Featured - Page 20

Արցախի աղէտը, ինչպէս Եղեռնի աղէտը, տասնամեակներ շարունակ սփիւռքահայութեան վրայ իր ազդեցութիւնը պիտի ունենայ: 44-օրեայ պատերազմէն ետք, Սփիւռքը «հոգեկան կաթուած»ի մատնուեցաւ, ու այդ ողբերգութեան ծանրութեան տակ` վրայ հասաւ արցախահայութեան էթնիք զտումը եւ Արցախի հայաթափումը:

Բայց այսօր հոգեբանութեամբ զբաղելու ժամանակը չէ, այլ անհրաժեշտ է կեդրոնանալ սփիւռքի երկարժամկէտ աջակցութեան ռազմավարութեան վրայ: Ինչպէ՞ս եւ ինչպիսի՞ անմիջական եւ հետեւողական օժանդակութիւն տրամադրել արցախցիներուն, որոնք Հայաստան ապաստանած են:

Այս հարցումները գործնականի վերածելու համար նախ պէտք է հասկնանք թէ ի՞նչ նկատի ունինք երբ «սփիւռք» կ’ըսենք:

Յաճախ կ’ըսուի որ սփիւռքը «հարստութիւն» կամ «ուժ» մըն է Հայաստանի համար, սակայն այս հաստատումը ընդհանուր գաղափար մըն է, որ պէտք է գործնական տարազի մը մէջ դնել ու յստակացնել: Անշուշտ գործնական չէ կառուցային բնորոշում տալ սփիւռքին, որովհետեւ ոչ աշխարհագրական, ոչ քաղաքական, ոչ ընկերային եւ ոչ ալ տնտեսական մէկ ու ամբողջական միաւոր է ան: Իսկ սփիւռքահայութիւնը իր կարգին բազմաշերտ, բազմազան եւ ոչ այնպայման ներդաշնակ վիճակ է:

Այս ըսել չէ որ սփիւռքի կառոյցները կարեւոր չեն: Ընդհակառակն, կառոյցները անհրաժեշտ են համայնք ստեղծելու եւ կենսունակ պահելու առաքելութեան մէջ: Յետցեղասպանութեան շրջանին, հայկական եղեկեցիները (առաքելական, կաթողիկէ, աւետարանական), կուսակցութիւններն ու իրենց ուղեկից կառոյցները, ինչպէս նաեւ՝ Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութիւնը, տասնեակ տարիներով իրնեց հսկայական դերը եւ ներդրումը ունեցած են գաղթական ու սփռուած հայութեան կեանքը վերականգնելու գործընթացին մէջ: Կառուցած են եկեղեցիներ, դպրոցներ, մշակութային, մարզական, ընկերային ծրագիրներ, կեդրոններ եւ հաստատութիւններ: Այսօրուան սփիւռքի երկար կենսագրութիւն ունեցող համայքներու արմատներն ու հիմքերը այս «դասական» կառոյցներն ու  կազմակերպութիւնները դրած են: Անոնք դարէ մը աւելի սփիւռքի մէջ հայկական ինքնութիւնը կենսունակ պահելու ազդակ եւ վաստակ ունին: Բայց եւ այնպէս, ժամանակին բազմապտուղ այս կազմակերպութիւնները՝ ներկայ կեանքի, տեղական, տարածաշրջանային եւ համաշխարհային հսկայական վերափոխումներու պարունակին մէջ կարծէք կորսնցուցած են իրենց ստեղծագործական ատաղձը եւ հիմնարար նպատակներու իրագործումը:

Սփիւռքի կառոյցները  պետութիւն, երկիր պահելու համար չեն ստեղծուած, այդ կարողականութիւնը չունին եւ ոչ ալ կրնան յաւակնիլ: Կրնան էական եւ ազդու ներդրում ունենալ «հայրենաշինութեան» գործընթացին մէջ, որոշ ճեղքեր, բացեր գոցել այդ մեծ ծրագիրներուն մէջ:

Այսօր երբ սփիւռքի կառոյցներու մասին կը խօսինք, պէտք է յստակեցնենք, թէ ո՞ր կառոյցներուն մասին է խօսքը եւ ի՞նչ կարողականութիւն ունին անոնք: Կառոյցը կը նմանի շէնքին. շէնքը կայ, բայց պիտի նայինք թէ ո՞վ կ’ապրի այդ շէնքին մէջ եւ ի՞նչ կարողութիւն ունի: Հետեւաբար նպատակը եւ բովանդակութիւնը շատ կարեւոր են: Բաւարար չէ ըսել աշխատինք կառոյցներու հետ, պէտք է մանրամասնել, հասկնալ ո՞ր կառոյցին մասին է խօսքը եւ ո՞ր կառոյցը ի՞նչ խնդիր կրնայ լուծել, կամ ի՞նչ հարցի լուծման կրնայ նպաստել: Հայաստանէն դիտուած, ընդհանրապէս սփիւռքը կը պատկերացնեն իբրեւ հսկայ զանգուած մը խմբուած այդ կառոյցներուն շուրջ: Նման հասկացութիւն կամ դիտարկում իրականութեան արտացոլում չէ, ոչ ալ իրապաշտ է:

Ըստ մեր «Հայկական Սփիւռքի Հարցախոյզ» ուսումնասիրութեան (*), տասը երկիրներու մէջ ապրող սփիւռքահայերու 80 տոկոսը ուղղակի կամ անուղղակի առնչութիւն չունի սփիւռքի կառոյցներուն եւ կազմակերպութիւններուն հետ: Դժբախտաբար, գոյութիւն ունեցող կառոյցներու գործունէութիւնը սահմանափակ է այսօր եւ ներկայ պահանջներու համահունչ չէ: Հետեւաբար, կա՛մ պէտք է վերանայուին անոնց գործունէութիւնը եւ հետապնդած նպատակները, կա՛մ նոր կառոյցներ պէտք է ստեղծել սփիւռքի մէջ: Արդէն իսկ առկայ են նոր կառոյցներ, բայց անոնք իւրայատուկ նպատակներ կ’իրագործեն Հայաստանի կամ սփիւռքի մէջ:

Այսօր, բազմաթիւ անհատներ (թէ՛ վերը նշուած 80 տոկոսէն եւ թէ՛ կազմակերպութիւններու առնչուած 20 տոկոսէն) ընդհանրապէս երիտասարդներ արդէն առանց այդ «դասական» կառոյցներու միջնորդութեան, Հայաստանի հետ ուղղակի կապի մէջ են, կ’օգնեն տարբեր ծրագիրներով:

Այս իրականութեան շրջագիծին մէջ, կարելի է հաստատել որ այսօր սփիւռքի հսկայ կարողականութիւնը անհատներու մօտ է թէ՛ անհատ բարերարներու, թէ՛ մասնագէտներու, գիտնականներու, արուեստագէտներու, մտաւորականներու եւ բազմաթիւ մարզերու մէջ ներգրուած արհեստավարժ հայերու միջոցով: Ուրեմն, ինչպէ՞ս օգտագործել այս անհատական ուժը եւ զայն դէպի Հայաստան եւ, իբրեւ այժմէկան խնդիր, օգտագործել Արցախի ժողովուրդին վերականգման հարցերը լուծելու համար: Անտարակոյս, սփիւռքի կարողութիւնները կազմակերպելու եւ այդ նպատակով գործուն կառոյց մը կամ կառոյցներ յառաջացնելու հրամայականը կը յամենայ իբրեւ առանցքային օրակարգ մը տագնապող բոլոր անհատներուն մօտ:

Առաջին հերթին՝ հրամայական է անցեալի սխալներէն խուսափիլ: Ինչպէս նշեցինք, պետութիւն կամ երկիր պահելը սփիւռքի կարողականոթենէն շատ վեր է: Այնսուհանդերձ, սփիւռքահայերը կրնան նպաստել Հայաստանի զարգացման տարբեր մարզերու օժանդակութեան եւ մասնաւորաբար՝ մարդասիրական ջանքերուն: Անցեալի սխալներու կրկնութիւնը կանխելու միտումով —, այսինք մտածել որ սփիւռքը լիարժէք իմաստով կրնայ իր ուժերով Հայաստանին կամ Արցախին նպաստել —,  սփիւռքահայերը պէտք է գործակցին իրենց ապրած երկիրներու համապատասխան իշխանութիւններուն եւ քաղաքացիական կազմակերպութիւններուն հետ՝ յորդորելով, որ կառավարութիւնները եւ հասարակական կազմակերպութիւնները առաջնահերթութիւն տան արցախահութեան մարդասիրական օգնութիւն ցուցաբերելու առաջադրանքին: Բացի մարդասիրական օժանդակութենէն, սփիւռքահայերը, իրենց երկրի համապատասխան կառավարութիւնները պէտք է խրախուսեն եւ իրենց ճիգերը ուղղեն նաեւ Արցախի ժողովուրդին երկարժամկէտ բարեկեցութեան եւ վերականգնումին, ինչ որ հսկայական միջոցներ կը պահանջէ: Պետութիւններ շատ աւելի մեծ նիւթական եւ այլ միջոցներ ունին քան սփիւռքեան համայնքները: Օրինակ՝ վերջերս Միացեալ Նահանգներու մէջ, Համահայկական Հիմնադրամի թէլէթոնին ամերիկահայութիւնը հազիւ 8.5 միլիոն տոլար կրցաւ հանգանակել: Իսկ պետութիւն մը, ինչպէս Միացեալ Նահանգներ, Ֆրանսա կամ Գերմանիա, կրնայ պետական մակարդակով տասնեակ միլիոններ տրամադրել:  Արցախահայութեան դիմագրաւած մարտահրաւէրուն լուծումները թէ՛ ժամանակի եւ թէ՛ միլիոններու կը կարօտին: Խօսքը կը վերաբերի աւելի քան հարիւր հազար հոգիի:

Այս բոլորը կ’ընդգծեն ծրագրումի կարեւորութիւնը: Իսկ ծրագրումի հրամայականը սեղանի վրայ կը դնէ սփիւռքի հնարաւորութիւններու («փափուկ ուժի») օգտագործման անհրաժեշտութիւնը: Այդ ուժերէն մէկը այն է, որ սփիւռքահայերը, որպէս տուեալ երկրի քաղաքացիներ (յատկապէս արեւմտեան երկիրներու մէջ) ունին իրաւունքներ եւ կրնան իրենց պահանջները ներկայացնել իշխանութիւններուն, կառավարութեան կամ խորհրդարանին: Այսինքն, քաղաքացիութեան իրաւունքի լծակները օգտագործել ամենալայն իմաստով:

Անշուշտ պէտք չէ բաւարարուիլ պետական կամ քաղաքական մակարդակով: Նոյնքան կարեւոր է համապատասխան երկիրներու հասարակական կազմակերպութիւններու հետ համագործակցութիւնը: Օրինակ, եկեղեցին, որ սփիւռքի հիմնական կառոյցներէն մէկն է, իր դերը ունի: Քրիստոնէական աւելի լայն աշխարհին մէջ, բազմաթիւ կաթողիկէ, ուղղափառ եւ աւետարանական եկեղեցիներ մարդասիրական բազմատեսակ ծրագիրներ ունին: Կարելի է համագործակցիլ նաեւ այդ կազմակերպութիւններուն հետ եւ խթանել Հայաստանի տրամադրուած օժանդակութիւնը: Թէեւ Սփիւռքի համայնքներուն մէջ հանգանակութիւնները կենսական են եւ կը կատարուին արդէն, անհրաժեշտ է որդեգրել նոր մօտեցումներ, որ գործօն կերպով կը ներառնեն միջոցներու աւելի լայն շրջանակի օգտագործումը, յատկապէս՝ ոչ հայկական աղբիւրներու եւ կառոյցներու: Նման ներգրաւուածութիւնը էական է ոչ միայն օժանդակելու Արցախի ժողովուրդի վերականգնումին, այլեւ՝ աջակցելու Հայաստանի բարգաւաճաման յառաջիկայ տասնամեակներուն:

