Մարդիկ յաճախ կը խօսին Երկիր մոլորակին մասին որպէս ժառանգութիւն։ Կը կարծենք, թէ բնութիւնը մեզի պատկանող սեփականութիւն մըն է, զոր կրնանք օգտագործել, փոխել կամ սպառել՝ ըստ մեր կարիքներուն։ Սակայն իրականութիւնը բոլորովին այլ է. մեր մոլորակը ժառանգութիւն մը չէ, այլ՝ փոխ առնուած տուն մը։ Այս գաղափարը առաջին հայեացքով պարզ կը թուի, բայց իր մէջ մեծ պատասխանատուութիւն կը պարփակէ։ Երբ մարդ մը տուն փոխ առնէ, կը սպասուի, որ զայն պահպանէ, խնամէ եւ վերադարձնէ նոյնիսկ աւելի լաւ վիճակի մէջ։ Ոչ ոք բարոյական իրաւունք ունի ուրիշին տունը քանդելու, աղտոտելու կամ անապահով դարձնելու։
Բայց երբ մեր մոլորակին կը նայինք, դժուար է չհարցնել, թէ արդեօք մենք ճիշդ վարուեցա՞նք ու տակաւին կը վարուի՞նք այս տան հետ։ Վերջին տասնամեակներուն կլիմայական փոփոխութիւնը վերածուած է համաշխարհային մտահոգութեան։ Անտառներ կ’ոչնչանան, ծովերու մակարդակը կը բարձրանայ, երաշտներն ու ջրհեղեղները աւելի յաճախակի կը դառնան, իսկ բազմաթիւ կենդանական եւ բուսական տեսակներ անհետացման վտանգի տակ կը գտնուին։ Սակայն կլիմայական փոփոխութիւնը միայն կենսոլորտային հարց չէ, ան նաեւ բարոյական խնդիր մըն է։ Ի՞նչ իրաւունք ունինք մենք այսօրուան յարմարութիւնները վայելելու այնպիսի ձեւով, որ վաղուան սերունդները ստիպուին վճարելու անոր գինը։ Երբ անտառի մը ծառերը կը կտրուին, երբ գետ մը կ’աղտոտի կամ երբ անխնայ սպառումը կը քաջալերուի, այդ որոշումները միայն ներկային չեն վերաբերիր, այլեւ՝ ապագային։ Ամէն սերունդ իր հետքը կը ձգէ պատմութեան մէջ. հարցը այն է, թէ ի՛նչ տեսակ հետք պիտի ձգենք մենք։
Այս տագնապին ի տես, սխալ է այն տարածուած պատկերացումը, թէ շրջակայ միջավայրի պաշտպանութիւնը միայն պետութիւններու, միջազգային կազմակերպութիւններու կամ գիտնականներու գործն է։ Անշուշտ անոնք մեծ դեր ունին, բայց խնդիրը նաեւ անհատական պատասխանատուութեան հարց է։ Մեր առօրեայ ընտրութիւնները աւելի մեծ ազդեցութիւն ունին, քան շատ անգամ կը պատկերացնենք։ Ինչպէ՞ս կը սպառենք, ի՞նչ կը գնենք, որքա՞ն թափօն կը ստեղծենք, ինչպէ՞ս կը վարուինք ջուրին, ուժանիւթին եւ բնութեան հետ։ Այս բոլոր հարցումները մաս կը կազմեն կենսոլորտային ճգնաժամի պատճառներուն։
Ամէն տարի աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ հազարաւոր մարդիկ ծառեր կը տնկեն։ Համալսարաններ, դպրոցներ, երիտասարդական միութիւններ, սկաուտական շարժումներ, ընկերութիւններ եւ պետական հաստատութիւններ կը կազմակերպեն բնութեան պահպանութեան արշաւներ, որոնց լուսանկարները արագօրէն կը տարածուին ընկերային ցանցերու մէջ։ Ծառ տնկելը, անշուշտ, գեղեցիկ եւ օգտակար արարք մըն է, որ կը յիշեցնէ մեզի, թէ բնութիւնը միայն օգտագործելու համար չէ, այլ նաեւ պարտաւոր ենք զայն խնամելու։ Բայց արդեօք ծառ տնկելը բաւարա՞ր է։
