լեռնցի մարտիկներ բերած են Հայաստանէն, որ լեռներէն իջնելով վնասներ պատճառեն այդ օրերուն դէպի հիւսիս արշաւող արաբական դաշտային բանակներուն: Այդ մարտիկները չեն վերադարձած Հայաստան եւ դարձած են մեր օրերու «մարատաները»:

Եւ այսպէս այդ գեղատեսիլ բարձրունքին վրայ, մէկ օրուայ մէջ, հինէն եկած բազմաթիւ պատմութիւններ լսեցինք, ապրեցանք ու ապրեցուցինք՝ հոն, ուր շատ վաղուց ապրած է մաս մը մեր ժողովուրդէն:

Էհտէնի երկինքն ու երկիրը մեզի հետ պարեցին ու երգեցին: Ծաղիկներու բուրմունքին ու խայտաբղէտ պտուղներու հոյլին խառնուեցան նաեւ արաբական քըպպէն ծեծելու ձայնը,  հայկական խորովածին ու խոհանոցին անուշահամ հոտը՝ իրենց մօտ կանչելով գիւղացիները, որոնք չբաւարարուեցան համտեսելով եւ մեծ գոհունակութեամբ անոնցմէ տարին իրենց տուները՝ հոն շարունակելու «քէֆը»: Հայ տիկիններ ներկայացուցին արժէքաւոր ձեռագործեր, նկարչութիւններ, կարպետներ ու զարդարանքներ՝ իբրեւ նմոյշներ մեր հարուստ մշակոյթին, իսկ էհտէնցին ներկաներուն հրամցուց պատառիկներ իր հարուստ մշակոյթէն:

Միաձուլուած ու կողք-կողքի, նոյն երկինքին տակ ու նոյն հողն ու ջուրը վայելող հոգեպէս կամրջուած ժողովուրդներ իրենց դարաւոր պատմութիւնը կեանքի բերին քանի մը ժամուայ ընթացքին: Թող երկար ապրին մեր մշակոյթը վերապրեցնողները, ծանօթացնողները եւ յատկապէս անոնք, որոնք ոչ մէկ ջանք կը խնայեն մշակոյթներ կամրջելու եւ նոր սերունդին դիմաց նոր հորիզոններ բանալով՝ միաժամանակ ճամբան կը հարթեն համագործակցութեան եւ համարկումի իրենց նմաններուն եւ իրենց շուրջը գտնուողներուն հետ: Կեցցէ՛ք:   

Հետագայ տեղեկութիւնները քաղուած են «Digital 2025: The State of Social Media» (https://tinyurl.com/ycx8vxva) տեղեկագրէն, որ հրապարակուած է DataReportal-ի կողմէ։ Այս տեղեկագիրը կը նկատուի աշխարհի ամենէն համապարփակ աղբիւրներէն մէկը՝ հասկնալու թէ ինչպէ՛ս մարդիկ կը գործածեն ընկերային ցանցերը՝ ընդգրկելով օգտագործման տուեալները, շարժառիթները, ժողովրդագրութիւնը եւ հարթակներու ստեղծման ու զարգացման նպատակները։ Նկատի առնելով, որ տեղեկագիրը բաւականին երկար է, պատրաստեցինք կարճ տարբերակ մը՝ լուսարձակի տակ առնելով կարեւոր դիտարկումները եւ վիճակագրական տուեալները՝ սկսելով համաշխարհային մակարդակի վրայ օգտագործողներու աճէն եւ անոնց առցանց անցուցած ժամանակէն, մինչեւ ազդեցիկ անձերու (influencers), ապրանքանիշերու եւ նորութիւններու դերը։ 

Այս տեղեկագիրը կը խօսի հետաքրքրական թիւերու մասին, բայց այս թիւերու ետին կը թաքնուի աւելի քան հարթակներու եւ տոկոսներու հոլովոյթ մը։ Անոնք վկաներն են քաղաքակրթական շրջադարձի մը։ Ընկերային ցանցերը ալ դադրած են միջոց ըլլալէ․ անոնք միաձուլուած են մեր առօրեայ կեանքին եւ սկսած են դառնալ մեր գոյութեան հիմքը, որով կ’ընկալենք մենք զմեզ եւ աշխարհը:

Բայց այս հոլովոյթին զուգահեռ, հիմնական բան մը աննկատելօրէն կը փոխուի։ Մարդկային կեանքը սկսած է շօշափելի եւ ջերմ յարաբերութիւններէն անցնիլ դէպի միջնորդուած յարաբերութիւններու դարաշրջան մը, ուր հասանելիութիւնը դարձած է շա՛տ դիւրին ու մատչելի, բայց մարդկային արգահատանքը, սէրն ու կարեկցանքը սկսած են աղքատնալ ու դատարկուիլ։ Թուայնացուած չէ միայն արհեստագիտութիւնը, այլ նաեւ մարդը․ մեր զգացումները, բարեկամութիւնները եւ նոյնիսկ պատկանելիութեան զգացումը օրըստօրէ կը ձեւաւորուին ալկորիթմերու եւ պաստառներու միջոցով։

Հոս կը ստեղծուի անհեթեթութիւն մը։ Մինչ ընկերային ցանցերը կապ ու մօտիկութիւն կը խոստանան, սակայն խորքին մէջ անոնք ընդհանրապէս հեռաւորութիւն կը ստեղծեն։ Թէեւ անոնք ձայներ կը մէկտեղեն ու կը բազմապատկեն, բայց բազմութիւն չէ որ կը ստեղծեն, ոչ ալ հաւաքականութիւն, այլ թիւեր, որոնք կը հաղորդակցին ալկորիթմներով (ալկորիթմի սահմանումը հետեւեալ կապով https://tinyurl.com/ym9yrfvw ), թիւեր՝ որոնք ենթակայ են ալկորիթմի կամքին: Թուային դարաշրջանի շուկայական արդիւնաւէտութիւնը կը սպառնայ մարդը վերածելու տուեալներու, յարաբերութիւնները՝ ջերմութենէ զուրկ կապակցութիւններու, իսկ ինքնութիւնը՝ սրբագրուած ու սրբագրելի դիմանկարի եւ յարափոփոխ տեղեկութիւններու:

Հոս կը ստեղծուի անհեթեթութիւն մը։ Մինչ ընկերային ցանցերը կապ ու մօտիկութիւն կը խոստանան, սակայն խորքին մէջ անոնք ընդհանրապէս հեռաւորութիւն կը ստեղծեն։ Թէեւ անոնք ձայներ կը մէկտեղեն ու կը բազմապատկեն, բայց բազմութիւն չէ որ կը ստեղծեն, ոչ ալ հաւաքականութիւն, այլ թիւեր, որոնք կը հաղորդակցին ալկորիթմներով (ալկորիթմի սահմանումը հետեւեալ կապով https://tinyurl.com/ym9yrfvw ), թիւեր՝ որոնք ենթակայ են ալկորիթմի կամքին: Թուային դարաշրջանի շուկայական արդիւնաւէտութիւնը կը սպառնայ մարդը վերածելու տուեալներու, յարաբերութիւնները՝ ջերմութենէ զուրկ կապակցութիւններու, իսկ ինքնութիւնը՝ սրբագրուած ու սրբագրելի դիմանկարի եւ յարափոփոխ տեղեկութիւններու:

Արհեստագիտութեան հետ մարդուն կապակցութիւնը ցոյց տալէն բացի, Digital 2025 տեղեկագիրը կը բացայայտէ, թէ դէպի ուր կ’ուղղուի մարդկութիւնը։ Գործարարներու եւ քաղաքականութեամբ զբաղողներու համար՝ ան ռազմավարական է, բայց հաւաքականութիւններու համար՝ գոյաբանական: Ան կը հանդիսանայ հրաւէր մը հարց տալու՝ արդեօք երբ աշխարհը կը թուայնացնենք, ակամայ մենք զմեզ ալ կը թուայնացնե՞նք՝ կորսնցնելով այն ջերմութիւնը, որ մեզ իսկապէ՛ս մարդ կը դարձնէ։

Այս շրջագիծին մէջ կ’արժէ յստակեցնել, որ մեր մեկնաբանութիւնները կը հիմնուին DataReportal-ի Digital 2025 տեղեկագրին մէջ ներկայացուած փաստերուն ու վիճակագրական տուեալներուն վրայ։ Նշեալ տեղեկագիրը, որ համաշխարհային մակարդակով կը նկատուի վստահելի աղբիւր, կը բացայայտէ ոչ միայն օգտատէրերու թիւերու աճը, առցանց անցուցած ժամանակը եւ հարթակներու բազմազանութիւնը, այլ նաեւ անուղղակի կերպով կը մատնանշէ այն հասարակական ու մշակութային փոփոխութիւնները, որոնց մասին վերոյիշեալ դիտարկումները կը խօսին։ Թիւերէն անդին, այս ցուցանիշները փաստեր են, որոնք կը հաստատեն մեր առօրեային մէջ ընկերային ցանցերու խորացող ազդեցութիւնը։

Համաշխարհային գործածութիւն եւ ծաւալ

• Ներկայիս կան 5.24 միլիառ գործուն ընկերային ցանցերու հաշիւներ՝ ներկայացնելով աշխարհի բնակչութեան աւելի քան 60%-ը (+4.1% տարեկան աճ)։
• Համացանց գործածողները՝ 94.2%, մեծ տարբերութիւններով՝ 97% Արեւելեան Ասիոյ մէջ (WeChat-ի շնորհիւ) ի դիմաց <50% Ենթասահարեան Ափրիկէի  շրջաններուն մէջ։

Օգտագործման պատճառները

• Գլխաւոր շարժառիթներ՝ կապի մէջ մնալ (50.8%), ազատ ժամանակի զբաղում, եւ նորութիւններու մասին կարդալ (34.5%)։
• Չափահասները կը նշեն միջին հաշուով 4.66 հիմնական պատճառ, երիտասարդները կը նախընտրեն նորութիւնները, իսկ տարեցները՝ լուրերը։

 Որո՞ւ կը հետեւին օգտատէրերը

• Կէսէն պակասը կը հետեւի ընտանիքին եւ բարեկամներուն։ Ամենէն աւելի հետեւորդ ունին երգիչներ, դերասաններ, զբաղումի, զուարճութեան եւ կատակի հաշիւներ, պատկերասփիւռի եւ սինեմայի լուրերու հարթակներ (աւելի տարեցներուն մօտ), եւ ապրանքանիշերու մասին տեղեկութիւններու էջերը։
• Երիտասարդները միջին հաշուով կը հետեւին 4.87 տեսակ էջերու, մինչ տարեցները (65+) միայն 2.21։

Ազդեցիկ անձեր (Influencers)

• Համաշխարհային մակարդակով՝ 22%-ը կը հետեւի ազդեցիկ անձերու։
• Ամէնէն բարձր հետաքրքրութիւնը՝ կիներ 16–24 տարեկան (30.8%), ամենէն ցած՝ տղամարդիկ 65+ (4%)։
• Շրջանային տարբերութիւններ՝ Ֆիլիփին (45%), Պրազիլ (41.8%), ի դիմաց Ռուսիոյ (6.7%)։

 Ապրանքանիշեր եւ հարթակներ

• Չափահասներու 50%-ը կը պրպտէ ընկերային ցանցերը՝ ապրանքանիշերու մասին տեղեկութիւն ստանալու։
• Ամէնէն բարձր թիւեր զարգացող շուկաներու մէջ՝ Նիճերիա (70%), Ինտոնեզիա (66.7%), Պրազիլ (64.6%)։
• Հարթակներ՝ Instagram (62.3%), Facebook (52.5%), TikTok (51.5%)։

Լուրեր ընկերային ցանցերուն մէջ

• Թէեւ հարթակները կը պնդեն հակառակը, լուրերը կը պահեն իրենց ուժը։ Ընկերային ցանցերու հետեւող չափահասներու 37%-ը Facebook կը գործածէ լուրերու համար, եւ 57.3%-ը՝ գիտակցաբար։
• Լուրերու նկատմամբ հետաքրքրութիւնը կ՚աճի տարիքով՝ 29% (16–24) ի դիմաց 41% (55–64)։
• Ամէնէն բարձր ներգրաւուածութիւնը՝ Նիճերիա, Պրազիլ, Թուրքիա, Յունաստան։ Ամէնէն ցածը՝ Իսրայէլ, Սէուտական Արաբիա, Եգիպտոս, Ճափոն, Հարաւային Քորէա։

Աշխատանքի առնչուած գործածութիւն

• Համաշխարհային օգտատէրերու 38.3%-ը ցանցեր կ՚օգտագործէ աշխատանքային նպատակով։
• Ամենէն աւելի՝ Նիճերիա, Հարաւային Ափրիկէ, Պրազիլ, իսկ նուազագոյնը՝ Ճափոն (միայն 1/12) եւ Հարաւային Քորէա (13.5%)։
• Ամէնէն աշխուժը՝ 35–44 տարեկանները, եւ աւելի շատ տղամարդիկ քան կիները։

 Մարզական

• 23.6% կը նշեն մարզական հետաքրքրութիւնը իբրեւ գործածութեան պատճառ (+8.2% երկու տարիէ ի վեր)։
• Տղամարդիկ (30.1%) գրեթէ կրկնապատիկ՝ կիներու (16.7%) համեմատ։
• Ամենէն աւելի հետաքրքրութիւն՝ 25–34 տարեկան տղամարդիկ։

Տրամադրուած ժամանակ

• Միջին առօրեայ ժամանակը՝ 2ժ21վրկ, 10 վայրկեանով պակաս բաղդատած երկու տարի առաջուայ ժամանակին։
• Կիներ 16–24 տարեկան գրեթէ 3 ժամ/օրը, իսկ տղամարդիկ աւելի նուազ։ Տարբերութիւնը կը մնայ 25 վայրկեան։
• Կիներ 55–64 տարեկան աւելցուցած են 6 վայրկեան, նոյն տարիքի տղամարդիկ՝ նուազեցուցած 4 վայրկեան։

Հարթակներու բազմազանութիւն

• Միջին հաշուով՝ 6.83 հարթակ/ամիս։ Ամենէն բարձրը՝ Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ (8.62), Ֆիլիփին (8.36), Մալիզիա (8.12)։
• Ամէնէն ցած՝ Ճափոն (3.5) եւ Հարաւային Քորէա։
• Ամէնէն շատ գործածողները՝ կիներ 16–24 (7.76 հարթակ/ամիս)։

Օրիորդ Մարին մեր դպրոցի նախակրթարանի բաժինին ուսուցչուհիներէն էր։ Ան փոքր կարգերուն թուաբանութիւն կ՛ուսուցանէր։ Դէմքը ժպիտով ու ջերմութեամբ համակուած՝ մտերմութիւն կ՛արտացոլէր․ խօսակցութիւնն ալ համակրելի եւ ոգեշնչող՝ զրոյցի յարմար առիթ մը կ՛ընծայէր ։ Ան մեզի թաղեցի էր եւ մօրս ալ բարեկամուհի։ Առտուները, երբ ես ու մայրս, մեր շէնքի անկիւնադարձին, դպրոցական պասը կը սպասէինք, օրիորդ Մարին իր երկու զաւակներուն՝ Րաֆֆիին եւ Սիւզանին հետ, դիմացի շէնքէն դուրս կու գար եւ դէպի մեզ կ՛ուղղուէր, որ նոյն պասով դպրոց մեկնէինք։ Ամուսինը լքած էր զիրենք եւ հեռացած երկրէն։ Թաղեցիներէն ոչ ոք գիտէր թէ ինչո՞ւ․․․ այնուհետեւ ոեւէ մէկը արդարացուցիչ պատճառաբանութիւն մը չէր գտած այս «անհիմն» արարքին։

Ամառնային արձակուրդը կը պատրաստուէր հրաժեշտ տալու, բայց իր ազատութեան հովերը տակաւին կը թեւածէին մտածումներուս մէջ։ Օրերը կը նեղնային, կարծես ժամանակը ինք կը շշնջար, թէ վերամուտը կը մօտենար։ Վերամուտ, որ յաճախ խառն զգացումներու եւ ակնկալութիւններու հետ միաձուլուած կը յայտնուի, ինչպէս աշունը իր փոփոխական բնութեամբ։ Նոր սկիզբի մը պատկերացումով՝ սիրտս կը բաբախէր, բայց խանդավառ էի կրկին հանդիպելու դասընկեր-դասընկերուհիներուս եւ բաժանեկցելու ամռան մեր յիշատակները։ Աշնան առաւօտ մըն էր, տերեւաթափ ծառերուն յատակը՝ դեղին ու ոսկեգոյն շղարշով մը ծածկուած, կարծես գորգ մը կը փռէին քայլերուդ տակ, իսկ մեղմ հով մըն ալ դէմքդ կը շոյէր, երբ ես ու մայրս Մարտիկեան Վարժարան ուղղուեցանք․ արձանագրութիւնները, ինչպէս նաեւ՝ գիրքերու եւ տետրակներու վաճառքը սկսած էր։

Դպրոցին սրահը՝ Հայերէն լեզուի ուսուցչուհին, օրիորդ Գոհարը մեզ դիմաւորեց եւ ժպիտ մը ծաղկեցաւ իր սեւ ու գրաւիչ աչքերուն մէջէն։

—Լի՛զա, արդէն չորրորդ դասարան պիտի անցնիս։ Ի՞նչպէս էր ամռան արձակուրդդ— ըսաւ։

—Լաւ Էր, օրիորդ— ըսի ժպտալով։

Ան մեզի յանձնեց այդ տարեշրջանի գիրքերը։ Պարոն Սարգիսն ալ, որ  երգեցողութեան եւ այլ կարգերու Հայերէն լեզուի ուսուցիչ էր, դասացուցակ եւ տետրակները յանձնեց։ Երբ Օրիորդ Մարին չտեսանք, մայրս հարցուց, թէ ան դպրոց եկա՞ծ էր այդ օրը։  Տեղեկացանք թէ, քառորդ ժամ առաջ մեկնած էր դպրոցէն, որովհետեւ կարեւոր ժամադրութիւն մը ունէր։

Ես ու մայրս, երկու մեծ տոպրակներով, դէպի Անթիլիասի հրապարակը քալեցինք, ուրկէ թաքսիով մը տուն պիտի վերադառնայինք։ Վայրկեան առաջ կ՛ուզէի տուն հասնիլ եւ նոր գիրքերուն էջերը մէկիկ-մէկիկ թերթել։ Խանդավառ էի, որովհետեւ նոր գիրքերու եւ տետրակներու գրաւիչ բոյրն ու պատկերազարդ էջերը, կարծես զգայարանքներդ կը զարթնեն եւ որոշ ոգեւորութիւն մը կը  ներշնչեն, ինչպէս երբ գեղեցիկ պատկերներով՝ հեքիաթային չքնաղ աշխարհ մը կը պարզուի դիմացդ։

 Հրապարակ հասանք եւ նկատեցինք թէ մարդիկ ինչ-որ բանի մը շուրջ բոլորուած են։ Աւելի մօտեցանք եւ տեսանք կին մը՝ արիւնլուայ եւ ուշաթափ, գետին փռուած էր։ Փորձեցինք ճեղքել այդ շրջագիծը եւ անակնկալը շատ մեծ էր․․․մայրս յանկարծ ճչաց։

—Օ՜հ, Մա՛րին է․․․Մարի՜ն․․․

Շատեր կ՛աշխատէին ուշքի բերել զինք, հոն գտնուող վաճառատուներու աշխատաւորները նոյնպէս կը փորձէին օգտակար դառնալ, սակայն ապարդիւն․․․

Ի՞նչ պատահած էր․․․ներկաներէն մէկը ըսաւ թէ, ինք տեսած էր՝ հեծանիւով պատանի մը, որ օրիորդ Մարիին բախելով զայն գետին փռած էր։ Գլուխն ալ զարնուած էր ճամբուն ծայրը գտնուող քարի պատնէշին, որ կամուրջին եզերքն էր եւ որուն տակէն կ՛անցնէր Անթիլիասի գետը։

Ժամանակը կարճ էր, վայրկեանները ծանր եւ ճակատագրական․․․

Մայրս թաքսի մը ապսպրեց, ինքը ետեւը նստաւ, օրիորդ Մարիին ալ տեղաւորեցին մօրս քովը, գլուխը՝ մօրս ուսին վրայ թեքած։ Իսկ ես առջեւը նստած՝ գիրքերու եւ տետրակներու տոպրակներով ծանրաբեռնուած։

ես գիրքերուս հետ տուն պիտի վերադառնայի, իսկ մայրս ալ օրիորդ Մարիին հետ հիւանդանոց։ Բարեբախտաբար հիւանդանոցը մօտ էր։ Երբ թաքսիին մէջ ետեւ դարձայ, որ մօրմէս տան բանալին առնեմ, տեսարանը ահարկու էր․․․ Օրիորդ Մարիին գլխուն արիւնահոսութիւնը, մօրս հագած բաց կապոյտ շապիկը ամբողջութեամբ կարմիրով ներկած էր։

Տուն վերադարձայ եւ գիրքերուն տոպրակը մէկ կողմ դրի։ Սեւ միտքերը խանդավառութիւնս խեղդեցին եւ խառնաշփոթ մտմտուքներ յառաջացուցին։

—Ի՞նչ պիտի ըլլար օրիորդին ճակատագիրը։

—Հապա եթէ չապրէր․․․

Եկար ժամեր անցան․ Տան մէջ բոլորս անհամբեր կը սպասէինք մօրս վերադարձին։ Իրիկնամուտին՝ երբ մայրս տան դռնէն ներս մուտք գործեց, փորձեցինք իր դէմքի արտայայտութենէն բան մը կռահել։ Սակայն մօրս դէմքին հանդարտութիւնը հանգստացուց մեզ։ Օրիորդ Մարին վիրաբուժական գործողութեան մը ենթարկուած էր, որ երկար ժամեր տեւած էր։ Անոր մօտիկ պարագաները նոյնպէս հիւանդանոց եկած էին։ Գործողութիւնը յաջող ընթացած էր, բայց․․․ դժբախտաբար ան կորսնցուցած էր իր յիշողութիւնը։

Ամիսներ անցան, օրիորդը չտեսանք, բայց իր լուրերը կ՛առնէինք իր եղբայրներէն, որոնց հոգատարութեան տակ կը մնար ան։ Առողջական վիճակը աւելի կայուն էր, սակայն հեռացած էր իր առօրեայ աշխուժ կեանքէն, ուսուցչական ասպարէզէն եւ գրեթէ «ամէն ինչէ»։ Քանի մը տարի ետք, օրիորդ Մարին եւ իր զաւակները փոխադրուեցան Ամերկայի Միացեալ Նահանգներ։ Իմացանք թէ, յիշողութիւնը սկսած է կամաց-կամաց վերագտնել։ 

Մօտաւորապէս տասնեւհինգ տարի առաջ, օրիորդ Մարին իր զաւակներուն հետ Լիբանան այցելեց եւ իր  բնակած նախկին թաղին մէջ տուն մը վարձեց։ Մայրս տակաւին ողջ էր․ որոշեցինք հանդիպիլ։ Շատ յուզումնախառն պահեր էին, երբ երեսուն տարի ետք, երկու բարեկամուհիներ իրարու հանդիպեցան։ Յուշերու ալիք մը ստեղծուեցաւ․ ժպիտները եւ արցունքները խառնուեցան։ Նոյնիսկ եթէ ժամանակն ու տարիքը փոխած էին անոնց արտաքինը, սակայն ջերմութիւնն ու անկեղծութիւնը տակաւին կը ցոլային անոնց յարաբերութեան մէջ։

Սիւզանը ինծի դառնալով՝ ըսաւ։

—          Լի՛զա, անկարեկի է որ մոռնանք ․․․ մայրդ՝ մօրս կեանքը փրկեց․ մօրդ կատարածը «գին» չունի։

Ներկայիս կարելի՞ է անշահախնդիր բարեկամութիւններ նշմարել, որոնք նոյնիսկ տարիներու ճեղքերուն ընդմէջէն տակաւին կը գոյատեւեն ու կը մնան անփոփոխ։ Բարեկամութիւններ, որոնք բառերով չեն արտայայտուիր, այլ սիրտի խորքերէն կը ծլին եւ ամբողջ հոգիով կը զգացուին ու կ՛ապրուին։ Կա՞ն արդեօք դպրոցական աշակերտներ, որոնք խանդավառ են իրենց դպրոցական նոր գիրքերով։ Ինչպէս ըսած է Յովհաննէս Թումանեան՝ «Գիրքը լոյս է, առանց գիրքի մարդը մթին մէջ կ՛երթայ»։ Մեր դասագիրքերը թող շարունակեն նոր սերունդին ճամբան լուսաւորել եւ ոգեշնչել դէպի աւելի շողշողուն ապագայ։

Լիզա Բանճարճեան Թելվիզեան

Լուսնի մեղմ հայեացքի մեղմ շղարշում
Սիրահարները գաղտնի լաբիրինթոս են գտնում,
Ուր պտտւում են, պտտւում,
Ինչպէս սրտերը սիրահար,
Որ բաբախում են, տրոփում:

Լուսինը թափում է իր ոսկեայ փայլը
Սիրահարների երազանքների վրայ,
Նրանց յուսադրող աչքերի վրայ,
Լռութեան մէջ է սէրն ամբողջանում:

Եթէ շշուկով քամին համարձակուի ներխուժել
Նրանց սիրաբանութեան գաղտնարանը
Այնտեղ չի գտնի նրանց մենութեան մէջ,
Նրանք գրկուած են,
Այնքան սեղմ, խճճուած,
Նրանք հազիւ են շնչում,
Սիրոյ կոկոնի մէջ նրանք մեղմ թրթռում են:

Սէրը նրանց հոգու լեզուն է,
Շնորհուած ուժ,
Որ նրանց դարձնում է ամբողջական,
Իրար մէջ նրանք գտնում են իրենց մուսային,
Իւրաքանչիւր սրտի բաբախում սէրը թարմանում է:

Տարուած լուսնի ոսկէ երանգով,
Անտեսանելի, անզգալի ինքնազգացութեամբ
Նրանք չեն տեսնում երկնային լոյսը,
Որովհետեւ նրանք
Միմեանց ամենապայծառութեամբ են ողողուած։

Նրանց սրտերը ներդաշնութեան քնքուշ ռիթմով
Շնչում են իրենց եթերային պրիզմայում,
Շշուկների, հպումների, մեղմ ու սուր չզգացողութեամբ,
Լուսնի լոյսի ներքոյ նրանց սէրը համայնատարած է:

Լուսնի գրկախառնութեան մոգութեան մէջ,
Սիրահարները պարում են տիեզերքում կորած,
Լուսինը, նրանց լուռ վկան է վերեւում,
Լուսնկայի մէջ նրանք խոստանում են իրենց սէրը:

Այսպիսով, լուսնեակ գիշերուայ հմայքի տակ,
Նրանք լցւում են սիրոյ անսպառ լոյսով,
Ամէն պահ մի գանձ, փափուկ եւ հանգիստ,
Իրար սիրափափուկ գրկերում:

Լուսնի քնքուշ փայլանքի շղարշում
Սիրահարների երդումները յաւէրժ են,
Լոյսի ներքոյ նրանց սրտերը միահիւսւում են,
Աստուածային սիրոյ հմայքով:

