Օր չ’անցնիր, որ չխօսինք առողջութեան մասին։ Կը խօսինք սննդականոնի, մարզանքի, վիթամիններու եւ բժշկական քննութիւններու մասին։ Սակայն շատ աւելի քիչ կը խօսինք այն օդին մասին, զոր ամէն մարդ օրական շուրջ քսան հազար անգամ կը շնչէ։ Օդը կեանքի առաջին պայմանն է։ Բայց երբ օդը կ’ապականի, ան այլեւս լոկ կենսոլորտային խնդիր մը չէ. կը վերածուի հանրային առողջութեան հարցի։
Լիբանան այս իրականութեան ցաւալի օրինակներէն մէկն է։ Մեր երկիրը երկար տարիներէ ի վեր մեծապէս կախեալ է տիզէլով աշխատող ելեկտրածիներէ։ Շատ մը թաղերու մէջ անոնց աղմուկը դարձած է առօրեայ սովորական ձայնը, իսկ սեւ ծուխը՝ սովորական տեսարան։ Նոյնիսկ փոխադրամիջոցներու զգալի մէկ մասը տակաւին տիզէլով կը շարժի՝ աւելցնելով օդին մէջ արտանետուող մանր մասնիկներու, ազոտի օքսիտներու եւ այլ վնասակար նիւթերու քանակը։
Հարցը միայն այն չէ, որ մեր թաղերը տհաճ կը հոտին կամ շէնքերու պատերը կը սեւնան։ Բժշկական ուսումնասիրութիւնները շարունակ կը հաստատեն, որ օդին ապականումը կը բարձրացնէ շնչառական հիւանդութիւններու, սրտանօթային խնդիրներու, թոքերու քաղցկեղի եւ նոյնիսկ մանուկներու զարգացման որոշ խանգարումներու վտանգը։ Ամենէն աւելի խոցելիները երեխաներն ու տարեցներն են, բայց իրականութեան մէջ ոչ ոք ամբողջովին պաշտպանուած է։
Սակայն այս ապականումը միայն ճամբաներուն կամ ելեկտրածիններուն չի վերաբերիր։ Ան մեր տուներն ալ մտած է։
Վերջին տասնամեակներուն կլկլակը (նարկիլէն) լիբանանեան ընկերային կեանքի գրեթէ անբաժանելի մէկ մասը դարձած է։ Սրճարաններու մէջ, ճաշարաններու մէջ (նաեւ ակումբներու) եւ երբեմն նոյնիսկ ընտանեկան հաւաքներու ընթացքին անիկա կը ներկայանայ որպէս անմեղ ժամանց։ Շատեր կը կարծեն, թէ կլկլակը նուազ վնաս է, քան ծխախոտը, որովհետեւ ծուխը ջուրէն կ’անցնի։ Բայց այս ընկալումը գիտական ոչ մէկ հիմք ունի։
Կլկլակին ծուխը կը պարունակէ բնածուխի միաթթուիդ (carbon monoxide), մանր մասնիկներ, ծանր մետաղներ եւ բազմաթիւ քիմիական նիւթեր, որոնք կը տարածուին փակ տարածքներու մէջ եւ կը հասնին ոչ միայն ծխողին, այլեւ անոր շուրջ գտնուող բոլոր անձերուն։ Երեխան, որ ընտանիքին հետ նստած է ճաշարանի մը մէջ, կամ երիտասարդը, որ ընկերներուն հետ ժամեր կը մնայ կլկլակի ծուխով լեցուն սրահի մը մէջ, նոյնպէս կ’ենթարկուի այդ ազդեցութիւններուն՝ առանց երբեւէ կլկլակ բռնած ըլլալու։
Ապականումը, հետեւաբար, միայն բնութեան նկատմամբ անպատասխանատու վերաբերմունքը չէ։ Ան նաեւ ընկերային մշակոյթի հարց է։ Երբ ծուխը կը նկատենք բնական, երբ աղմուկը կը համարենք անխուսափելի, երբ կը մտածենք, թէ «մէկ կլկլակը բան մը չի փոխեր» կամ «մէկ ելեկտրածինը հարց մը չէ», անզգալիօրէն կը վարժուինք վտանգին եւ կը կորսնցնենք մեր զգօնութիւնը։
Ահա թէ ինչու իրազեկումը կարեւոր է, եւ այս պարագային, իրազեկումը պարզ տեղեկատուութիւն չէ։ Իրազեկումը մտածելակերպի փոփոխութիւն է։ Ան կը սկսի այն պահուն, երբ քաղաքացին կը գիտակցի, որ իր առողջութիւնը միայն բժիշկին պատասխանատուութիւնը չէ, այլ նաեւ իր սեփական որոշումներուն, իր շրջապատին եւ իր պահանջներուն արդիւնքն է։
Կենսոլորտի եւ մեր առողջութեան պահպանման այս պայքարին մէջ երիտասարդ սերունդը առանձնայատուկ դեր ունի։ Անոնք են, որ վաղուան քաղաքները պիտի կառուցեն, վաղուան օրէնքները պիտի պահանջեն եւ վաղուան սովորութիւնները պիտի ձեւաւորեն։ Եթէ երիտասարդները լուռ ընդունին օդի ապականումները եւ ծխախոտի ու կլկլակի պատճառած վնասները, կամ իրենք ալ մաս կազմեն որպէս «նորմալ» իրականութիւն, վաղը փոփոխութիւն սպասելը դժուար պիտի ըլլայ։ Իսկ եթէ հարցադրեն, իրազեկուին, գիտութեան ձայնը լսեն եւ պահանջեն աւելի մաքուր միջավայր՝ թաղը, տունն ու ակումբը ներառեալ, անոնք կրնան դառնալ փոփոխութեան իսկական մղիչ ուժը։
Այս պայքարը միայն կառավարութիւններուն կամ միջազգային կազմակերպութիւններուն պարտականութիւնը չէ։ Ան կը սկսի տունէն, դպրոցէն, համալսարանէն, սրճարանէն եւ մեր առօրեայ ընտրութիւններէն։ Կը սկսի այն պահուն, երբ կը մերժենք փակ սրահի մը մէջ կլկլակ ծխելը, երբ կը պահանջենք ուժանիւթի աւելի մաքուր քաղաքականութիւն, երբ կը պաշտպանենք հանրային կանաչ տարածքները եւ երբ կը հասկնանք, որ մաքուր օդը պերճանք մը չէ, այլ էական իրաւունք։
Առողջ հասարակութիւն կառուցելու համար միայն լաւ հիւանդանոցներ ունենալը բաւարար չէ։ Պէտք է նաեւ այնպիսի միջավայր ստեղծել, ուր մարդիկ նախ եւ առաջ հիւանդ չդառնան։
Որովհետեւ օդը, զոր այսօր կը շնչենք, վաղուան առողջութիւնը կը ձեւաւորէ։ Անիկա այն դեղամիջոցն է, զոր բնութիւնը մեզի ամէն օր անվճար կը պարգեւէ, բայց որուն արժէքին շատ յաճախ կը գիտակցինք միայն այն ժամանակ, երբ զայն կը կորսնցնենք։
