Ստորեւ կը ներկայացնենք ատրպէյճանցի հեղինակ Վասիֆ Հիւսէյնովի տեսակէտը, ինչպէս հրապարակուած է The Liberum առցանց վերլուծական հարթակին մէջ։ Յօդուածը (բնագիրը՝ այստեղ) կը ներկայացնէ զուտ հեղինակին գնահատականներն ու մեկնաբանութիւնները։ Զայն կը հրատարակենք թարգմանաբար, որպէսզի մեր ընթերցողները ծանօթանան այն մտածողութեան, որ ներկայիս կը շրջանառուի Պաքուի քաղաքական-վերլուծական որոշ շրջանակներուն մէջ։ Կցուած լուսանկարը նոյնպէս քաղուած է The Liberum-ի էջէն:
Հայաստանի 7 Յունիսի խորհրդարանական ընտրութիւններու արդիւնքին նշանակութիւնը կ’անցնի երկրին սահմաններէն անդին։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի գլխաւորած «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցութիւնը ստանալով ձայներուն 49,81 առ հարիւրը, Սամուէլ Կարապետեանի «Ուժեղ Հայաստան» դաշինքը՝ 23,29 առ հարիւրը, իսկ Ռոպերթ Քոչարեանի «Հայաստան» դաշինքը՝ 9,94 առ հարիւրը, Փաշինեան կը պահէ խորհրդարանական իր մեծամասնութիւնը եւ երրորդ անընդմէջ շրջանի համար կը կազմէ միակուսակցական կառավարութիւն մը։ Այս արդիւնքը կը հաստատէ, որ Ղարաբաղէն ետք Հայաստանի մէջ ձեւաւորուած քաղաքական կարգը կայուն է. խաղաղութեան օրակարգին դէմ պայքարող ուժերը յայտնապէս մերժուեցան։
Այսուհանդերձ, ընտրութեան արդիւնքը, ինքնին, չ’ամբողջացներ խաղաղութեան կերտուածքը։ Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի միջեւ պաշտօնական խաղաղութեան պայմանագիրը չի կրնար ստորագրուիլ, մինչեւ որ Հայաստանի սահմանադրութիւնը չբարեփոխուի՝ ջնջելով 1990-ի Անկախութեան Հռչակագիրէն ժառանգուած տարածքային պահանջատիրական ձեւակերպումները` պահանջ մը, որ Ատրպէյճանը դրած է միանշանակ յստակութեամբ, եւ որ կը հանդիսանայ ամբողջ կարգաւորման գործընթացը կաշկանդող գլխաւոր պայմանը։
Պաքուէն դիտուած՝ 7 Յունիսի խորհրդարանական ընտրութիւններուն արդիւնքը աւելի խոր նշանակութիւն ունի, քան սովորաբար կ’ընդունին Հայաստանի ներքին քաղաքական զարգացումներուն վրայ կեդրոնացած վերլուծութիւնները։ 7 Յունիսի արդիւնքը, ըստ էութեան, ատրպէյճանական քաղաքականութեան արդարացիութեան դրսեւորումն է։ Եթէ Ատրպէյճան հետեւողականօրէն յառաջ չմղէր իր խաղաղութեան օրակարգը, դժուար է պատկերացնել, որ հայկական քաղաքական վերնախաւը, ուր մնաց՝ հայ ընտրազանգուածը, խաղաղութիւնն ու տարածքային ամբողջականութեան ճանաչումը ազգային օրակարգի հիմք պիտի ընդունէին։
Խաղաղութեան այս գործընթացին նուաճումներն էին, որ վերաձեւաւորեցին հայկական քաղաքականութիւնը։ Ընտրութեան արդիւնքը կը վկայէ այնպիսի հանրութեան մը մասին, որ անհրաժեշտ հետեւութիւնները քաղած է զինեալ հակամարտութենէն եւ ընդունած, թէ կայուն պետականութիւնը կը պահանջէ համակեցութիւն հարեւաններուն հետ՝ անոնց միջազգայնօրէն ճանաչուած սահմաններուն մէջ։