Մէկ, երկու, երեք, չորս,… փու-փու-փու վրադ է, կաց, փո՜ւլ, ֆինիշ եւ երբեմն ալ «մենք կը խաղանք անտառին մէջ, երբ որ գայլը հոս չէ, գա՜յլ, գա՜յլ ո՞ւր ես դուն…», եւ երկա՜ր է շարքը այն խաղերուն, զորս երբ յիշենք անմիջապէս կը փոխադրուինք դէպի մեր մանկութիւնը: Ասոնք էին մեզմէ շատերուն մանկութեան թաղային խաղերը: Իսկ եթէ պատահէր որ քանի մը տարեցներ աղմուկէն գանգատելով դիմէին քահանային կամ թաղապետին, անոնք կը պատասխանէին, «այս փոքրերը մեր օրհնութիւններն են եւ մեր գոյատեւման գրաւականը, պէտք է զանոնք գրկենք եւ ոչ թէ քշենք դէպի օտար թաղեր»:

Դպրոցէն տուն վերադարձիդ, բախտաւոր էիր եթէ շատ դաս չունենայիր, այլապէս դժուար պիտի ըլլար միանալ խաղընկերներուդ, որոնք արդէն քեզմէ առաջ հասած կ’ըլլային փողոց եւ անոնց ձայնը կը ծակէր ականջդ եւ ալ սորվելիքդ խելքդ չէր մտներ: Բարեբախտաբար եւ ընդհանրապէս շատ արագ դասերս սորվելէ ետք, գնդակս առնելով կը միանայի թաղեցի խաղընկերներուս: Թէեւ մեր փողոցը խաղցողները ընդհանրապէս մանչ էին, մէկ-երկու աղջիկ կը միանային անոնց, որոնցմէ մէկը ես էի, սակայն միասին համերաշխութեամբ կը խաղայինք, ըլլա՛յ պարտութեան, ըլլա՛յ յաղթանակի ատեն եւ կը մնայինք թաղեցի, սիրով ու համերաշխ ընկերներ: Դժբախտաբար այսօր կը նուազի թաղերուն մէջ խաղցող պատանիներուն թիւը, մանուկները հասակ կ’առնեն իրենց տուներուն մէջ յաճախ վստահուած ծնողքէն տարբեր խնամողի մը՝ օժտուած այժմէական ելեկտրոնիք խաղերով: Հետեւանքը՝ ոչ-ընկերային մանուկներ եւ անձնակեդրոն նոր սերունդ մը:

Փակագիծ մը բանալով՝ նախ անդրադառնանք խաղի կարեւորութեան՝ մանուկներու եւ պատանիներու բնական ու առողջ զարգացման հոլովոյթին մէջ (ներող եղէք մասնագիտական այս միջամտութեանս)։ Այսօր, համաշխարհայնացման զուգահեռ յառաջացած համացանցի եւ բջիջայինի արագ աճին ազդեցութեան տակ, մանուկները աստիճանաբար կը հեռանան առողջ խաղերու եւ անոնց մթնոլորտին մէջ հասակ առնելու միջավայրէն։ Ցաւօք, վերահսկողութենէ հեռու մնացող համացանցն ու ցանցային խաղերը կը ներթափանցեն մեր երեխաներու կեանքին՝ նոյնիսկ ապահով նկատուած անոնց տուներու եւ դպրոցներու միջավայրին մէջ։ Հին ժամանակներէն ի վեր, մանկավարժեր կ’ընդգծեն խաղին կարեւորութիւնը մանուկին առողջ զարգացման համար։ Բաւական է նշել անունը մանկապարտէզի հիմնադիր Ֆրիտրիք Ֆրէպէլի (Friedrich Fröbel, 1782 – 1852), որուն համաձայն խաղը մանուկին ուսուցման եւ ինքնարտայայտման էական միջոցներէն մէկը կը հանդիսանայ։ Իսկ Մարիա Մոնթեսորի (Maria Montessori,1870 – 1952) խաղը կը նկատէր «երեխային մէկ աշխատանքը»՝ կարեւոր ոչ միայն անոր մտաւոր, այլեւ զգացական զարգացման։ Մինչեւ այսօր գոյութիւն ունին յատուկ դպրոցներ, որոնք կը կրեն Մոնթեսորիի անունը եւ կը հետեւին անոր մանկավարժական սկզբունքներուն ու մեթոտաբանութեան։ Արդի հետազօտութիւնները նաեւ կը հաստատեն, թէ խաղը՝

ա․ կը զարգացնէ ուղեղը, մտածելու կարողութիւնը եւ ստեղծագործականութիւնը։

բ․ կը խթանէ ընկերային հմտութիւններ, ինչպէս՝ ուրիշներու հանդէպ կարեկցանք եւ համագործակցութիւն ընկերներու հետ։

գ․ կ’օգնէ կառավարելու զգացումներն ու յոյզերը, ինչպէս նաեւ կը սորվեցնէ յաղթահարել ընկերային վիճակներ, ինչպէս՝ կարգի սպասել, յարգալիր ըլլալ եւ ուշադիր մտիկ ընել:

դ․ կը բարելաւէ շարժողական հմտութիւնները (հոգեշարժունակութիւնը՝ մտքին եւ մարմնին միջեւ կապը, որ կ’օգնէ սահուն եւ համակարգուած շարժելու) եւ ընդհանրապէս մկանային ու ֆիզիքական առողջութիւնը։

Այսօր շատ մը ծնողներ կը գանգատին, որ երեխան դպրոց կ’երթայ, բան մը չ’ըներ մանկապարտէզին մէջ եւ ժամանակը կ’անցնէ միայն խաղալով: Այս ընդհանրացած արտայայտութիւնը երբեք հիմք չունի, որովհետեւ խաղի միջոցով բազմաթիւ հմտութիւններ կը փոխանցուին երեխային. խաղը երեխան ներգրաւելու միջոցն է: Մանկավարժներ քաջ ծանօթ են «խաղին օրէնքներուն» ու այդ ճամբով մանուկին կը փոխանցեն կարեւոր հմտութիւններ: Մէկ խօսքով, խաղը կը հանդիսանայ անոնց աշխարհէն ներս թափանցելու բանալին: 

Թաղային մեր խաղերը շատ բաներ սորվեցուցին մեզի: Կը յիշեմ երբ գնդակս կորսուէր բոլորը միասին կը սկսէին փտռել զայն: Երբ մէկը արկածով վիրաւորուէր խաղի ատեն, բոլորը վրայ կը հասէին կամ կը փութային օգնութիւն կանչելու: Իսկ երբ պատահէր որ տնեցիները բացակայ են, անկարելի էր որ ընկերներդ քեզ առանձին ձգէին. միշտ իրենց տան դուռը բանալով պատրաստ էին քեզ ընդունելու եւ շատ անգամ իրենց սեղանակից դարձնելու մինչեւ ծնողքիդ վերադարձը: Թաղային մեր խաղերու կողքին, նաեւ ունէինք պատշգամէ պատշգամ իրարու տուն ցատկելու ճկունութիւնը, որ թէեւ վտանգաւոր, սակայն օգնութեան հասնելու ոգին էր, երբ դրացիդ իր տան բանալին կորսնցուցած է կամ տան մէջ մոռցած: Կար նաեւ սովորութիւն մը, որ եթէ մեր ծնողները դրացիներով միասին տեղ մը ունէին երթալիք, օրինակ՝ հիւանդի մը այցելութիւն կամ ցաւակցութիւն, մեր բոլորը կը հաւաքէին մէկ հոգիի տան մէջ եւ ընկերներուն ամենէն մեծը կը նշանակէին հսկիչ: Մենք այս պարագային ալ ունէիք յատուկ խաղ մը, որ կը կոչուէր պահուած առարկայ փնտռել, ուր մենք միասնաբար կը պահէինք որոշուած առարկայ մը, իսկ մէկ հոգի կը ստանձնէր զայն փնտռելու պատականութիւնը: Պատահեցաւ որ մեր հսկիչին ձեռքի ոսկի մատանին պիտի պահէինք, եւ երբ ան անմիջապէս աչքը բացաւ փնտռելու պահուած առարկան՝ մեծ քոյրս արագ ու ճկուն շարժումով մը իր բերնին մէջ փորձեց պահել մատնին, բայց այդ արագ շարժումը վերջ գտաւ մատանին կուլ տալով. կարծեմ մինչեւ այսօր այդ պահուած առարկան կը փնտռենք ու կը փնտռենք նաեւ մեր մանկութեան անմեղ խաղերը:

Գիշերը արտօնուած չէր տունէն դուրս խաղալը: Անոր ալ ճարը գտած էինք եւ թուղթի վրայ «անուն, բոյս, առարկայ» կը խաղայինք: Այս շատ պարզ խաղը մեզի սորվեցուցած էր արագ մտաբերել մեծ թիւով անուններ եւ անոնք հայերէնով ճիշդ գրել: Թէրեւս մեզմէ շատեր պարզ խաղ մը կը նկատէին զայն, բայց ան որոշ հմտութիւններ կը զարգացնէր: Դժբախտաբար, այս օրերուն մեր պատանիները համակարգիչին դիմաց նստած կամ իրենց հեռաձայնին միջոցով հասած խաղերով կամ կարճ տեսանիւթերով կ’անցնեն իրենց կեանքի ամենէն կարեւոր շրջանը, եւ իրենք զիրենք հեռու կը պահեն շատ մը անհրաժեշտ հմտութիւններէ:

Շատ անգամ ունեցած ենք թաղեցի ոչ-հայ խաղընկերներ, որոնց միջոցով սորված ենք արաբերէն եւ անոնց փոխանցած մեր լեզուն եւ մեր սովորութիւններէն, օրինակ՝ հայկական ճաշեր:

Պուրճ Համմուտի թաղերը հարուստ են կատուներով, ինչպէս եւ ամբողջ Լիբանանը: Այդ կատուներուն անգամ հոգ կը տանէինք եւ զանոնք կը կերակրէինք. անկարելի էր անօթի մլաւող կատուն այդպէս ձգել: Շատ անգամ իմ ճաշէս խնայելով անոնց բաժին հանած եմ: Երբ մայրս անդադար՝ կը խրատէր, որ շատ չմօտենանք փողոցի կատուներուն, բայց հոգ տանելու, կարեկցելու զգացումը արմատացած էր մեր մէջ եւ անկարելի էր թաղին անասուններն անգամ անտեսել:

Խաղալ եւ կարեկցիլ….

Մինչեւ այսօր կը յիշեմ երբ մեր թաղի կատուներէն մէկը խնամելս պատճառ դարձաւ, որ ան իր ձագերը մեր տունը ձգէ եւ ես ստիպեցի տնեցիները զանոնք մեծցնելէ ետք ապահով տուներու մէջ վստահելի ընտանիքներու յանձնել: Իսկ եթէ պատահէր, որ մեր տունը բերած ճուտիկներէն մէկը մեռնէր՝ անոր համար ալ յարմար յուղարկաւրութիւն կը սարքէինք եւ զայն թաղելու տեղ կ’որոշէինք, եւ այդ պատճառով Տէրունական աղօթքը շատ լաւ սորված էինք ու մահուան գաղափարը կը հասկնայինք մեր տարիքին չափով. հաշտ կ’ապրէինք եւ կը շարունակէինք մեր խաղերը:

Այո՛, մեր թաղային մանկութեան խաղերը շատ պարզ էին, սակայն զանոնք մինչեւ այսօր կը յիշենք, եւ վստա՛հ եղէք, անոնց միջոցով ձեռք ձգած մեր հմտութիւնները ո՛չ մէկ դպրոց կամ համալսարան կրնայ փոխանցել:

Լենա Պօղոսեան

Փրոֆ․ Արա Սայեղ

Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկէ Հայոց Ռաֆայէլ Պետրոս ԻԱ. Մինասեան Կաթողիկոս Պատրիարքը, գլխաւոր բանախօսն էր երեք օրերու վրայ երկարող՝ «Մշտնջենական Երկրպագութիւն» երրորդ համագումարին, որուն բացումը կատարուեցաւ ուրբաթ, 6 յունիս 2025-ին, Լեհաստանի հարաւ արեւմտեան կողմը գտնուող Վրոցլաւ քաղաքին մէջ՝ «Երկրպագութիւնը որպէս մարդկային յոյսի աղբիւր» կարգախօսով: Պատրիարքին կ՛ընկերակցէր Յորդանանի եւ Սուրբ երկրի պատրիարքական փոխանորդ (էքզարք exarchate) Նարեկ Թագադիր Ծ. Վրդ. Նաամոյեան եւ Լիբանանի պատրիարքական թեմէն՝ Գրիգոր Սարկաւագ Պօյաճեան։

Համագումարի բացման նիստին, Պատրիարքը քրիստոնէաշունչ վկայապատումներով, պատկառելի խորհրդածութիւններով մէկ ժամ տեւող իր բանախօսութեամբ ներկայացուց Աստուածային հզօրութեան առջեւ երկրպագութեան շնորհանուէր առաքինութիւնները եւ լուսավառ հրաշքներու համազօր երկրպագութեան ուժի ներգործութիւնը քրիստոնեայի կենցաղին մէջ ։

Պատրիարքը հրաշքներու օրինակներով վկայակոչեց երկրպագութեան հզօրութիւնը, որ  Աստուծոյ գոհաբանական փառաբանանքն ու զոհաբերութեան ներբողումն է, եւ այդ ուղղութեամբ անդրադարձաւ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերէն նահատակ՝ Իգնատիոս Արք. Մալոյեանին (1869-1915), իբրեւ հաւատքի վկայութեան օրինակ` յիշեցնելով, որ սոյն տարուայ կիրակի, 19 հոկտեմբեր 2025-ին, ծրագրուած է երանելի Ի․ Մալոյեանի սրբադասումը Վատիկանի մէջ։ Իգնատիոս Մալոյեան երանելի հռչակուած էր Սուրբ Յովհաննէս-Պօղոս Բ. Պապի օրով, 7 հոկտեմբեր 2001-ին, Հայաստանի քրիստոնէացման 1700-ամեակին առիթով:

Համագումարի բացման օրը, երեկոյեան ժամը 18։00-ին, Ռաֆայէլ Պետրոս ԻԱ. Մինասեան Կաթողիկոս Պատրիարքը հայրապետական լատինածէս պատարագ մատուցեց Լեհաստանի Վրոցլաւ քաղաքի կաթողիկէ աթոռանիստ, գեղազմայլ Սուրբ Յովհաննէս Մկրտիչ դարաւոր մայր տաճարին մէջ, առընթերակայութեամբ հայր Նարեկի, Լաթուիոյ մայրաքաղաք Ռիկայի կաթողիկէ եկեղեցւոյ Առաջնորդ Մեթրոբոլիտ Զպիկնեւ Սդանքիեվիչի, Հայաստանի թէ Լեհաստանի մէջ Հայ կաթողիկէ պատարագներ մատուցած հայախօս լեհ հայր Ռաֆայել Ծ․ Վրդ. Քրավչիքի, մայր խորանին վրայ կաթողիկէ եկեղեցւոյ լեհ ստուար թիւով հոգեւորականներու մասնակցութեամբ եւ լեհ հաւատացեալներու հոծ բազմութեան մը ներկայութեամբ ։

Համագումարը եւ պատարագը ուղիղ եթերով սփռուեցան Լեհաստանի հոգեւոր EWTN-ի հեռուստատեսիլէն [1], որ համագումարի աշխատանքներու կազմակերպիչն ու ուղիղ եթերի  սփռողն էր։ Պատրիարքին իտալերէնով ներկայացուցած բանախօսութեան ակնածելի խորհրդածութիւնները, լատինածէս պատարագն ու իտալերէնով պատգամը ներկաներուն կենդանի թարգմանութեամբ (interpreter) լեհերէնով փոխանցուեցաւ ։

Պատարագի աւարտին Վրոցլաւի աթոռանիստ մայր տաճարին մէջ այցելու հիւր հոգեւորականներու պատուոյ տոմարին մէջ Պատրիարքը իր սրտաբուխ մաղթանքը յիշատակեց՝ «Սիրոյ եւ եղբայրութեան հոգիով մաղթեմ ամենայն բարիք» գրառումով։ Պատրիարքի Վրոցլաւ այցելութիւնը առնչուած էր «Մշտնջենական Երկրպագութիւն» համագումարին հետ, ուստի Պատրիարքը հանդիպում չունեցաւ տեղւոյն հայ համայնքի հետ։

Վրոցլաւէն ետք, Պատրիարքը շաբաթ, 7 յունիսի առաւօտեան ուղղուեցաւ դէպի մայրաքաղաք Վարշաւա, որմէ ետք կիրակի, 8 յունիսին պիտի ուղղուէր Լեհաստանի հարաւային կողմը գտնուող Կլիվիցէ քաղաք, ուր կը գտնուի Լեհաստանի միակ հայ կաթողիկէ ծէսին պատկանող Սուրբ Երրորդութիւն եկեղեցին։ Կլիվիցէի Սուրբ Երրորդութիւն եկեղեցւոյ խորանին վրայ տեղադրուած է Լիսցայի հրաշագործ Աստուածամօր նկարը (անոր մասին արժէ արտայաjտուիլ յաջորդիւ)։ Լրատուամիջոցներէն կը տեղեկանանք, որ ինչպէս Վարշաւայի մէջ, Կլիվիցէյի այդ եկեղեցւոյ մէջ ալ, Պատրիարքը հանդիսաւոր սուրբ պատարագ մատուցած է։ Վարշաւայի թէ Կլիվիցէի մէջ Պատրիարքը տեղւոյն հայ կաթողիկէ համայնքներէն արժանացած է ջերմ ընդունելութեան։

Ռաֆայէլ Պետրոս ԻԱ. Մինասեան Կաթողիկոս Պատրիարքը «Մշտնջենական Երկրպագութիւն» համագումարի առիթով առաջին անգամ ըլլալով Վրոցլաւ այցելած էր EWTN-ի հրաւէրով, իր մասնակցութիւնը բերելու վերոնշեալ համագումարին, բանախօսելու եւ սուրբ պատարագ մատուցելու։

Բայց պէտք է յուշել, որ Պատրիարք Մինասեան, իր առաջին պաշտօնական այցելութիւնը տուած է Լեհաստանի մայրաքաղաք Վարշաւա 11-14 Դեկտեմբեր 2012 թուին, Մալթայի ինքնիշխան Ուխտի հոգեւորական, հայ ժողովուրդի մարդասիրական իր օգնութիւններով եւ բարեգործութիւններով ծանօթ, հայերու նուիրեալ բարեկամ՝ լեհ հայր Հենրիք Վրդ․ Պլաշչիքի հրաւէրով, երբ տակաւին Մինասեան Արքեպիսկոպոսը՝ Հայաստանի, Վրաստանի, Ռուսիոյ եւ Արեւելեան Եւրոպայի Հայ Կաթողիկէ թեմի առաջնորդ էր։ Հետագային առաջնորդ Մինասեանը  Լեհաստան այցելած է զանազան առիթներով, անոր այցելութիւնները հայրատուր ներկայութիւն մը եղած են մասնաւորաբար տեղւոյն հայկական արմատներով, լեհախօս կաթողիկէ համայնքին համար։ Հիւրաբար Լեհաստան գտնուող հայ կաթողիկէ առաջնորդի այցելութիւնները հոգատարութեան վերաբերմունք կարելի է համարել տեղւոյն տուեալ կաթողիկէ համայնքին։

 Պարզապէս վկայելու համար կարելի է արձանագրել՝ Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակի նախօրէին 15 մարտ 2015-ին, Վարշաւայի Սուրբ Հոգի Եկեղեցւոյ մէջ, մասնաւորաբար լեհ հաւատացեալներու խիտ շարքերու ներկայութեամբ հայ կաթողիկէ հայածէս հանդիսաւոր սուրբ պատարագը մատուցեց Մինասեան Արքեպիսկոպոսը: Պատարագի քարոզը կարդաց Լեհաստանի հայ կաթողիկէներու առաջնորդ Ծիրանաւոր Գաժիմիեժ Նիչը։

Պատարագէն առաջ առաջնորդ Մինասեանէն ստացած էի «Հովուական թուղթ Հաւատք եւ Աւետարանացում» միջակ չափի 30 էջնոց գրքոյկը, Գիւմրիի Հայ կաթողիկէ Առաջնորդարանէն լոյս ընծայուած 2013 թուին։ Հեղինակին անուան կողքին կը կարդանք «Տիտղոսաւոր Արք․ Կապադովկեան Կեսարիոյ Հայոց առաջնորդ․․․»։ Բովանդակութիւնը անդրադարձ մըն է Պենետիկտոս ԺԶ Քահանայապետի հռչակած տարիներուն, երբ 2012 տարին հռչակած էր «Աւետարանացման տարի» իսկ 2013 թուականը «Հաւատքի տարի»։

Արեւելահայրէնի եւ արեւմտահայերէնի խառն երանգով գրուած այս հովուական թուղթը, հրաւէր մըն է բոլոր հաւատացեալներուն, ուր առաջնորդ Մինասեանը կը գրէ «Հովուական թուղթս թող չնկատուի որպէս գրական, հոգեւոր կամ Ս․ Գրային աշխատութիւն, որը կարող է մնալ անպտուղ, իմաստազուրկ եւ դատարկ ցուցամոլութիւն, այլ իւրայատուկ մի առիթ է, մեզանից իւրաքանչիւրի համար խորասուզուելու մեր ներաշխարհի մէջ, քննելու, ուղղելու եւ զարգացնելու մեր հոգեւոր գիտութիւնը՝ մօտենալով Աստծուն, ․․․․»։

Մինասեան Արքեպիսկոպոս 100-ամեակի պատարագ մատուցեց համատեղ հանդիսապետութեամբ Լեհաստանի Հայ Կաթողիկէ կեդրոնական ժողովրդապետութեան ժողովրդապետ Հայր Ռաֆայել Վրդ․ Քրավչիքի, մասնակցութեամբ Հայ կաթողիկէներու Արեւելեան Եւրոպայի առաջնորդարանի գանձապահ Տէր Գրիգոր աւագ քահանայ Մկրտչեանի եւ Վիեննայի Մխիթարեան Միաբանութեան վանքէն Հայր Վահան Վրդ․ Յովակիմեանի։ Պատարագին ներկայ էր նաեւ Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպան Էտկար Ղազարեանը եւ Լեհաստանի Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ միակ հոգեւորական՝ Էջմիածնական Հայր Տաճատ Աբեղա Ծատուրեանը իբրեւ պատարագի հրաւիրեալ հոգեւորական։ Հայու անխախտ յանձնառութեամբ՝ «Գթա Տէր» եւ «Ի վերին Երուսաղէմ» շարականներու երգեցողութեամբս, համեստ մասնակցութիւնս բերած էի հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակի մեր սրբադասուած նահատակներուն հոգիներուն նուիրուած պատարագին։ Սուրբ պատարագի մատուցման եկեղեցւոյ ընտրութիւնը պատահական չէր, XVII դարէն սկսեալ Սուրբ Հոգի եկեղեցին պատմական առնչութիւններ ունի Վարշաւայի հայոց կեանքին հետ ։ 

Յովհաննէս Պետրոս ԺԸ Գասպարեան պատրիարքը Վրոցլաւի մէջ

Արժանի է նշել, որ Ռաֆայէլ Պետրոս ԻԱ. Մինասեան Կաթողիկոս Պատրիարքէն առաջ Յովհաննէս Պետրոս ԺԸ Գասպարեան 1997 թուականի մայիսի 25-էն յունիսի 1-ը Վրոցլաւ այցելած է եւ իր մասնակցութիւնը բերած Հռոմէական եկեղեցւոյ հիմնական տօներէն մէկը համարուող «Տիրոջ մարմին» տօնին առիթով «46-րդ Միջազգային Հաղորդութեան համագումար»ին,  որ տեղի ունեցած է «Հաղորդութիւն եւ ազատութիւն» կարգախօսով։

Այդ Միջազգային Հաղորդութեան համագումարի վայրը պատահական ընտրութիւն մը չէր: Իր հայրենիքին՝ Լեհաստանի հանդէպ կուռ հայրենասիրութեամբ վկայուած Հռոմի 264-րդ լեհ՝ Հովհաննէս-Պօղոս Բ․ Պապը անձնապէս  մասնակցած էր միջազգային համագումարին զոր  փակած էր՝ Statio Orbis (համաշխարհային կայան) կարգախօսով իր մատուցած հանդիսաւոր պատարագով։

Եւրոպայի կեդրոնական-արեւելեան հատուածի սիրտը համարուող Լեհաստանի, Վրոցլաւ քաղաքին մէջ համագումար կազմակերպելը այդ օրերուն հոգեւոր կեանքին իմաստով յատուկ եւ յորդորիչ իրադարձութիւններէն մէկը կը համարուէր, մանաւանդ Պապի ներկայութեամբ։  Այն ժամանակաշրջանին, երբ Լեհաստան իր ընկերային, բարոյական եւ հոգեւոր ինքնութիւնը վերականգնելու խիստ կարիքը ունէր, մանաւանդ երկրին մէջ ահ ու սարսափ սփռող  համայնավարութեան բռնատիրութենէն կէս դար եւ աւելի տեւող անագորոյն վարչաձեւի փլուզումէն ետք։

Նշեալ համագումարի վեցերորդ օրը, 30 մայիս 1997-ին, ուրբաթ երեկոյեան ժամը 18։00-ին, Վրոցլաւի ճիշդ կեդրոնը գտնուող Տոմինիքան Կաթողիկէ Վանական Միաբանութեան (Św. Wojciecha) Սուրբ Վոյչեխ (Ս․  Ադալբերտ) դարաւոր տաճարին մէջ հանդիսաւոր հայածէս սուրբ պատարագ մատուցած է Յովհաննէս Պետրոս ԺԸ Գասպարեան Կաթողիկոս Պատրիարքը, իր կողքին ունենալով հայ կաթողիկէ եկեղեցւոյ հոգեւորականներ։

Յովհաննէս Պետրոս ԺԸ Գասպարեան Կաթողիկոս Պատրիարքի Վրոցլաւ այցելութիւնը իր երկրորդ այցելութիւնն էր Լեհաստանի մէջ։ Առաջին այցելութիւնը տեղի ունեցած էր 3 սեպտեմբեր 1989 թուին, Կլիվիցէի Սուրբ Երրորդութիւն եկեղեցւոյ մէջ, ուր Պատրիարքը հանդիսաւոր  պատարագ մատուցած է, եւ նոյն եկեղեցւոյ խորանին վրայ տեղադրուած Լիսցայի հրաշագործ Աստուածամօր նկարի թագադրութեան արարողութիւնը կատարած էր։

Վրոցլաւի Տոմինիքան Վանական Միաբանութիւնը

Գասպարեան Պատրիարքը իր միտքէն պիտի չանցնէր, որ 1997 թուականի Վրոցլաւ կատարած իր այցելութենէն տասնըհինգ տարի ետք Վրոցլաւի Տոմինիքան Հայրերու Միաբանութեան դարաւոր Սրբ․ Վոյչեխ եկեղեցւոյ վանական համալիրի տարածքին վրայ Հայաստանի անկախութեան տօնին առիթով, 21 սեպտեմբեր 2012-ին, պիտի կանգնէր Վրոցլաւի խաչքարը։ Երախտագիտութեամբ պէտք է վկայել, որ Վրոցլաւի Տոմինիքան Հայրերու Միաբանութիւնը 2015 թուին խաչքարի կանգնած տարածքը Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակին տրամադրեց եւ իր հաւանութիւնը տուաւ զայն անուանելու՝ «Հայկական պուրակ» «Skwer Ormiański» անունով։