Հասած է ժամանակը որ Հայաստանի բարգաւաճման գծով սփիւռքի դերակատարութիւնը տարբեր եւ արդիւնաւէտ հունի մէջ դրուի: Եթէ միայն կոչերով, միայն նպատակներու սահմանումով եւ հեռանկարներու ճշդումով պիտի խօսինք, արդէն ըրեր ենք 30 տարի եւ շատ տեղ չենք հասած: Ժամանակն է, որ այլեւս մոռնանք սեղաններու շուրջ կենացներով Հայաստանի բարգաւաճումը աւետել, եւ իսկական քաղաքական ուղեգիծ մը ճշդել (policy), որ ինչպէ՞ս Հայաստանը կրնայ զարգանալ թէ՛ իբրեւ երկիր եւ թէ՛ իբրեւ պետականութիւն: Այդ կենացներն ու մաղթանքները, նոյնիսկ եթէ հայրենասիրութիւն կ’արտայայտեն, կը մնան զգացական հարթակի վրայ եւ տեղ չեն հասցներ: Ինչպէս նշուեցաւ, պէտք չէ կրկնել անցեալի սխալները: Անհրաժեշտ է բոլոր հարցերը, հայութեան կարողականութիւնը եւ հեռանկարները դնել սեղանի վրայ, վերլուծել, քննարկել միասնաբար (ընդգծելով միասնաբարը) եւ քաղաքականութիւն ու ուղեգիծ ճշդել՝ միշտ ի մտի ունենալով, որ աշխարհը շատ արագ եւ խորքային փոփոխութիւններու կ’ենթարկուի: Կարեւոր է ունենալ եթէ ոչ ճշգրիտ, առնուազն առարկայական պատկերացում մը, թէ յարափոփոխ այս աշխարհին մէջ, Հայաստանն ու հայ ժողովուրդը ինչպէ՞ս պիտի կարենան գոյատեւել եւ իրականացնել իրենց բարգաւաճումի ծրագիրները:

Անշուշտ խօսքի սահմաններէն անցնելով, պէտք է գործնականացնել այս առաջադրանքները: Նախաձեռնութիւնը պէտք է գայ Հայաստանէն, որովհետեւ ինչպէս ըսինք, սփիւռքը միահամուռ «կառոյց» մը չէ, եւ ոչ միայն Հայաստանի պետութենէն, այլեւ՝ քաղաքացիական, մտաւորական, գիտական եւ տարբեր այլ շրջանակներէ: Աշխատանք պէտք է տարուի ներգրաւելու սփիւռքի արհեստավարժ եւ աքթիվիսթ մարդուժը եւ հնարաւորութիւնները, որոնք մասնագիտութիւններ ու փորձառութիւն ունին: Համագործակցութիւնը պէտք է սկսիլ հայեցակարգէն կամ հիմնական նպատակէն եւ ոչ թէ հարցերը որոշել, ծրագիրներ մշակել եւ յետոյ ըսել՝ ահաւասիկ ասոնք են ծրագիրները, եկէ՛ք աշխատեցէ՛ք: Այսինքն՝ միասնաբար կատարել այդ ամբողջ աշխատանքը՝ ներգրաւելով սփիւռքի ուժը: Եւ հոս դարձեալ պէտք է շեշտել, որ այսօր գործնականօրէն սփիւռքի ուժը անհատներու մէջ է, ոչ թէ կառոյցներու:

Ըստ մեր հաշուարկներուն, սփիւռքահայութեան շուրջ ութսուն տոկոսը այսօր կը գտնուի չորս երկիրներու մէջ: Թէեւ հարիւր երկիրներու մէջ հայեր կ’ապրին, բայց ջախջախիչ մեծամասութիւնը՝ Ռուսական Դաշնութիւն, Միացեալ Նահագներ, Ֆրանսա եւ Վրաստան, եթէ Վրաստանը սփիւռք նկատենք: Այսօր Ռուսիոյ հայութիւնը ընդհանրապէս լուռ է եւ ազդու դերակատարութիւն չունի Հայաստանի կամ Արցախի նկատմամբ, թերեւս հասկնալի պատճառներով…: Կը մնան Միացեալ Նահանգներն ու Ֆրանսան որպէս կայացած մեծ համայնքներ, ուր հնարաւորութիւններ կան այս հեռանկարներն ու աշխատանքները իրագործելու, այսինքն՝ տեղական պետական եւ հասարակական կառոյցներու հետ համագործակցելով Հայաստանի ի նպաստ ներդրումներ ապահովելու:

Եւ վերջապէս, որքան որ Հայաստանը եւ արցախահայութիւնը պատմական դառն փորձառութեան  խաչմերուկին վրայ են, նոյնքան հայկական Սփիւռքը իր անցեալի եւ ապագայի խաչմերուկին վրայ է:

* https://www.armeniandiasporasurvey.com/

 

Աւելի քան հինգ հարիւր տարի անցած է այն օրէն, երբ օսմանցիները գրաւեցին Բիւզանդիոնի մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիսը: Հետագային, Կ.Պոլիսը, զոր օսմանցիները վերանուանեցին Իսթամպուլ, երկար ժամանակ Օսմանեան Կայսրութեան մայրաքաղաքն էր: Հիմա ալ Կ.Պոլիս-իսթամպուլը Թուրքիոյ կարեւորագոյն քաղաքներէն մէկն է, բայց ան երբեք չէ ընկալուած որպէս թրքական ծագումով քաղաք մը, ան երբեք չէ ներկայացուած որպէս թրքական մշակոյթի ծնունդ, որպէս օսմանեան ձեռքբերում մը: Կ.Պոլիսը (ես քաղաքը կը կոչեմ իր իսկական անունով) միշտ ալ ընդունուած է որպէս բիւզանդական քաղաք, բիւզանդացիներու քաղաք, բիւզանդական պատմութեան եւ մշակոյթի քաղաք մը: Հիմա ալ քաղաքին մասին խօսելու ատեն, երբե՛ք եւ ոչ ոք չի փորձեր քաղաքին հիմնադրութիւնը ներկայացնել որպէս թրքական, մոնկոլական կամ սարակինոսեան եւ այլն:

Երեք ամիս ալ չէ անցած այն օրէն, երբ տեղի ունեցաւ Արցախի հայերուն բռնագաղթը, բայց ատրպէյճանցիները ամէն կերպով կը փորձեն հայերէն խլել նաեւ պատմական յիշողութիւնը, ջնջել հայերու հետքերն իսկ: Արդէն իսկ կ’աւերեն գերեզմանոցները, արձանները, եկեղեցիները կը ներկայացեն որպէս ուտի կամ աղուանական: Ատրպէյճանցիները թրաքթորներով կը խմբագրեն պատմութիւնը: Այնպէս կը փորձեն ընել, որ քանի մը տասնամեակ յետոյ Արցախի մէջ հայերու գոյութեան հետք չնկատուի եւ տպաւորութիւնը ըլլայ այն, որ հայերը երբեք Արցախ չեն գտնուած: Ատրպէյճանցիներու իրականութեան մէջ հայերը տեղ չունին ո՛չ ապագային, ո՛չ ալ անցեալին մէջ: Ատրպէյճանցիները կը պայքարին պատմութեան դէմ` փորձելով հայերը ջնջել պատմութենէն: Ինքնութեան ատրպէյճանական (ամենակեր) տեսակին մասին առիթ ունեցած եմ խօսելու, ուր նկարագրուած է, թէ ինչպէս կը ներկայացուի ինքնութեան այդ ձեւը եւ այլ յօդուածի մը մէջ անդրադարձած ատրպէյճանական ինքնութեան սինթեթիզմին եւ այն երեւոյթին, որ ատրպէյճացիները հայերու դէմ քաղաքակրթական թշնամանք ունին եւ հայկական իրականութեան կլանման պահանջը կ’ապրին:

Ինքնութեան մասին երբ կը խօսինք եւ կը փորձենք դասակարգել զայն, կ’ընդգծենք պատմական յիշողութիւնը: Եթէ ինքնութեան միւս ցուցիչները՝ լեզու, կրօն, տարածք, աշխարհագրութիւն եւ այլն, կը ներկայացուին որպէս փոփոխութիւններու ենթարկուող երեւոյթներ, այսինքն ժամանակի ընթացքին ժողովուրդի մը աշխարհագրութիւնը, կրօնը, տարածքը, լեզուն կրնան փոփոխութիւններու ենթարկուիլ, ապա պատմական յիշողութիւնը ենթակայ չէ փոփոխութեան: Ան պարզապէս կա՛մ կայ, կա՛մ՝ ոչ: Հիմա ատրպէյճանցիները կը փորձեն ընել այն, որ հայերը չունենան պատմական յիշողութիւն` առնուազն Արցախի մակարդակով: Իսկ այդ մէկը կը նշանակէ, որ յաջողելու պարագային, ատրպէյճանցիները հայերը կը զրկեն իրենց յիշողութենէն ու ապագային հայերը չեն ալ յիշեր, որ Արցախը իրենց հայրենիքին մէկ մասն էր առաջ: Վերստին յիշենք հանճարեղ Էրիք Արթըր Պլերը (Ճորճ Օրուել), որ իր «1984» վէպին մէջ չմաշող միտք մը կ’արտայայտէ. «ով որ կը վերահսկէ անցեալը, կը վերահսկէ ապագան, ով որ կը վերահսկէ ներկան, կը վերահսկէ անցեալը»: Ատրպէյճանցիները հիմա նոյն մօտեցումով կը փորձեն վերահսկել մեր անցեալը, ջնջել ու խմբագրել մեր անցեալը, որպէսզի ապագային մենք նոյնիսկ յիշողութիւն չունենանք: Իսկ պատմութիւնը նախ եւ առաջ յիշողութիւն է՝ վաւերացուած յիշողութիւն: Եթէ մենք կորսնցնենք մեր յիշողութիւնը, ապա կը կորսնցնենք մեր անցեալը եւ անկէ բխող ամէն ինչ: Մենք կը կորսնցնենք մենք զմեզ:

Աշխարհի բոլոր անկիւնները տարածուած հայերը միացնող ամենէն կարեւոր ազդակներն մէկը նոյնինքն պատմական յիշողութիւնն է` համընդհանուր հայրենիքի, ցաւի ու ձեռքբերումներու, համընդհանուր անցեալի մասին: Պատկերացուցէք, թէ ինչ կը պատահի, եթէ հայերը չյիշեն 1915 թուականը: Կը մոռցուի մեծագոյն ոճիր մը եւ աշխարհի չորս ծագերուն ապրող հայերը պարզապէս կապ չեն ունենար իրարու հետ: Պատահական չէ, որ մարդուն համար սարսափելի հիւանդութիւններէն մէկը յիշողութեան կորուստն է: Մարդը, որ չի յիշեր իր անցեալը, իր ապրած կեանքը, չի գիտեր, թէ ինք ով է: Ան չի գիտեր, թէ ինչ պիտի ընէ յաջորդին: Անցեալ չունեցող մարդը չունի նաեւ ապագայ: Ու եթէ անհատի մը համար իրավիճակը իսկապէս ծանր է, ապա որքան աւելի ծանր է ամբողջ ժողովուրդի մը պարագային: Իսկ այդ մէկը ներկայիս կատարուող իրականութիւն է: Այնպէս ինչպէս Նախիջեւանը իւրացուեցաւ, զրկուեցաւ հայերէն ու հայերուն մեծ մասը նոյնիսկ չի ալ յիշեր, թէ Նախիջեւանը ե՞րբ հայաթափուած է, 50 տարի առաջ թէ 100. այլեւս մեր միտքներուն մէջ Նախիջեւանի մասին որեւէ բան գոյութիւն չունի: Կարսի ու Վանի մասին կայ, բայց Նախիջանի մասին՝ ոչինչ: Ատրպէյճանցիները մեր յիշողութենէն պարզապէս ջնջած են Նախիջեւանը: Աւելին, հարցուելու պարագային, հայերուն մեծ մասը պիտի պատասխանէ՝ հաւանաբար 1915-ին:

Ահա, այդպէս կ’աշխատին ատրպէյճանցիները: Այդ է Պաքուի թունաւոր եւ անհանդուրժող ոճը` խլել ուրիշին ոչ միայն հողն ու կեանքը, այլեւ՝ անցեալն ու պատմութիւնը: Պատմութիւնը եղծելու ու կեղծելու գործին մէջ ատրպէյճանցիները նոյնիսկ կը գերազանցեն իրենց աւագ եղբայրը՝ թուրքը: Աշխարհի մէջ շատ քիչ նման օրինակներ կը գտնուին, երբ ակնյայտ աւարառուն կը փորձէ բարոյապէս հիմնաւորել իր ըրածները: Սպանացի տիրակալները (conquistadors), որ ամբողջ աշխարհամաս մը ցեղասպանութեան ենթարկեցին, անգլիացիները, որ գրեթէ բնաջնջեցին այլ աշխարհամասի մը բնակչութիւնը, չփորձեցին սեփականացնել անոնց պատմութիւնը: Աւստրալիան չնկատուեցաւ բրիտանացիներու նախահայրենիքը, ինքաները եւ մայաները չհռչակուեցան հին սպանական քաղաքակրթութիւններ: Իսկ Ատրպէյճանը ոչ միայն Արցախը, այլեւ ամբողջ Հայաստանը կը նկատէ իր հնագոյն հայրենիքը: Հաւանաբար շատեր կարծեն, որ անոնք կատակ կ’ընեն:

Փոքրացող պատմական յիշողութեան հետ, միաժամանկ կը փոքրանայ նաեւ ինքնութիւնը, կը փոքրանայ անձի մը ինքն իր մասին մասին ունեցած կարծիքը, իր սեփական աշխարհին մասին պատկերացումները: Արցախի կորուստը միայն հողի կորուստ չէ, ան բառին բուն իմաստով հայութեան, «հայիզմ»ի մէկ մասին կորուստն է: Յատկապէս, եթէ յիշենք, որ Արցախի թեման եղաւ նաեւ Հայաստանի Հանրապետութեան անկախութեան հիմնաքարերէն եւ Հայաստանի Հանրապետութեան գոյութեան իմաստներէն մէկը: Ի՞նչ պիտի պատահի հիմա այդ բոլորին հետ: Արցախի փրկութեան գաղափարով անկախացած Հայաստանի Հանրապետութիւնը այժմ ի՞նչ հայեցակարգով պիտի շարունակէ ապրիլ:

Կը կարծեմ, որ մենք մինչեւ հիմա չենք հասկցած, թէ որու հետ գործ ունինք՝ յանձին ատրպէյճանցիներուն: Մենք չենք պատկերացներ, որ այդ թշնամին դասական նուաճող չէ, այլ նենգ երեւոյթ մը, որ նոյնիսկ պատմութիւնը կը փորձէ գողնալ: Ինչպէ՞ս Արցախի մասին յիշողութիւն չունեցող հայը պիտի պայքարի Արցախի համար: Նախիջեւանը վկայ: Հարցուցէք ոեւէ հայ երիտասարդի, թէ ի՞նչ կը մտածէ Նախիջեւանի մասին, արդեօ՞ք առնուազն քաղաքի մը ու գաւառի մը անուն կու տայ, պատմական որեւէ դէպք կը յիշէ: Գրեթէ ոչ: Որովհետեւ Նախիջեւանը արդէն ջնջուած է մեր յիշողութենէն: Նոյնը կը սպառնայ Արցախին: Աշխարհը բազմաթիւ անարդարութիւններ տարած ու կուլ տուած է: Այս ալ կը տանի, եթէ մենք նոյնքան անհոգ ըլլանք:

Մանկապատանեկան գրականութեան անդաստանը, մանկական թատրոնը եւ ընդհանրապէս կրթադաստիարակչական եւ մանկավարժական, մատղաշ սերունդին բարեկրթութիւնը ուսուցանող արուեստը հիմնուած է նախ՝ պատմելու, նորութիւններ փոխանցելու, ընդունակութիւններ եւ շնորհքներ պեղելու, տաղանդներու բացայայտումներ կատարելու, երեւակայութիւնը ընդլայնելու, մտածելու հմտութիւնները զարգացնելու հանգրուաններու վրայ, որոնք հիմնուած են ծրագիրներու օգնութեամբ։ Ի վերջոյ հիմնական եւ վերադաս թիրախն է ոգեշնչել, ստեղծագործական հոգին յայտնաբերել, զարգացնել եւ վերելքի մղել ծաղկահասակ տարիքի սերունդին մօտ թաքնուած հոգեմտաւոր արժէքները։ Ահա առանցքային առաջին կիզակէտին՝ պատմումի հիմնաքարին վրայ հաստատուած է դժուարին բայց նպատակաուղղուած ուսուցանելու մարդակենցաղ առաքելութիւնը։

Այս հասողութեամբ է, որ լոյս տեսաւ Շաքէ Մանկասարեանի հեղինակութեամբ պատկերազարդ «Հեքիաթներ»-ու գեղատիպ երկրորդ հատորը հրատարակուած՝ Երեւանի մէջ 2023 թուին։ Հեղինակը չէ շեղած պատմումի ժանրին օժանդակութեամբ ուսուցանելու արուեստին վրայ կեդրոնանալու իր դիտաւորութենէն, նոյն ուղղութիւնը պահելով իր նախորդ «Արեւմտահայերէն Հեքիաթներ»-ու առաջին հատորին մէջ, հրատարակուած՝ Երեւան 2021 թուականին, հատորները լոյս տեսած են Շաքէ եւ Մարք Կրոկըն ամոլին մեկենասութեամբ ։

Բայց երբ պատմում ըսենք, պէտք է հասկնալ նաեւ հեքիաթներու դիտաւորութիւնը,  բարոյախօսութեան նպատակը եւ մանաւանդ ընտրութեան խրատիչ ու թելաթրիչ թիրախը, որոնք հիմնական ուղղութիւններն են, պատմումի դժուարին եւ երբեմն շատ խրթին գործին մէջ։ Այլ խօսքով ինչպիսի հեքիաթներ, թեմաներ, բովանդակութիւններ ընտրել, որոնք պիտի կարողանան այդ մանկավարժական նպատակը, կարդացողին աճման տարիքի ուղղորդումը, տարիքային յանձնարարութիւնները, դաստիարակչական շաւիղը աւելի հեզասահ եւ հրապուրիչ դարձնել։ Առաւել եւս անոնք կը միտին, մեր դեռատի սերունդին, պատանիներուն՝ հոգեբարոյական, կենցաղային, իմացական ներաշխարհը արտացոլելու, ընդարձակելու, զարգացնելու, հարստացնելու եւ գլխաւորաբար ազնուացնելու համար։

Շաքէ Մանկասարեանի «Հեքիաթներ»-ու երկրորդ հատորին մէջ, հեքիաթներու ընտրութեան խնամքը եղած է հնարամիտ, բազմաբովանդակ, այլազանութիւն ներմուծելու, ընթերցող աշակերտին կամ պատանիին հետաքրքրութիւնը արթնցնելու, խթանելու նպատակով, ժամանակակից մանկապատանեկան պահանջները բաւարարելու մտադրութենէն, փոխանցելիք միտքը ճկուն եւ արդիական մoտեցումով ներկայացնելու դիտաւորութենէն։ Այս հատորի արգասիքը ամփոփուած է 9 հեքիաթներու՝ հայ եւ օտար նշանակալից համահանդէսի մը պուրակով եւ պատումներու վտակներով, որոնք միանալով առաջին հատորի 18 հեքիաթներուն հետ, միասնաբար իբրեւ հաւատարիմ ուղեւորներ կը յատկանշուին իրենց՝ պատմողական հաճելիութեամբ, նիւթի մատուցումի կենսունակութեամբ, լեզուական շքեղութեամբ, դիւրըմբռնելիութեամբ, աշխուժութեամբ եւ զուարճութեամբ, իւրաքանչիւրը ունի իր մասնայատուկ բոյրն ու թոյրը, իմաստային նրբերանգները։

Երկրորդ հատորին մէջ յիշուած  վերնագիրներուն ընդմէջէն կարելի է կռահել անոնց բովանդակութիւնը, ինչպէս՝ «Ոսկի Բադը», «Խելացի Նապաստակը», «Ագահ կաթնավաճառը», «Կարմիր ծաղիկը», «Երեք Թիթեռնիկները» «Եղեգնուհին», «Երեք տիկնիկի գաղտնիքը» եւ այլն։ Բնութեան, կենդանական, բուսական, մարդկային եւ երբեմն երազային, առասպելական, տնտեսական եւ այլաբանական խորքով նիւթաբարոյական շեշտադրումներով, պատումներու դրսեւորումներով։

Հատորի հեքիաթներու ընտրութիւնը իրենց մոգական հետաքրքութեամբ եւ գրաւչութեամբ տարածուն եւ ճոխամիտ հորիզոններ կրնան բանալ մեր պատանի ընթերցողներուն դիմաց, որոնք վստահաբար պիտի հարստացնեն նաեւ մեր մանկական գրականութեան պաշարը, ընկալուած հեքիաթներու ժառանգութիւնը:

Շ․ Մանկասարեանի հեքիաթներու երկու հատորներուն մէջ ալ նշմարելի է, դիտումնաւոր հեռատես առաջադրութիւն մը, անոնք չեն կեդրոնացած միայն հայկական իմաստալից հեքիաթներու ընտրութեան վրայ, այլ խօսքով միայն սեփականով չբաւարարուելու միտումով։ Հեղինակը օտար ազգերու հեքիաթներու ընդմէջէն, փորձած է մատուցել անոնց պատմումի մօտեցումները, մտահորիզոնը, իմաստասիրութիւնը, դատողութիւնը, թելադիր միտքը, մշակութային ժառանգութեան այլազանութիւնը։ Իրականութիւն մը, որ հեղինակը համամշակութային շրջագիծով մը, բազմաշերտ հիւսուածքով մը պարուրած է իր պատումները, մանաւանդ կայծակնային փոփոխութիւններով շրջապատուած համասփիւռքեան մեր կեանքի ինչեւիցէ պայմաններուն մէջ ։