Այս տեսակէտը կը հաստատուի ընտրութիւններէն ամիսներ առաջ խաղաղութեան գործընթացին զուգահեռ ձեռնարկուած գործողութիւններով։ 2025-ի Օգոստոսին Սպիտակ տան մէջ տեղի ունեցած հանդիպումէն ետք, Ատրպէյճանի գործնական քայլերն էին, որ շօշափելի բովանդակութիւն տուին խաղաղութեան օրակարգի վրայ հիմնուած Փաշինեանի ընտրարշաւին: Հայաստանի հետ սահմանը կայունացաւ եւ անդորրը պահպանուեցաւ: Ատրպէյճանի տարածքով հայկական ապրանքներու տարանցման սահմանափակումները վերցուեցան՝ ճամբայ բանալով դէպի երրորդ երկիրներու շուկաներ: Երկկողմանի շփումները քաղաքացիական հասարակութեան եւ հաստատութենական ուղիներով վերսկսան, իսկ նախորդ շրջանին բնորոշ յարձակողական հռետորաբանութիւնը միտումնաւոր կերպով մէկ կողմ դրուեցաւ։
Անոնք զիջումներ չէին, այլ նախապէս հաշուարկուած վստահութեան ամրապնդման միջոցառումներ, որոնք նպատակ ունէին հայ հանրութեան ցոյց տալու, թէ խաղաղութիւնը ոչ միայն հնարաւոր, այլեւ օգտակար է։ Անոնք ձեւաւորեցին այն քաղաքական միջավայրը, ուր տեղի ունեցան 7 Յունիսի ընտրութիւնները։
Ընտրութիւններէն բխող հիմնական չլուծուած հարցը սահմանադրական է, եւ հոս է, որ խաղաղութեան գործընթացը կը դիմագրաւէ իր ամենէն վճռորոշ փորձութիւնը։ Փաշինեան չկրցաւ ապահովել խորհրդարանին մէջ սահմանադրական փոփոխութիւններ նախաձեռնելու անհրաժեշտ երկու երրորդ մեծամասնութիւնը։
Սահմանադրութեան նախաբանին մէջ 1990 թուականի Անկախութեան հռչակագիրին կատարուած որեւէ յղումի փոփոխութիւն, ներառեալ «Լեռնային Ղարաբաղի վերամիաւորումը Հայաստանի հետ» ձեւակերպումը, այժմ պէտք է ներկայացուի առանձին համաժողովրդական հանրաքուէի։ Ատրպէյճանի կեցուածքը յստակ է. պաշտօնական խաղաղութեան պայմանագիրը պիտի չստորագրուի, քանի դեռ այդ ձեւակերպումը չէ ջնջուած։ Ասիկա կը հանդիսանայ ամբողջ խաղաղութեան կառուցուածքը կաշկանդող հիմնական պայմանը։
Հանրաքուէն դիւրին պիտի չըլլայ։ Քարոզարշաւի մթնոլորտը պիտի ձեւաւորուի նոր խորհրդարան մտած ընդդիմադիր երկու դաշինքներուն կողմէ։ «Ուժեղ Հայաստան»ն ու «Հայաստան» դաշինքը միասին կը ներկայացնեն ընտրազանգուածին մօտ 33 առ հարիւրը եւ սահմանադրական փոփոխութիւնը պիտի ներկայացնեն որպէս ազգային ինքնութենէ հրաժարում։
Այս դաշինքները բացայայտօրէն յայտարարած են, որ եթէ իշխանութեան գան, պիտի դադրեցնեն խաղաղութեան գործընթացը եւ պիտի հրաժարին անոր յանձնառութիւններէն։ Անոնց ներկայութիւնը խորհրդարանին մէջ կ’երաշխաւորէ, որ հանրաքուէի քարոզարշաւը առաւելագոյն չափով վիճայարոյց պիտի ըլլայ։
Խաղաղութեան դէմ այս ներքին ընդդիմութիւնը նաեւ արտաքին խորք ունի, ինչ որ աւելի հրատապ կը դարձնէ խաղաղութեան գործընթացը առանց անհարկի ուշացումներու յառաջ մղելը։ Կարգաւորման դէմ կանգնած խորհրդարանական երկու դաշինքները աշխարհաքաղաքական դատարկութեան մէջ չեն գործեր։ Արտաքին դերակատարները, որոնք շահագրգռուած են Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի միջեւ լարուածութեան պահպանմամբ, ունին թէ՛ շարժառիթը, թէ՛ միջոցները՝ այս ուժերուն աջակցելու եւ զանոնք աւելի ազդեցիկ դարձնելու համար։
Խաղաղութեան երկարաշունչ գործընթաց մը, յատկապէս եթէ ան կապուած ըլլայ տարիներ շարունակուող սահմանադրական քննարկումներու եւ հանրաքուէի նախապատրաստութիւններու, երկարատեւ անորոշութիւն պիտի ստեղծէ։ Այդպիսի անորոշութիւնը արտաքին դերակատարներուն աւելի լայն հնարաւորութիւններ կու տայ ազդելու ներքին քաղաքականութեան եւ շահագործելու գոյութիւն ունեցող բաժանումները։