Այդ պուրակը այսօր որպէս լուռ վկայ, իր խրոխտ խաչքարով՝ հայութեան պերճախօս ներկայութիւնը արտացոլող ապացոյցն է, հայոց ցեղասպանութիւնը յիշեցնող վկայարանը՝ ափ մը վրոցլաւահայերու մէկտեղումի միջնակէտը։ 

Խաչքարին աջ կողմը լեհերէն մեծատառ խորագիրը քանդակուած է՝ «Խաչքարը նուիրուած է Լեհաստանի մէջ հայերու բազմադարեայ ներկայութեան եւ Թուրքիոյ մէջ հայոց ցեղասպանութեան եւ XX-րդ դարու հայերու եւ լեհերու սահմանամերձ շրջաններու ցեղասպանութեան» (Սահմանամերձ իմաստով պէտք է նկատի ունենալ Լեհաստանի պատմական արեւելեան սահմաններու շրջանները, որոնք այսօր Ուքրանիայի սահմաններուն մէջ են – ԱՍ): Խաչքարի հեղինակներն ու քանդակագործ, արուեստագէտներ են՝ Տարօն Մարտիրոսեանն ու Բագրատ Բալաբեկեանը, իսկ հայկական կարմիր տուֆով կերտուած խաչքարի օծումը կատարած են Վրոցլաւի Տոմինիքան Հայրերու Միաբանութեան առաջնորդ հայր Եագուպ Քրասքան եւ հայ կաթողիկէ ծիսակարգին ծառայող հայր Թատէուշ Վրդ․ Իսաքովիչ-Զալեսքին։

Պարտք է նշել, որ Վրոցլաւի խաչքարը կառուցելու գաղափարը կը պատկանի տեղւոյն Լեհահայերու միութեան, իսկ այդ հոյակերտ խաչքարը իրականացնելու նպատակով միջոցներ տրամադրուած են Հայ նկարիչներու համաշխարհային միութեան կողմէ։ Հայ միասնական ճիգերու համադրութեամբ եւ Տոմինիքան Հայրերու Միաբանութեան համագործակցութեամբ կարելի եղաւ Վրոցլաւի կեդրոնը, խաչքար տեղադրելու վրոցլաւահայերու վաղեմի երազանքը իրականացնել 21 սեպտեմբեր 2012 թուականին ։

Հայերու ներկայութիւնը վկայող զանազան հետքեր կարելի է գտնել Վրոցլաւի մէջ, յիշատակութեան արժանի է կեդրոնանալ հայութեան հետ Վրոցլաւի Տոմինիքաններու Վանական Միաբանութեան բարեսէր առնչութիւններուն։ Զետեղուած խաչքարին եւ հայկական պուրակին առընթեր, Տոմինիքանները հաւանութիւն յայտնած են Վրոցլաւի Սրբ․ Վոյչեխ դարաւոր եկեղեցւոյ մէջ, հայ կաթողիկէ ծիսակարգի նուիրուած պատարագներ մատուցելու։ Ուստի նոյն եկեղեցւոյ ձախ կողմը գտնուող  Սուրբ Յովսէփ մատռան մէջ 1999 թուականէն մինչեւ 2013 թուական հայ կաթողիկէ ծիսակարգի նուիրուած պատարագներ մատուցած են երկու հոգեւորականներ, նախ Լեհաստանի մէջ հանրածանօթ հասարակական գործիչ, պատմաբան, հրապարակախօս, պատմաքաղաքական եւ եկեղեցական հարցերու մեկնաբան, քննադատ, գիրքերու հեղինակ, բանաստեղծ ու անկառներու «Ալպերթ» հաստատութեան գործադիր տնօրէն, Լեհաստանի կառավարութեան մէջ ազգային ու փոքրամասնութիւններու համատեղ յանձնաժողովի հայ փոքրամասնութեան ներկայացուցիչ (2009 – 2014) եւ մանաւանդ հայոց ցեղասպանութեան եւ հայկական հարցերու եւ Հայաստանի խիզախ պաշտպան, կաթողիկէ բարեհամբաւ հոգեւորական, ծագումով հայ հանգուցեալ հայր Թատէուշ (Թադէոս) Վրդ․ Իսաքովիչ-Զալեսքին (1956-2024) ։ Անոր յաջորդեց լեհ՝ հայր Ռաֆայել Ծ․ Վարդապէտ Քրավչիքը։ Իսկ երկու տարիէ ի վեր Վրոցլաւի նոյն եկեղեցւոյ աջ կողմը գտնուող Սուրբ Տոմինիք մատրան (Św. Dominika) մէջ պատարագ կը մատուցէ, Լեհաստանի մէջ Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցւոյ միակ Էջմիածնական հոգեւորական՝ հայր Մինաս Աբեղայ Հաղվերդեան, որ 1 մայիս 2023 թուականէն՝ Լեհաստանի հոգեւոր ծառայութեան նշանակուած է։ Համեստութեամբ կարելի է նշել, սոյն եկեղեցւոյ մէջ 2012 թուականէն ի վեր հայ կաթողիկէ թէ առաքելական մատուցուած պատարագներուն, իբրեւ դպիր իմ համեստ մասնակցութիւնս բերած եմ շարականներու երգեցողութեամբ։

Հաղորդելու պատշաճ է, որ Տոմինիքան Միաբանութեան հայրերը, հայկական պուրակի կից գտնուող իրենց պատմական շքեղ սրահը սիրով կը տրամադրեն հայկական մշակութային նախաձեռնութիւններուն եւ ելոյթներուն։ Յիշատակութեան արժանի է նաեւ Վրոցլաւի Տոմինիքաններու Սրբ․ Վոյչեխ դարաւոր եկեղեցւոյ մէջ ներքին ձախ պատին վրայ Վրոցլաւահայերու նիւթական աջակցութեամբ զետեղուած ցուցանակը, որուն յատուկ հանդիսութեամբ բացումը տեղի ունեցած է 30. Հոկտեմբեր ․2005 թուին ներկայութեամբ Լեհաստանի մէջ ՀՀ դեսպան Աշոտ Հովակիմեանի, կաթողիկէ եկեղեցւոյ Վրոցլաւի առաջնորդ Մարիան Կոուէմպիէվսքիի եւ հայ կաթողիկէ ծիսակարգին ծառայող հայր Թատէուշ Վրդ․ Իսաքովիչ-Զալեսքիի օրհնութեամբ։

Հայերն ու հայոց ցեղասպանութիւնը յիշատակող լեհերէնով գրուած յիշարժան այս ցուցանակի յատկանշական բովանդակութիւնն է՝ «ՀԱՅԵՐԻՆ, Առ ի յիշատակ՝ Թուրքիոյ մէջ 1915 թուին, Յիսուս Քրիստոսի՝ հաւատքին համար նահատակուած մէկուկէս միլիոն հայ նահատակներու յիշատակին, եւ հայերու որոնք XIV դարէն ի վեր համատեղ ստեղծեցին հանրապետութիւնը (Լեհաստանի – ԱՍ), որոնք երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքին եկեղեցւոյ եւ Լեհաստանի հաւատարմութեան համար տառապեցան ու նահատակուեցան ձեռամբ՝ (NKWD)-ի [2], (UPA)-ի [3] եւ Հիթլերականներու կողմէ։

Լեհահայերու կողմէ՝ Հայ գիրերու գիւտի 1600-ամեակին, Թուրքիոյ մէջ ցեղասպանութեան 90-ամեակին եւ Dolny Śląsk (Տոլնէ Շլօնսք)-ի [4] մէջ հայերու ներկայութեան 60-ամեակին – 2005»:

Նկարները տրամադրուած են հեղինակի հաւաքածոյէն

…………………………………………………………………………………

[1] EWTN (Eternal Word Television Network) հեռուստակայանի հիմնադիրն է միանձնուհի Rita Antoinette Rizzo, ճանչցուած է իբրեւ մայր Անժելիքա (20.04.1923 – 27.03.2016), ան կը պատկանի Յաւերժական երկրպագութեան  նուիրուած միանձնուհիներու ուխտին։

[2] (NKWD)- Խորհրդային սովետական միութեան ներքին գործերու պետական կեդրոնական մարմին  

[3] (UPA)- Ուքրաինական ապստամբական բանակ

[4] Լեհաստանի հարաւ արեւմտեան կողմը գտնուող «Տոլնէ Շլօնսք»-ի մարզ:

 

 

Շատ կը խօսուի սփիւռքեան կառոյցները վերաթարմացնելու անհրաժեշտութեան մասին։ Այս թեման աւելի հրատապ կը դառնայ, որովհետեւ հայկական համախմբումները (սփիւռքները)՝ իբրեւ ամբողջութիւն եւ իբրեւ առանձին գաղութներ, արդի ժամանակներուն կը տառապին կազմակերպական թուլացումէ։ Կրնանք նոյնիսկ ըսել, որ անցած ենք «համախմբումի փուլէն» դէպի «անհատականացման փուլ»․ այսօր անհատը—աւելի ճիշդ, «անհատ հայը» եւ ոչ «հայ անհատը»—կը գերակշռէ։ Ընդհանրապէս ինք կը տնօրինէ իր կեանքի ընթացքը՝ եւ միայն եթէ տրամադիր է, կը մասնակցի իր նմաններուն հետ համատեղ աշխատանքի։

Այս պայմաններուն մէջ, ինքնութիւնը վերածուած է անհատական ընտրանքի, իսկ պատկանելիութիւնը՝ աւելի պատահականութիւն։

Յաճախ կը խօսուի այս մասին: Կը բանաձեւուին առաջարկներ, բայց յետոյ, աւանդական պահպանողականութեան ճնշումները մատնանշելով, խօսքէն անդին շատ քիչ գործ կը տեսնենք:

Անցնող աւելի քան մէկ դարուն, սփիւռքի տարածքին հայկական համայնքային կեանքը ձեւաւորած են աւանդական կուսակցութիւնները, եկեղեցական հաստատութիւններ եւ տարբեր կազմակերպութիւններ։ Այս կառոյցները վճռական դեր խաղցած են ինքնութեան, մշակոյթի պահպանման եւ գոյատեւման մէջ։ Բայց այդ նոյն համակարգերը, որոնք յատուկ ժամանակներու մէջ գոյատեւում ապահոված էին, այսօր շատ յաճախ կը վերածուին խոչընդոտի, երբ նոր մարտահրաւէրներ կը պահանջեն ստեղծագործութիւն, ճկունութիւն եւ նորարարութիւն։ Շատ յաճախ նոր գաղափարները կը խեղդուին, երիտասարդները իրենք զիրենք դուրս դրուած կը զգան, իսկ «փոփոխութիւնը» կը մերժուի որպէս սպառնալիք, փոխանակ ընդունուելու իբրեւ հնարաւորութիւն։

Ի՞նչ կ’ըլլայ եթէ սկսինք մտածել ընկերային փոփոխութեան մասին այնպէս, ինչպէս գործարար աշխարհը կը մտածէ «սթարթափներու» (startup) մասին։

Գործարար աշխարհին մէջ, ըստ մեր պրպտումներուն, սթարթափը պարզապէս փոքր ընկերութիւն մը չէ: Ան փորձառական նախաձեռնութիւն մըն է՝ ճկուն, ստեղծագործ ու նորարար եւ կեդրոնացած առկայ համակարգերու վերափոխման վրայ: Ի տարբերութիւն կայունութեան ձգտող գործարար աւանդական ընկերութիւններուն, սթարթափը կ’որոնէ կրկնելի եւ աճելու փաստացի ձեւաչափ մը, որ շատ անգամ կ’առաջնորդէ ամբողջովին նոր համակարգերու ստեղծումին՝  յաճախ ճամբուն վրայ կառուցելով նոր ցանցեր կամ արդիւնաբերութիւններ: Նոյնիսկ երբ արդէն իսկ հաստատուած ընկերութիւնները կը դիմադրեն փոփոխութիւններուն, ստարթափները կը պարտադրեն փոփոխութիւն՝ ցոյց տալով այլընտրանքներ, նոր արտադրութիւններ, որոնք կարելի չէ անտեսել։ Յաջողած սթարթափներու շարքին կարելի է նշել Էլոն Մասքի «Թեսլա»-ն, ֆիլմաշխարհի մէջ՝ «Նեթֆլիքս»-ը, Uber-ը, Airbnb-ն, ինչպէս նաեւ Ափըլ ընկերութեան մէջ ծնած «iPhone»-ը, որ սթարթափ մտածողութեամբ յեղաշրջեց ամբողջ համաշխարհային շուկան։

Ինչպէս կրնայ գործել «սթարթափ տրամաբանութիւնը» հաւաքականութեան մէջ

Սթարթափի տրամաբանութիւնը հիմնուած է երեք ուղղութիւններու վրայ՝ փորձարկում, ճկունութիւն եւ ստեղծագործ լուծումներ։ Գործարար աշխարհին մէջ սթարթափը կը փորձէ, յաճախ կը ձախողի, կը սորվի ու նոր փորձառութեամբ վերստին կը փորձէ, մինչեւ որ գտնէ աճող ու կրկնելի ձեւաչափ մը։ Նոյնը կրնանք կիրառել հաւաքականութեան կամ համայնքին մէջ:

Համայնքային կառոյցները սովորաբար կ՚աշխատին ծանր եւ աւանդական ձեւերով․ կուսակցութիւններ, միութիւններ, եկեղեցի։ Սթարթափ տրամաբանութիւնը կը թելադրէ փոքր փորձառական նախաձեռնութիւններ ստեղծել՝ մշակութային, կրթական, միութենական նոր մոտելներ, որոնք կը փորձուին «փոքր չափով» եւ եթէ յաջողին՝ կ’ընդարձակուին։

Մինչեւ որ աւանդական կառոյցները արձագանգեն (երբեմն տարիներ կրնայ տեւել), «սթարթափ» մտածողութեամբ նախաձեռնութիւնները անմիջապէս կը գտնեն միջոցներ։ Օրինակ՝ սփիւռքի մէջ լեզուի պահպանման նոր միջոց մը (թէ՛ խաղեր, թէ՛ թուային ծրագրեր) կրնայ ստեղծուիլ անհատներու կողմէ առանց երկար կազմակերպական ժողովներու եւ իշխանաւորական միջամտութիւններու (օրինակ ազգային վարժարանները մէկ եւ արդիական համալիրի մէջ համախմբելու ծրագրին գործադրութիւնը, անկախ ճիշդ կամ սխալ ըլլալէն, յաջողած կամ ձախողած ըլլալէն, տեւեց աւելի քան քսան տարի)։

Սթարթափ տրամաբանութիւնը կը փորձէ տեսնել այն «բացթողումները», որոնք կան համակարգին մէջ։ Եթէ դասական կառոյցները չեն ներառեր երիտասարդները կամ կիները, նոր նախաձեռնութիւններ կը կոտրեն այդ սահմանափակումները՝ ստեղծելով մասնակցութեան նոր ձեւեր։

Համայնքին մէջ ալ սթարթափ տրամաբանութեամբ սկսած շարժումները կը ձգտին արագ ցանցի վերածուելու՝ ներգրաւելով նոր մարդիկ եւ նոր գաղափարներ։ Արդիւնքը՝ փոքր ծաւալով սկսած նախաձեռնութիւն մը կը վերածուի նոր մշակոյթի, որ փոփոխութիւն կը պարտադրէ հին կառոյցներուն։

Սթարթափ տրամաբանութեան օրինակներու շարքին կարելի է ընդգծել արեւմտահայերէնի պահպանման եւ տարածման հրամայականը: Աւանդական մեթոտը հայկական վարժարան յաճախելն է, բայց սփիւռքեան պայմանները այլ կացութիւն ստեղծած են։ Սթարթափ տրամաբանութիւնը բջիջային խաղեր ու յաւելուածներ կ’առաջադրէ, ուր ուսուցումը կը դառնայ խաղ եւ մրցանք։ Նոր գիւտ մը չէ որ կ’ընենք: Արդէն բազմաթիւ յաւելուածներ կամ սթարթափային տրամաբանութեամբ գործող նախաձեռութիւններ կան:

Աւանդական կառոյցները ընդհանրապէս կը դանդաղին նոր գաղափարներ ընդունելու կամ կը մերժեն նոյնիսկ առանց քննարկելու։ Օրինակ՝ երիտասարդ մը կրնայ ստեղծել փոքր առցանց հարթակ մը, ուր թաղին բնակիչները ուղղակի կը քուէարկեն նշելու իրենց թաղային առաջնահերթութիւնները՝ աղբ, կենսոլորտ, աղմուկ եւ այլն։ Այս պարզ փորձարկումը կրնայ տարածուիլ եւ դառնալ նոր մոտել մը համայնքային մասնակցութեան։

Սթարթափ տրամաբանութիւնը հաւաքականութեան մէջ կը գործէ այնպէս, ինչպէս գործարարութեան մէջ․ փորձառական ու ճկուն նախաձեռնութիւնները արագ ցոյց կու տան իրենց արժէքը, մասնակցութիւն կ’ապահովեն եւ վերջապէս կը յաջողին համակարգային փոփոխութիւն պարտադրելու։

Սփիւռքը չի կրնար այլեւս միայն գոյատեւման հոգեբանութեամբ առաջնորդուիլ։ Անցեալին կենսական դեր ունեցած սփիւռքեան աւանդական կառոյցները այսօր այլեւս բաւարար չեն՝ դիմագրաւելու ձուլման, մասնատումի եւ վերանորոգման հրամայականները։ Այս պայմաններուն մէջ ըստ երեւոյթին մեզի պէտք են «ընկերային սթարթափներ»՝ փոքր, համարձակ նախաձեռնութիւններ, որոնք յարգելով հանդերձ մեր աւանդն ու ժառանգութիւնը, անցեալը կը կամրջեն ապագային, կը փորձարկեն նոր ձեւեր՝ մշակոյթի, ղեկավարութեան եւ համայնքային կեանքին մէջ։ Նման ճիգեր թէ՛ լեզուի վերաշխուժացման, թէ՛ քաղաքացիական-քաղաքական մասնակցութեան, թէ՛ մշակութային-ստեղծագործական մարզերուն մէջ կը բանան նոր դռներ՝ ներգրաւուածութեան եւ փոփոխութեան։ Եւ այս բոլորը կը վկայեն, որ իսկական փոփոխութիւնը գրեթէ կամ երբեք կը սկսի վերէն. ան կը ծնի փոքր միջավայրի մէջ, խիզախ փորձերով, ու կը մեծնայ այնքա՛ն, որ նոյնիսկ ամենէն աւանդական ու պահպանողական համակարգերը այլեւս չեն կրնար զայն անտեսել։

 

Վերջին տարիներուն՝ յատկապէս 2020-ի պարտութենէն եւ 2023-ի Արցախի հայաթափումէն յետոյ նկատելիօրէն թափ ստացած ազգային ինքնութեան մասին զրոյցները որքա՛ն կարեւոր, այնքա՛ն ալ խաբէական եւ մոլորեցնող են: Յատկանշական է, որ Հայաստանի մէջ, 1991-էն սկսեալ մինչեւ այսօր քաղաքական բոլոր ղեկավարները՝ իշխանութեան գալով, ազգային ինքնութեան սեփական մոտելը առաջ քշած են: Այդ բոլոր մոտելներն ալ կիսատ մնացած են եւ ազգային ինքնութեան թեման քաղաքական ձեւաւորման թերութիւններու հետեւանքով աւելի գորշացած ու անհասկնալի դարձած է: Ազգային ինքնութեան մասին յետ«2020-եան» զրոյցներու հիմնական առանցքը Արցախն է: Այսօր, երբ Արցախը փաստացիօրէն մերը չէ եւ առհասարակ հարց է, թէ մօտ կամ հեռու ապագային արդեօք պիտի կարենա՞նք բաւարար չափով միջոցներ ունենալ Արցախը վերադարձնելու համար, հարց կը յառաջանայ նաեւ, թէ յատկապէս Արցախի նկատմամբ մեր վերաբերմունքը որքանո՞վ կ’ազդէ հայ ազգային ինքնութեան ընկալման ու փոփոխութեան վրայ:

Ծանօթ է, որ ազգային ինքնութիւն ըսուածը շարժումի մէջ գտնուող եւ անընդմէջ փոփոխուող երեւոյթ մըն է: Ան կը մեծնայ ու կը փոքրանայ, կը զարգանայ եւ կը տկարանայ ու կը խաթարուի: Ազգային ինքնութեան վրայ նաեւ մեծապէս կ’ազդեն քաղաքական գործընթացները, որոնք կրնան չըլլալ ազգային ինքնութեան էական հիմնաքար մը, բայց իրենց թափով ու ծաւալով կրնան դառնալ այդ նոյն ազգային ինքնութեան գիտակցութիւնը խթանող կամ խաթարող երեւոյթ մը: Այս առումով, վառ օրինակ կը հանդիսանայ Արցախը, 1988-ի շարժումը եւ անկէ յետոյ ծաւալուած իրադարձութիւններու ազդեցութիւնը հայկական ազգային ինքնութեան գիտակցութեան վրայ:

Յատկապէս աւագ սերունդի բազմաթիւ ներկայացուցիչներու հետ կատարուած հարցազրոյցները ցոյց կու տան, որ մինչեւ 1988, այսինքն Արցախեան շարժման սկիզբը, Սումկայիթի եւ այլ վայրերու հայերու ջարդերը, օրինակ 1978, 1981, 1984 կամ աւելի առաջ, բացառելով չնչին փոքրամասնութիւնը՝ այսինքն այն ազգային բարձր գիտակցութիւն ունեցողները, որոնք ձեռնարկեցին այլախոհական շարժումը կամ միշտ պահեցին ազգային ինքնագիտակցութիւնը, ժողովուրդին մեծ մասը, առնուազն նշուած ժամանակներուն, Արցախի մասին չունէր այն գիտակցումն ու ընկալումը, որ ունեցաւ 88-ի շարժման ընթացքին եւ անկէ յետոյ: Այս լրիւ բնական, Խորհրդային միութեան ազգային քաղաքականութենէն բխող երեւոյթ մըն էր էր: Խորհրդային ազգային քաղաքականութեան հետեւանքներէն էր նաեւ Նախիջեւանի լուռ եւ աննկատ հայաթափումը, որ կարծես անտես մնաց, քանի ոչ թէ կատարուեցաւ պատերազմով ու քանի մը ամսուան, այլ տարիներու ընթացքին, գիւղ առ գիւղ հայաթափումով:

Բնական է, որ մինչեւ Շարժումը, Արցախը հայութեան համար չունէր այն նշանակութիւնը, ինչ որ նախապէս, եւ բնական է, որ 88-էն յետոյ Արցախը դարձաւ հայկական ինքնութեան համար կարեւոր նշանակութիւն ունեցող երեւոյթ մը: Արցախեան առաջին պատերազմի յաղթական աւարտը ցնցող նշանակութիւն ունեցաւ ազգային ինքնագիտակցութեան համար: Արցախը պարզապէս հողակտոր մը չէր, այլ ազգային միասնութեան խորհրդանշական օրինակ մը, ընդ որում իր արդիւնաւէտութիւնն ապացուցած օրինակ մը: Արցախը ոչ թէ Արեւմտեան Հայաստան էր, որուն մասին դեռ պիտի շարունակենք երազել, այլ ազատագրուած ու յաղթական օրինակ մը եւ Արցախեան Շարժումը շատ մեծ նշանակութիւն ունէր իր հոգեւոր-փիլիսոփայական իմաստով:

Ազգային ինքնութեան վրայ ազդեցութիւն ունեցած խորհրդային տարիներու երեւոյթներէն մէկն ալ Հայոց Ցեղասպանութեան յուշահամալիրի կառուցումն էր: Ի հարկէ Խորհրդային ղեկավարութիւնը առանձնապէս չէր հետաքրքրուած հայ ժողովուրդին պատահած այդ ոճիրով եւ ոչ ալ ցանկութիւն ունէր պատմական արդարութիւն վերականգնելու, եւ յուշահամալիրին կառուցումը խորհրդային գործիքներէն մէկն էր, որով ան կը պատասխանէր 1952-ին Թուրքիոյ ՆԱԹՕ-ի անդամակցութեան: Մինչեւ յուշահամալիրին կառուցումը, Ապրիլի 24-ի խորհրդանշական օրը գոյութիւն չունէր Խորհրդային միութեան մէջ: Բայց անկէ ետք, հայ ժողովուրդի կեանքին մէջ տեղի ունեցաւ հետաքրքրութեան աշխուժացում մը Առաջին Հանրապետութեան, Հայոց Ցեղասպանութեան թեմաներու առնչութեամբ: Խորհրդային Միութեան տնտեսական ողբալի քաղաքականութեամբ պայմանաւորուած դժգոհութիւններու պայմաններուն մէջ, Մոսկուայի ազգային քաղաքականութեան դրսեւորումներէն մէկը հայերն ու ատրպէյճանցիները իրարու դէմ լարելու քայլն էր, որուն պատճառով նախ երկու հանրապետութիւններուն մէջ ազգային շարժում բորբոքեցաւ, իսկ յետոյ ալ որպէս պայթուցիկ ռումբ օգտագործուեցաւ Արցախը կամ ԼՂԻՄ-ի հարցը:

Այսպէս թէ այնպէս, դէպքերը այնպիսի ընթացք ունեցան, որ արդէն 1994-95, ամբողջ աշխարհի հայութիւնը կրնար արձանագրել Արցախի փառայեղ յաղթանակը եւ այդ յաղթանակէն ոգեւորուած՝ իր հայեացքը դարձնել դէպի Արեւմտեան Հայաստան՝ Սեւրի դաշնագիր: Այդ տրամաբանութիւնը լրիւ բնական էր: Ինչպէս որ Արցախը հայոց հողին ու հայութեան մէկ մասն էր, այնպէս ալ Արեւմտեան Հայաստանը ու առհասարակ մէկ եւ ամբողջական ազգ ու մէկ միասնական հայրենիքի գաղափարը: Կրնանք ըսել, որ Արեւմտեան Հայաստանի հանդէպ հետաքրքրութիւնը Արեւելեան Հայաստանին մէջ, Ցեղասպանութեան պահանջատիրութեան հարցի օրակարգ մտցնելը մեծ չափով պայմանաւորուած էր յաղթական Արցախով, որ, ինչպէս նշեցինք, դարձաւ հայ ինքնութեան համար շատ կարեւոր ու անփոխարինելի բան մը: Արցախի յաղթանակը նաեւ ունեցաւ մէկ այլ շատ կարեւոր նշանակութիւն: Ան միացուց արեւմտահայ ու արեւելահայ բնակչութիւնը: Տասնամեակներով իրար խորթացած ու լեզուէն մինչեւ կենցաղ տարբերութիւններ ունեցող, յաճախ զիրար ծաղրող ու զիրար չհանդուրժող արեւելահայն ու արեւմտահայը իրարու գտան նաեւ Արցախի պատերազմի օրերուն: Արցախի յաղթանակը շատ առումներով ամրացուց այս երկու հայերը՝ ցոյց տալով, որ միանալու համար աւելի հիմնական պատճառներ կան, քան բաժնուելու: Արցախը երկուքին համար ալ Հայաստան էր ու հայրենիք: Եթէ արեւմտահայուն համար Լոռին զգալու եւ շնչելու հայրենիք չէր ու ոչ ալ լոռեցի գիւղացին կը մղկտար Խարբերդի կամ Էրզրումի համար, ապա Արցախը տեսան ու զգացին բոլորը, Արցախի համար կռուեցան երկուքն ալ ու Արցախը դարձաւ ազգային միասնականութեան ու ազգային վերածնունդի անքա՛ն կարեւոր երեւոյթ մը:

Հետագայ տարիները սակայն լեցուն էին ներքին ու արտաքին քաղաքական ձախողութիւններով, ընկերային անտանելի լարուածութեամբ, քրէա-օլիկարքային տրամաբանութեամբ  լեցուած առօրեայով ու այդ բոլոր պայմաններուն մէջ, նաեւ աղօտացաւ Արցախի նշանակութիւնը: Անշարժութեան մատնուեցաւ նաեւ Ցեղասպանութեան պահանջատիրութեան հարցը: Տասնամեակներով ընկերային լարուածութեան մէջ գտնուող միլիոնէ աւելի մարդու արտագաղթն ու մնացեալ չարիքները բացասաբար անդրադարձան հասարակութեան տրամաբանութեան վրայ: 2020-ի պարտութիւնը սառեցնող ազդեցութիւն ունեցաւ մեր բոլորին վրայ: Արցախը, որ ոչ միայն հայոց հայրենիքի անբաժանելի մասն էր եղած, ոչ միայն պատմութեան մէջ առաջին անգամ ըլլալով ամբողջովին հայաթափուեցաւ, այլեւ ունեցաւ շատ ծանր ազդեցութիւն հայութեան օրակարգին վրայ դրուած միւս խնդիրներուն ընկալման վրայ: Արցախի պարտութենէն յետոյ շատերն այլեւս չեն հաւատար կամ այն հաւատքը չունին Ցեղասպանութեան պահանջատիրութեան հարցով, ինչպէս որ ունէին 2020-էն առաջ:

Բայց մենք ոչ մէկ պարագայի եւ ոչ մէկ ձեւով պէտք է մէկ կողմ դնենք Արցախի հարցը: Բայց ան ոչ թէ պարզապէս դարձնենք վրէժխնդրութիւն, այլ հասկնանք, որ Արցախը մեզի համար պարզապէս հող չէ, այլ ազգային միութեան որոշակի կանչ: Արցախը ինչ որ չափով միաւորած էր աշխարհի հայերը, Արցախի յաղթանակը յոյս արթնցուցած էր Արեւմտեան Հայաստանի առումով, թէկուզ եւ ոչ մօտիկ ապագային տեսանելի: Բայց Արցախի յաղթանակէն յետոյ տասնեակ եթէ ոչ հարիւր հազարաւոր հայեր աւելի շատ սկսան կարդալ հայոց պատմութիւն, Ցեղասպանութեան ու մեր պայքարի մասին, Հայոց Հայրենիքի կորսուած հատուածին ու հայոց յիշողութեան մասին: Խորհրդային օրով արդէն «սովետական քաղաքացի» դարձած հայը նոյնիքն Արցախի միջոցով ու շնորհիւ մէկ կողմ նետեց ուծացուող ազգային տրամադրութիւնը, Արցախի շնորհիւ ան վերստին յիշեց այն բոլորը, ինչը ամէն ձեւով կը փորձէր մոռացութեան տալ Խորհրդային ղեկավարութիւնը:

Այսօր մենք չենք կրնար հրաժարիլ Արցախէն: Այս չի նշանակեր նոյնիսկ վաղը երթալ ու պատերազմ յայտարարել: Այս կը նշանակէ առնուազն գաղափարը միշտ թարմ պահել, մաքուր ու անսասան: Արցախով եղաւ յիշողութեան մաքրումը դէպի Հայաստան, ու Արցախի մոռացումով կրնայ փակուիլ այդ յիշողութիւնը: Արցախի պարտութիւնը ազգային ինքնագիտակցական մեծ պարտութիւն կրնայ դառնալ, եթէ զինուորական պարտութենէն յետոյ մենք մոռնանք ու պարտուինք նաեւ գաղափարապէս:

Արցախը այսօր մերը չէ, բայց ան պէտք չէ նաեւ ջնջուի մեր գաղափարէն: Հողը միշտ կարելի է նուաճել, իսկ գաղափարի ծնունդը երբեմն դարեր կը տեւէ:

Աքսորեալ ենք օրերուն մէջ մեր անցեալի,
Աքսորեալ ենք յուշերուն մէջ մեր հէգ կեանքի,
Աքսորեալ ենք երազներուն մեր աշխարհի,
Աքսորեալ ենք մեր տենչերուն մէջ քարացած
         Եւ երգերուն, որ երգեցինք հասցէներու անէացած…

Աքսորեալ ենք թէ՛ կատարուած, թէ՛ անկատար
         մէջն օրերուն շղթայ կազմած․․․

Աքսորեալի աչքով հիմա
Ետ կը նայինք կիրք ու սիրով, խենթ տենչերով
         արահետին մեր անցեալի,
Մեղմ կը ժպտինք կատարուածին
         եւ… կ՛ափսոսանք անկատարին․․․
Անօգնական․․․
Անօգնական․․․
         Աքսորեալ ենք երէկներուն մէջ դալկացած․․․

Ներկան մռայլ,
Իսկ ապագան պարոյկներու ալիքներով
         մշուշածածկ մթութիւն է․
Ովկիանոս է հորիզոնուած,
         ո՛չ փարոս կայ,
         ո՛չ ալ՝ դարձի յստակ ճամբայ․․․։
         Աքսորեալ ենք անորոշի յորձանքներուն փրփրապսակ ․․․

Ժամանակը շղթայակապ
         մեզ կը տանի անորոշի մութ ծալքերուն,
         հոն կը ստեղծենք նոր աշխարհներ
         եւ.
         կ՛աքսորենք մեր հէգ հոգին մութն ու լուսուն․․․
         Աքսորեալ ենք կաղապարին մեր անձնութեան․․․

Եւ ծիրին մէջ անվերջ դարձող,
Մենք կամաւոր ճամբորդներ ենք,
Աքսորեալ ենք մեր իսկ գոյին․․․

ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ
Օգօստոս 1, 2025

Մեծ ուրախութեամբ իմացանք, որ Տէր Պարթեւ աւագ քահանայ Գարագաշեանի քահանայութեան ձեռնադրութեան 35-ամեակին առթիւ, Աւստրալիոյ New South Wales-ի խորհրդարանը «Հանրային երախտագիր» (Community Recognition Statement) ընծայած է անոր՝ յատկանշական գնահատագիր մը, զոր մենք ուրախութեամբ կ’ողջունենք եւ կ’ըսենք. պատիւն արժանաւորաց: Սրտագին շնորհաւորութիւններով՝

Շաքէ Մանկասարեան

 

8 օգոստոս 2025

New South Wales-ի խորհրդարան

Հանրային երախտագիր

Արժանապատիւ Տէր Պարթեւ Գարագաշեանի

Վերջերս Արժ․ Տէր Պարթեւ Գարագաշեան նշեց Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ մէջ իր քահանայական ծառայութեան 35-ամեակը՝ կարեւոր հանգրուան մը, որ արժանի է խոր յարգանքի եւ յիշատակումի։ Հաւատքով, իմաստութեամբ եւ խոնարհութեամբ ան առաջնորդած է սերունդներ՝ անսասան նուիրումով ծառայելով մեր հայկական համայնքի հոգեւոր կեանքին։ Անոր ծառայութիւնը տարածուած է խորանէն անդին՝ ընտանիքներ միացնելով, վշտի պահերուն մխիթարութիւն պարգեւելով, եւ զօրութեամբ ու հաստատամտութեամբ առաջնորդելով անորոշութիւններու եւ մարտահրաւէրներու ժամանակ։ Տէր Պարթեւի ներկայութիւնը ոգեշնչման եւ զօրութեան աղբիւր է շատերու համար։ Կը փոխանցեմ իմ սրտագին շնորհաւորութիւնս այս նշանաւոր յոբելեանին առիթով եւ գոհաբանական շնորհակալութիւնս կը յայտնեմ անոր յարատեւ ծառայութեան եւ առաջնորդութեան համար։ Թող իր հովուական առաքելութիւնը շարունակէ օրհնուած մնալ երկար տարիներ։

Թիմ Ճէյմզ
New South Wales-ի խորհրդարան
Իւիլըպի շրջանի պատգամաւոր
Tim James MP
Member for Willoughby

Ստորեւ` Տէր Պարթեւ Աւագ Քահանայ Գարագաշեանի պատասխան-շնորհակալագիրը

Մեծայարգ Պատգամաւոր Թիմ Ճէյմզ, 

Իմ անկեղծ երախտագիտութիւնս կ’ուզեմ յայտնել 2025 թուականի օգոստոսի 8-ի Հանրային երախտագրին համար, զոր ստացած եմ ձեր գրասենեակէն՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ քահանայ ձեռնադրութեանս 35-ամեակին առիթով։

Իմ նուիրումս եկեղեցւոյ եւ յանձնառութիւնս ծառայելու համայնքին եղած են իմ ամողջ կեանքիս յենակէտը՝ որպէս Chatswood-ի Սուրբ Յարութիւն Հայ առաքելական եկեղեցւոյ քահանայ։

Իմ քահանայական ծառայութեանս ընթացքին պատիւն ունեցած եմ գործելու մեր եկեղեցւոյ եւ տեղական իշխանութեան ընտիր ներկայացուցիչներու հետ։ Խորին գոհունակութեամբ կը ստանամ ձեր գնահատգիրը եւ լաւատեսութեամբ կը դիմաւորեմ ապագան՝ միասնաբար մեր ծառայութիւնը շարունակելու համայնքին։

Աղօթարար՝

Տէր Պարթեւ Աւագ քահանայ Գարագաշեան 

8 AUGUST 2025

 PARLIAMENT OF NEW SOUTH WALES

COMMUNITY RECOGNITION STATEMENT

REVEREND FATHER DE BARTEV KARAKASHIAN

Recently, Archpriest Der Bartev Karakashian celebrated 35 years of devoted priesthood in the Armenian Apostolic Church-a milestone deserving of deep respect and celebration. Through faith, wisdom and humility, he has guided generations with unwavering commitment to the spiritual life of our Armenian community. His service has extended beyond the altar-uniting families, offering comfort in times of sorrow and leading with strength and steadiness through times of change and challenge. Der Bartev’s presence is a source of inspiration and strength for so many. I extend my heartfelt congratulations on this remarkable anniversary and thank him for his enduring service and leadership. May his ministry continue to be blessed for many years to come.

Tim James MP Member for Willoughby

Այս առիթով կը վերահրատարկենք Տէր Պարթեւ աւագ քահանայ Գարագաշեանի հետ Տարբերակ21 հարթակի աշխատակիցներէն՝ Շաքէ Մանկասարեանի տարիներ առաջ կատարած հարցազրոյցը անոր 35 տարիներու քահանայութեան ծառայութեան առիթով:

Արժպ. Տ. Պարթեւ Աւագ քահանայ Գարագաշեան ծնած է Պոլիս: Իր պոլսահայ ծնողքը՝ Հայկարամ եւ Զարուհի Գարագաշեաններու նախորդող սերունդները եղած են նոյնպէս պոլսահայեր: Պոլսոյ մէջ, Տէր հայրը կը հանդիպի իր կեանքի ընկերոջ Օրիորդ Վերգին Ծաղիկեանին, որուն հետ կնքած ամուսնութենէն (2 Նոյեմբեր 1969) կը բախտաւորուի երկու դուստրերով՝ Լուսի եւ Զարուհի եւ երեք թոռներով: Տէր Պարթեւ Գարագաշեան աւազանի անունով  Յակոբ, 25 Դեկտեմբեր 2025-ին պիտի տօնէ իր ծննդեան 84-ամեակը: Հակառակ իր թոշակի տարիքին, ան ցայսօր կը ծառայէ Աւստրալիոյ, Սիտնի Սուրբ Յարութիւն Եկեղեցւոյ մէջ որպէս հովիւ:

– Սկսելով մեր զրոյցը, պիտի խնդրէի Տէր Պարթեւ պատմէք ձեր յաճախած վարժարանին մասին:

Յաճախած եմ Էսայեան Վարժարանը, որ հիմնուած է 1895-ին, Յովհաննէս  եւ Մկրտիչ Էսայեան եղբարներու կողմէ ու անուանած են Էսայեան վարժարան, որ կը գտնուի Պոլսոյ Թաքսիմ թաղամասը, Մէշէլիք փողոց թիւ 24:  Այստեղ նշեմ, որ վարժարանի բակին տարածքին կառուցուած է նաեւ եկեղեցի, 1895 ին, Պոլսոյ պատրիարք Մատթէոս Իզմիրլեանի օրով  ու անուանուած է «Թաքսիմի Սուրբ Յարութիւն եկեղեցի», այն պայմանաւ որ թաղում չի կատարուի, այլ միայն պսակ ու մկրտութեան խորհուրդները, շաբաթ երեկոյ՝ ժամերգութիւն ու Կիրակի՝ Ս. Պատարագ:

Ընդհանուր գիծերու մէջ, պիտի ուզէի յիշել, որ վարժարան յաճախած տարիներուս՝ 1948 – 1956, մանկապարտէզեն մինչեւ նախակրթարանի աւարտը Օրիորդ Հերմինէ Գալուստեանի  տնօրէնութեան շրջանն էր, եւ կը դասաւանդուէր՝ Կրօն, Հայոց Պատմութիւն, Գրականութիւն, Անգլերէն կամ ֆրանսերէն, Աշխարհագիտութիւն (geography), Թուաբանութիւն, երգ եւ գծագրութիւն, մարզանք:  Իսկ մենք աշակերտներս, ամէն առտու անպայման նախ եկեղեցի կը մտնէինք մոմ վառելու, մանաւանդ քննութիւն յանձնելու օրերուն:

Հոս կ’ուզէի պատմել իմ աշակերտական օրերու յուշերէս մին. եկեղեցւոյ արարողութիւնները ինչպէս ըսի շաբաթ եւ կիրակի օրերուն էր, այնուամենայնիւ հարսանեկան պսակներ եղած են նաեւ շաբթուայ ընթացքին, մինչ մենք մեր դասարաններուն մէջ, յանկարծ կը լսեմ  իմ ուսուցչուհիիս ձայնը պարտէզի կողմէն, «Յակոբ Գարագաշ արագ իջիր եկեղեցի» …որ պսակի արարողութեան մոմ բռնեմ …:

– Տէր Պարթեւ խօսինք եկեղեցւոյ մէջ ձեր ծառայութեան սկզբնական տարիներուն մասին:

Ես եօթը տարեկան էի, երբ մեծ մայրիկս զիս եկեղեցի տարած եւ յանձնած է դպրապետին, ըսելով` որ «միսը քեզի, ոսկորը ինծի»: Հոս նշեմ նաեւ, որ իմ մեծ մայրս, մօրեղբայրս, մայրս ու մօրաքոյրս բոլորն ալ դպիր ու դպրուհի եղած ենք 3 սերունդ:

20 Դեկտեմբեր 1964-ին, Տ. Շնորհք Սրբազան Արքեպիսկոպոս Գալուստեանի ձեռամբ  ստացած եմ դպրութեան 4 աստիճան, 31 Յուլիս 1966-ին, ընկալեալ է հրաման ուրար կրելոյ ի ձեռանէ  Տ. Շնորհք Սրբազան Արք.  Գալուստեանի:

29 Սեպտեմբեր 1985-ին, Թուրքիոյ Հայոց Արժանաընտիր Հոգեւոր Պետ՝ ամենապատիւ Տ. Շնորհք Սրբազան Պատրիարք Հօր հրամանաւ ստացայ սարկաւագութեան սուրբ աստիճանը Սամաթիոյ Ս. Գէորգ Հայց.  Եկեղեցւոյ մէջ, ձեռամբ Գերաշնորհ Տ. Շահան Արք. Սվաճեանի, ծառայեցի Պոլսոյ Թաքսիմ թաղամասի Սուրբ Յարութիւն Եկեղեցւոյ մէջ:  Եւ նոյն տարին, մենք մեր ընտանիքի անդամներով փոխադրուեցանք Աւստրալիա:

– Այսօր 40 տարիներէ ի վեր դուք հաստատուած էք Աւստրալիա, խօսինք ձեր եկեղեցւոյ շարունակուող ծառայութեան մասին:

Մինչեւ իմ վերջնական Աւստրալիա հաստատուիլս Հոկտեմբեր 1985-ին, Աւստրալիա այցելած էի Դեկտեմբեր 1979-ին արձակուրդի եւ երկիրը ուսումնասիրելու նպատակով եւ 1980-ի Ս. Ծնունդի տաղաւարի Ժամերգութեան եւ Ս. Պատարագի մասնակից եղած եմ: Այդ ժամանակ Գարեգին Արքեպս. Գազանճեան Առաջնորդն էր, Աղան վարդապետ Պալիօզեան փոխանորդ ու Արամայիս Միրզոեան Հոգեւոր Հովիւ:

Երբ տեղափոխուեցանք Սիտնի, այցելեցի առաջնորդարան այդ ժամանակ Աղան Եպսկոպոս Առաջնորդն էր Աւտրալիայի ու Նոր Զելանտայի, իսկ հոգեւոր հովիւներն էին Տ. Նորայր Քհնյ. Բաթանեանն ու Տ. Արամայիս Աւագ Քհնյ.Միրզայեանը:

– Տէր Պարթեւ այս տարի ձեր քահանայ ձեռնադրութեան 35-րդ տարին է, խնդրեմ պատմեցէք ձեր քահանայ ձեռնադրուելու մասին, ո՞վ էր ձեզ ձեռնադրողը: Ո՞ր թուականին արժանացած էք Լանջախաչ ու Ծաղկեայ Փիլոն կրելու պատիւին, իսկ վերջերս ալ արժանացաք Աւագ Քահանայ պատուին:

Աղան Արք. եպիսկոպոս զիս արժանի տեսաւ քահանայական կոչումին եւ ծառայելու Սուրբ Յարութիւն Եկեղեցւոյ մէջ՝ Սիտնի, ուր Հոգելոյս Տ. Աղան Արք. Պալիօզեանի ձեռամբ ձեռնադրուեցայ  ամուսնացեալ քահանայ 15 Յուլիս 1990ին, որպէս Ս. Յարութիւն Եկեղեցւոյ օգնական հովիւ` վերանուանուելով Պարթեւ Քահանայ:

13 Սեպտեմբեր 1966-ին,  արժանացած եմ Լանջախաչի՝ Գարեգին Ա. Ամենայն Հայոցի օրհնութեամբ,  6 Յուլիս 2003-ին՝  Ծաղկեայ Փիլոն կրելու պատիւին,  իսկ 8 Սեպտեմբեր 2020-ին՝ Աւագ քահանայի պատիւին՝ Աւստրալիոյ եւ Նոր Զելանտայի Հայոց Թեմի Առաջնորդ Բարձրաշնորհ Տէր Հայկազուն Արք Նաճարեանի խնդրանքով եւ Գարեգին Բ. Ամենայն Հայոցի օրհնութեամբ:

– Այս Ի՜նչ գեղեցիկ զուգադիպութիւն պիտի ըսէի, որ ձե՛ր ծառայութիւնը եղած է Պոլսոյ եւ Սիտնիի մէջ Սուրբ Յարութիւն անուններով կոչուած եկեղեցիներուն մէջ: Այսօր համացանցի շնորհիւ, կը հետեւինք եկեղեցւոյ Ս. Պատարագներուն, բայց պիտի ուզէի անդրադառնանք, որ դուք տարիներ շարունակ, որպէս պատարագիչ քահանայ Սուրբ Պատարագ կը մատուցանէք ո՛չ միայն Ս. Յարութիւն եկեղեցւոյ, այլեւ Աւստրալիոյ շրջաններուն մէջ, նաեւ երկրէն դուրս՝ փոքրաթիւ հայ գաղութ Սինկափուրի մէջ, խնդրեմ պատմեցէք Սուրբ Երրորդութեան եկեղեցւոյ հիմնադրութեան մասին :

Հոս ըսեմ, որ 1980-ականներու վերջաւորութեան, Սիտնիի արեւմտեան շրջանի բնակուող հայերուն թիւը սկսաւ աճիլ: Պատահեցաւ որ 1993-ին հանդիպումներ ունենամ այդ շրջանի հայերուն հետ, որոնք ծուխ ստեղծելու փափաքով ըսին.-«Տէր Հայր, մենք ալ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ զաւակ ենք, մեզի մոռցած էք …»:  Այդ օրերուն Առաջնորդ Աղան Սրբազան հայրը արտասահման պիտի մեկնէր եւ  Սրբազան հօր ըսի վերադարձին կը խօսինք եւ այսպէս անմիջապէս իր վերադարձին, ուշադրութեանը  յանձնեցի ըսելով՝  որ եկեղեցի մը վարձենք այդ շրջանէն, եւ գոնէ ամիսը մէկ անգամ Ս. Պատարագ մատուցանենք: Այդպէս ալ եղաւ եւ սկսանք  ասորիներուն եկեղեցին վարձել, յետոյ տեղացի կաթոլիկ եկեղեցին, իսկ մենք՝ Տէր Նորայրը եւ անարժանս ամիսը մէկ անգամ Ս. Պատարագ կը մատուցանէինք :

Տարիներ ետք՝ 2007-ին, եկեղեցի հիմնելու նպատակով շէնք մը գնուեցաւ, 26 Garfield Street, Wentworthville մէջ:  Սակայն, շէնքի վերակառուցման նախագիծը սկսաւ 2012-ի Նոյեմբերին, եւ երկու տարի ետք՝ 2014 թ. Յունուարի 5-ին, Գերշ. Հայկազուն Եպսկ. Նաճարեանը օծումը կատարեց  «Սուրբ Երրորդութեան» անուանակոչուած եկեղեցւոյ սուրբ խորանին եւ մատուցեց առաջին Սուրբ Պատարագը: Առ այդ ամէն կիրակի կը մատուցուի Ս. Պատարագ:

Հոս ունինք նաեւ Աւստրալիոյ Perth եւ Adelaide քաղաքներուն մէջ փոքրաթիւ հայ համայնքներ, որոնց զանազան առիթներով այցելած, հոգեւոր սնունդ տուած եմ մեր զաւակներուն եւ մատուցած եմ Ս. Պատարագ:

Ինչ կը վերաբերի երկրէն դուրս Ս. Պատարագ մատուցելուս մասին, Աւստրալիոյ եւ Նոր Զելանտայի երջանկայիշատակ Առաջնորդ Աղան արք. Պալիօզեանի տնօրինութեամբ մեկնած եմ Սինկափուր 1982-ին եւ 11 Նոյեմբեր 2011-ին, հանդիպելու համար տեղւոյն փոքրաթիւ հայ գաղութին: 12 Նոյեմբերին, հանդիպում ունեցած եմ տեղւոյն հայ համայնքի զաւակներուն հետ, որոնք համախմբուած էին եկեղեցւոյ շրջափակը՝ մասնակցելու դասական երաժշտութեան երեկոյի հրաշալի համերգին, իսկ Կիրակի, 13 Նոյեմբերի առաւօտեան, տեղւոյն Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ հինաւուրց եկեղեցւոյ մէջ  հնչեցին հայկական Ս. եւ անմահ պատարագի քաղցրահնչիւն բառերը՝ մասնակցութեամբ ներկայ հաւատացեալներուն:

– Տէր Պարթեւ, յատկանշական է, որ դուք բծախնդրութեամբ ու լիովին կը տիրապետէք եկեղեցւոյ բոլոր տաղաւարներու, ժամերգութիւններու, Սուրբ Պատարագի ծիսակատարութեան եւ խորհրդակատարութեան,պիտի ուզէի անդրադառնանք նաեւ ձեր շարականներու երգեցողութեան եւ նօթաներ կարդալու հմտութեան: 

Ինչպէս վերը նշած էի փոքր տարիքէս յաճախած եմ եկեղեցի ու դասաւանդութիւններու մասնակցելով սորված ու տիրապետած եմ եկեղեցւոյ կարգ ու կանոնը, շարականները ի  մասնաւորի այդ ժամանակուայ Հոգեւոր հովիւ շարականագէտ  ու Նոթաճի պապա Համբարձումի հայկական նոթայի հմուտ  Տէր Շնորհք Քհնյ. Մուրատեանի դասնըթացքներուն մասնակցելով: (Համբարձում  Լիմոնճեան (1768, Կ.Պոլիս – 29 Յունիս, 1839, Կ.Պոլիս) հայ երգահան, երաժշտագէտ,որ կոչուած է նաեւ Նոթաճի պապա Համբարձում):

 – Շնորհակալութիւն Տէր Պարթեւ այս բովանդակալից զրոյցին համար:

Սիրելի Շաքէ, ձեզի ուժ եւ կարողութիւն ու ամենայն բարիք կը մաղթեմ, սիրով ու աղօթքով:

Շնորհակալ եմ շատ: Ի սրտէ կը շնորհաւորեմ ձե՛զ Տէր Պարթեւ ձեր 35 տարիներու քահանայութեան ծառայութիւնը եւ կը մաղթեմ, որ Տէրն Աստուած պարգեւէ ձեզ նուիրեալ ծառայութեան երկար տարիներ:

Շնորհաւո՜ր ըլլայ, սիրելի՛ հայրենակից: Հայ Ազատագրական Առասպելը կրկին նոր հերոս մը ունի` Ամերիկայի Միացեալ Նահանգները: Եւ այժմ մենք կրկին, ազգովին փառք կու տանք հայոց դիւրահաւատութեան ու միամտութեան աստուծոյ, որ մեր յաջորդ փրկիչը եկած է մեզ փրկելու: Մենք այս անգամ ալ վստահ ենք, որ ամէն ինչ լաւ պիտի ընթանայ, որ այս անգամ տարբեր պիտի ըլլայ․․․ 

Օգոստոսի 8-ի համաձայնագիրը ամբողջ հայութիւնը անգամ մը եւս ալեկոծեց ու կարծիքները հիմնականօրէն երկու տեսակ էին: Կարծիք մը հայութեան փրկութիւն կը տեսնէ, միւսներուն կարծիքով՝ հայոց թրքացման եւ կործանման գրաւականը: Ինչպէս միշտ՝ ծայրայեղութենէ ծայրայեղութիւն: Հայ ժողովուրդի կեանքին մէջ կատարուող ամէն բան ծայրայեղութիւն է, հայուն կեանքին մէջ միջին չկայ:

Բայց մէկ կողմ ձգենք քաղաքականութիւնը: Ան ապերախտ գործ մըն է: Աւելի լաւ է կեդրոնանանք հարցի մը վրայ, զոր շօշափելու քիչ հնարաւորութիւն կ’ունենանք, քանի որ խաղաղութիւն ըսուածը հազուադէպօրէն կ’այցելէ մեզի: Ու նաեւ տխուր է այն, որ այս խաղաղութիւնը (եթէ անշուշտ ան առհասարակ հնարաւոր է) ոչ թէ հայոց ձեռքբերումն է, այլ մեծերուն տնտեսական շահը, ուր Հայաստանի Հանրապետութեան գոյութիւնը սպառնալիք չի նկատուիր: Մնացեալը ալ գեղարուեստական ճառեր են, հաճելի բառեր, որ ի վերջոյ խաղաղութիւն կը հաստատուի ու մենք կ’ապրինք ուրախ, երջանիկ, առատ օրեր կ’ունենանք եւ այլն:

Հիմա եկէք հասկնանք հիմնական կէտ մը: Եթէ խաղաղութիւն հաստատուի ու ռուսական կայսերական ազդեցութիւնն ալ վերանայ կամ թուլանայ, արդեօ՞ք այդ կը նշանակէ, որ մենք ռուսական թոշակէն կ’անցնինք ամերիկեան նպաստի: Արդեօ՞ք այդ կը նշանակէ, որ եթէ մինչեւ հիմա ապրած ենք մեր յոյսերը ռուսերուն վրայ դրած, հիմա ալ պիտի ապրինք ամերիկացիներու յոյսով: Չէ, սխալ չհասկնաք: Խաղաղութիւնը աստուածային պարգեւ է մեզի համար, պարզապէս հարց կը յառաջանայ, թէ մենք՝ հայերս մեզ ո՞ւր կը տեղաւորենք այդ խաղաղութեան մէջ: Արեւմտամէտ բազմաթիւ գործիչներ կը նշեն, որ խաղաղութիւնը անքննարկելի է, որովհետեւ խնդրոյ առարկայ է Միացեալ նահանգները եւ ո՞վ կը համարձակի ամերիկացիները խանգարել կամ անոնց վրայ յարձակիլ: Ու ահա այդպէս ալ կը վերջանայ ամէն ինչ: Ու այս ամերիկեան ինքնավստահութիւնը ինծի կը յիշեցնէ ռուսական ինքնավստահութիւնը: Դեռ քանի մը տարի առաջ հայերը ողջ աշխարհին ու իրենք իրենց կոկորդները պատռելով կ’ապացուցէին, որ ռուսերուն համար Հայաստանն ու Արցախը կարեւոր են եւ որ ատրպէյճանցիները երբեք պիտի չհամարձակին ռուսերուն վրայ յարձակելու, ու քանի որ ռուսերն ալ Արցախն ու Հայաստանը կը պաշտպանեն, ապա մեր վրայ ալ չեն յարձակիր: Ձեւով մը այդ բոլորը ճիշդ էր, ատրպէյճանցիները ռուսերուն վրայ չյարձակեցան, այլ՝ հայերուն: Հիմա ոչ Արցախը կայ, ոչ ալ ռուսերուն հանդէպ հաւատքը: Հիմա ամերիկացիներու ձեռքով փրկուելու ժամանակն է: Չմոռնանք նաեւ, որ այս տարիներուն ընթացքին մեզ «փրկեցին» նաեւ Ֆրանսան, Գերմանիան, նոյնիսկ Լիւքսեմպուրկը: Իրանը եւս մէյ մը հերոսի դեր կը ստանձնէր, մէյ մը՝ հակահերոսի: Իսկ աւելի հին ժամանակներուն, մենք միշտ յոյս կը գտնէինք ուրիշի մը մէջ ու կը սպասէինք փրկութեան:

Ռուսը փրկե՞ց: Արցախը ո՞ւր է:

Ամերիկան փրկելո՞ւ է:

Ու հիմա, երբ համատարած ցնծութիւն է, որ ամերիկեան աջակցութեամբ խաղաղութիւն պիտի հաստատուի, հոս հարց կը յառաջանայ, թէ իսկ մենք ի՞նչ պիտի ընենք: Մի՞թէ ամբողջովին մենք զմեզ պիտի յանձնենք ամերիկեան ողորմածութեան: Մի՞թէ ամերիկացիներուն պիտի վստահինք այնպէս, ինչպէս ռուսին: Արդեօ՞ք մենք զմեզ ամբողջովին պիտի յանձնենք ամերիկեան ձեռքին՝ այնպէս, ինչպէս յանձնած ենք ռուսական ձեռքին: Ու արդեօ՞ք վստահ ենք, որ այս անգամ նոյնը չի կրկնուիր:

Իսկ եթէ կրկնուի՞: Կամ այլընտրանքը ի՞նչ է, կը հարցնեն ամէն բանէ զզուած մարդիկ: Մենք բաւարար չափով ուժ չունինք, ու այս ալ մերժե՞նք: Օ՜, ոչ, խօսքը մերժումի մասին չէ, այլ այն վիճակին, որ կրնանք դարձեալ որպէս դատարկապորտեր ելլել անկիւնէ մը ու սկսինք վերստին ապրիլ անհոգ ու եսասէր կեանք մը՝ մեր յոյսը դնելով միայն մէկ Աստուծոյ եւ մէկ Ամերիկայի վրայ։ Եւ ահա «God save America»․․․Վերջին երեսուն տարիներու մեր մեծագոյն յանցանքներէն մէկը եղած է այն, որ ամբողջովին յանձնուած ենք ռուսերուն եւ միշտ վստահ եղած, թէ ռուսերը պիտի պաշտպանեն մեզ։ Այսպէս, փոխանակ զինուորական, տնտեսական եւ կրթական ներուժը մենք մեզի զարգացնելու, բաւարարուած ենք մանր կիրքեր բաւարարելով եւ դեռ հպարտացած, որ աշխարհի երկու գերհզօրութիւններէն մէկը դարձուցած ենք մեր դաշնակիցը ու ան մեզ կը պաշտպանէ: Իսկ հիմա ուրիշ գերհզօրութիւն մը կը խոստանայ ապահովութիւն եւ խաղաղութիւն, եւ հայկական պատմութեան, մանաւանդ վերջին մէկուկէս դարու քաղաքական մտածողութեան ծանօթ յիշողութիւնս կը վախնայ, որ այս անգամ ալ ամերիկեան առիթը նոյն ագահութեամբ պիտի մսխենք եւ սպասենք նոր ողբերգութեան։

Ու ինչպէս ռուսական հովանաւորութեան 30 տարիներուն մենք ոչինչ ըրինք, այնպէս ալ ամերիկեան հովանաւորութեամբ ապագայ տարիներուն ոչինչ պիտի ընենք: Իսկ եթէ յանկարծ միջանկեալ 2-4 տարի խաղաղութիւն ունենանք, բնաւ անհաւանական չէ, որ այս անգամ ալ մեր ունեցած ամէն ինչը յանձնենք ամերիկացիներուն եւ ստացուածը լափենք մեր փորին վրայ պառկած, մինչեւ որ այդ ալ սպառի եւ մենք այս ու այն կողմ տապալինք՝ տեսնելու, թէ այս անգամ ո՞ւր պիտի խցկուինք։

Իսկ ո՞վ կ’երաշխաւորէ, որ ըսենք հինգ կամ տասը տարի յետոյ (կամ աւելի առաջ) աշխարհի իրավիճակը այնպէս մը պիտի չփոխուի, որ մենք կանգնինք նոր իրադրութեան մը առջեւ, նոր ընտրութեան ու նոր մարտահրաւէրի: Հայաստանը պիտի կարենա՞յ արդեօք այս անգամ իրեն բաժին ինկած խաղաղութիւնը վերածելու զարգացման, կայունացման եւ հզօրացման տարիներու, որ երբ իրավիճակը փոխուի, նորէն չկանգնինք նժարներու վրայ մեր կշիռքը ցոյց տալու, որ գնեն մեզ, այլ փորձենք մենք մեզի իւրայատուկ բան մը դառնալ ու դարձնել: Ու եթէ Ամերիկան պիտի փրկէ, իսկ մենք պառկինք եւ ուտենք, ապա ո՞րն է մեր արժէքը որպէս ժողովուրդ ու պետութիւն: Եթէ Սիւնիքը մերը չըլլայ, այդ տարածքը ուրիշին պատկանի, ուրեմն մենք մեր մէջ միայն զեռո՞ն կը ներկայացնենք: Այդ պարագային, ի՞նչ է ընդհանրապէս մեր գոյութեան իմաստն ու պատճառը։ Իսկ ո՞վ է Հայաստանը առանց Սիւնիքի։ Այդ պարագային կը ծագի աւելի սկեպտիկ հարց մը: Ի՞նչը կը խանգարէ, որ հայերը քշուին այդտեղէն, փոխարէնը բերելու հլու-հնազանդ ինչ որ բանջար ու բոստան մշակող ցեղ մը ու ընել այն, ինչ որ կը պատրաստուին ընելու:

Մենք պիտի կարենա՞նք հայրենադարձութիւն կազմակերպել ու Հայաստանի բնակչութիւնը դարձնել օրինակ 5 միլիոն հոգի: Պիտի կարենա՞նք մեր չորս սահմաններու պաշտպանութեան համար բաւականաչափ զէնք ու զայն գործածել գիտցող զինուոր ունենալ: Պիտի կարենա՞նք պայքարիլ ընկերային չարիքերու դէմ ու Հայաստանի քաղաքացին դարձնել ուժեղ եւ արժանապատիւ մարդ: Պիտի կարենա՞նք պայքարիլ մեր մանրուք ագահութեան դէմ: Եթէ ոչ, ապա մենք պիտի վատնենք այս հնարաւորութիւնը նաեւ, ապա ի՞նչ տարբերութիւն, թէ մեզ քանդողը ռո՞ւսն  է, թէ՞ ամերիկացին, սպանողը թո՞ւրքն  է, թէ՞ ատրպէյճանցին:

Անցեալ երեսուն տարիներուն, մենք տասնեակ առիթներ փախցուցինք։ Մենք մեր ձեռքով դատարկեցինք մեր երկիրը՝ թէ՛ նիւթական աղբիւրներէն, թէ՛ մարդուժէն։ Մենք մեր ձեռքով երկիրը լեցուցինք անգրագիտութեամբ ու մեր յանցաւոր ու պիղծ վարքագիծերը արդարացուցինք Արցախով, որ մենք Արցախ ունինք պաշտպանելու, որ հիմա այլ հարցի ժամանակը չէ: Թէեւ Արցախը ոչ մէկ կապ ունէր երկրով մէկ մոլեգնող կաշառակերութեան, հովանաւորչութեան ու ոճրային մթնոլորտի աճին: Մենք պարզապէս թքած ունէինք Արցախի վրայ ալ, Հայաստանի Հանրապետութեան վրայ ալ, մենք պարզապէս ըսած ենք, որ ռուսը կը պաշտպանէ ու մեր սահմանները լեցուցած ենք ռուսերով ու հանգիստ քնացած, իսկ երբ պարզուեցաւ, որ ռուսը պաշտպանողը չէ, մենք յիշեցինք ուխտադրժութեան մասին: Իսկ ո՞վ կը խանգարէր մեզի երկիրը դարձնելու երկիր: Ո՞վ մեզ այսքան վախկոտ ու աղքատ կը դարձնէր: Ռո՞ւսը, ամերիկացի՞ն:

Իսկ հիմա, երբ Միացեալ նահանգներու հովանաւորութեամբ խաղաղութիւն հաստատուի (ԵԹԷ), ու մենք նորէն շարունակենք թանի կարասին մէջ ինկած ճանճի նման երանաբար լողալ ու ըսել, որ «ամերիկան կը պաշտպանէ», ապա, գրողը տանի ամէն բան աշխարհի մէջ. մենք անիծեալ ենք մեր անհոգութեան ու պղերգութեան համար: Եթէ այս անգամ ալ մենք այս արնագին խաղաղութիւնը, որ մեզի բաժին պիտի ելլէ Արցախի ու քանի մը հազար հայ տղոց կեանքին գնով, պիտի ուտենք ու նորէն ժամանակը վատնենք միայն մեր փչակները կառուցելով, ապա Աստուած վկա՛յ, որ մենք ոչ թէ խաղաղութեան, այլ ապրելո՛ւ արժանի չենք: Եթէ որպէս ժողովուրդ մենք այս անգամ ալ մեր ներքին ախտին առջեւ կանգ չառնենք, ուրեմն մենք արժանի ենք մեզի պատահող ամէն վատ բանի։

Հերի՜ք եղաւ, պիտի ըսեն ոմանք՝ իսկ ի՞նչ է քու առաջարկդ: Բարեկամնե՜ր, իսկ ո՞ր առաջարկը լսած կամ կատարած ենք: Առհասարա՛կ:

Փրոֆ․ Արա Սայեղ

Հազուագիւտ բարեբախտութիւն է ներկայ գտնուիլ հայ երաժշտութեան նուիրուած յատուկ նուագահանդէսի մը, լսելու ձայնային խորհրդաւոր ինքնօրինակութեամբ ու պարզութեամբ յատկանշուող, հայկական ժողովրդական շարք մը փողային նուագարաններու՝ տուտուկ, սրինգ, զուռնայ, պկու, շուի, տըհոլ, պարկապզուկ եւ պլուլի չքնաղ ներյատուկ ձայնածաւալը։

Սփիւռքի դարաւոր գաղթօճախներէն մին՝ Լեհաստանի մէջ կը տարածուի հայկական երաժշտութեան գիտելիքներու առատութիւն, երաժշտական մեկնաբանութիւններու լայնածաւալ ճոխութիւն, երգարուեստի մեր ժառանգութիւնը ծանօթացնելու ու տարածելու հրաշունչ ոգեւորութիւն։ Իրապէս հոգեկան ինքնաբաւարարութիւն մըն է, սեփական մշակոյթիդ բաղադրիչներէն՝ արուեստն ու երաժշտութիւնը ներկայացնելը տարբեր երկիրներու մէջ ։

Ներգործող հրապոյր մը ունին շրթնային ձայնագոյացումի իւրաբնոյթ այդ նուագարանները, անոնց ներգործութիւնը կը ճոխանայ, երբ գիտակ նուագողէն կը բացատրուին ու կը ներկայացուին նուագարանները իրենց համակողմանի  երաժշտական, մասնագիտական հարուստ տեղեկութիւններով, կը ծանօթանանք տուեալ նուագարաններու պարզունակ կազմին, նիւթի կառոյցին, նոյնակերպ ու իրարմէ զատորոշուող բնորոշութիւններուն, երաժշտական մասնագիտական գիտելիքներուն։ Իրազեկ կը դառնանք այդ նուագարաններու ձայնակարգերուն, կը զգանք ու կ՛իմանանք հայկական երաժշտական ազգագրական խորհրդաւոր ձայնասահմանները, կ՛անսանք նուագարաններու ձայնային դասակարգումին, ձայնատեսակի հնչեղութեան։

Հայկական ժողովրդական փողային նուագարաններու վերոյիշեալ պարունակով ելոյթը տեղի ունեցաւ Լեհաստանի հարաւային կողմը գտնուող Վրոցլաւ քաղաքի մէջ կիրակի 22 յունիս 2025-ին։ Հեզասահ լեհերէնով, երաժշտական բառապաշարի հանդարտահոս եւ ըմբռնելի բացատրութեամբ, հայկական երաժշտութեան վայելքը փոխանցեց փողային նուագարաններու հմուտ մեկնաբան Նելլի Մարտիրոսեանը՝ նուագելով տուտուկի հինգ եւ շուիի երեք տեսակ նուագարաններ։

Նուագահանդէսի կազմակերպիչն էր Լեհաստանի Վրոցլաւ քաղաքի հայ մշակոյթի ժառանգութեան «Բիրամովիչ» ինստուտի „Instytut Piramowicza” [1] ղեկավար դոկտ․ Անտժէյ Կլինսքին dr Andrzej Gliński, հովանաւորն էր Վրոցլաւի քաղաքապետ եւ Լեհաստանի մէջ ՀՀ հիւպատոս Հրաչեայ Պօյաճեանը։ Այս նուագահանդէսը «Ormianie na Śląsku», «Հայերը Սիլեզիայի մէջ» ծրագրի մէկ բաժինն է։ Ծրագրին նպատակն է պահպանել ու տարածել հայկական մշակոյթը, ինքնութիւնն ու պատմութիւնը Լեհաստանի Սիլեզիայի մարզին մէջ։ Ծրագիրը ֆինանսաւորուած է Լեհաստանի ներքին գործերու եւ վարչակազմի նախարարութիւններու համատեղ դրամաշնորհի շնորհիւ։

Այս առիթով եկէ՛ք համառօտ լուսանցք մը բանանք, ծանօթանալու շուիահար, տուտուկահար արուեստագէտի գեղարուեստական երթին։ Նելլի Մարտիրոսեան աւարտած է Երեւանի պետական մանկավարժական համալսարանի մշակոյթի բաժանմունքի ժողովրդական նուագարաններու ամպիոնը։ Շուի նուագելու իր ուսումը ստացած է Աւետ Գաբրիէլեանի երաժշտական դպրոցէն, ապա դասաւանդած է նոյն դպրոցին մէջ։ Երաժշտական ուսումը շարունակած է «Առնո Պապաջանեան»-ի երաժշտամանկավարժական բարձրագոյն դպրոցի շուիի բաժանմունքէն։ 2012 թուականին լեհի հետ ընտանիք կազմած եւ տեղափոխուած է Լեհաստան։ Շրջան մը երաժշտական համագործակցութիւններ ունեցած է Լեհաստանի մէջ, սակայն յաջորդ տարիներուն սկսած է հանդէս գալ իր մենակատարումներով, հանրայնացնելով հայկական երաժշտութեան գեղարուեստը, փողային նուագարաններու երգարուեստը։ Լեհաստանի մէջ իր նուագահանդէսներէն եւ մասնակցութիւններէն կարելի է յիշել 2019 թուին Քրաքովի մէջ «Կովկասի օրեր» փառատօնը, Կոմիտասի եւ Յովհաննէս Թումանեանի 150-ամեակին նուիրուած ելոյթները։

2020 թուականէն սկսած ամէն տարի իր բաժինը ունեցած է Քրաքովի մէջ սուրբծննդեան երգերու նուիրուած համերգներուն, ներկայացնելով ամանորեան երգերը եւ սուրբծննունդի նուիրուած աւետիսներու խորհախորհուրդ երգացանկը, վերջին երեք տարիներուն իր զաւկին՝ Նարեկի երգեցողութեամբ ու մասնակցութեամբ ճոխացած է արուեստագէտին երաժշտական ներկայութիւնը։ Խրախուսիչ եւ խոստմնալից երեւոյթ է երբ սփիւռքի մէջ նոր սերունդը իր հայաշէն ներդրումը կ՛ունենայ, կը շարունակէ հայկական հետքերով իր ծնողներու գեղարուեստական հետաքրքութիւնները, օտարութեան մէջ վառ պահելու հայ մշակոյթի, երաժշտութեան, արուեստներու դարաւոր ժառանգութեան գոյատեւութիւնը։ Քրաքովէն ետք հայկական երաժշտական փողային նուագարաններու երգացանկով, Նելլի Մարտիրոսեան իր մասնակցութիւնը բերած է Լեհաստանի Կտանսք քաղաքի՝ Հայ տան մէջ կայացած «Հայկական օրեր» մշակութային ծրագրին մէջ օգոստոս 2021-ին, ապա ելոյթներ ունեցած է Կլիվիցէ եւ Զապժէ քաղաքներու մէջ 2022-ին։ Յատկանշական է 2025 թուականի ապրիլին Փարիզի «Վահէ Ֆաթթալ հայ մշակոյթի կենդրոն»-ին մէջ հայկական ժողովրդական նուագարաններու երաժշտական իր մասնակցութիւնը, հոն ալ հայկական փողային նուագարաններու յայտագիր մը  ներկայացուցած է տեղւոյն երեխաներուն եւ անոնց ծնողներուն։

Նելլի Մարտիրոսեանի երգացանկը հարուստ է ու փոփոխական, ան կը նուագէ այն ինչ որ պահը կամ առիթը կը թելադրէ։ Կարելի է նշել, որ Նելլիին համար փողային նուագարաններու երգացանկին վրայ տիրական ու ներգործող դեր ունին Կոմիտասը իր երաժշտական ստեղծագործութիւններով, ինչպէս՝ «Տլէ Եաման»-ը, «Քելէ քելէ»-ն, «Հով առէք սարեր ջան»-ը, «Հորովել»-ը, «Ամէն հայր սուրբ»-ը,  «Ծիրանի ծառ»-ը, «Կաքավիկ»-ը, «Շորոր»-ը, «Ալագյազ – Խնկի ծառ»-ը, «Գարուն ա»-ն, «Շողեր ջան»-ը, «Չինար ես»-ը, «Երկինքն ամպել է»-ը, «Սոնա եար»-ը եւ այլն։ Սայաթ Նովայի «Աշխարհումս ախ չիմ քաշի»-ն, «Նազանի»-ն, «Քանի վուր ջան իմ»-ը, «Դուն էն հուրին իս»-ը եւ այլն։ Անշուշտ կարելի չէ մոռնալ Գրիգոր Նարեկացիի «Հավուն հավուն»-ը, Մեսրոպ Մաշտոցի «Բազում են քո գթութիւնքդ»-ը, Մակար Եկմալեանի «Սուրբ սուրբ»-ը, Ներսես Շնորհալիի «Առաւօտ լուսոյ»-ն, Անանիա Շիրակացիի «Ով երանելիդ»-ը, «Խնկի ծառի նման ես»-ը, Արմէն Տիգրանեանի «Անուշ» օփերայէն հատուածներ, Բարսեղ Կանաչեանի «Օրօր»-ը, Խաչատուր Աւետիսեանէն եւ այլն։ Բացի վերոնշեալներէն, Նելլի կը նուագէ դասական երաժիշտներէն զանազան ժանրեր՝ ժողովրդական, աշուղական, գեղջկական, հայրենասիրական, սիրային ու քնարական երգեր ու պարեր, հոգեւոր շարականներ ու մեղեդիներ։

Ն․ Մարտիրոսեան փողային նուագարաններու իր մենակատարումներով կարողացաւ մերթ յուզել, մերթ խանդավառել, մերթ ներշնչել, մերթ ալ հիացնել վեց տասնեակէ աւելի հանդիսատես-ունկնդիրներ: Մերթ ընդ մերթ մեզ փոխադրեց լսելու արօտավայրերու մէջ հայ հովիւներու կանչը, զգալու անոնց վիշտն ու ցնծութիւնը, մեզ հրաւիրեց վայելելու հայու հարսանեկան խրախճանքներու բերկրանքը, վերանալու հաւատքի ոգեշնչող զօրութեամբ, սքանչանալու սիրոյ ու կարօտի ջերմութեամբ։ Մէկ խօսքով Նելլի Մարտիրոսեան իր երաժշտական հմտութեան շնորհիւ, հաղորդած ձայնային ծովածաւալ մակընթացութիւններու ընդմէջէն, ներկայացուցած փողային երաժշտութեան տեղեկութիւններու առատութեամբ, մեզ հաղորդակից դարձուց հայու հոգիի՝ երաժշտական գանձարանի ինքնուրոյնութեան ու վսեմութեան, իրապէս ան կարողացաւ խլել ներկաներուն ուշքը։

 

[1] Կժեկոժ Բիրամովիչ (1735–1801) Լվով ծնած, հայկական ծագումով (Բիրումեան տոհմէն) լեհ կաթողիկէ հոգեւորական, մանկավարժ, աստուածաբան, վաստակաւոր կրթական գործիչ։ Յատկանշական դեր ունեցած է Լեհաստանի կրթական համակարգի բարեփոխումներու գործընթացին մէջ։ Ուշագրաւ է անոր ներդրումը իբրեւ լեհական ազգային կրթութեան յանձնաժողովի անդամ: Դասագիրքերու եւ մանկավարժական աշխատասիրութիւններու հեղինակ է, զգալի վաստակ ունեցած է 18-րդ դարու լեհական ուսումնակրթական եւ մշակութային համակարգին մէջ, կը համարուի Լեհաստանի կրթութեան եւ մանկավարժութեան հայրերէն մին։

Խաչիկ, իր ծննդավայր Պէյրութի առօրեայ կեանքի կողքին, սիրած է որսորդութիւնը, եւ յաճախ ընկերներով Լիբանանի գիւղերուն մէջ անցուցած է իր ոչ-աշխատանքային օրերը, եւ այդ օրերուն է, որ զրոյցի մը ընթացքին շուն մը ունենալու փափաքը կ’արտայայտէ: Ի պատասխան այդ փափաքին, ընկերներէն մէկը, որ լապրատօր շուն մը ունէր, կը խոստանայ իր շան ձագերէն մէկը նուէր տալ խաչիկին որպէս երախտագիտութիւն անոր կատարած բարիքներուն: Խաչիկին սկզբունքներէն էր «ԲԱՐԻՔ ԸՐԷ, ԾՈՎԸ ՆԵՏԷ»:

2013-ին, յարգելով իր խոստումը, Խաչիկին ընկերը երկուքկէս ամսու լապրատոր շնիկ մը կը նուիրէ իրեն: Խաչիկ շնիկը կ’անուանէ Հաչիքօ: Եւ այդ օրէն սկսեալ, Խաչիկ կը խնամէ իր շունը ինչպէս իր տան մէկ անդամ-զաւակը ըլլար: Կեանքը բնական կ’ընթանար եւ Խաչիկ երբեք չէր մտածած Պէյրութէն հեռանալու եւ գաղթելու մասին: Սակայն 2016-ին, Խաչիկ իր ընտանիքին հետ կը գաղթէ Լոս Անճելըս, բայց ան չի կրնար Հաչիքոն իր հետ տանիլ եւ այդ պատճաոով ալ զայն կը վստահի իր ընկերոջը, որ Այնճարի մէջ ամառանոց ունէր: Խաչիկ իր միտքը հանգիստ պահելու համար, ամէն շաբաթ կը հեռաձայնէր Հաչիքոյի վիճակը հարցնելու, եւ միաժամանակ Հաչիքոյին լուսանկարները ստանալով, ան կը մխիթարուէր: Որոշ ժամանակ, Հաչիքոյի լուսանկարները կը դադրին, եւ Խաչիկ մտահոգ կը հետաքրքրուի ու կ’իմանայ, որ ամառանոցի հիւրերուն կեցութեան հետ Հաչիքոյի անյարմարութեան պատճառով, Հաչիքոն յանձնուած էր մէկ այլ ընկերոջ: Խաչիկ անմիջապէս կը հեռաձայնէ եւ կը հարցնէ Հաչիքոյին վիճակը եւ երբ կը տեսնէ, թէ ան շղթայով տանիքը կապուած է, Խաչիկին հոգին կ’ալեկոծի, խիղճը կը տանջուի յիշելով, որ Հաչիքոն ի՜նչ յարմարաւէտ պայմաններու մէջ ապրած էր:

Հաչիքոն Լոս Անճելըս բերելու վճռականութեամբ, Խաչիկ անմիջապէս կը կապուի իր ընկերներուն, որ ճամբորդական գրասենեակի մը միջոցով կազմակերպէ Հաչիքոյին Լոս Անճելըս փոխադրութիւնը: Սկիզբը առաքման արժէքը 1500 Ամերիկեան տոլար էր, բայց անվերջ ուշացումներէ յետոյ ճամբորդութեան սակը կը բարձրանայ մինչեւ 2500 ամերիկեան տոլարի, որուն Խաչիկ համաձայն կը գտնուի, բայց եւ այնպէս բաւական ժամանակ անցնելէ ետք, գործը չի յաջողիր: Խաչիկ չի յուսահատիր եւ ի վերջոյ մէկ ուրիշ պէյրութահայ ընկերոջ մը միջոցով եւ գրասենեակի մը խոստումով, Խաչիկ 3000 տոլար կը վճարէ, եւ Հաչիքոն Qatar Airways-ի թռիչքով կը տեղափոխուի Լոս Անճելըսի օդակայան:

Մէկ ու կէս ժամ տեւած փաստաթուղթերուն ստուգումէն ետք, Խաչիկ կը տեսնէ Հաչիքոն փոխադրական վանդակի մը մէջ: Հաչիքո իսկոյն կը նկատէ իր տէրը, կը ցատկէ պոչը անընդհատ շարժելով ու արտասովոր մեղմ հաչիւններով… ուրախութիւնը անսահման էր:

Հաչիքոյի սիրած ժամերն են Ipad-ի վրայ game դիտելը:

Խաչիկ մեծ հոգատարութեամբ կը շարունակէ խնամել Հաչիքոն իր զաւկին նման : «Հաչիքո արթուն պահակն է ու ամէն օր դռան առջեւ պառկելով կը սպասէ տան բացակայ անդամին վերադարձը» : «Շա՜տ ուշիմ է», — « Հաչիքօ՛, ներս եկուր, տեղդ պառկիր, Նարեկը պիտի չգայ այս գիշեր» — այս խօսք լսելով Հաչիքո կ’անցնի ներս իր տեղը: Կը պատմէ Խաչիկ …Ի՜նչ հաւատարիմ ու հնազանդ է Հաչիքոն…

Տարիքը ազդած է եւ Հաչիքոյին տեսողութիւնն ու լսողութիւնը տկարացած են. դեղորայքի եւ անսահման խնամքի շնորհիւ Հաչիքոն կը շարունակէ իր կեանքը այն մարդուն հետ, որ բնաւ չհրաժարեցաւ իրմէ:

Խաչիկ Թաշճեան եղած է երեսփոխանի թիկնապահ եւ այդ տարիներուն ձեռք երկարած է հարիւրաւոր մարդոց եւ օգնած անոնց հարցերու լուծումներ գտնելու շնորհիւ իր ունեցած պաշտօնին:

Առ ի տեղեկութիւն

Լապրատորը կը նկատուի աշխատանքային շուն եւ փրկարար: Մեծ է անոնց դերակատարութիւնը օդակայաններու մէջ:

“Hachi: A Dog’s Tale” (2009) յայտնի ամերիկեան շարժանկար է, ուր փրոֆ. դասախօսը լքուած շուն մը կը գտնէ ու կը տանի տուն։ Որոշ ժամանակ յետոյ անսովոր ու անխզելի կապ կը ստեղծուի իր շունին հետ։ Պատմութիւնը ունի շատ ցաւալի աւարտ մը:

Հաչիքոն հրաշալի շուն մըն է: Իր սիրած մարդիկը ճանչնալու ունակութիւն ունի։ Ճափոնական մշակոյթին մէջ, ան համարուած է հաւատարմութեան եւ նուիրուածութեան օրինակ։ HACHIKO: A LEGENDARY FAITHFUL DOG

2010-2016 տարիներուն, Խաչիկ Թաշճեան եղած է թիկնապահը Լիբանանի զբօսաշրջութեան նախարարի եւ լիբանանի խորհրդարանի անդամ Միշէլ Ֆարաոնի :

Յուլիս եւ Օգոստոս ամիսները շատ հարուստ եւ առատ կ’ըլլան պտուղներով եւ այդ իսկ պատճառով առտուայ կանուխ ժամերէն կը սկսին մեր թաղը թափառիլ պտղավաճառ փերեզակներ. մէկը բարձրաձայն կը պոռայ՝ «ալ սէքքին եա պաթթիխ…» միւսը՝ «ասալ տէրրա» եւ այլն: Սակայն այս բոլորին մէջ հետաքրքրակսն էր, որ շատ հազուագիւտ կը տեսնէինք խաղող վաճառող մը, իսկ եթէ պատահէր, անոր կառքը անձայն կ’անցնէր: Զարմանալի էր, որ երբ մեր թաղեցիները մօտենային այդ կառքերուն, անոնցմէ ոչ մէկը խաղողին կողմը կը նայէր եւ երբեմն ալ ծուռ նայուածքով մը կը չափէին խեղճ ծախողը. կարծես մեղք մը գործած ըլլար ան: Շատ անգամ, կիներ իրարու կը նայէին եւ զարմանքով ու բարկութեամբ հարց կու տային, թէ Օգոստոս 15-էն առաջ խաղող վաճառել կ’ըլլա՞յ, ապա կ’աւելցնէին, «քանի անգամ ըսինք որ այս թաղերէն խաղողի կառքով չանցնին, խօսք չեն հասկնար», միւսն ալ կ’ըսէր՝ «օտար են, ի՞նչ գիտնան», անդիէն ուրիշ մը կարծես աւելի բարկացած կ’աւելցնէր՝ «շատ լաւ գիտեն, բայց դրամ պիտի շահին»:

Այս բոլոր խօսակցութեան եւ իրարանցումին մէջ, մենք՝ փոքրերս կը մնայինք ապշահար եւ ափ ի բերան, թէ ինչո՞ւ խաղող պիտի չծախեն կամ թէ մենք ինչո՞ւ պիտի զրկուինք խաղողէն՝ այդ մեղրահամ պտուղէն ու գեղեցիկ ողնկոյզներէն՝ կարմիր ու դեղին ու իրենց կախարդական երանգներով, որոնց վրայ ջուրի կաթիլներըը կը փայլէին յատկապէս, երբ արեւը կը շողար, սակայն անոնք կառքին վրայ մերթ ընդ մերթ օրօրուելով կը հեռանային մեր թաղէն մեր անմեղ բերաններէն լորձունքները հոսեցնելով: 

Այդ օրը, տունը հայրիկիս կը գանգատէինք, թէ մաման մեզի խաղող չգնեց. վերջ ի վերջոյ «արգիլուած պտուղը յարգի կ’ըլլայ»: Հայրս գլուխը կը շարժէր, իսկ մայրս միշտ նոյն պատասխանը կու տար, «Աստուածածնայ տօնէն առաջ եւ մինչեւ խաղողը չօրհնուի, մեր տունը խաղող չի՛ մտներ, մեղք ունի»: Երեխաները ի՜նչ հասկնան մեղքէն, սակայն մենք ալ չէինք համարձակեր նոյն հարցումը կրկնելու, կը հնազանդէինք, բայց եւ այնպէս, մեր տարիքին համապատասխանող համոզիչ ու յստակ բացատրութիւն մը չունէինք: Մեզմէ կը պահանջուէր հնազանդիլ եւ վերջ: Այդպէս ալ կ’ըլլար:

Մինչեւ այսօր շատ լաւ կը յիշեմ թէ ինչպէ՞ս եւ ուրկէ՞ գտայ այս սովորութեան ու քրիստոնէական հիմնական տօներէն՝ Աստուածածնայ Վերափոխման տօնին բացատրութիւնն ու խաղողին հետ անոր կապը. հայերէնի «Արագած» դասագիրքիս մէջէն, զոր մինչեւ օրս կը պահեմ թէրեւս հինգերորդ դասարանէն ի վեր, երբ կարդացինք Աւետիս Ահարոնեանի «Դատաստանը» պատմուածքը:

Հեղինակը կը պատմէ, թէ ինք եւ իր քոյրերը ունէին Թորոս անունով խորթ եղբայր մը շուրջ տասնեօթը տարեկան, որ իր հօր առաջին ամուսնութենէն էր: Թորոսը հուժկու, լայն թիկունքներով ու խոժոռ դէմքով տղայ մըն էր եւ իրենց տան կովերը կ’արածէր ամբողջ օրը կիզիչ արեւուն տակ: Ան միշտ լուռ էր, մտածկոտ ու գլխահակ, «Ան չէր սիրեր մեզ, մենք ալ զինք չէինք սիրեր, հայրս ալ կը դժգոհէր թէ գլխահակ մարդը կասկածելի է: Այդ պատճառով ալ մենք զինք քաւութեան նոխազ դարձուցած էինք եւ բոլոր անկարգութիւնները անոր կը վերագրուէր. ան երբեք չէր բողոքեր, չէր արդարանար, լուռ էր, իսկ ես եւ քոյրերս անողորմ էինք, անգիտակից ու անգութ»: Օր մը հայրը շատ բարկացած տուն կու գայ թեւին տակ շալկած խոտերու մէջ փաթթած ոստի նման բան մը, մինչ անոր աչքերէն կրակ կը թափի. ապա խորունկ ու տխուր շունչ մը քաշելէ ետք, կը հարցնէ քոյրերէն մէկուն, «Աղջի՛կ, այդ անիծուածը այս առաւօտ կովերը ո՞ր կողմէն դաշտ տարաւ. այգիի՞ն մօտէն, թէ նախիրի ճամբէն»: Անիծուած ըսելով կ’ակնարկէր Թորոսին: Թորոսը այգիին քովէն անցնելով գացած էր դաշտ: Հայրը զայրոյթէն ձեռնափայտը ձեռքին մէջ ճզմելով կը բացագանչէ, «Ան է, ուրիշ ով պիտի ըլլայ, նզովից արմատ, միշտ ան…»: Երբ Թորոս տուն կը մտնէ, հայրը ցոյց տալով այդ խոտերուն մէջ դրուած խաղողի որթատունկի մեծ, թարմ ոստ մը՝ կիսահաս ողկոյզներով, կ’աւելցնէ, «Աստուած նզովէ քեզ, ո՞վ տեսեր է, որ հայ քրիստոնեան Աստուածածինէն երկու շաբաթ առաջ խաղող ուտէ, մեղք է, նայէ՛ ինչ ըրեր ես, թող ձեռքդ կոտրեր ասոր փոխարէն», ու գաւազանը վեր ճօճելով ամուր մը կ’իջեցնէ Թորոսին թիկունքին, բայց Թորոս կը մնայ լուռ՝ արցունքի կաթիլը աչքին իր հայեացքը սեւեռելով փոքրիկ յանցաւորին աչքերուն, որուն ձեռքը կը սկսի այրիլ եւ երբ ալ անկարելի կ’ըլլայ պահել իր գործած յանցանքը, ան հեծկլտալով կը պոռայ, «Ե՜ս եմ, հայրի՛կ, ես կոտրեր եմ ճիւղը… ես գողցեր եմ… Թորոսը մեղք չունի»: Տնեցիները բոլորը շշմած, կարծես երկինքը փուլ եկած է յանկարծ: Հայրը անմիջապէս ներողութիւն կը խնդրէ իր անդրանիկէն ու դառնալով կրտսերին կ’ըսէ, «թող Աստուած քեզ…» սակայն ան չի կրնար անիծել զայն, եւ շարունակելով կ’աւելցնէ, «ես ինչ ըսեմ, դուն իմ ՀՈԳԻՍ կորսնցուցիր, օօօֆ»: Այդ գիշեր տան մէջ ոչ մէկուն աչքին քուն կու գայ եւ երբ յանցաւորը անկողինին մէջ վերմակը գլուխը քաշած ծածուկ կու լայ, անդին կը լսուի նաեւ հօրը մերթ ընդ մերթ խորունկ օօֆերը:

Այս պատմութիւնը խորապէս տպաւորած է իմ նոր զարթնող ու թարմ միտքս, երբ յատկապէս ուսուցիչը մեզի հասկնալի ձեւով կը բացատրէր այս տօնին արմատը, թէ Քրիստոս Նոր Կտակարանին մէջ ինքզինք նմանցուցած է խաղողի, «Ես եմ ճշմարիտ որթատունկը եւ դուք ճիւղերը, եթէ ինծի միացած մնաք, դուք առատ պտուղ կու տաք. Յովհ.15:5», ապա շատ գեղեցիկ կերպով խաղողօրհնէքի արարողութիւնը կը կապէր Աստուածածնայ Վերափոխման տօնին, որովհետեւ Ասուածամայրը ինքն էր որ աշխարհ բերաւ ճշմարիտ որթատունկը՝ Յիսուս Քրիստոսը: Այդ օրհնուած խաղողով նաեւ մեր եկեղեցւոյ պատարագի գինին կը պատրաստուի:

Այդ օրէն մինչեւ այսօր ո՛չ Ահարոնեանի Ահարոնեանի պատմուածքը միտքէս կը հեռանայ, ո՛չ ալ ուսուցիչիս բացատրութիւնը եւ ամէն անգամ երբ լսեմ, «խաղողը պիտի օրհնուի որ ուտենք», մեղմ ժպիտ մը կ’ուրուագծուի դէմքիս վրայ ու աչքիս առջեւ կու գան մեր թաղեցիներն ու պտղավաճառ փերեզակները եւ անոնց ծածուկ ու ամօթխած եւ երբեմն ալ ճարպիկ ճիգը՝ խաղող ծախելու Օգոստոս 15-էն առաջ:

Աստուածածնայ Վերափոխման տօնէն ու Խաղողօրհնէքէն առաջ մեր տունը խաղող չի մտներ եւ պատահի որ հրամցուի, ոչ ձեռքս կ’երթայ, ոչ ալ սիրտս կ’ուզէ, ընդհակառակը օրհնուելէն ետք, աներեւոյթ ուժ մը զիս կը մղէ ու կ’ըսէ, «ուզածիդ չափ կե՛ր»:

Եւ ահա այսօր, նոյն թաղի փողոցներուն մէջ, նոյնիսկ Աստուածածնայ տօնէն առաջ, կը տեսնես մարդիկ, մեծ խանդավառութեամբ խաղող կը գնեն։ Գիծ մը արդէն գծուած է՝ հին, կարօտալի օրերը անջատող անծանօթ ու աննախատեսելի ապագայէն։ Մէկ կողմը՝ յիշատակներու անուշ բուրմունքը, միւս կողմը՝ վաղուան անորոշութիւնը…

Լենա Պօղոսեան

Վերջերս, երբ Երեւանէն Պէյրութ կը վերդառնայի եւ օդանաւը սկսած էր կամաց-կամաց վայրէջք  կատարել Միջերկրականի կապոյտին վրայով, պատուհանէն հրաշագեղ պատկերներ պարզուեցան տեսողութեանս առջեւ։ Լիբանանի արեւոտ եւ գեղատեսիլ ծովեզերեայ շրջաններէն մինչեւ զմրուխտապատ լեռները․ շքեղ ու բարձր շէնքերէն մինչեւ Ռաուշէի հսկայ եւ գերիշխող ներկայութեամբ ժայռերը։ Աշխարհագրական յատուկ դիրք վայելող եւ այլազան մշակոյթներով կոփուած այս երկիրը գերած է ստուար թիւով ժողովուրդներու սիրտը։ Արտասովոր երեւոյթներու երկիր մը, ուր ամէն ինչ հնարաւոր է․ երկիր մը, որ կը մերժէ ընդհանրական բնոյթ ունենալ եւ որ իր առօրեայ կեանքով, կենցաղով ու ժողովուրդով մեծապէս կը տարբերի այլ երկիրներէ։

Օդանաւին պատուհանէն տեսայ նաեւ խալխլած ու մռայլ տեսք ունեցող խրՃիթներ։ Հակասութիւններու երկիր Լիբանանը, ուր մերթ զուարճալի է կեանքը, մերթ յուսախաբութիւններով լեցուն։ Մերթ կը հրապուրուիս անոր գեղեցկութեամբ, մերթ զզուանք կը զգաս պատահարի մը պատճառով։ Գիտե՛նք, թէ կախարդող Լիբանանը իր քողին տակ շատ մը հիասթափութիւններ կը պահէ, որոնք մեր կեանքը առաւել եւս կը կնճռոտեն։

Պողոտաներու անկարգ եւ ձգձգուած վիճակը, երթեւեկութեան օրէնքներու անկատար կիրարկումը, ճամբաներու շինարարական անկազմակերպ աշխատանքները պատճառ կը հանդիսանան, որ քաղաքացին խոչընդոտներու առջեւ գտնուի։ Այս դժուարութիւններէն մէկն ալ կարեւոր ժամադրութիւններն են, որոնք ուշացում կ՝արձանագրեն, ըլլան անոնք անձնական, ընկերային կամ աշխատանքային ժամադրութիւններ։ Անշու՛շտ ուշացող անձը միշտ արդարացուցիչ պատճառաբանութիւն ունի ըսելով.

—Մոռցա՞ք, մենք Լիբանանի մէջ կ՛ապրինք, ահռելի խճողումի մատնուեցայ։

Խե՜ղճ Լիբանան, յանցաւորը միշտ դուն ես․․․

Ժամադրութիւն բառը եթէ ստուգաբանենք, ժամ որոշել կամ սահմանել կը նշանակէ կամ նախապէս պայմանաւորուած հանդիպում, որ կախեալ է տուեալ անձերէ․ Միթէ գործադրելն ալ կախեալ չէ՞ նոյն անձերէն։ Ճիշդ է, թէ մեր կեանքը, Լիբանանի մէջ, անակնկալներով լեցուն է, բայց մենք չե՞նք կրնար չբարդացնել զայն։ Ճշդապահ ըլլալը, յարգանքի նշան ըլլալէ անկախ, շա՜տ բան կ՛ըսէ այդ անձին մասին։

Վարչութեան մը անդամ ես եւ կանոնաւոր դրութեամբ ժողովի ներկայ կը գտնուիս։ Անպայման անձ մը կայ միշտ ուշացող։ Քիչ մը սպասելէ ետք, օրակարգը կը կարդացուի եւ ժողովը ընթացք կ՛առնէ։ ժամանակ մը ետք, բացակայող անձը կը յայտնուի, ըսելով թէ խճողումի «բռնուած» էր։ Միւս ժողովականներն ալ նոյն քաղաքին մէջ կ՛ապրին, այն տարբերութեամբ, թէ անոնք նախապէս հաշուի առած են խճողումի պատճառով հաւանական ուշացումը։ Ժողովը սկիզբէն կը սկսի, որ բացակայող անձը քայլ պահէ նիւթին հետ։ Երկու ժամուան նախատեսուած ժողովը կը վերածուի երեք ժամուան հանդիպումի։

Բժիշկէ մը ժամադրութիւն առած ես եւ սպասման սրահը կարգիդ կը սպասես։ Փռնգտացողներ կան, «անհանգիստներ», եւ վերջապէս պարագաներ, որոնք երկար սպասելու անկարող են։ Հիւանդ մը կ՛ուշանայ իր ժամադրութեան, որուն հետեւանքով բոլոր ներկաները հերթաբար կ՛ուշանան իրենց բժշկական քննութեան։

Պատկերացուցա՞ծ էք, երբ ճաշարանի մը մէջ ընկերային հաւաքի մը ներկայ պիտի գտնուիք։ Որոշուած ժամուն կը հասնիս, ոչ ոք եկած է տակաւին։ Կը նստիս ձեռքերդ սեղանին վրայ, հայեացքդ դռան։ Մարդիկ կը մտնեն կ՛ելլեն։ Տասնհինգ վայրկեան կ՛անցնի ապա քսանհինգ․․․ինքզինքդ կը համոզես, թէ մտիկ ըրած երաժշտութիւնդ քիչ թէ շատ հաճելի է։ Այդ օրուայ բջիջայինի հաղորդագրերդ, որոնք նախապէս կարդացած էիր, քանի մը անգամ ալ կը կարդաս։ Դարձեալ ճամբու խճողո՞ւմն է ուշացումներուն պատճառը, թ՞է քմահաճոյք կամ տրամադրութիւն։

Ժամադրութիւն մը պարզապէս ժամ կամ վայր նշելու համաձայնութին մը չէ․ Ան մարդկային յարաբերութիւններու կարեւոր հիմքերէն է։ Ժամադրութիւն մը յարգելը կ՛ամրապնդէ վստահութիւնը եւ առողջ յարաբերութիւնները։ Բոլորս ալ կրնանք քանի մը վայրկեան ուշանալ մեր ժամադրութիւններուն։ Անշո՛ւշտ, կամքէ անկախ պատճառներն ալ նկատի պէտք է առնել։ Լիբանանի մէջ մեր կեանքը «արկածալից» ուղեւորութիւն մըն է, բայց պէտք չէ տեղի տանք։ «Լիբանանի մէջ կ՛ապրինքը» պէտք չէ մեր նշանաբանը ըլլայ եւ համոզիչ պատճառ մը՝ ուշացումներու։ Ժամադրութիւն յարգելը ամենէն արագ ձեւն է դիմացի անձին վստահութիւնը շահելու։ Ուշացումը միայն ժամանակի անտեսում չէ, այլ սպասող անձին ալ անտեսում եւ ժամանակի ընթացքին՝ յարաբերութիւններու մէջ ճեղքեր ստեղծելու պատճառ։ Անձ մը երբ իր ժամանակը տրամադրած է քեզի, քու ուշացումովդ թէ՛ քու եւ թ՛է իր ժամանակը կը վատնես։ Բացառութիւնները միշտ յարգելի են անշուշտ։ Մեր ժամանակներու արագընթաց եւ պահանջկոտ միջավայրին մէջ, ճշդապահութիւնը պէտք է նկատել անհրաժեշտ ուղեցոյց, որուն շնորհիւ անհատն ու համայնքը կրնան հասնիլ աւելի արդիւնաւէտ եւ ներդաշնակ իրավիճակի մը։

Երկիր մը բարեփոխելու եւ զարգացնելու հիմնական չափանիշներէն մէկն այն է, որ քաղաքացիները, նախ իրենք ձգտին լաւին եւ օրինապահութեան ու համերաշխ ու խաղաղ մթնոլորտ մը ստեղծուի՝ հեռու ամէն տեսակի շեղումներէ եւ փտածութենէ․․․․Եթէ իւրաքանչիւրս մեր արարքներով արժեւորենք ճշդապահութիւնը՝ կը նպաստենք աւելի կանոնապահ, վստահելի եւ յարգալիր հասարակութեան մը կերտումին։

Լիզա Բանճարճեան Թելվիզեան

Ո՞վ ինչ կ’ընէ Լիբանանի հայ համայնքին մէջ։ Այս լուռ պարզութեամբ դրուած հարցումը, խորքին մէջ, հրաւէր մըն է վերատեսութիւն ենթարկելու համայնքային կեանքի կառուցուածքը, նեռարականութիւնը եւ արդիւնաւէտութիւնը։ Լիբանանահայ գաղութը արտաքնապէս տակաւին կ’երեւի կենդանի (կենսունակ կ’ուզէինք ըսել) եւ շարժուն (աշխուժ կ’ուզէինք ըսել) համայնք մը, ուր տակաւին կան մշակութային յաճախակի ձեռնարկներ, դպրոցական ամավերջի հանդէսներ, բարեսիրական նախաձեռնութիւններ, ամեակներու նշումներ եւ քաղաքական հռետորութեան առիթներ։ Բայց այս տեսանելի շերտէն անդին, անպատասխան կը մնան հարցումները. Ո՞ւր են տուեալները։ Ո՞վ իսկապէս ներգրաւուած է եւ ո՞վ բացառուած…կամ ո՛վ ո՞ւր եւ այլ ի՞նչ շերտերու մէջ կը գտնուի։

Հասանելի հանրային տուեալներ կամ թափանցիկ տուեալներ գոյութիւն չունին (ե՞րբ եղեր է որ), որոնք կրնան ցոյց տալ, թէ Լիբանանի մէջ ապրող հայերուն ի՞նչ տոկոսը կը մասնակցի համայնքային կեանքին՝ որպէս կամաւոր, արհեստավարժ թէ օգտուող։ Անուղղակի (արդեօ՞ք) տեղեկութիւններ կը նշեն, թէ սահմանափակ թիւով անուններու եւ ծանօթ դէմքերու համեմատաբար նեղ շրջանակ մը կը վարէ գաղութային-համայնքային կեանքը։ Այս անձերը կը կազմեն սերտօրէն կապուած շրջանակ մը, որ կը հետապնդէ միութիւններու, դպրոցներու, եկեղեցիներու, քաղաքական կուսակցութիւններու եւ ընկերային հաստատութիւններու հիմնական գործունէութիւնը։ Բայց արդեօ՞ք այս սահմանափակ (-ուած) մասնակցութիւնը համայնքային լայն ներգրաւուածութեան մը արտայայտութիւնն է, թէ՞ ան կը մատնանշէ փակ համակարգի մը առկայութիւնը, որ կը դժկամի փոխուելու, զարգանալու, մանաւանդ՝ երիտասարդականանալու: Տակաւին, «համայնք» բառը յաճախ կ’օգտագործուի որպէս նախադրեալ մը. կարծես Լիբանանի մէջ գոյութիւն ունի մէկ, միասնական, ամբողջական հայկական համայնքային ինքնութիւն մը։ Սակայն իրականութեան մէջ, մենք մասնատուած ենք։ Որոշ հաստատութիւններ կը քալեն քաղաքական օրակարգերով, ուրիշներ՝ կրօնական կամ մշակութային պարտադրանքներով։ Մասնակցութիւնը ընդհանրապէս սահմանափակուած է անոնցմով, որոնք արդէն իսկ կապուած են այդ կառոյցներուն՝ բացառելով անկուսակցականները, երիտասարդութիւնը, աշխատաւոր խաւը, արհեստաւորները, ակադեմականները, ընդհանրապէս՝ պատրանաթափերը։

Որո՞նք են որոշում տուողները, եւ ինչպէ՞ս կ’ընտրուին։ Հաշուետու՞ են արդեօք այն մարդոց առջեւ, զորս կը յաւակնին ներկայացնելու։ Իսկ որոնցմէ կը բաղկանա՞յ լուռ մեծամասնութիւնը՝ անոնք, որոնք չեն մասնակցիր ժողովներու, չեն քուէարկեր ներհամայնքային ընտրութիւններու (չկան արդէն), բայց վերջապէս կը կրեն այդ որոշումներուն հետեւանքները։ Օրաթերթային վերնագրերէն եւ յուշահանդէսներէն անդին, յանձնախումբերէն ու ենթայանձնախումբերէն անդին, անհրաժեշտ է (հրատապութիւն է) հարց տալ, թէ այս կառոյցները իսկապէ՞ս կ’արտացոլեն համայնքին ընդհանուր կարիքները, իղձերը եւ ապրած իրականութիւնները։

Ի վերջոյ, այս մէկը ոչ միայն պատասխաններ որոնելու, այլ մեր հարցադրումները նաեւ ձեւափոխելու կոչ մըն է։ Լիբանանի հայ համայնքը միանշանակ զանգուած մը չէ։ Անոր ապագայ կենսունակութիւնը կախեալ է երկխօսութեան, ինքնարժեւորման եւ մասնակցութեան նոր ձեւերու տարածք գտնելու ճիգէն։ Ո՞վ ի՞նչ կ’ընէ այս համայնքին մէջ։ Մինչեւ այս հարցումին չպատասխանենք յստակութեամբ, ազնուութեամբ եւ ներառականութեամբ, պիտի շարունակենք ձեւը շփոթել բովանդակութեան հետ, եւ աւանդը գերադասել ներկայի եւ ապագայի լիարժէք կեանքին։

…ես կատարելապէս հաստատում եմ Ձեր կարծիքը իմ մասին (որպէս շատերի մօտ բամբասել էք, որ ես այժմ մատերիալիստ եմ դարձել): Աղքատութիւնը սովորեցրել է ինձ այդ: Իմ կեանքում կրած ամենադառն փորձերից ես համոզուեցայ, որ քաղցած փորով ոչինչ չէ կարելի շինել, իսկ այն օրը, եթէ գրպանումս մի ռուբլի ունեմ ճաշելու համար, իմ գրաւոր աշխատանքը աւելի գեղեցիկ է դուրս գալիս: Մի՞թէ այդքան ծանր հարուածներ կրելուց յետոյ Դուք եւս չհամոզուեցաք, որ փողը լաւ բան է:
Րաֆֆիի նամակէն Գրիգոր Արծրունիի