Կլիմայական փոփոխութիւնը, ապականումը, ջրային պաշարներու անխնայ սպառումը եւ կենսաբանական բազմազանութեան կորուստը այնպիսի խնդիրներ են, որոնք չեն կրնար լուծուիլ միայն խորհրդանշական արարքներով։ Անոնք կը պահանջեն աւելի խոր փոփոխութիւններ՝ մեր տնտեսութեան, սպառողական մշակոյթին եւ հանրային քաղաքականութիւններուն մէջ։ Շատ անգամ մարդիկ կը կարծեն, թէ բնութեան եւ կենսոլորտի պահպանութեան պատասխանատուութիւնը սահմանափակուած է քանի մը պարզ քայլերով. ծառ մը տնկել, քանի մը կերպընկալ շիշ վերամշակման ուղարկել կամ ընկերային ցանցերու մէջ համապատասխան կոչեր տարածել։ Այս բոլորը արժէքաւոր են, բայց անոնք միայն առաջին քայլերն են հազար մղոնին։
Իսկական փոփոխութիւնը կը սկսի այն պահուն, երբ մարդը կը հարցնէ, թէ ինչպէ՞ս կը կառուցուին մեր քաղաքները, ինչպէ՞ս կը սպառենք ուժանիւթը, ինչպէ՞ս կը կառավարուին բնական պաշարները եւ ինչպիսի՞ տնտեսական համակարգեր կը խրախուսենք։ Գիտակցութիւնը կարեւոր է, բայց գիտակցութիւնը ինքնին լուծում մը չէ։ Անցեալ տասնամեակներուն բնութեան պահպանութեան իրազեկութիւնը զգալիօրէն աճած է, սակայն նոյն ատեն աշխարհը տակաւին կը շարունակէ արտադրել հսկայական քանակութեամբ թափօն ու արտանետել մթնոլորտը տաքցնող կազեր։ Այս հակասութիւնը մեզի կը յիշեցնէ կարեւոր տարբերութիւն մը՝ իրազեկութեան եւ կառուցուածքային փոփոխութեան միջեւ։ Իրազեկութիւնը կը փոխէ մտածողութիւնը, իսկ կառուցուածքային փոփոխութիւնը կը փոխէ իրականութիւնը։ Երբ քաղաք մը կը զարգացնէ իր հանրային փոխադրամիջոցները, երբ կառավարութիւն մը կը սկսի ներդրումներ կատարել վերանորոգուող ուժանիւթի մէջ, այդ պահուն փոփոխութիւնը կը դառնայ գործնական իրականութիւն։ Ծառ տնկելը արժէքաւոր սկիզբ մըն է, բայց եթէ այդ ծառը կը շարունակէ աճիլ ապականած գետի մը ափին, խնդիրը կը մնայ անլոյծ։
Բնութիւնը որպէս ուսուցիչ
Ժամանակակից մարդը հազարաւոր ուսուցիչներ ունի՝ դպրոցներ, համալսարաններ, գիրքեր եւ արուեստական իմացականութեան (ԱԻ) համակարգեր։ Սակայն որքան շատ սորվինք, այնքան աւելի կը հեռանանք ամենէն հին ուսուցիչէն՝ բնութենէն, որ թէեւ դասախօսութիւններ չի տար, բայց հազարաւոր տարիներ եղած է մարդկութեան լուռ դաստիարակը։ Բնութիւնը ունի ըսելիքներ, որոնք ոչ մէկ դասագիրք կրնայ նոյն ձեւով փոխանցել։
Անտառը, օրինակ, մեզի կը սորվեցնէ համբերութիւն։ Ծառերը չեն աճիր մէկ գիշերուան մէջ. անոնք տասնամեակներ կը պահանջեն։ Մեր արագընթաց ժամանակներուն, անտառը կը յիշեցնէ, որ կարեւոր արժէքները՝ գիտելիքը, վստահութիւնը, բարեկամութիւնը, չեն ծնիր ակնթարթի մը մէջ։ Գետը մեզի կը սորվեցնէ շարժումի եւ ճկունութեան արժէքը. արգելքի հանդիպելով՝ ան կը շրջանցէ կամ դանդաղօրէն կը յաղթահարէ խոչընդոտը, յուշելով, որ տոկունութիւնը իմաստուն յարմարելու կարողութիւնն է։ Լեռները կը փոխանցեն հեռանկարի պատգամը՝ յիշեցնելով, որ երբեմն պէտք է քիչ մը հեռանալ առօրեայ մտահոգութիւններէն, որ աւելի լաւ տեսնենք։ Իսկ եղանակները մեզի կը պատմեն փոփոխութեան անխուսափելիութեան մասին՝ սորվեցնելով ընդունիլ կեանքի տատանումները առանց յուսահատութեան։