Որքան աւելի ուշանայ վերջնական խաղաղութեան համաձայնագիրը, այնքան աւելի կը մեծնայ այն վտանգը, որ Հայաստանի ընդդիմադիր խմբաւորումները պիտի քաջալերուին եւ աջակցութիւն ստանան արտաքին ուժերէ, որոնք կը ձգտին հակամարտութիւնը պահպանելու որպէս տարածաշրջանային ազդեցութեան գործիք։
Այս պատճառով, լուծումը խաղաղութեան գործընթացը արագացնելն է։ Սահմանադրական փոփոխութիւններու աւարտումն ու խաղաղութեան պայմանագրին ստորագրումը, քանի դեռ ներկայ թափը պահպանուած է, պիտի նուազեցնեն արտաքին միջամտութեան հնարաւորութիւնները եւ աւելի դժուար պիտի դարձնեն գործընթացի շրջումը ներքին ընդդիմադիրներուն կողմէ: Ատենին կնքուած համաձայնագիրը խաղաղութիւնը քաղաքական մրցակցութեան թեմայէ կը վերածէ քաղաքական նոր իրականութեան։
Հետեւաբար, Ատրպէյճանի յետընտրական ակնկալութիւնները բազմաշերտ են եւ փուլային։ Մօտ ապագային, Ղարաբաղի անջատողական նախագիծին առնչուած բոլոր հաստատութիւնները, կառոյցները եւ ներկայացուցչութիւնները՝ թէ՛ Հայաստանի մէջ, թէ՛ արտասահմանի հայկական դիւանագիտական եւ սփիւռքեան շրջանակներու մէջ, ներառեալ Ռուսիոյ, Ֆրանսայի եւ Միացեալ Նահանգներու, պէտք է պաշտօնապէս լուծարուին։
Այս կառոյցներուն շարունակական գոյութիւնը կը հակասէ կարգաւորման օրակարգի հիմնադրոյթին։ Ան քաղաքական շունչ կու տայ Հայաստանի այն ուժերուն, որոնք կը մերժեն ընդունիլ տեղի ունեցածին վերջնականութիւնը։ Ասկէ զատ, հանրաքուէն պէտք է հրաւիրուի, կազմակերպուի եւ յաղթանակով աւարտի այնպիսի ժամկէտի մը մէջ, որ կը պահպանէ խաղաղութեան գործընթացին թափը, փոխանակ թոյլ տալու, որ ան մարի։ Միայն այդ պարագային իրագործելի պիտի դառնայ պաշտօնական խաղաղութեան պայմանագիրը, որ նախաստորագրուած է, բայց տակաւին չէ կնքուած, եւ որուն բնագիրը վերջնականացած է, սակայն ուժի մէջ մտնելը կախեալ կը մնայ սահմանադրական հարցի լուծումէն։
Վերջ ի վերջոյ, Յունիս 7-ի քուէարկութիւնը կը հաստատէ, որ հայ ընտրազանգուածը ընտրած է խաղաղութեան օրակարգին յանձնառու կառավարութիւն մը, մերժած է այլընտրանքները եւ այդ որոշումը կայացուցած է այնպիսի մասնակցութեամբ, որ արդիւնքին իսկական ժողովրդավարական օրինականութիւն կու տայ։ Սակայն այդ ընտրութիւնը ստորագրուած խաղաղութեան պայմանագրի վերածելու համար անհրաժեշտ սահմանադրական գործիքը տակաւին գոյութիւն չունի։
Թէ արդեօք Փաշինեան պիտի կարենա՞յ Հայաստանի մէջ կազմել քաղաքական այնպիսի համախմբում մը, որ հանրաքուէի միջոցով ճամբան պիտի հարթէ խաղաղութեան պայմանագրին, եւ այնպիսի ժամանակամիջոցի մը մէջ, որ անխաթար կը պահէ խաղաղութեան գործընթացը, այն հիմնական խնդիրն է, որմէ ի վերջոյ կախեալ է Հարաւային Կովկասի վերափոխումը։
Վասիֆ Հիւսէյնով
The Liberum
Դոկտ. Վասիֆ Հիւսէյնով Պաքուի Ազգային Յարաբերութիւններու Վերլուծութեան Կեդրոնի (AIR Center) բաժնի վարիչն է եւ Պաքուի Խազար համալսարանի դասախօս։