Հայաստանի մէջ տասնեակ հազարաւոր մարդիկ տակաւին կը շարունակեն մնալ աղքատ: Պաշտօնական տուեալները սովորաբար կը տարուբերին 23-25 տոկոսի միջեւ, բայց այդ երբե՛ք իրական պատկերը ցոյց չի տար: Միջին վիճակագրական քաղաքացին նոյնիսկ չի կրնար «բնական աւարտել» ամիսը, ինչ մնաց աղքատ, կամ ծայրայեղ աղքատ քաղաքացին: Աղքատութիւնը այն հրէշն է, որ կը շարունակէ լափել հանրապետութեան բնակիչներու կեանքն ու առօրեան, տժգոյն կը դարձնէ ներկան ու անորոշութեան մէջ կը պահէ ապագան: Ապագան արդէն ոչ թէ ցանկալի փոփոխութիւններու եւ սպասման շրջանն է, այլ նոր ցնցումի ու սթրեսի անխուսափելի սպասում մը: Աղքատութիւնը այն սարսափելի կացինն է, որ կը կտրէ մարդոց յոյսը ապագայի հաւատքէն: Ընդ որում թէ՛ անձնական, թէ՛ ազգային-պետական մակարդակով:

Միշտ բոլորը խօսած են աղքատութեան սարսափելի հետեւանքներուն մասին: Կը թուէր, թէ ի վերջոյ գիտաարհեստագիտական յեղափոխութիւնները եւ նորութիւնները պիտի թեթեւցնէին մարդոց կեանքը: 90-ականներուն հետ համեմատած, այո՛, մարդոց կեանքը էապէս թեթեւցած է, շատ ու շատ բարիքներ հասանելի դարձած են ու եթէ 1998-ին նարինջի հիւթը կամ խորոված միսը, անանասը կամ պանանը (կը հասկնա՞ք, թէ ինչ աննկարագրելի թշուառութեան մասին է խօսքը) ճոխութիւն կը համարուէր, ապա հիմա այդ այլեւս այդպէս չէ: Բայց հիմա ալ աճած են կեանքի համար պարտադիր նկատուող չափանիշեր ու հիմա ալ այլ տեսակի «անանասներ» ու «պանաններ» յայտնուած են ու որուն տակէն քաղաքացին չի կրնար դուրս գալ:

Հանրապետութեան բնակիչներուն ճնշող մեծամասնութիւնը խեղդուած է դրամատնային վարկերու մէջ: Ամենէն սովորական վարկերուն մարումն անգամ տարիներով չ’աւարտիր: Հազարաւոր մարդիկ գրեթէ միշտ «Հարկադիր Կատարման» (credit default blacklist) սեւ ցուցակի վրայ են, տասնեակ հազարաւորները՝ պարտքերով շղթայուած:

Կարելի է անվերջ նկարագրել, թէ ինչ տեսակի ծառայութիւններ ու ապրանքներ անհասանելի են, բայց այդ արդէն կը դառնար վիճակագրական տեղեկատուութիւն․ մեր ցաւը ուրիշ է:

Աղքատութիւնը թոյլ չի տար հայուն ապրիլ, մշտապէս կը պահէ լարուած ու յոռետես: Աղքատութիւնը Հայաստանի մէջ այնպէս կռացուցած է մարդը, որ ան մէկ ամիս ապրելու ցանկութենէն բացի, այլեւս ոչ մէկ բանի մասին չմտածէ եւ իր միակ հոգը ըլլայ այդ ամսուայ ապառիկները եւ ծախսերը փակելը եւ գոհ մնայ, եթէ այդ ամիս պարտք չընէ: Հայաստանցիներուն շատ շատերը ոչ միայն արտասահմանի մէջ, այլեւ առհասարակ ոչ մէկ տեղ կը հանգստանան: Անոնց սնունդը անորակ է, աժան, զգեստները հիմնականօրէն թրքական կամ չինական, վիեթնամեան կամ հնդկաչինեան երկիրներու արտադրութիւն: Անոնք ազգային ու պետական հարցերով չեն հասնիր անհանգստանալու եւ մտահոգուելու: Զանոնք կը խեղդէ աղքատութիւնը: Ազգային ու պետական հարցերը կը մղուին այլ հարթակ: Աղքատութիւնը կը խլէ մարդուն քաղաքական ու ազգային պետական գիտակցութիւնը, ապա՝ մարդկային արժանապատուութիւնը: Աղքատութենէ նուաստացող քաղաքացիները կը շարունակեն համալրել թմրանիւթ վաճառողներու եւ օգտագործողներու, առցանց խաղավայրերու սնանկացողներու, առցանց ու անցանց մարմնավաճառներու, ինսթակրամեան ու թիք-թոքեան խեղկատակներու շարքերը, որոնց միակ նպատակը «գումար աշխատիլն» է: Եւ քանի որ շատերը մխրճուած են այդ մոլութիւններուն մէջ, այդ մէկը արդէն սկսած է բնական համարուիլ: Նաեւ կը բազմանան հնարաւոր պետական դաւաճաններու թիւերը: Ցած գիտակցութեան տէր մարդը, որ չունի բաւարար կրթական մակարդակ ու յայտնուած է դրամատուներու անողորմ ճիրաններուն մէջ՝ պատրաստ է ամէն ինչի, միայն թէ կարողանայ ազատիլ այդ երկրային դժոխքէն: Անոնցմէ շատերը կը վարձուին թշնամական կամ ոչ այնքան բարեկամ երկիրներու գործակալներու կողմէ: Ոմանք դիրքերու եւ այլ կարեւոր վայրերու կարեւոր տեղեկութիւններ կը վաճառեն, ոմանք՝ կը մտնեն քաղաքական ասպարէզ: Ժողովուրդը անտէրութեան մատնուած է աղքատութեան դիմաց ու անոր դէմ կը պայքարի այնպէս, ինչպէս բարձր ջերմութիւնը՝ ջերմախտի դէմ:

Կ’անհետանայ որեւէ բան ընելու մղումը եւ մարդ կը սկսի չհաւատալ ոչ միայն պետութեան եւ հայրենիքին, այլ նաեւ ամենատարրական մարդկային բարոյականութեան եւ ինքն իրեն։ Ան այլեւս չ’ապրիր, այլ կը գոյատեւէ։ Շատեր այլեւս չեն ուզեր պայքարիլ այն հայրենիքին համար, ուր ոչինչ ունին, բացի պարտքերէ եւ գերեզմաններէ։ Այսպէս կարելի չէ երկիր պահել, ոչ ալ ազգային գիտակցութիւն զարգացնել: Աղքատ մարդը երկչոտ է: Ան կը վախնայ խօսելէ կամ բողոքելէ, ինքզինք ցոյց տալէ, պահանջելէ: Հազարաւոր տղամարդիկ Հայաստանի մէջ նուաստացած են աղքատութեամբ: Տղամարդկային արժանապատուութիւնը նահանջած է: Հայ տղամարդու կերպարը՝ էապէս նսեմացած: Վախցած ու լարուած տղամարդը, որ չի կարենար իր ընտանիքը պահել, ինչպէ՞ս կրնայ երկիրը պահել: Ինչո՞ւ տասնեակ տարիներով Հայաստանէն հեռացած են միլիոնէ աւել մարդիկ: Խոյս տուած են աղքատութենէ: Փախած են ընկերային նուաստացումէ, իրենց հարազատը ապահովել չկարենալու սարսափելի հեռանկարէն:

Աղքատութեան ու թշուառութեան միջավայրին մէջ կը սկսին բազմանալ անորակն ու աղբը՝ թէ՛ սնունդի, թէ՛ արուեստի պարագաներու: Ցածորակ եւ աժան «շուկայական հոգեբանութիւնն» ու մասնագիտութիւններ արագօրէն կը բազմանան երկրին մէջ։ Ամէն բան սկսած է վաճառքի համար կատարուիլ՝ գիրք, երգ, երաժշտութիւն, միտք, հոգի․․․․․Հայաստանը վերածուած է հսկայ շուկայի մը, ուր մարդիկ արդէն ապրանք դարձած են եւ կ’ուզեն դառնալ այն, ինչ որ կ’ուզեն գնել: Այս, անշուշտ, նոր երեւոյթ մը չէ։ Աղքատութիւնը Հայաստանի կ’ընկերակցի 1991-էն ի վեր, բայց նսեմացնող է, երբ այսքան տարիներ ետք ալ հազարաւոր մարդիկ կը շարունակեն ապրիլ նոյնիսկ կուշտ փորով հաց չուտելով, իսկ տասնեակ հազարաւորներն ալ ձեւով մը մէկ ամիս ապրելով, մինչեւ աշխատավարձ ստանան, որմէ յետոյ այդ դժոխային ամիսը նորէն կը սկսի:

Պաշտօնական վիճակագրութիւններու համաձայն, Հայաստան կը շարունակէ զարգանալ ապշեցուցիչ կշռոյթով։ Ամէն տարի երկրին պիւտճէն կ’աճի, ցուցանիշները կը բարձրանան, բայց երբ մարդու հոգին անդադար կը մաշի անվերջ պարտքերով, արագ եւ ցած որակի սնունդով, մշտապէս լեփլեցուն փոխադրամիջոցներով, սքանչելի գովազդով ու անկէ օգտուելու անկարողութեամբ, երբ մարդու օրը կը թթուի անընդհատ կրկնուող այդ հասարակական դժոխքով, մի՞թէ այդ չի նշանակեր, որ բան մը սխալ է, որ բան մը պէտք է տարբեր ըլլայ, որ նոյն հայրենիքը չի կրնար հաւասարապէս պատկանիլ թէ՛ անոր, որ ունի ամէն ինչ, թէ՛ անոր, որ ոչինչ ունի: Ախտը կը խորանայ թէ՛ հոգեւոր եւ թէ՛ նիւթական։ Դատարկ ստամոքսով հայրենասիրութիւնը մշտապէս կ’երերայ, բարձր գիտակցութիւնը՝ կը դողայ: Հայրենիք եւ պետութիւն ըսուածը կը դառնայ յարաբերական հասկացողութիւններ: Արուեստի ու գիտութեան համար տեղ ու ժամանակ չի մնար, բարձր գաղափարները կը նսեմանան դրամին առջեւ, կը վաճառուի ամէն բան եւ ամէն մարդ: Առողջ հասարակութիւնը կը վերածուի հիւանդ ինքնատանջանքի: Չես կրնար պահանջել, որ մարդ իր անձը զոհէ, երբ ան արդէն միայն «ձեւով մը կ’ապրի»։

Հայաստան հայրենիքն ու Հայաստան պետութիւնը կը տառապին աղքատութեան ճիրաններուն մէջ: Շատերը կրնան այլ ձեւով մեկնաբանել, այլ կերպ արդարացնել ու չհամաձայնիլ, բայց փաստը կը մնայ անփոփոխ: Աղքատութիւնը կ’աւերէ Հայաստանը: Ընկերային լարուածութիւնը կը բարձրանայ, ոգեւորութիւնն ու ատելութիւնը կը սաստկանան: Մարդիկ դժգոհ են ու լարուած: Բազմաթիւ երեխաներ կը մնան առանց ուսումի եւ առանց յառաջդիմութեան հեռանկարի: Աղքատութիւնը կը սպանէ մարդն ու հայրենիքի ապագան: Վախցած հասարակութիւնը, որ երբեք բաւարարաուած չէ իր ընկերային վիճակով, չի կրնար յաղթանակի մասին մտածել: Ինչպէ՞ս մտածես յաղթելու մասին, երբ քու առօրեադ պարտութիւն մըն է: Երբ Հայաստանի անվտանգութեան ծառայութիւնը (ԱԱԾ) կը հաղորդէ հերթական դաւաճանութեան լուրը՝ ընդամէնը 200-300 տոլարի դիմաց, այդ մէկը ոչինչ չի՞ յուշեր:

Բնական է, որ նման պայմաններու մէջ երկիրը չի կրնար Շթրաուս ու Մոցարթ ծնիլ, չի կրնար Ռամպրանթ կամ Քանթ ունենալ: Անոնք բոլորը զբաղած են քանի մը հազար դրամի դիմաց կուրանալ համակարգիչին առջեւ, մէջքերնին ջարդել բեռան տակ, կամ խաշիլ ամենէն աժան ինքնաշարժներու մէջ թաքսի վարելով ու իրենց նման այլ դժբախտներ տեղափոխելով: Իսկ եթէ կարողանաս 600 կամ 700 տոլար վաստակել ամսական, ապա կեցցե՛ս, դուն գրեթէ հերոս ես: Մեր ժամանակներու հերոսը:

Կան դէպքեր, երբ աղքատութիւնը ընկերային հարց է, եւ դէպքեր, երբ ան ազգային անվտանգութեան խնդիր է: Հայաստանի պարագային աղքատութիւնը անտեսանելի, բայց հաստատուն կերպով շղթայած է մեր միտքն ու հոգին: Նոյնիսկ անհաւանական է այս պարագային որեւէ էական լաւատեսութիւն ունենալ: Այս Հայաստանի սովորական քաղաքացիի ամէն օրն է, բայց ոչ մէկ ձեւով այն չնչին փոքրամասնութեան, որոնք ֆրիկեան բնորոշումով ունին ամէն ինչ կամ ալ ծրագրաւորող են կամ այլ նորաձեւ մասնագիտութեան տէր: Արդեօ՞ք մենք՝ իբրեւ հասարակութիւն, ազգ եւ պետութիւն, չենք կրնար Հայաստանը դուրս բերել այս նուաստացուցիչ վիճակէն, որպէսզի Ֆրիկեան տողերը («Մէկն ի պապանց պարոնորդի, Մէկն ի հարանց մուրող լինի») մնան որպէս շատոնց անհետացած եւ այլեւս չվերադարձող մղձաւանջ։

Երեւան, օգոստոս 2025

Մթնշաղը յուշիկ –յուշիկ կը սահի,
Ծիրանագոյն ուլունքներ կը ցանէ շուրջբոլոր,
Ծովն ալ կը հագուի շապիկ շառագոյն,
Ու մեղմիկ ծփանքով մը կը հառաչէ։

Բնութիւնը ծաղկահունչ ճաճանչով կը ժպտի,
Զեփիւռ մը նազանքով՝ կը շշնջայ ականջին,
Ինչե՜ր պահած ես վաղուան գողտրիկ,
Յոյսեր, խինդեր՝ նոր արեւու գիրկին մէջ։

Գիշերուան անձայն խորութեան մէջ,
Յոյսեր կը շնչեն ու հոգիի թռթռիւն,
Քակէ՛ սրտիդ շղթաները՝ հին, ամուր,
Թող առաւօտը ներս սահի, թարմութեամբ մը բուրող։

ԼԻԶԱ ԲԱՆՃԱՐՃԵԱՆ ԹԵԼՎԻԶԵԱՆ

Արաքսի Վարդանեան ծնած է Հալէպ, Հէօլլիւկ  (Թրապ Էլ- Հէօլլիւկ) արուարձանի հայաշատ թաղամասը, համեստ եւ հաւատացեալ Քիլիսցի ընտանիքի մը մէջ: Հօրենական մեծ հայրը՝ Սահակ, մեծ մայրը՝ Արուսեակ: Մօրենական մեծ հայրը՝ Յարութիւն, մեծ մայրը Մարի՝ արմատներով Այնթապցի: 

Գաղթի տարիներուն տարագիր հայեր հասած էին Սուրիա եւ ապաստան գտած էին Հալէպի տարբեր շրջաններուն մէջ: Արաքսիին մեծ հօր ու մեծ մօր «Ազէզ» գիւղը եղած էր առաջին հանգրուանը, ուր ալ ընտանիք կազմած էին՝ ունենալով չորս զաւակ, երկու մանչ, երկու աղջիկ: Ազէզ գիւղը ունէր միայն մէկ հայկական դպրոց եւ մէկ եկեղեցի: Չորս զաւակներն ալ յաճախած են Ազէզի դպրոցը: Անոնցմէ Էլիզը եղած է դպրոցի առաջնակարգ աշակերտուհիներէն մէկը յատկապէս թուաբանութեան մէջ: Դպրոցին տնօրէնը կ’ուզէր անպայման Էլիզը ղրկել Կիպրոսի Մելքոնեան վարժարան ուսումը հոն շարունակելու եւ ճիգ չէր խնայած անձնապէս համոզելու անոր ծնողքը, սակայն, ափսոս, ծնողքը համաձայն չէր գտնուած այդ առաջարկին: Քսան տարիներ շարունակ ապրելէ ետք Ազէզի մէջ, անոնք տեղափոխուած են Հէօլլիւկ արուարձանը, որ այդ տարիներուն հայաշատ շրջան մըն էր, յատկապէս մեծաւ մասամբ բնակուած քիլիսցի եւ մարաշցի ընտանիքներով:

«Մեծ հայրս Սահակ Հէօլլիւկ թաղամասէն հողէ տուն մը գնելով, ուր ո՛չ ջուր եւ ոչ ալ ելեկտրականութիւն կար, կը պատսպարուի իր ընտանիքին հետ: Ամիսներ ետք, մեծ հայրս կը նորոգէ այդ տունը իր իսկ ձեռքերով, եւ կը յաջողի նաեւ կենցաղային պայմաններով օժտել տունը՝ ջուր եւ ելեկտականութիւն ապահովելով», կը պատմէ Արաքսի Վարդանեան-Մոսկոֆեան: «Հէօլլիւկի մեր ապրած թաղը կար Հայ կաթողիկէ ժողովրդապետութեան Ս. Յովսէփ (Ս. Յաղթանակ) վարժարանը (1939-1967), ուր կար նաեւ մզկիթ մը: Մեր տունէն ոչ շատ հեռու կը գտնուէր Գերմանիկեան դպրոցը: Հէօլլիւկի բնակիչներուն մեծ մասը արհեստով եղած են փռապան, մսագործ, նպարավաճառ, ոսկերիչ եւ այլ արհեստներու տէրեր: Մեր թաղի բնակիչները մեծաւ մասամբ հայեր էին, կային նաեւ իսլամ ընտանիքներ, որոնք համերաշխութեամբ ապրելով եղած են հայ ընտանիքներու լաւ դրացիներ», կ’աւելցնէ ան:

«Մեր թաղի վերի ու վարի մասերը կը բաժնէր մայր ճանապարհը, ուր հանրակառքերը կ’անցնէին: Մեր եւ բոլոր տուները բակով կառուցուած բնակարաններ էին, եւ ընդհանրապէս հայ վարձակալներով: Մեր տունը թաղին վերի մասն էր: Մեր տան տանտէրը Գէորգ Գէորգեան, Ուրֆացի էր: Կային նաեւ իսլամ տանտէրեր: Մեր թաղի դրացիներէն կը յիշեմ մսավաճառ Յակոբ Չարգեան՝ Մարաշցի, Տիշոյեան ընտանիքը՝ Քիլիսցի, Պայծառ քոյրիկը (Շուշանեան) իր ընտանիքով՝ Քիլիսցի, Բենիամին տուտուն՝ Մարաշցի, մսավաճառ Յարութը՝ Մարաշցի: Իսկ, մեր տան կից կար մեծ բակով տուն մը, ուր կը բնակէին 4 եղբայրներով մարաշցի ընտանիք մը: Մեր թաղի վարի մասը  կար Այնթապցի Արմենակը, Քիլիսցի Մղշեան ընտանիքը, Խորոզեաններուն ընտանիքը, որ մօրս մօրաքոյրն է, եւ այսպէս շարք մը հայ ընտանիքներ համերաշխ միջավայրի մէջ կարծես «Մեծ Ընտանիք» մը ըլլային, կը շարունակէ պատմել Արաքսի Վարդանեան-Մոսկոֆեան:

Ծնողքս՝ Գրիգոր եւ Ալիս Վարդանեաններ

«Հայրս իր ընտանիքին անդրանիկ զաւակն էր՝ արհեստով կարպետակագործ, եւ կը ջանար հոգալ իր ծնողքին պէտքերը: Այդ տարիներուն, հօրեղբայրս, հօրաքոյրներս ալ աշխատանքի անցած էին, եւ օրէ օր բարելաւած էին իրենց ապրելակերպը: Եւ այդպէս տարիներ անցան  մինչեւ 1963-1964, երբ տեղափոխուեցան Նոր Գիւղի հայաշատ կեդրոնը»:

«Տարիներ անցած են, ցաւով կը յիշեմ, որ ծնողքս, հօրաքոյրերս ոչ եւս են: Իսկ, հօրեղբայրս Սուրիոյ պատերազմի տարիներուն ձգած էր Հալէպը, եւ իր ընտանիքին հետ շրջան մը ապրած էր  Պէյրութ, ապա Հայաստան, դարձեալ Պէյրութ եւ ի վերջոյ բնակութիւն հաստատած է իր զաւակներուն հետ Թորոնթո, Գանատա»:

Դպրոցական տարիները

«Հէօլլիւկի Գերմանիկեան վարժարան յաճախած ենք ես, քոյրերս՝ Մարին (այժմ հանգուցեալ), Լուսինը, որ այժմ Գանատա, Թորոնթօ հաստատուած է իր զաւակներով, Սիլվան, որ հաստատուած է Պէյրութ, եւ որուն որդիներն են՝ Ապու Տապիի հոգեւոր հովիւ Հոգշ. Հայր Վիգէն Տալգլըճեանը եւ Անթիլիասի Բրշ. Նորայր Սրկ. Տալգլըճեանը, եւ եղբայրս՝ Գոգոն, որ այժմ Լոս Անճելըս հաստատուած է իր ընտանիքով»:

«Կը յիշեմ,  Գերմանիկեան դպրոցին դիմաց կար ձիավարժութեան դաշտ մը»:

«1955-1964 տարիներուն, յաճախած եմ Գերմանիկեան վարժարան՝ մանկապարտէզի ծիլ դասարանէն մինչեւ չորրորդ դասարան, 1964: Ապա, դպրոցներու վերամուտին, 1964-ին, յաճախած եմ Զաւարեան  վարժարան՝ հինգերորդ դասարան եւ 1966-ին եղած եմ վեցերորդ դասարանի շրջանաւարտ»:

Անմոռանալի յուշերս

Արաքսի Վարդանեան-Մոսկոֆեան կը շարունակէ պատմել. «Գերմանիկեան վարժարանի մանկապարտէզի շրջանին մեր տնօրէնն էր Պրն. Երուանդ Տէմիրճեան, իսկ նախակրթարանի տնօրէնը լուսահոգի Պրն. Յովհաննէս Մուշեղեանը: Ան իմաստուն, խղճամիտ, արդարամիտ մարդ էր: Անմոռաց յուշերուս մէջ յատուկ տեղ ունի իմ երրորդ դասարանի աւարտին յաջորդող ամռան արձակուրդը, զոր ես չունեցայ: Լուսահոգի մայրս զիս աշխատանքի դրաւ ոսկերիչ Յովհաննէս եւ Սարգիս Տաղտիվերենեան երկու եղբայրներուն քով, ուր նաեւ կ’աշխատէին շրջանի աղջիկները, եւ ես շաբաթական 3 սուրիական ոսկի կը վաստկէի, զոր կու տայի մօրս, որ պահելով շաբաթական աշխատավարձքս կ’ապահովէր վերամուտի դպրոցական ծախսերը: Ամբողջ ամառ անհամբեր կը սպասէի վերամուտը, որ դառնամ չորրորդ դասարանի աշակերտուհի, սակայն, մայրս զիս դպրոց չարձանագրեց եւ ըսաւ, — «կը բաւէ ուսումդ, մեր վիճակը չի ներեր, քոյրերուդ եւ եղբօրդ ուսման ծախսերը պէտք է հոգանք»: Նեղութիւնս անսահման էր՝ միաժամանակ տեսնելով նոյնը մօրս աչքերուն մէջ. ճարահատ էր:  «Լաւ, ես վաղը գործս կը շարունակեմ», — ըսի մօրս: Յաջորդ օր, մօրմէս գաղտնի, ուսումս շարունակելու փափաքս ու երազանքս իրականութիւն դարձնելու յոյսով վազելով դպրոց գացի ու ներկայացայ տնօրէնին: Պրն. Մուշեղեանը, որ զարմացած էր տեսնելով հեւքս, հարցուց. «Ի՞նչ կայ Արաքսի»: Հոգեխառն յուզմունքով պատմեցի: Պրն. Մուշեղեանը թելադրեց, որ կանչեմ մայրս, ապա մտնեմ դասարան: Հիմա, դարձեալ կ’ապրիմ մանկութեան յուշերուս հետ այդ օրուան հետ բացուող դպրոցական կեանքիս անկիւնադարձը, որ պիտի շարունակուէր: Յաջորդ տարին, Պրն. Մուշեղեանը տնօրէն նշանակուեցաւ Նոր Գիւղի Զաւարեան Ազգային Վարժարանին, եւ իր հետ տարաւ զիս եւ 3 աշակերտներ, իսկ, մնացեալ աշակերտները ցրուեցան հայկական այլ դպրոցներու մէջ: Մենք տակաւին Հէօլլիւկ կը բնակէինք, եւ ես հազիւ 10 տարեկան, ամէն օր պետական հանրակառք նստելով Զաւարեան վարժարան կը յաճախէի եւ կը դառնայի տուն, Հէօլլիւկ: Ես շրջանաւարտ եղայ Զաւարեան վարժարանէն շնորհիւ բարերարիս՝ Պրն. Մուշեղեանին: Նաեւ կ’արժէ յիշել լուսահոգի հօրաքրոջս ամուսինը՝ Զաւէն Մանկասարեանը, որ Շաքէին հայրն է. ան ալ քաջալերեց ու օժանդակեց, Աստուած հոգին լուսաւորէ»:

«Ուրեմն, նախակրթարանի ուսումէս ետք, պիտի շարունակէի միջնակարգ ուսումս ու ես պիտի յաճախէի Ազգային Քարէն Եփփէ Ճեմարան շնորհիւ Պրն. Մուշեղեանի նախաձեռնութեան.ան արդէն դասաւորած էր արձանագրութիւնս: Անսահման էր ուրախութիւնս, որ սակայն պիտի մնար անիրականալի երազ մը: Հօրս անկայուն առողջական վիճակը եւ միւս կողմէ դաժան պայմանները զիս հարկադրեցին, որ նետուիմ աշխատանքի…ի սէր քոյրերուս եւ եղբօրս ուսման… Հաշտուած էի ու համոզուած, որ կեանքի պայմաններէն վեր պիտի թիավարեմ»:

«1971-ին, վերջնականապէս Հէօլլիւկէն փոխադրուեցանք Նոր Գիւղ, եւ այդ շրջանին արդէն հայութիւնը կամաց-կամաց տեղափոխուեցաւ Հալէպի այլ արուարձաններ, իսկ, 1973-ին,  փակուեցաւ Գերմանիկեան Վարժարանը»:

«Հոգեկան գոհունակութիւն կ’ապրիմ, որ ինծի նման հայ աղջկայ մը երբեմնի յուշերն ու ապրումները յանձնուեցան գիրին՝ շնորհիւ Շաքէ Մանկասարեանի անսահման քաջալերանքին եւ աննկուն կամքին ու հետեւողականութեան:

Կը խոնարհիմ մարդասէր բարերար տնօրէն Մուշեղեանի եւ բոլոր ուսուցիչ-ուսուցչուհիներու յիշատակին առջեւ, որոնք անվերջ լոյսեր դարձան հայեցի կրթութեան: Լոյս անոնց հոգւոյն», իր պատմութիւնը կը փակէ Արաքսի Վարդանեան-Մոսկոֆեան:

Շնորհակալութիւն յայտնելով մեր ընթերցողներուն, ըսեմ. երբ վերեւի նկարները տեղադրած էի Ayk Page-ի դիմատետրի էջին` ուրախացայ կարդալով հետեւեալ գրառումները.