Այսօր, երբ կենսոլորտային խնդիրները կը ստիպեն մեզի վերանայելու մեր ընթացքը, կ’արժէ բնութիւնը դիտել ոչ միայն որպէս պաշտպանութեան կարօտ միջավայր մը, այլեւ՝ որպէս իմաստութեան աղբիւր։ Որովհետեւ անտառները միայն փայտի պաշարներ չեն, գետերը՝ միայն ջուրի հոսքեր, իսկ լեռները՝ քարերու կուտակումներ. անոնք մեր ժամանակներու ամենէն իմաստուն ուսուցիչներն են։
Վերամշակումը որպէս հասարակական վերանորոգում
Մեր օրերուն «թափօն» բառը սովորաբար կ’ենթադրէ նիւթական իրեր (փլասթիք շիշեր, թուղթեր), այսինքն՝ անոնք, որ արժէք չունին այլեւս։ Փակագիծ մը բանալով հարց տանք. արդեօք թափօնը միայն նիւթակա՞ն երեւոյթ է։ Ժամանակակից աշխարհը սկսած է սպառել նաեւ գաղափարներ, յարաբերութիւններ եւ երբեմն նոյնիսկ համայնքներ։ Հոս է, որ վերամշակման (recycling) գաղափարը կը տարածուի նաեւ հասարակական կեանքի վրայ։ Ինչպէս հին թուղթը կրնայ վերածուիլ նոր գիրքի, այնպէս ալ հասարակութիւնները երբեմն կրնան վերամշակել իրենց կուտակած փորձառութիւններն ու մոռցուած դասերը։ Շատ անգամ վերանորոգումը աւելի իմաստուն է, քան ամբողջական փոխարինումը:
Յատկապէս երիտասարդ սերունդին համար այս բոլոր մարտահրաւէրները ուրիշ նշանակութիւն ունին, քանի որ անոնք պիտի ապրին այն աշխարհին մէջ, զոր մենք այսօր կը կառուցենք։ Ոգեւորութիւնը անհրաժեշտ է, բայց միայն ոգեւորութիւնը բաւարար չէ։ Աշխարհը փոխելու համար պէտք են նաեւ գիտելիք, կազմակերպուած աշխատանք, հանրային մասնակցութիւն եւ երկարատեւ տեսլական։ Մեր օրերուն, երբ մարդիկ անմիջական արդիւնքներու ետեւէ կ’երթան, բնութիւնն ու վերամշակման մշակոյթը մեզի կը սորվեցնեն, որ ամուր արմատներ ունեցող ծառը աւելի դիւրութեամբ կը դիմագրաւէ փոթորիկները, եւ որ պատասխանատուութիւնը կը սկսի այն պահուն, երբ մարդը կը դադրի ամէն ինչ դիւրութեամբ նետելէ։
Լուծումը միայն վախի կամ յուսահատութեան մէջ չէ. անհրաժեշտ է գիտակցութիւն, բայց նաեւ՝ յոյս։ Թափօնը յաճախ վերջաբան կը թուի մեր աչքերուն, սակայն վերամշակումը կը յիշեցնէ, որ վերջաբանները երբեմն նոր սկիզբներու նախաբաններն են։ Մեր ժամանակներու ամենէն կարեւոր բնապահպանական հարցումը այն չէ, թէ քանի՞ ծառ տնկեցինք կա՞մ որքան նիւթ սպառեցինք, այլ՝ թէ ի՛նչ պայմաններ ստեղծեցինք, որ այդ ծառերը եւ ապագայ սերունդները կարենան ապրիլ։ Երբ գայ այս փոխ առնուած մոլորակը վերադարձնելու պահը, ի՞նչ վիճակի մէջ պիտի ձգենք այս փոխ առնուած տունը։ Որովհետեւ ի վերջոյ, բնութեան պահպանութիւնը միայն բնութիւնը սիրելու մասին չէ. ան մեր արժէքներուն, մեր ապագան վերակազմաւորելու կամքին եւ մեր մարդ ըլլալուն մասին է։