Հեքիաթներու երկու հատորներուն մէջ կարելի չէ մոռնալ նաեւ տարուած թարգմանական տաղտկալի վաստակին բարեյաջող արգասիքը, հեղինակը ձեռնհասութեամբ կատարած է թարգմանական խնամատար աշխատանք մը առնչուած՝ ոճի, պատկերացումներու, աշխարհայեացքի, օգտագործած բառամթերքի եւ այլն։

Ակնարկի իսկ չի կարօտիր՝ գեղազարդ, յղկուն ու քնքուշ արեւմտահայերէնի հրապուրիչ պատմումի լեզուն, ամէն մէկ հեքիաթի աւարտին յաւելեալ բացատրողականներով, համեստ բառարանի մը օգնութեամբ օժանդակելու ընթերցողը։ Հեղինակը իր հեքիաթներու լեզուով, ներկայացուցած պատումներով կը հաստատէ մեր ինքնութեան, գոյատեւման անփոխարինելի խարիսխին՝ բիւրեղ մայրենին օգտագործելու եւ անոր կառչած մնալու, ամրապնդելու եւ հզօրացնելու գրաւականը։ Գնահատանքի վայել աշխատանք մը, մանաւանդ գլուխը առած սրարշաւ դէպի համաշխարհայնացում սուրալով եւ բազմալեզու սլացքով վազող մեր այժմու հայ աշխարհին մէջ, նման հայերէն հեքիաթներու հրատարակութիւնը հայեցի դաստիարակութեան հրամայականի գործնականացումին մէկ վկայութիւնն է։

Նշանակալի է նաեւ հեքիաթները արեւմտահայերէնով ներկայացնելու Շ․ Մանկասարեանի աշխատանքը։ Հոս կարելի է ընդգծել երկու հիմնական օգտաշատ նպատակներ՝ նախ դիւրամատչելիութիւնը, նկատի առնելով, որ  որոշ հեքիաթներ գրուած ըլլալով արեւելահայերէնի բարբառային ասոյթներով եւ ասացուածքներով, աւելի դիւրըմբռնելի պիտի դառնան արեւմտահայ պատանիներուն եւ հետաքրքրուող զանգուածներուն համար, իսկ երկրորդը այն է, որ հեղինակը իմանալով արեւելահայերէնի եւ արեւմտահայերէնի լեզուական ընկալումներու փափկութիւնները, ճարտարապէս տիրապետելով նաեւ լեզուի երկու ճիւղաւորումներու լեզուամտածողական նրբութիւնները, իր լաւագոյնը մատուցած է անխախտ պահելով հեքիաթներու խորքը, պատմողական իմաստին ընկալումը, յատկութիւնը եւ որակը։ Բարեհաճոյ եւ օգտաշատ կամրջում մը իրագործելով նոյն լեզուի երկու ճիւղերուն միջեւ։

Ի վերջոյ հայ մայրն է, որ պահ մը պիտի մանկանայ եւ իր համեղ ու արդար մայրական կաթի դիեցումին հետ, այս հեքիաթներու գիրքերը կարդալով, իր զաւակներուն պատմելով, բարոյական սնունդ մը պիտի փոխանցէ, որ պիտի հրաշափոխուի հոգեպարար սնունդի։ Իսկ հայ ուսուցիչն ու ուսուցչուհին, նման հեքիաթներու օժանդակութեամբ եւ պատմելու, բացատրելու, խրախուսելու իրենց տաղանդով պիտի զրնգացնեն մեր մատղաշ սերունդներուն ականջները, պիտի  ազնուացնեն անոնց ներաշխարհը եւ վեհացնեն անոնց հոգեմտաւոր վսեմութիւնը։

Իսկ հայ դպրոցն ու հայկական մշակութային միութիւնները, կեդրոնները, յանձն պիտի առնեն «Հեքիաթներ»-ու եւ նման մանկապատանեկան գեղազմայլ եւ խորիմաստ գիրքերը ներկայացնելու, կարդալու, պատմելու, բացատրելու եւ մանաւանդ պատմումի աշխատանոցներ, մրցոյթներ կազմակերպելու, մեր շուրջ բոլորած մատղաշ սերունդին զարգացման ի խնդիր։ Սատար հանդիսանալով հայ մանկական գրականութեան գոհարները ծանօթացնելու  նոր սերունդին, սրտի մօտեցնելու հոն ամբարուած դաստիարակչական եւ բարոյախօսական խորքը, բացայայտելու անոնց գրական եւ գեղարուեստական արժէքները: Հաւատալով, որ նման ձեռնարկներու ծրագրումը անհրաժեշտութիւն մըն է, ի սէր հայ պատանիներուն եւ մատղաշ սերունդին առաւել հայացումի թիրախին։

Մեր սրտի մաղթանքն է, որ Շաքէ Մանկասարեանի «Հեքիաթներ»-ու այս շարքը շարունակուի, չընդհատուի անոր երթը, նոր եռանդով ու սլացքով տոգորուած տեւականացուի, կենսաւորուի նոր հատորներով, վսեմացնելով մեր հայ նորահասակ սերունդը, որ մեր ազգին ապագայի հիմնական նպատակակէտն է ։

Սրտահաճոյ ընթերցումի մաղթանքերով

Գրախօսական՝ կամ Նոր Հատորի Մը Ներկայացումը

Երեւան վերջին այցելութեանս, անակնկալ եւ գեղեցիկ նուէր մը ստացայ: Այդ մէկը Շաքէ Մանկասարեանի իր նոր լոյս ընծայած «Արեւմտահայերէն Հեքիաթներ» խորագրով Բ. հատորն էր:

Խորքին մէջ, այս ալ առաջինին նման, արեւմտահայերէնի վերածուած պատշաճ հեքիաթներու հաւաքածոյ մըն է:

Այս օրերուն, երբ մեր կեանքն ալ դարձած է ամէնօրեայ սուր ճակատամարտ, եւ մանրուքներով զբաղելու ատենը շատոնց անցած է, ահա, օտար միջավայրի մէջ ապրող, հայասիրտ տրոփումով եւ հայութեամբ տագնապող, ազգային ալեկոծութիւններով եւ երազանքներով ու մանաւանդ իբրեւ մտայղացող պայծառ միտք՝ յանձին Շաքէ Մանկասարեանի, դարձեալ հայ աշակերտին, կամ աւելի ճիշդ մեր նոր սերունդին կը հրամցնէ իր այս նոր օգտաշատ հրատարակութիւնը:

Մանկասարեան՝ բոլորին ծանօթ առցանց Radio Ayk-ի հիմնադիրն ու հաղորդավարն է, որ միաժամանակ արեւելահայերէնով լոյս տեսած հեքիաթները, արեւմտահայերէնի թարգմանական այս իր նոր աշխատանքով, կու գայ անգամ մը եւս հաստատելու, թէ ինք հայութեան հրապարակէն հեռացող մը չէ եղած երբեք, նոյնիսկ հայրենիքի եւ սփիւռքի մայր էջերէն ալ չէ հեռացած։ Իր մօտ ո՛չ միայն մեծ գուրգուրանքի եւ պաշտամունքի առարկայ է հայ գիրքը, այլեւ, ծանօթացման բաց դաշտ մը ըլլալով հանդերձ, հայ մտքին յատուկ ծաղկուն, բուրումնաւէտ եւ հաճելի պարտէզ մը:

Ու կրկնութեան գնով կ’ուզեմ նաեւ յիշեցնել, որ հեքիաթ «ըսուածը» կարճ պատմութիւն մըն է, որուն  հեղինակը՝ ինք ժողովուրդն է։ Հոն է, որ յստակօրէն  զինք ստեղծող ժողովուրդին կեանքը կ’արտացոլայ բազմազան պատկերներով, չափազանցուած, երեւակայութեամբ, բարիի եւ չարի պայքարներով, իմաստալից եւ բարոյախօս բառերով եւ պատմումով, կախարդական, արկածային եւ կենցաղային բովանդակութեամբ:

Իսկ գալով «ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԷՆ ՀԵՔԻԱԹՆԵՐ» այս Բ. հատորին, ըսեմ որ ան 2021-ին Ա. հատորի շարքին կը պատկանի ու բաղկացած է 80 էջերէ,  9 հեքիաթներէ եւ 6 իմաստալից, գունաւոր ու աչքառու գեղեցիկ նկարներէ:

Իսկ 2023-ին լոյս տեսած այս նոր հատորը, իր առաջին էջին վրայ Մանկասարեանի կողմէ ունի շնորհակալագիրի եւ երախտագիտութեան յատուկ բաժին մը, նուիրուած սոյն հրատարակութեան նիւթական օժանդակութեամբ նպաստող եւ հատորին պատրաստութեան ու հրատարակութեան աջակցողներուն՝Զարուհի Քիլէճեանին, Սիրան Գուշեանին եւ Թադէոս եւ Լենա Եսայեաններուն:

Ապա 9 յաջորդական հեքիաթներէն առաջ, իբրեւ գնահատանքի եւ սրտի խօսքերով իրարայաջորդ կերպով գրաւած են փրոֆ. Արա Սայեղի «Հեքիաթները՝ Պատմումի ուսուցանող դիտաւորութեամբ» յօդուած- գնահատականը, Թադէոս Եսայեանի «101 էջ, 18 հեքիաթ, մէկը միւսէն լաւ» խօսքը, եւ Եզնիկ Բալայեանի ու Գէորգ Պետիկեանի սրտի խօսքերը:

Ներկայացուած հեքեաթներն են.-

-«Ագահ Կաթնավաճառն ու Կապիկը»-հնդկական մանկական գրականութենէն

-«Ագահ վաճառականը» – հնդկական գրականութիւն

-«Ամենապիտանի Բանը» Աւետիք Իսահակեանէն

-«Երեք թիթեռնիկներ» -իտալական հեքիաթ

– «Երեք Տիկնիկներու գաղտնիքը»- Սուրէն Քոչարեանի մշակմամբ- հայկական ժողովրդական հեքիաթներու ժողովածուէն

– «Եղեգնուհին»-  Ղազարոս Աղայեանէն

– «Խելացի Նապաստակը»- արեւելեան իրանական

– «Կարմիր Ծաղիկը»- ռուսական հեքիաթ-Յ. Թումանեանի թարգմանութեամբ

– «Ոսկի Բադը»- լեհական հեքիաթ

Արեւմտահայերէինի թագմանուած կամ վերածուած սյս բոլոր հեքիաթները

Ներկայացուած են պարզ եւ իրապաշտ ոճով, մաքուր եւ բոլորին հասկնալի ու մանաւանդ հաճելի լեզուով եւ նկարազարդ էջերով: Նկարներ`որոնք ստեղծագործութիւններն են հմուտ արուեստագէտ Վիգէն Շառոյեանի:

Ու հակառակ անոր որ կը գիտակցինք հեքիաթի օրինակելի պատմութեան եւ դաստիարակիչ դերին, բոլորս ալ լաւատեղեակ ենք արեւմտահայ գրականութեան ցանկին մէջ զգալի բացակայութիւնը մանկական գրականութեան, որուն բաժնէն ներս կ’իյնան նաեւ  հեքիաթագիրները:

Շաքէ Մանկասարեանի այս լուրջ, խոհեմ եւ առողջ մտածողութեամբ տարած  աշխատանքը, կու գայ որոշ չափով այդ հսկայ բացը գոցելու եւ միաժամանակ օրինակ դառնալու, որ գրիչներ այս մասին ալ մտածեն ու աշխատանք տանին զարգացնելով գրական այս սեռը:

Իմ կարգիս, նախ կը շնորհաւորեմ Շաքէ Մանկասարեանի այս յղացման նորութեան եւ լեզուի նրբութեան խոնջէնքը: Անձնապէս, իր ստեղծագործ իրականութիւնը գնահատողներէն մէկն եմ՝ անկասկած: Իր խոհեմ համոզումները, կեցուածքը, հայ կեանքին հետ առնչուող հիմնական երեւոյթներու մասին իր գաղափարները, կու գան ամբողջացնելու իր կենսագրութիւնը եւ մեծապէս գնահատելի դարձնելու իր գրիչը:

Արդ, անկեղծ շեշտով կը մաղթեմ յարատեւութիւն ու կորով, մանաւանդ արեւմտահայ մեր ժառանգութեան ո՛չ միայն իր ստեղծագործ գրիչով տէր դարձող, այլեւ՝ բարգաւաճ պահող իր աշխատանքին, արթուն եւ կենդանի հոգածութեան համար: Գնահատում կատարելը բարերար է եւ քաջալերական: Ուստի`

Վարձքդ կատար, գրիչդ դալար յարգելի հայ մտքի եւ լեզուի կամաւոր մշակ՝ Շաքէ Մանկասարեան:

17 Նոյեմբեր 2023                                                                                            Գէորգ Պետիկեան

Տարիներ ետք եւ ահա մենք կը հանդիպինք Արաբական Միացեալ Էմիութիւններու մէջ, ուր Սիլվա կը պատրաստուէր դէպի Հալէպ ճամբորդութիւն մը կատարելու՝ իր ծնողքն ու հարազատները տեսնելու երկար տարիներու կարօտով:

Այնքան շատ էին մեր խօսակցութեան նիւթերը, որ ժամանակը կը սահի անզգալաբար: Հետագայ տողերուն մէջ կը ներկայացնեմ մեր զրոյցը, ուր Սիլվա կը պատմէ իր լեցուն կեանքի խայտաբղէտ ոլորտները:

Մարաշի ասեղծնագործութեան հմտութեան դրուագը

Գիտես Շաքէ, – Սիլվա կը պատմէ ,- աւելի քան դար մը առաջ Կիլիկիոյ, Արեւմտեան Հայաստանի տարբեր քաղաքները, իւրաքանչիւրը ունէր ասեղնագործութեան իր ուրոյն ոճը: Իմ մեծ հայրս ծագումով Մարաշէն էր, եւ իմ դեռահաս տարիքիս մայրս քաջալերեց, որ ես ծանօթանամ Մարաշի ասեղնագործութեան ոճին եւ սորվիմ վարպետ ասեղեղնագործի մը քով: Այն ժամանակ ես մասնաւորապէս չէի սիրեր ասեղնագործութիւնը: Ես աւելի շատ կը նախընտրէի պեղել, թափանցել հօրս՝ գեղեցիկ հայ գրականութեան ընդարձակ գրադարանի գիրքերուն մէջ:

Սիլվա ցոյց կու տայ Մարաշի ասեղնագործութեան մէկ մասը, որ ինք ասեղնագործած է իր պատանեկութեան տարիներուն: Տեսնել վարի նկարը:

Դերձակութեան ծանր օրերը

Սիլվա կը շարունակէ պատմել.- Պատանեկան տարիներուս ալ շատ բծախնդիր էի իմ հագուստի ընտրութեան մէջ, ուստի մայրս ամառուայ ընթացքին զիս կ՛ուղարկէր դերձակներու խանութներ, որ սորվիմ ինչպէս կարել իմ հագուստս: Ես հետեւեցայ կանացի հագուստի դերձակութեան, ձեւագիտութեան եւ նախշերու պատրաստութեան դասընթացներու՝ չհասկնալով, որ Աստուած զիս կը պատրաստէր իմ ապագայիս: Երբ ամուսնոյս եւ երեք զաւակներուս հետ տեղափոխուեցայ Միացեալ Նահանգներ, իմ հմտութիւններս օգնեցին զիս ամէնէն դժուար պահերուն: Ես կ՛աշխատէի տարբեր դերձակներու խանութներու մէջ, ինչպէս նաեւ՝ կը պատրաստէի ծածկոցներ խորաններու համար, զորս կը նուիրէի եկեղեցիներուն։ Ես կ՛աշխատէի երկու դերձակի խանութի մէջ՝ յաճախ տուն բերելով անաւարտ հագուստ եւ երբեմն ալ երկար ժամեր աշխատելով տան եւ աշխատավայրին մէջ: Անկեղծօրէն, ես չէի սիրեր այս ապրելակերպը:

Հայերէնի կամաւոր դասաւանդութիւն

Սիլվա կը շարուակէ.-2005-էն մինչեւ 2010 կամաւոր աշխատած եմ Ֆիլատելֆիոյ տարբեր եկեղեցիներուն մէջ՝ Շաբաթ եւ Կիրակի օրերը հայերէնի դասեր տալով թէ՛ փոքրերուն, թէ՛ չափահասներուն: Բացի անկէ, ես Հայ Օգնութեան Միութեան անդամ եմ 2005 թուականէն ի վեր: Հակառակ իմ ամենօրեայ աշխատանքի ժամերուս եւ տան առօրեայ պարտականութիւններուս, ես իմ ուշ գիշերները նուիրած եմ եկեղեցւոյ խորանի յատուկ բարդ նախշերով ծածկոցներ ստեղծելու՝ օգտագործելով ուլունքագործութեան իմ հմտութիւնները: Այս իմ ձեւս էր երախտագիտութիւնս յայտնելու այն եկեղեցիներուն, որոնք ինծի միշտ օրհնութիւններ բերած են: Ես շարունակած եմ այս կամաւորական աշխատանքը շուրջ ինը տարի 1994-2003՝ ստեղծելով մեծ ծածկոցներ, իւրաքանչիւրը 60″ x 60″ չափերով, որոնց կեդրոնի մէջ ուլունքներով պատկերուած էին հրեշտակները եւ Քրիստոսը: Ես նաեւ պատրաստած եմ երկու շապիկ աւելի փոքր պատկերներով՝ իւրաքանչիւրը 60″ x 10″, ինչպէս՝ աղաւնիները, հրեշտակները, մոմեր եւ խաղողներ: Բացի այդ, ես պատրաստած եմ խորանի չորս ծածկոցներ՝ իւրաքանչիւրը 60″ x 10″, որոնց վրայ պատկերուած են խաղողներ, ինչպես նաեւ երկու փոքր վարագոյրներ՝ իւրաքանչիւրը 40″ x 60″, որոնք զարդարուած են հրեշտակներով:

2006-2017 տարիներուն պատրաստած եմ ու նուիրած քահանաներու համար տարբեր եկեղեցական արարարողութիւններու զգեստներ եւ խաչի թաշկինակներ, շուրջարներ: Ես նաեւ խորանի ծածկոցներ պատրաստած եմ՝ բոլորը ուլունքներով, ամերիկեան եկեղեցւոյ համար, բայց ոչ մէկ նկար ունիմ պահած։

Երազի իրականացում՝ դերձակութեան աշխատանոց

2005-ին ես հիմնեցի Silva’s Expert Tailoring-ը արհեստանոցը՝ իրականացնելով սեփական ասպարէզ մը ստեղծելու իմ երազս՝ թէեւ նախապէս դերձակութիւնը իմ նախասիրութիւնս չէ եղած: 2007-ին հետեւած եմ կալուածներու (real-estate) մասին դասընթացքի, իսկ 2011-ին, ուսումս շարունակած եմ բժշկական օգնութեան դպրոցին մէջ՝ cardiovascular sonography: Յաջողութեամբ աւարտելէ եւ վկայական ստանալէ ետք, նոր աւիւն ու խանդավառութիւն յայտանաբերեցի իմ արհեստիս նկատմամբ եւ այդ պահէն ի վեր կենդրոնացած եմ դերձակութեան վրայ:

Ես երախտապարտ եմ ծնողքիս, որ օգնեցին ինծի դառնալու այնպիսին, ինչպէս եմ այսօր, եւ ես շնորհակալ եմ կեանքի այս ճանապարհորդութեան, որ զիս տարաւ հոն, ուր ես հիմա կը գտնուիմ: Ես անկեղծօրէն կը սիրեմ այն, ինչ կ՛ընեմ եւ նուիրուած եմ իմ յաճախորդներուս լուծումներ տրամադրելու աշխատանքին:

Գեղանկարչութիւնը ստեղծագործական նոր հարթակ

2018-էն ի վեր սկսած եմ թուայնացած գեղանկարչութեամբ զբաղիլ, կը շարունակէ պատմել Սիլվա՝ իմ ստեղծագործական զբաղմումներուս մէկ այլ հարթակ ու ծաւալ աւելցնելով։

2019-ին սկսայ շաբաթը անգամ մը երեկոյեան պահերով յաճախել արուեստից դպրոց, ուր սկսայ նկարել acrylics-ով, ապա անցայ իւղաներկի օգտագործման: Իսկ, վերջերս սկսայ քանդակներու ուրուագծագրութեամբ զբաղիլ: Թէեւ ես շաբաթը մէկ անգամ յաճախող գեղարուեստի ուսանողուհի եմ, բայց արդէն Wayne Art Center -ի անդամ եմ:

Սիլվա Յովհաննէսեանի գեղանկարչական աշխատանքները կարելի է տեսնել ֆէյսպուքի հետագայ յղումով https://www.facebook.com/silva.hovhannesian, ինչպէս նաեւ իսնթիկրամով՝ silva.k.h_art.