«1965-1966 տարին այս դպրոցի տնօրէնը եղած եմ». կը գրէ գրող Պրն. Յակոբ Միքայէլեան Hagop Mikayelian

«Օօօօօ հոգի՛ս Շաքէ. յիշեցուցիր մանկութիւնս: Ես յաճախած եմ Գերմանիկեան Վարժարանի Կիրակնօրեայ դպրոցը, ուր կը յաճախէին շաատ մեծ թիւով՝ փոքրերէն մինչեւ բարձրագոյն դասարաններով եւ կը վկայուէին առաջնորդարանի կողմէ: Կիրակնօրեայ դպրոցի պատասխանատուն էր ՝ (հանգուցեալ) Օրիորդ Մարի Գրտանեան: Մեր Կիրակնօրեայի դասերը՝  ժամը 10-էն մինչեւ ժամը 1-էր: Շնորհակալութիւն այս արժէքաւոր յիշեցումին»:  «Մեր ընտանիքը 1953-1961  Հէօլլիւկ բնակած են, եւ ես յաճախած եմ Հայ կաթողիկէ ժողովրդապետութեան Ս. Յովսէփ (Ս. Յաղթանակ) վարժարանը, որուն տնօրէնն էր  (լուսահոգի) Հայր Գրիգոր Ծ. Վրդ. Այվազեանը, որուն յաջորդեց  հմուտ երաժիշտ, «Կոմիտաս» երգչախումբի  մայէսթրո  Յովսեփ վրդ. Շատարեւեան, որ ինքնաշարժի արկածով Պէյրութի ճանապարհին մահացաւ: Փոխտնօրէնը (հանգուցեալ) Մկրտիչ Թաշճեանն էր, որ նաեւ հայերէնի եւ ֆրանսերէնի դասաւանդող ուսուցիչ էր  Ս. Յովսէփ (Ս. Յաղթանակ) վարժարանի նախակրթարանի կարգերուն, իմ ուսուցիչս եղած է», –   կը գրէ Թագուհի Կիւլաղայեան Hovanestakuhey Gulaghayan

« Եթէ այդ ժամանակ Մկրտիչ անունով պարոն ունէիք այդ հայրս էր», կը գրէ Պերնատէթ Թաշճեան [1]

«Ես ալ գերմանիկեան վարժարան յաճախած եմ մինչեւ 3 երրորդ դասարան, օրիօրդ Զուարթն ալ կը յիշեմ…Յիշատակելի օրեր…», կը գրէ Անի Պետիրեան:

«Աստուած հոգին լուսաւորէ Տիկ. Զուարթին։ Մականունը Մարտիրոսեան էր, իսկ՝ ամուսնութեան մականունը Ժամկոչեան», կը գրէ Ani Mardirossian:

«Օրիորդ Զուարթին քով՝ 3-րդ շարքին Երուանդ Փալանճեանն է Aravnie Vehabedian-kazanjian-ի մօրեղբայրը», կը գրէ  Shake Palanjian:

Բարեւ, Երուանդ Փալանճեանը մահացած է, կեանքը ձեզի: Իմ մօրեղբայրս էր, իսկ  Շաքէ Փալանճեանը մօրաքոյրս է:  Մենք Հէօլլիւկ ապրած ենք: Ես Աղաւնի Վեհափետեանն եմ, մերսի  

Օ՜հհ… Հէօլլիւկը պապենական դրախտավայրս է: Մարքէեան հարազատներս, երբ թուրքիայէն եկած են Հալէպ բոլոր հարազատներով, հօրքուր–մօրքուր քեռի զաւակներով բնակութիւն հաստատած են սիրելի Հէօլլիւկին մէջ:  Հոն կեդրոնական փողոցը անուանած էին Մարքէեաններուն թաղը: Հոն ապրած են մեծ մայրս Մէարում Մարքէեան եւ հօրեղբայրներս՝ Մարքէ, Յովհաննէս, Եղիա, Ռուբէն եւ հայրս Մանուէլ: Մենք Գամիշլիէն Հալէպ կուգայինք անպայման հօրեղբայրներուս զաւակներուն հետ պէտք է այցելէինք Գերմանիկ վասպուրականի դպրոցը, որ քիչ մը վերև էր իմ մեծ հօրս տունէն, եւ նոյն փողոցէն հանրային պասը  կ’անցնէր: Եւ նոյն այդ փողոցէն յատկապէս կէսօրները՝  կիզիչ տաքին մեքենայով պաղպաղակ վաճառողը կու գար արաբերէն երգեր հնչելով ու  մենք ալ  10—15 փոքրիկներ դուրս կը վազէինք, պաղպաղակ գնելու: Իսկ հաշիւը  հօրեղբայրներէս մէկը պիտի վճարէր…էհհհհհհ անցան անվերադարձ այդ գեղեցիկ օրերը, կը գրէ Գոհար Մարքէեան Kohar Markeian:

Մինչ այս յօդուածը կը գրէի  եւ Գերմանիկեան դպրոցին մասին տեղեկութիւններ կը պրպտէի, ի զարմանս, անակնկալօրէն տեսայ մեր Ֆէյսպուքեան ընկերներէն Movses Fakedjian-ի գրառումը:  Այսպէս.-

– «Գերմանիկ դպրոցը կը գտնուէր ՀԷՕԼԼԻԿ: 1965-ին, երբ կօլար «բերդապահ» Խաչիկը եւ Պէկ Ներսէսը  Գերմանիկեան դպրոցէն  Զաւարեան դպրոց եկան, այդ տարին  Զաւարեանը միջդպրոցական խաղերուն առաջին հանդիսացաւ։ Օր մը ՀԷՕԼԼԻՒԿի Գերմանիկեան  փակ դպրոցը ընկերներով այցելութեան գացինք, դպրոցին դէմը ձիաբծութեան կամ ձիավարժութեան դաշտ մը կար։ Տարուած ձիերով, մինչեւ երեկոյ մնացինք՝ դիտելով ձիերու առօրեան»: 

«Մովսէս Ֆաքէճեանի միտքէն երբեւիցէ պիտի չանցնէր, որ իր գրառումը տեղ պիտի գտնէ Արաքսի Վարդանեան-Մոսկոֆեանի մասին գրած յօդուածիս մէջ»:

Շաքէ Մանկասարեան

Առ ի տեղեկութիւն

Գերմանիկեան վարժարանը ունէր  մանկապարտէզի  4 եւ նախակրթարանի 3 դասարաններ, որոնց 196 աշակերտներուն դասաւանդած են 8 ուսուցիչ: Շէնքը կալուածն է Ազգ. Առաջնորդարանին: Այս տեղեկութիւնները քաղած եմ ՀԲԸՄիութեան Կեդրոնական վարչութեան ՄԻՈՒԹԻՒՆ պաշտօնաթերթէն, դեկտեմբեր, 1957, թիւ 384[2]: Շաքէ Մանկասարեան

Ազգային Գերմանիկեան դպրոցը հիմնուած է 1937 թ.: 1944-1945 թթ. ունեցած է  139, իսկ 1948 թ.՝ 69 աշակերտ:[3] ՀԷՕԼԼԻՒԿ (Թրապ Էլ- Հէօլլիւկ) արուարձանի մէջ կային 1.- Ազգային Գերմանիկեան վարժարան, 1937-1973: 2.- Հայ կաթողիկէ ժողովրդապետութեան Ս. Յովսէփ (Ս. Յաղթանակ) վարժարան, 1939-1967: 3.- Հայ աւետարանական վարժարան, 1945: Այս մասին կը գրէ բանասէր, պատմաբան, ազգագրագէտ, մատենագէտ Յակոբ Չոլաքեան [4]:

Գերմանիկեան վարժարան յաճախած անուանի  հայ դէմքերէն յիշենք.-

Տիպար հայ արուեստագէտ, նուիրեալ իր ժողովուրդին եւ անոր մշակոյթին Ալեքս Պերեճիկեան (Պէրլեան): Ան ծնած է Հալէպ, 1946-ին: Յաճախած է Գերմանիկեան վարժարան, ապա` Քարեն Եփփէ ազգային ճեմարան: 1965-1970 յաճախած է Վենետիկի գեղարուեստից կաճառ` ուսուցիչ ունենալով աշխարհահռչակ փրոֆեսէօր Ճուզեփփէ Սանթոմազոն[5]:

Հ.Մ.Ը.Մ.ի Սուրիոյ սկաուտական շարժումի երկարամեայ անխոնջ նուիրեալներէն է միութեան «Ծառայութեան» շքանշանակիր եւ «Արտակարգ» պատուանշանակիր եղբայր Զաւէն Տէրվիշեան, իբրեւ մարզանքի ուսուցիչ, ան անվճար ծառայած է հալէպահայ զանազան վարժարաններու.- Ազգ. Զաւարեան Վարժարան՝ հինգ տարի, Ազգ. Սահակեան Վարժարան՝ երեք տարի եւ Ազգ. Գերմանիկեան Վարժարան՝ աւելի քան տասը տարի[6]:

Տ. Գարեգին Քհնյ. Քիրազեան, 3 Յուլիս 1949-ին, Գերշ . Տ . Զարեհ Ս . Եպիսկոպոսի ձեռամբ քահանայ կը ձեռնադրուի Սրբ. Քառասնից Մանկանց Մայր եկեղեցւոյ մէջ, կոչուելով Տէր Գարեգին: Ան ճիգ կը թափէ Հայ Եկեղեցւոյ զաւակներուն հոգեւոր արթնութեան համար: Տ. Գարեգին քհնյ. Քիրազեան (աւազանի անունով՝ Նազարէթ Քիրազեան, ծնած է 1923, Հալէպ ):

[1] Մկրտիչ Թաշճեան ծնած է Մարաշ, 1910-ին։ Որդի Կարապետի եւ Սիրանուշի ծնեալ Պուրունսուզեան։` 1920-ին՝ իր ընտանիքը Ֆրանսացիներուն հետ կը գաղթէ Մարաշէն: Իր ծնողքը ձիւնին մէջ կը սառին: Իր եղբօր եւ քրոջ հետ կը հասնի Ատանայի որբանոցը եւ ատկէ Լիբանան եւ հուսկ կու գայ Հալէպ: Պր. Մկրտիչ Դեկտեմբեր 1934-ին կ’ամուսնանայ Նազելի Մաթոսեանին հետ եւ կ‘ունենան 10 զաւակներ՝ 3 մանչ եւ աղջիկ: Անոնցմէ սոսկ 1 մանչ եւ աղջիկներ կ‘ապրին այսօր։   33 տարի ուսուցչութիւն ըրած է Հալէպ՝ Նոր Գիւղի Յիսուսեաններու Վարդանանց Վարժարանը: Գրիչի մարդ եղած է իր ամբողջ կեանքին ընթացքին: Ամառնային արձակուրդներուն` թարգմանած է Գոռնէյի «Le Cid»ը 195O-ին։ 1952–ին թարգմանած է «Andromaque»ը Ժան Ռասինի: Թարգմանած է Գոռնէլի «Polyeucke»«Պողիկտոս»ը 1954-ին՝Արշակ Չօպանեանի թելադրութեամբ: – Սուրբ Գրքի հետեւողութեամբ գրած է թատերգութիւններ՝ «Յովսէփ Գեղեցիկ»ը, «Անառակ Որդին»՝ եւ այլն: «Փունջ մը ծաղիկ փոքրիկներուն» վերնագրով գրքոյկը միայն հրատարակուած է: Ունի «Սրտի զեղումներ» քերթուածներու շարքը, եւ. «Մանկական Յուշերս»: 200-է աւելի անձերու նուիրած է ծայրանուն տաղաչափեալ գրութիւններ: Բազմաթիւ վէպեր հայերէնի թարգմանած է: 1967-ին քարտուղար ` եղած է Հալէպի Հայ Ծերանոցին, ուր 19 տարիներ աշխատած է մեծ նուիրումով եւ հաւատարմութեամբ: Իր աչքերը փակեց այս աշխարհի լոյսին հինգշաբթի, 8 Հոկտեմբեր 1992-ին:

[2] Գերմանիկեան  վարժարանը հիմնուած է 1937 թ.  Հէօլլիւկի թաղամասը: ՀԲԸՄիութիւնը Հալէպի եւ շրջաններուն մէջ գտնւող իր հովանաւորած 38 դպրոցներէն 16-ը կը գտնուէր Հալէպի մէջ եւ այդ դպրոցներէն էր Ս. Յովսէփեան վարժարանը: Հայ Կաթողիկէ առաջնորդարանի սեփականութիւնը եղող այս դպրոցը ունէր 250 աշակերտ, բաժնուած մանկապարտէզի 4 եւ նախակրթարանի 5 դասարաններու: Ուսուցիչներու թիւն էր 10: Տեղեկութիւնները քաղուած են ՀԲԸՄիութեան Կեդրոնական վարչութեան ՄԻՈՒԹԻՒՆ պաշտօնաթերթէն, Դեկտեմբեր, 1957, թիւ 384:  

[3] Գերմանիկեան վարժարան, https://armenianarchitecture.org/public/am/monuments/7197

[4] Յակոբ Չօլաքեան, ՑԱՆԿ ՍՈՒՐԻԱՀԱՅ ԴՊՐՈՑՆԵՐՈՒ-1

[5] Իւրաքանչիւր Արուեստի Գործ… Ալեքս Պերեճիկեան (Պէրլեան)  1976-ին կը հաստատուի Փարիզ, ուր կ՛ապրի ու կը ստեղծագործէ ցարդ:   2011-ին կը հրատարակուի իր «Արուեստի ուղիներ»-ով հատորը` արժանանալով «Մելիտինեցի» մրցանակին: Այդ հատորը կ՛ամփոփէ «Յառաջ»-ի մէջ լոյս տեսած արուեստի մասին իր գրած յօդուածները: Յօդուածագիր՝ Յարութիւն Թորոսեան 18 դեկտեմբեր 2015,  https://www.aztagdaily.com/archives/272694

[6] Եղբ. Զաւէն Տէրվիշեան ծնած է 1932-ին։ Ուսումը ստացած է Ազգ. Զաւարեան Վարժարանին, ապա՝ Ազգ. Քարէն Եփփէ Ճեմարանին մէջ, որմէ ետք նետուած է արհեստի: Ամուսնացած է եւ բախտաւորուած երեք զաւակով՝ երկու դուստր եւ մանչ մը: Ան իր ամբողջ կեանքը նուիրած է ընտանիքին, Հ.Մ.Ը.Մ.ին եւ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ:  https://www.homenetmen.org/hyw/history/faces/vasdagavor/%D4%B6%D4%B1%D5%92%D4%B7%D5%86+%D5%8F%D4%B7%D5%90%D5%8E%D4%BB%D5%87%D4%B5%D4%B1%D5%86/154

Մեր կողքի սենեակէն հասնող շշուկը ամռան կանուխ առաւօտ օր մը արթննցուց մեզ. սովորաբար ամռան արձակուրդը անհամբեր սպասող պատանիներ դժուար թէ կանուխ արթննայինք, սակայն փսփսոցը մեր ուշադրութիւնը գրաւեց ու մենք սկսանք մէկիկ-մէկիկ դուրս գալ մեր անկողիններէն: Նստասենեակ հասնողին զարմանքի ձայնն ու արտայայտութիւնը բաւարար էր որ քանի մը վայրկեանէն բոլորս հաւաքուէինք հոն, ուր մեծ անակնկալ մը կը սպասէր մեզի. սենեակին գլուխը կը գրաւէր, հպարտ կանգնած, չորս ոտքով, գեղեցիկ պահարանի մէջ զետեղուած ու զոյգ փեղկերով ծածկուած հիւրը՝ մեր առաջին սեւ-ճերմակ պատկերասփիւռը: Մեզմէ իւրաքանչիւրը սկսաւ անկապ բառերով արտայատուիլ. մէկը կ’ըսէր «այս ե՞րբ հասաւ հոս», միւսը հարց կու տար թէ ինչպէս կարելի էր աշխատցնել զայն, իսկ երրորդը՝ կե՞ղծ է ան, թէ՞ իրական, իսկ ես կարծես ամենէն անհամբերը, շուտով ձեռքս երկարեցի փեղկը բանալու եւ մեր պատկերասփիւռին պահուըտած դէմքը տեսնելու: Անմիջապէս վրայ հասան մօրս ու հօրս սաստող ձայները. «ասիկա ամէն մարդ պիտի չաշխատցնէ, այլ միայն հայրիկը երբ գործէն վերադառնայ»:

Մենք անհամբեր կ’աղաչէինք առաջին փորձ մը ընել այդ վայրկեանին: Վերջապէս, մեր բուռն փափաքին ընդառաջելով, մայրս հանդարտութեամբ բացաւ պահարանին փեղկերը ու երեւցաւ պատկերասփիւռը, որ նման էր խոշոր ու մութ հայելիի մը՝ կողքին քանի մը խոշոր կոճակներով: Մայրս յանձնարարեց խիստ զգուշութեամբ բանալ ու գոցել այդ փոքր սինեմային դռները: Սառ կտրած, բոլորս պահ մը կը սպասէինք թէ ինչ պիտի պատահէր, սակայն մեր յուսախաբութիւնը եղաւ մեծ. հոնկէ միայն աղմուկ կը լսուէր:

Այդ օրերուն Լիբանանի մէջ տակաւին միայն մէկ կայան կար, որ առաւօտ կանուխ այդ ժամերուն ոչինչ կը սփռէր: Պէտք էր սպասէինք քանի մը ժամ… փաստօրէն մինչեւ երեկոյեան հօրս գործէն վերադարձը: Այդ օրը կրնամ ըսել մեր կեանքի ամենէն երկար օրերէն մէկը եղաւ. ժամերը կարծես կանգ առած էին: Ոչ մէկ գործ, ոչ մէկ այլ զբաղում, անհամբեր կը սպասէինք հայրիկին ժամանումին: Դեռ կար ուրիշ անակնկալ մը…մայրս արդէն հրաւիրած էր մեր շէնքին դրացիները, որոնք հազիւ լուրը առած՝ մէկիկ-մէկիկ կու գային շնորհաւորելու եւ մասնակից դառնալու այդ գիշերուան առաջին հաւաքին, եւ հարցումներու տարափը կը սկսէր. «քանիո՞վ կրցար գնել», «մասնավճարով է՞» եւ այլն: Մեր շէնքին առաջին պատկերասփիւռը ըլլալու էր, որ բոլորը այդ գիշեր հրաւիրուեցան…ներկայ գտնուելու…բացման հանդիսութեան:

Այդ օրը հայրիկս ճամբայէն դիմաւորեցինք եւ նախքան պատառ մը բերանը դնելը՝ աշխատցնել տուինք մեր նոր պատկերասփիւռը: Անսահման ուրախութիւն ու զարմանքի ձայներ՝ մինչ մէկս միւսը կը փորձէր լռեցնել, որ կարելի ըլլար հետեւիլ ու լսել: Ա՜խ ինչ անմեղ մանկութիւն….նաեւ այդ օրերու համեստ ժողովուրդի սեւ-ճերմակ պատկեր:

Այդ օրէն անդին գրեթէ ամէն գիշեր, կը կրկնուէին մեր տան գիշերային հաւաքները. մեր դրացիները կու գային զիրենք հետաքրքրող յայտագրի մը կամ ֆիլմի մը հետեւելու, իսկ մենք՝ փոքրերս քիչ անց կը ճամբուէինք…քնանալու: Շատ երկար չտեւեց ու արդէն իւրաքանչիւր տուն սկսաւ իր սեփական պատկերասփիւռը ունենալ:

Հետաքրքրական էր մեր մանկութեան օրերու ապրած կեանքը, որ սեւ ու ճերմակ մէկ պատկերն էր նախ իր բնօրաննին մէջ ապա այս հայրենիքին մէջ հաւաքաբար ապրած մեր ժողովուրդին. գիտէինք ու լսած էինք մեր մեծերէն, թէ ինչպէ՛ս անոնք դուռ-դրացի մեծ ընտանիքի մը պէս կ’ապրէին սիրով ու փոխադարձ յարգանքով: Նոյն սովորութիւնները հետերնին բերած էին օտար ափեր, եւ հոն ուր որ երկու- երեք հայ քով-քովի ապրէին՝ նորէն հարեւաններով մեծ ընտանիք մը կը կազմէին: Պուրճ Համմուտի հայկական թաղամասերուն մէջ, պատահէր օր մը դրացիներ իրարու չհանդիպէին, հարց կու տային, թէ ի՞նչ պատահած է բացակայ դրացիին, միթէ անհանգիս՞տ է կա՞մ օգնութեան կարիքը ունի, իսկ եթէ իսկապէս անհանգիստ է, անոնք արդէն հերթաբար կը հսկէին իրենց հիւանդ դրացիին վրայ: Մէկը գնումը կը ստանձնէր, միւսը ճաշը, ուրիշ մը դեղորայքը եւ այսպէս: Մեր ծնողքը մեզի խիստ յանձնարարած էր, թէ երբ մեր դրացիներէն մէկուն հանդիպէինք, որ ծանր առարկաներ ձեռքը կը փորձէր շէնքին աստիճաններէն վեր բարձրանալ, անմիջապէս պէտք էր անոր օգնութեան փութայինք: Շատ լաւ կը յիշեմ, երբ մայրս ստիպուած էր մէկ շաբաթով քաղաքէն հեռանալու, մեր դրացիները ինչպէս տէր եղան մեզի եւ մեր դրացի տիկին Մարիամը մեր ճաշը պատրաստեց, թէեւ մօրս ճաշին նման չէր, սակայն մենք գոհ էինք մեր ժամանակւոր հոգատարէն: Տիկին Մարիամը բազմանդամ ընտանիքի մայր ըլլալով հանդերձ, ժամանակը կը գտնէր մեզմով զբաղելու: Լաւ կը յիշեմ նաեւ մեր ծերունի դրացիին կռնակի ցաւը, որուն լուրը երբ մօրս ականջը հասաւ, ան անմիջապէս հաւաքեց իր փոքր կլոր «շիշէները» ու թերթի կտոր մը լուցկիի տուփով միասին վեր բարձրացաւ ծերունիին տունը «շիշէ քաշելու» եւ անոր ցաւերը մեղմացնելու: Մենք՝ հետաքրքիրներս անպայման կ’ուզէինք ներկայ ըլլալ «Հաճամէթ շիշէ»-ի՝ այդ կլոր ու կարճ շիշերուն մէջ կտոր մը թերթ այրելով արագօրէն հիւանդին բաց կռնակին կպցնելու արարողութեան: Մենք ափ ի բերան եւ ուշի-ուշով կը դիտէինք այդ տեսարանը: Շիշերուն թիւը կը հասնէր ութէն տասնի միջեւ, այսպէս կռնակին վրայ այդ շիշերը կպած իրենց մէջը կրակով կը մնային մինչեւ կրակին մարիլը: Այդ օրերու միջոցներէն մէկը մէկու մը կռնակին ցաւը մեղմացնելու կամ պաղառութիւնը դարմանելու:

Կային նաեւ այլ սովորութիւններ, զորս ճարպիկ մեծերը կը կիրարկէին մեզ զգուշացնելու, սակայն անոնք չէին գիտեր թէ վախն ու վախցնելը ոչ մէկ ձեւով կրնային զգուշացնել, այլ կը մտահոգէին մեզ եւ երբեմն ալ մեր քունը կը խանգարէին: Օրինակ՝ երբ տան մէջ հովանոցով խաղայինք, անմիջապէս կ’ազդարարէին, թէ տան մէջ հովանոց չեն բանար, որովհետեւ… գէշ լուր կրնանք ստանալ կամ վատ բան մը կրնայ պատահիլ: Միթէ գէշ լուրը հովանոցը պիտի սպասէ՞ր: Ես բաւական փոքր՝ վախով անմիջապէս կը գոցէի, որ մէկու մը փորձանք չպատահի:

Կ’ըսէին նաեւ որ արեւը մար մտնելէ ետք, ծամոնը պէտք է բերնէն հանել, իսկ պատահէր հարց տայինք, պատասխանը կ’ըլլար սարսափելի բան. «մեռելի միսը կը ծամես»: Այս ի՜նչ ահռելի բան: Ալ ով կը համարձակէր բերանը գիշերով ծամոն դնելու, վախէդ կ’երթայիր նոյնիսկ բերանդ աղուոր մը լուալու: Սնոտիապաշտութիւններու շարքը կ’երկարի: Պտուղին կուտը կուլ պիտի չտաս, այլ հանես ու ապա ուտես զայն. իսկ երբ պտուղը կեռաս է, ի՞նչ կ’ընես: Օր մը, երբ փոքր տարիքիս կեռասի կուտ մը սխալմամբ կլլեցի, այդ գիշեր աչքս քուն չեկաւ եւ երկու օր ջուր չխմեցի, որովհետեւ, ըստ մեր մեծերուն եթէ, պտուղին կուտը կլլես….փորիդ մէջ այդ կուտը արմատ նետելով կը մեծնայ ու կը դառնայ կեռասենի…Հիմա փորձեցէք նոյնը նոր սերունդին «կլլեցնել»…

Շարունակենք:

Եթէ դրացիին փոխ տուած ենք ծխախոտ կամ սուրճ, վերադարձնելու պարագային պէտք էր մերժել, որովհետեւ այդ լեղի առարկաները լաւ չէ ետ տուն մտցնելը: Եթէ հաց էր վերադարձնելիքը, անպայման պիտի առնես, իսկ եթէ պատահի, որ առնողը չվերադարձնէ, դուն պիտի պահանջես փոխ տուած հացդ, որովհետեւ հացը կը խորհրդանշէ տան կեանքը: Հին օրերուն, երբ հաց կը թխէին տուներուն մէջ եւ այդ տան երդիքէն մուխ կը բարձրանար, այդ նշան էր տան մէջ ընտանիքի եւ կեանքի գոյութեան: Ջուրը Աստուծոյ է կ’ըսէին եւ անցնող-գացողին կը բաժնէին. այսօր ջուրի կաթիլները կը հաշուենք եւ քիչ մնաց կշիռքի վրայ դնելով վաճառենք: Երբեմն հիւրեր կ’ունենայինք, որոնք բաւական երկար կը մնային մեր տունը, մայրս նշան կու տար մեզի, որ մեզմէ մէկը անմիջապէս քովի սենեակը ացնի եւ աւելը գլխի վեր դնէ. այդ կը նշանակէր հիւրին արագ ճամբելու փափաքը: Աւելի զարմանալին այն էր, որ երբ թաղեցի մը մահանար, դագաղը հեռանալէն ետք, շէնքէն դրացի մը դոյլով ջուր կը թափէր պատշգամէն դէպի փողոց՝ հաւատալով թէ այս արարքը կը կանխարգիլէր ուրիշ թաղեցիի մը մահը: Իսկ գալով աղին՝ այդ մէկը շատ խիստ արգիլուած էր մէկու մը փոխ տալ. աղը կը խորհրդանշէր տան համը, որ պէտք չէ մեր տուներէն պակսի, ոչ ալ փոխ տրուի: Մարդ իր «ղսմեթը» ուրիշին պէտք չէ տայ…

Մեր ժողովուրդը ունեցած է տարօրինակ սովորութիւններ ու նախապաշարումներ, որոնք շատ մեծ լրջութեամբ կը յարգուէին: Այո՛, անոնք անմեղօրէն եւ կոյր կը հետեւէին այդ ժառանգուած սնոտիապաշտութիւններուն, բայց արդեօ՞ք այդ օրերուն աւելի՛ լաւ հայեր էին…

Լենա Պօղոսեան