Կենսագրական

Սիլվա Յովհաննէսեան իր կրթութիւնը ստացած է Հալէպի տարբեր վարժարաններուն մէջ, մանկապարտէզը՝ Վարդանանաց Ճէզուիթ դպրոց, ապա Սահակեան վարժարան, Ժան Տ՛արք մայրապետներու դպրոց եւ Ազգ. Քարէն Եփփէ Ճեմարան: Ծնողքը՝ Պօղոս եւ Արփինէ Քրտանեան բախտաւորուած են աշխարհ բերելով երեք դուստր՝ Սիլվա, Լենա եւ Զեփիւռ եւ մէկ մանչ՝ Ալեք:

Եգիպտահայ երաժիշտ, երգիչ, երգահան եւ ուտ նուագող մայեսթրօ Ճորճ Գազազեան ծնած է Գահիրէ 25 Յունուար 1953-ին, եգիպտահայ ընտանիքի մը մէջ: Յաճախած է Գալուստեան Ազգային Վարժարանի մանկապարտէզը (տեսնել ստորեւ): Ան կը նկատուի ինքնուս արուեստագէտ մը:

Իր անհատական ոճով եւ թրծուած Եգիպտոսի երաժշտական աւանդոյթներով, Ճորճ Գազազեան իր արուեստը հարստացուցած է նաեւ միջազգային տարբեր աւանդոյթներով եւ մշակոյթներով։ Անոր երաժշտական թռիչքները կարծէք պատասխան կու տան ներքին ձայնի մը, եւ կը ծառայեն իբրեւ միջոց՝ ստեղծելու գոյներու եւ ձայնաստիճաններու բազմազանութիւն ու հարստութիւն:

Անոր ալպոմները կ՛արտայայտեն թափանցիկ պատկերները ուտի արուեստին, իսկ երաժշտութիւնը՝ կը սահմանէ Նեղոս գետի էութիւնը, որպէս Եգիպտոսի հին քաղաքակրթութեան յաւերժութեան խորհրդանիշը:

Ան իր երաժշտական կրթութեան տարիներուն իսկ յայտնաբերած է, որ եգիպտական երաժշտական հանրածանօթ գործիքները գերակատար են, եւ տարիներու ընթացքին ան սիրած է հնչերանգները եւ զանոնք վերածած անհատական իւրահատուկ գոյներու, որոնք միաժամանակ կը ցոլացնեն Եգիպտոսի հնագոյն ու ժամանակակից ոգին:

«Կարեւոր չէ, թէ ինչպէս կը սկսիս, այլ ինչպէս կը զարգացնես». հետեւելով այս սկզբունքին, ան կը դառնայ ազդու ձայն մը երաժշտութեան աշխարհի մէջ, իսկական արուեստագէտ մը եւ ստեղծագործական հանճար:

Ստեղծագործութիւններ

Ճորճ Գազազեան ունի 6 ստեղծագործութիւններ՝ երկար ֆիլմերու երաժշտական յօրինումներ (soundtracks of ‘The Wife of an Important Man’, ‘Hunger’, ‘Conqueror of Time’), ինչպէս նաեւ՝ 9 վաւերագրական ֆիլմերու երաժշտական յօրինումներ, որոնց շարքին՝ Before the Pyramids, Ramses II եւ The Dance of Love:
Ան հրապարակած է աւելի քան 14 ալպոմներ, (Sabil, Sajaya, Al Janoub, Azraq): Իր գեղարուեստական ասպարէզին ընթացքին, Գազազեան բազմաթիւ համերգներով հանդէս եկած է Եգիպտոսի, ամբողջ Եւրոպայի, UCLA Los Angeles-ի եւ Հնդկաստանի մէջ:
2004-ին Ճորճ Գազազեան կը ստեղծէ Ocre ծրագիրը եւ կը համագործակցի ֆիրանսացի շեփորահար Michel Marre-ի եւ հարուածային գործիքներ նուագող (percussionist) Ravi Magnifique-ի հետ։
Ան կը ստեղծէ White Lotus Project-ը 2011-ին՝ գործակցութեամբ ձեռնադաշնակահար Patricia Draeger-ի եւ սաքսոֆոնահար (double bass) քոնթրապաս Luca Sisera-ի եւ հարուածային գործիքի նուագող Chris Brown-ի հետ։ Համերգները տեղի կ’ունենամ Եգիպտոսի եւ Զուիցերիոյ մէջ:

Music for films
The Egyptian Museum, 1979
Temples of Upper Egypt, 1979
The Citadel, 1979
Ramses, The Second Shadi Abdel Salam, 1980
Before The Pyramids Shadi Abdel Salam, 1981
The Third Circle M Zakaria, 1988
Love Dance, Ihab Shaker, 1992
Silent Dialogue, Ali El Ghazouli, 1999
Les Hommes oubliés de la vallée des Rois, Jerome Prieur – France 2002
The Ministry of Culture of RA, Yerevan, 2008

Feature films
Hunger, Ali Badrakhan, 1985
Kaher El Zaman, Kamal El Sheikh, 1986
Wife Of An Important Man, Mohamad Khan, 1988
The Lady Of Cairo, Moumen El Semehi, 1991
Extract Of The Album Sabil In Ruis Blas By Jean Claude Carriere,
France 2003

Ան ելոյթներ ունեցած է աշխարհի ամենէն հեղինակաւոր փառատօներուն մէջ:

Ճորճ Գազազեանի որդին՝ Տիգրան Գազազեան, նոյնպես երգահան է, ուտ նուագող եւ բազմագործիքաւորող։ Ան ծնած է Կիզա, Եգիպտոս, 1987-ին: Հայր եւ որդի՝ Ճորճ եւ Տիգրան համագործակցաբար իրագործած են «Նուռ» ծրագիրը 2017-ին Գահիրէի Օփերայի թատրոնին մէջ եւ 2016-ին՝ Երեւան, Հայաստան:

• Տիգրան Գազազեան եւ քառեակը ելոյթ ունեցած են Երեւանի մէջ, 2022-ին :
• Ճորճ Գազազեանի եւ Տիգրան Գազազեանի ստեղծագործութիւնները կարելի է ունկնդրել հետեւեալ յղումներով.
• jazz 4 oud piano-sabil live Georges Kazazian https://soundcloud.com/moustafa-samir-wagdy/sets/george-kazazian
• Tigrane Kazazian Quartet & Albin Brun | Still Love – Live In Armenia – Oud Player – Composer https://youtu.be/k8X5Tvr9mn0?si=ILFq3LiwC7KnMEGy
• https://youtu.be/QYrosR6xTrc?si=ste6x0Su6MyIyykH Georges Kazazian-London with Nour and Boussy at Rose Issa ‘s Gallery 2013
• https://youtu.be/D3FwEreeo4g?si=EhRI4t632UOPjz4n shamseya
• Georges Kazazian | Tigrane Kazazian | La Danse Du Feu (The Dance Of Fire)
• https://youtu.be/QW_DFJW6u2Q?si=r05nDc6AXbIXquaC
• Blue Tango | Tigrane Kazazian Trio | Live @ The State Philharmonia of Armenia

Ծանօթութիւն

1854–ին, Վանէն գաղթած եւ Եգիպտոս հաստատուած Աղա Կարապետ Գալուստ Գահիրէի մէջ կը հիմնէ վարժարան մը, որ իր անունով կը կոչուի Գալուստեան Վարժարան, ուր յաճախած է նաեւ հայ երգի սոխակը՝ Գոհար Գասպարեան։ 1924-ին, Եգիպտոսի հայազգի վարչապետ Նուպար Փաշա Նուպարեանի որդին՝ Պողոս Նուպար փաշան արդէն հիմնած էր Նուպարեան ազգային վարժարանը։ 2012-ին, նշեալ երկու վարժարանները կը միաւոուին ու կը ստեղծուի Գալուստեան-Նուպարեան ազգային վարժարանը։

Այս երկարաշունչ՝ 36 տուննոց կամ 108 տողանի քերթուածը կը հանդիսանայ  Հայ  հոգեւոր մշակոյթի գոհարներէն  մէկը, որ կը պարտինք Ներսէս Շնորհալիի գրիչին (Ժբ. դար): Հազար տարիէ ի վեր ան գրեթէ ամէն օր կ’երգուի մեր եկեղեցիներուն  մէջ՝ անոնց հազարաւոր սպասարկուներուն կողմէ, եւ յուսալի է, որ  այնպէս ալ շարունակուի «ցկատարածն աշխարհի»: Էր երբեմն անով մեր դպրոցականները կը սկսէին իրենց օրը՝ մէկ կողմէ դիմելով  արդար արեգակին՝ խնդրելով անոր լոյսը, միւս կողմէ՝ երկնային Հօր՝ ի խնդիր հոգեւոր բանի բխումին.

            Առաւօտ լուսոյ,                                  Բխո՛ւմն ի Հօրէ,

          Արեգա՛կն արդար,                              Բխեա՛ ի հոգւոյս

          Առ իս լո՛յս ծագեա,                             Բան քեզ ի հաճոյս…

Աբգարեանի իմ ինը տարիներուս անխափան ամէն առաւօտ խմբովին երգած ենք անոր առաջին վեց տուները: Զայն միաժամանակ երգած են Լիբանանի գոնէ Հայ Առաքելական համայնքի այն օրերու՝ աւելի քան քառասուն  դպրոցներու աշակերտները, եւ  հաւանաբար ոչ միայն այստեղ՝ Մայրիներու օրհնեալ երկինքին տակ, ապա նմանապէս ի սփիւռս աշխարհի:

Եւ ոչ միայն դպրոցներու, այլեւ եկեղեցիներու, ուր ժամերգութիւնը կը սկսի հէնց  «Առաւօտ լուսոյ»-ով, եւ կ’երգուին անոր բոլոր  36 տուները:

Մեր կրթական պատասխանատուներու  կայացուցած որոշումներուն ամէնէն առողջն ու ազնիւն էր եղած, որ հայ  դպրոցականը իր օրը սկսէր Արեգական լոյսի եւ Հոգեւոր բանի վսեմ  ու հոգեպարար  աղերսանքով:

Մեզմէ շատեր չէին գոհանար անոր առաջին վեց տուներու իմացութեամբ, այլ կը յաջողէին անգիր ու անթերի սորվելու անոր 36 տուները, ինչպէս էր իմ պարագաս եւ այն օրերեու  խճողուած  դպրաց դասերու   անհամար ընկերներէս շատերուն:

Առ այս՝ դպրոցին պակասը կը լրացնէր եկեղեցին:

Այնուհետեւ ամբողջ կեանքս՝ աւելի քան 70 տարի, «Առաւօտ լուսոյ»-ն  ընկերացած է ինծի՝ դառնալով մէկ  անբաժան մասնիկը էութեանս: Ամէն անգամ ալ հոգեկան անհուն գոհունակութեամբ  կ’արտասանեմ անկէ մերթ պատառիկներ, մերթ ամբողջութիւնը, բառ առ բառ կանգ առնելով անոր պատգամին վրայ, մէկ կողմէ հիանալով այն գերագոյն տաղանդին, որով Շնորհալի երկնած է զայն, միւս կողմէ՝ ամէն անգամ  ալ նոր լոյս մը, նոր շող մը, նոր պատգամ մը յայտնաբերեով  անոր անսպառ խորհուրդներէն՝ միշտ զարմանալով, թէ ինչպէս մինչ այդ չեմ նկատած զայն:

*   *   *

Երբ 1953-ին սկսայ Ճեմարան յաճախել, քիչ մը շփոթած  էի…

Քաղաքաբնակ ընկերներս կա՛մ լսած չէին  «Առաւօտ լուսոյ»-ն,  կա՛մ… չէին յաջողեր երգել անոր նոյնիսկ առաջին չորս տուները, ինչպէս կը պահանջուէր հաստատութեան կողմէ: Ոմանք,  իրենց ձեռքերուն մէջ, թղթիկներու վրայ,  կը կրէին անոր գրաւոր բնագիրը ու տակաւին… եթէ իրապէս մասնակցէին հաւաքական երգեցողութեան, որ կը կատարուէր թիւ 1 շէնքի առաջին յարկի ընդունարանին մէջ՝ անսայթաք հսկողութեամբը տիկին Գոհարի, որուն կից  երբեմն ալ կը յայտնուէր Մուղեղ Իշխանը  կամ տիկին Եոլանտ Աճեմեանը:

Սկսողը կամ «ձայն տուողը»,− ինչպէս կ’անուանէինք զինք,− կ’ըլլար  մեր ընկերներէն Յովսէփ Էսքիճեանը՝ իր բամբ ու ահարկու ձայնով, ապագայ հանրածանօթ  «երդուեալ թարգման»-ը, եւ միւսները, շատ անհամարձակ ու նօսր մասնակցութեամբ, կը հետեւէին  անոր կամ աւելի ճիշդը հետեւիլ կը ձեւացնէին:

Այս բոլորը  ինծի, բայց նաեւ, կ’ենթադրեմ,   Ազգային վարժարաններէ նոր եկողներուն բոլորովին խորթ ու անբացատրելի էին: Սակայն ժամանակի թաւալքին հետ, կրնամ ըսել շատ շուտ, սկսաւ քակուիլ կծիկը եւ վերահասու դարձանք իրողութեան:

*    *    *

Լեւոն Շանթ, որ մեռած էր  մօտաւորապէս տարիուկէս առաջ,  իր օրերուն ամէն աղօթք, ինչպէս նաեւ եկեղեցիի ու կրօնի առնչուած ամէն ակնարկ եւ ուսմունք  խստիւ խափանած, արգիլած էր իր հաստատած  դպրոցին մէջ: Նիւթապաշտ (matérialiste) վարդապետութեան ջերմ հետեւորդ՝ իրեն համար Աստուած-մաստուած նշանակութիւն  ունեցած  չէր. այս ոգիով թրծուած ու կրթուած էին 20 սերունդներ: Իր մահէն ետք է միայն, Սիմոն Վրացեանի օրերուն, որ տնօրէնութիւնը երկչոտ վերադարձ մը կը փորձէր կատարել դէպի մեր ազգային  եկեղեցւոյ  աւանդոյթները:

Մուշեղ Իշխան ամէն վերամուտին յաջորդող օրերուն հերթով կը մտնէր դասարան առ դասարան, ձեռքին «Առաւօտ լուսոյ»-ի եւ «Հայր մեր»-ի գրաւոր բնագրերը,− որովհետեւ ինք եւս  անգիր չէր ճանչնար զանոնք,− ու կը գրէր գրատախտակին վրայ՝ «ասոնք գոց պէտք է սորվիք» մռթմռթալով  քիթին տակէն եւ պարտականութիւն մը կատարած ըլլալու  յաւակնութեամբ՝ առանց մասնաւոր կառչելու իր թելադրանքի ոգիին ու տառին:

Իսկ տարին մէկ անգամ միայն աշակերտները փոքրիկ խումբերով եւ ուսուցիչի մը առաջնորդութեամբ Սուրբ Նշան մայր եկեղեցի կը տարուէին՝ Արեւագալի առաւօտեան արարողութեան ներկայ գտնուելու եւ հաղորդուելու համար անկէ:

Աշակերտները երկինքի արքայութեան  արժանացնելու երրորդ եւ գերագոյն ճիգով մը՝ աւարտական դասարանին կ’ուսուցուէր Օրմանեանի «Հայ եկեղեցին», որ կ’աւանդէր   Կիլիկեան աթոռէն  միաբան մը եւ որմէ… ոչինչ կը հասկնայինք:

Այսքանով ալ ապագայ ճեմարանականը իր հայ քրիստոնեայի բոլոր պարտքերը վճարած եւ հոգին փրկած ըլլալու ըլլալու   խոր գոհունակութիւնը կ’ունենար՝ առանց այնուհետեւ բան մը աւելցնելու  ստացածին վրայ,  եւ   համոզուած, որ երկինքի դռները իր առջեւ լայն բացուած պիտի գտնէ «ի գոչման փողոյն Գաբրիէլի», եւ պիտի  երթայ բազմելու «աջակողմեանն օթեաց դասի»:

Երբ իրականութիւնը չի բաւարարեր մարդը, ան կը փորձէ մխիթարուիլ հոգեւոր արժէքներով: Հոգեւոր պատկերացումները յաճախ ի վիճակի են որեւէ վիճակ իմաստաւորելու եւ նոյնիսկ սուր ցաւը ներկայացնելու որպէս մեծագոյն արժէք:

Աստուած ցաւի եւ տառապանքի միջոցով կը փորձէ մարդու կամքն ու հաւատքը այնպէս, ինչպէս ոսկին կրակով կը փորձեն: «Տառապանքը կ’ազնուացնէ», կ’ըսենք մենք: Փաստօրէն, հայոց պատմութեան բոլոր էջերը լեցուն են ծանր տառապանքներով: Հոգեբաններուն համաձայն, մարդկութիւնը ենթագիտակցաբար կը սրբացնէ իր ցաւը, կ’իմաստաւորէ զայն, որպէսզի կարելի ըլլայ ապրիլ այդ ցաւին հետ, որովհետեւ ան թէ՛ շատ է, թէ՛ անխուսափելի: Ցաւը համատարած է անհատին եւ բոլոր ժողովուրդներուն համար: Եւ եթէ ցաւը չիմաստաւորուի, չսրբացուի, հասարակութիւնները փուլ կու գան, որովհետեւ որեւէ նեղութիւն անիմաստ եւ անտեղի կը թուի, իսկ անոր դիմանալը` անհեթեթ: Եւ քանի որ անիմաստ կը թուի ցաւին դիմանալը, կամ որեւէ բան զոհելը, ապա չկայ նաեւ արժէք, գոյութիւն չունի ոչ մէկ կարեւոր բան, որուն համար կ’արժէ տառապիլ: Եւ նոյնիքն այդ ենթագիտակցական պաշտպանութիւնն ալ մարդը կը մղէ ցաւը ընդունելու եթէ ոչ ուրախութեամբ, ապա առնուազն դիմանալու բաւարարող մտածողութեամբ եւ դատողութիւններով:

Հրեայ պատմաբան Եուվալ Նոյ Հարարի իր «Sapiens. The brief story of humankind» գիրքին մէջ կը պատմէ, թէ ինչպէ՞ս առաջին համաշխարհային պատերազմին Իտալիա կ’ուզէր Աւստրիայէն գրաւել Թրիեսթ եւ Թրենթօ քաղաքները: Այդ քաղաքները գրաւելու համար իտալացիք առաջին յարձակումին ընթացքին կորսնցուցին շուրջ տասնըհինգ հազար հոգի, երկրորդ անգամ` 40 հազարէն աւելի, երրորդ անգամ 60 հազարէն աւելի: Իտալացիք 11 անգամ յարձակեցան այդ քաղաքներուն վրայ ու ձախողեցան` կորսցնելով շուրջ 700 հազար հոգի եւ միլիոնէ աւել վիրաւոր: Եւ ի՞նչ պատասխան պիտի տային իտալացի կառավարիչները իրենց ժողովուրդին: Ինչու՞ համար սպանուած են 700 հազար եւ վիրաւորուած միլիոնէ աւել մարդ: Յանուն սուրբ առաքելութեա՞ն, թէ յանուն իտալացի քաղաքական գործիչներու մեծխօսիկութեան ու կարճատեսութեան: Յանուն արկածախնդրութեա՞ն: Յանուն ոչինչի՞: Հարց կը յառաջանայ, թէ առաջին յարձակումներէն յետոյ ինչո՞ւ չդադրեցան այդ անպտուղ արշաւանքները: Որովհետեւ եթէ դադրեցնէին, կը նշանակէր, որ իրապէս անիմաստ էր զոհել առաջին հարիւր հազարը եւ իտալացի կառավարիչները սկսան խաղամոլի պէս աւելցնել գրաւը՝ յուսալով, որ շահը աւելի մեծ կ’ըլլայ, քան մինչ այդ կորսուածը: Իսկ այդ պարագային, մարդը այլեւս զգօն չէ եւ կը կատարէ ամենէն յիմար սխալները: Ի վերջոյ, իտալացիները շատ սուղ վճարեցին զիրենք կառավարող փոքր խումբի մը ձգտումներուն համար:

Այլ օրինակ մը: Ընկերային ցանցերէն մէկուն մէջ, առակ մը շրջան կ’ընէր, ըստ որուն՝ անցորդ մը կը տեսնէ ծանր բեռան տակ կքած մարդ մը, որ տանջուելով հազիւհազ կը յառաջանար: Անցորդը կը հետաքրքրուի, թէ ինչո՞ւ այդ մարդը այդպէս կը տանջուի, որուն՝ մարդը հպարտօրէն կը պատասխանէ, թէ ինք կը տանջուի, որ իր երեխաները երջանիկ ըլլան: Իր մեծհայրն ալ այդպէս տանջուած էր, որ իր զաւակը երջանիկ ըլլայ, իր հայրը նոյնպէս՝ նման տանջանքով ապրած է, որ ինքը երջանիկ ըլլայ եւ հիմա տանջուելու կարգը իրն է: Անցորդը զարմացած կ’ըսէ, որ ուրեմն այդ մարդուն ամբողջ տոհմին մէջ ոչ մէկը երջանիկ եղած է, որովհետեւ ամէն սերունդ տանջուած է յաջորդին երջանկութեան համար, բայց այդ երջանկութիւնը ամէն պարագայի ալ չէ իրականացած:

Սրբացուող ցաւը որոշ մակարդակի վրայ կրնայ դաժան իրականութիւնը մեղմացնել, իմաստաւորել, նոյնիսկ յուսադրել, բայց միայն որոշ չափով եւ միայն որոշ ժամանակ: Տառապանքն ու ցաւը երջանկութեան աղբիւր չեն: Անոնք ոչ միայն կրնան կամք կոփել, այլեւ` կոտրել զայն: Երկարատեւ տառապանքը կրնայ մարդը դարձնել չար ու դաժան, յուսահատ ու ընկճուած: Եւ ամէնէն վատը այն է, որ երկարատեւ տառապանքը կրնայ այնպիսի էական փոփոխութիւններու պատճառ դառնալ, որ հասարակութեան կամ մարդուն համար ան կը դառնայ բնաւորութեան հիմնական գիծ մը, փիլիսոփայութիւն եւ մտածելակերպ:

Եթէ մեզի համար դիւրին է խօսիլ իտալական ձախողած արշաւանքներուն մասին եւ յստակօրէն ընդգծել անոնց բոլոր սխալները, ապա գրեթէ անկարելի կը դառնայ ընդունիլ Արցախի առնչուած մեր իրականութիւնը: Եւ եթէ խղճահարութեամբ կ’սենք, որ իտալացիները 1 միլիոն 700 հազար կեանք հաշմանդամ դարձուցին ու սպանեցին անպտուղ արկածախնդրութեան մը համար ու բան մըն ալ չստացան ու ստիպուած կը սրբացնեն այդ խելագարութիւնը, եւ որովհետեւ իրականութիւնը չափէն աւելի դաժան կրնայ ըլլալ, անկարելի ծանր է ընդունիլ նման սարսափելի ձախողութիւն մը, ապա կրնա՞նք նոյնը ըսել մեր պարագային: Յանուն ինչի՞ զոհուեցան հազարաւոր հայեր արցախեան առաջին ու երկրորդ պատերազմներուն եւ միջանկեալ կէս-խաղաղութիւն ու կէս-պատերազմ տարիներուն: Յանուն հայրենիքի: Ահա առաջին տրամաբանական պատախանը: Այո՛, այդ առաջին եւ միակ պատասխանն է, որ անվիճելի է: Եւ եթէ մինչ 2020 Նոյեմբեր 9-ը իւրաքանչիւր զոհ կ’ամրացնէր Արցախի հիմերը, ապա Նոյեմբերի 9-էն յետոյ մարդիկ զարհուրած էին եւ իրաւացի վրդովումով հարց կու տային, թէ ապա ինչո՞ւ զոհուեցան մեր զաւակները, եղբայրներն ու հայրերը: Ու վիճակն ալ աւելի ծանրացաւ երբ Սեպտեմբերին, ընդամէնը մէկ շաբաթուան ընթացքին Արցախը լրիւ հայաթափուեցաւ ու կրկին բաձրացաւ անպատասխան հարցը` ինչո՞ւ մենք այսքան տառապանք կրեցինք: Յանուն Արցախի (հայրենիքի): Շա՛տ լաւ: Իսկ ո՞ւր է Արցախը: Իսկ Արցախը չկայ եւ կարելի չէ որեւէ ծնողքի քաղաքական-դիւանագիտական պատասխան տալ, որովհետեւ Արցախի կորուստը ոչ միայն հայրենիքի կորուստի ցաւ է, այլեւ՝ վիրաւորանք մը մեր կրած տառապանքին դիմաց:

Եւ ճիշդ հոս ալ հասարակութիւնը կը սկսի ենթագիտակցաբար փնտռել որեւէ արդարացում, որով գոնէ բարոյական ինչ-ինչ մխիթարութիւն կրնայ ստանալ, քանի որ անտանելի ու անընդունելի կ’ըլլայ մտածել, որ ամբողջ ժողովուրդ մը տասնամեակներով պայքարեցաւ յանուն ոչինչի, որովհետեւ այդ պայքարին վերջնական արդիւնքը եղաւ Արցախի հայաթափումը: Կեղծաւոր են այն բոլորը, որոնք հարցը կը փորձեն բացատրել Իմանուէլ Քանթի մտածողութեամբ, որ կարեւորը ոչ թէ նպատակն է, այլ շարժառիթը, որ եթէ նոյնիսկ մենք կորսնցուցած ենք Արցախը, միեւնոյնն է, մեր զոհերը անիմաստ չեն եղած, որովհետեւ շարժառիթը եղած է արդար ու ազնիւ: Այս պարագային, մեր ոչ միայն շարժառիթը, այլեւ նպատակը է եղած է Արցախի ազատութիւնը, եւ եթէ այսօր Արցախը չկայ, կը նշանակէ, որ տեղ մը կամ ժամանակ մը չափէն աւելի ծանր սխալներ տեղի ունեցած են նման հետեւանք մը ստանալու համար: Իսկ սխալին ընդունումը մեզի համար ինքնաոչնչացման հաւասար երեւոյթ է:

Բայց հայ հասարակութիւնը եթէ հիմա ալ փորձէ շարժիլ «տառապանքը կը սրբացնէ» մտածողութեամբ, ապա ան երբեք պիտի չկարենայ որեւէ արդիւնք արձանագրել, որովհետեւ տառապանքին հանդէպ նման ձգտում ախտաբանական բնորոշում ունի` մազոշիզմ կամ տառապանքի սէրը: Եւ մենք չենք ալ նկատեր, որ տառապանքը հասկնալու եւ վերլուծելու փոխարէն զայն սրբացնելու մղումը մեզ կը վերածէ նման այն մոլեռանդին, որուն ցաւը հաճոյք կը պատճառէ եւ ան ցաւէն զատ ուրիշ զգացում չունի: Այնպէս կը պատահի, որ նոյն ցաւը երկար ժամանակ չի կրնար նոյն սրութիւնը ունենալ եւ միայն ցաւը զգալու ունակ հասարակութիւնը անգիտակցաբար կրնայ աւելցնել ցաւին քանակը, որովհետեւ միայն ցաւն է, որ իրեն կը յուշէ, որ ինքը դեռ ողջ է: Բայց այս արդէն ոչ թէ կեանք է, այլ մահուան երկրպագութեան այլասերած տարբերակ մը: Մենք ոչ թէ կը փորձենք այնպիսի հայրենիք ու պետութիւն մը ունենալ, ուր առաջնահերթ են գիտակցուած կեանքն ու սկզբունքային բարգաւաճումը, այլ առաջնահերթութիւն կու տանք ցաւին ու մահուան՝ յանուն բարձրագոյն արժէքներու` աւելի յամառ քան ճափոնական քամիքազին եւ աւելի մոլեռանդ, քան միջնադարեան մոլեռանդը, որ հաճոյքով իր հայրենակիցը կ’այրէր՝ յանուն Աստուծոյ:

Ի վերջոյ, հայրենիքն ու պետութիւնը հասարակութեան արժեհամակարգին բարձրագոյն տեղերը կը գրաւեն, որոնք կը պաշտպանեն ու կը հովանաւորեն անոր սեփական գործունէութիւնը: Եւ եթէ այդ հայրենիքն ու պետութիւնը միայն ցաւի ու տառապանքի աղբիւր կը հանդիսանան, ապա ժողովուրդը կա՛մ կրնայ օր մը հրաժարիլ այդ արժէքներէն՝ բնազդով դէպի կեանք ձգտելով, կա՛մ ներքին որակական փոփոխութիւններով հայրենիքն ու պետութիւնը խաչ դարձնելով՝ նորհաս սերունդը կը գամէ անոր վրայ:

Սեպտեմբերի 19-ի ատրպէյճանական յարձակումը, արցախցիներու զանգուածային, ամբողջական բռնի տեղահանումը մեծ յուզում յառաջացուց Հայաստանի մէջ: Բացի այն երեւոյթէն, որ զգացական տրամադրութիւնները լարուած էին, նաեւ կը շարունակուէր 2020-ի պարտութենէն սկիզբ առած անկումային տրամադրութիւններու աճը: Այնպէս, կարծէք զարմանալի ոչինչ կայ. 2020-ն զինուորական պարտութիւն էր, իսկ 2023-ի բռնագաղթը` Արցախի վերջնական կորուստը:

Բայց կայ երեւոյթ մը, որ աւելի կարեւոր է, քան տուեալ պահու պարտութեան գիտակցումը` պարտութիւնը որպէս համազգային գործունէութեան հետեւանք նկատառումը: Յօդուածի մը մէջ  (տեսնել տարբերակ21-ի «Արցախը՝ փորձաքար. հայ ժողովուրդը ի վիճակի՞ է որեւէ հարց լուծելու, թէ ո՛չ», Օգոստոս 23, 2023, կապը) արծարծած եմ այն հարցը, որ Արցախը փորձաքար է եւ Արցախը պիտի փաստէ, թէ հայ ժողովուրդը նախաձեռնո՞ղ է, թէ՞ ոչ: Արդեօք հայ ժողովուրդը կրնա՞յ ինքն իրեն առանձին որեւէ հարց լուծել, թէ՞ ոչ: Որովհետեւ ըլլայ Արցախը, 44-օրեայ պատերազմը կամ որեւէ այլ երեւոյթ, ան ոչ թէ կը քննարկուի համընդհանուր տրամաբանութեան մը մէջ, այլ կը դիտուի որպէս անկախ երեւոյթ մը, որ չ’առնչուիր անցեալին մէջ տեղի ունեցած դէպքերու: Այնպէս ինչպէս 44 օրեայ պատերազմը չընկալուեցաւ իբրեւ խախտումը տասնամեակներու ընթացքին Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի միջեւ առկայ  հաւասարակշռութեան (բոլոր առումներով), նոյնպէս ալ պարտութիւնը ընկալուեցաւ կամ մատուցուեցաւ կա՛մ որպէս հետեւանքը խումբ մը անձերու դաւաճանութեան, կա՛մ պատճառը դաշնակիցներու անտարբերութեան, կա՛մ ալ հետեւանքը զուտ Թուրքիոյ կողմէ ատրպէյճանցիներուն տրամադրած օժանդակութեան: Նոյնը պատահեցաւ Արցախի հայաթափումին, որ ընկալուեցաւ որպէս տեղական աղէտ մը: Ամէն խումբ առաջ քշեց իր վարկածները` ռուս խաղաղապահներու անտարբեր կեցուածքէն մինչեւ միջազգային դաւադրութիւններ, բայց գրեթէ չդիտարկուեցաւ որպէս ընդհանուր շղթայի մը մէկ օղակը: Որովհետեւ եթէ դիտարկուէր համընդհանուր տրամաբանութեան մը մէջ, ապա մեր ընելիքները ուրիշ ուղիով կ’ընթանային: Նոյնիսկ կարեւոր չէ թէ կը յաջողէինք կամ ոչ, որովհետեւ յաջողութիւնը որպէս հետեւանք` արդիւնք է նաեւ բազմաթիւ անկանխատեսելի ու թեքնիք երեւոյթներու, իսկ ընելիքը սեփական մտածողութեան գործնական արտայայտութիւնն է:

Բայց ո՛չ, երբե՛ք: Հայաստանի մէջ ունակ չեղան հասկանալու, որ 2016 Ապրիլէն մինչեւ 2023 Սեպտեմբեր ոչ թէ երկու տարբեր պատերազմ ու մէկ բռնագաղթ տեղի ունեցան, այլ՝ նոյն երեւոյթին տարբեր դրսեւորումները, որոնք իրենց կարգին հետեւանք էին նախկին գործողութիւններու: Տհաճ թէ ոչ, բայց պատմութիւնը միշտ ալ պատճառ-հետեւանք տրամաբանութեամբ կ’ընթանայ: Ամէն ինչ ունի իր յստակ պատճառը եւ իւրաքանչիւր քայլ ունի իր հետեւանքը: Բայց մենք, քանի պատմութիւնը կ’ընդունինք իբրեւ արդէն աւարտած երեւոյթ մը, չենք հասկանար պատճառ-հետեւանք տրամաբանութիւնը եւ կը վերածուինք հասարակութեան մը, որ ոչ միայն ընկերային վարքի չափորոշիչներ, այլեւ՝ վտանգ չափելու միջոց, միաւոր չունի: Պատմութեան նայելով որպէս գեղեցիկ վիպերգութիւն մը, մենք իրականութիւնը կ’ընկալենք ամէն տեսակի դժուարութենէ զերծ երեւոյթ մը, անորոշ հանդարտութիւն պատճառող, թէեւ իւրաքանչիւր օր որ կ’անցնի, գոռալով կը յուշէ, որ իրականութիւնը այդպէս չէ:

Մենք որպէս պետութիւն ու հասարակութիւն կը յամառինք հասկանալու, թէ ի՞նչը լաւ է, ի՞նչը վատ, ո՞ր մէկը վտանգաւոր է, իսկ ինչ բան՝ ապահով, որո՞ւն կ’արժէ վստահի՛լ, իսկ որո՞ւն ո՛չ, եւ այսպէս շարունակ: Մեր պատմութիւնը, որուն իւրաքանչիւր տասնամեակը լեցուն է ցնցող իրադարձութիւններով, մեզի փոխանակ երկրաշարժեր արձանագրող եւ ազդարարող սարքէն աւելի զգայուն դարձնելու, բթացուց մեզ եւ դարձուց անընկալունակ, ու մենք փոխանակ դարերու փորձառութեամբ հասկնալու ամէն բան, սկսանք ոչինչ հասկանալ :

Այլապէս արցախցիները ինչո՞ւ 2020-ի պատերազմէն յետոյ վերադարձան Արցախ: Ի՞նչ էր երաշխիքը, որ պիտի չպատահէր այն, որ պատահեցաւ: Արդեօ՞ք միայն ռուսական երաշխիքը բաւարար էր մեզի: Ինչպէ՞ս կարելի է ոեւէ մէկուն վստահիլ իր սեփական կեանքն ու ապագան, յատկապէս երբ առնուազն մէկ օրինակ չունինք հայոց պատմութեան մէջ, երբ օտարը գալով մեզ պաշտպանած ըլլայ: Մենք կարծես կորսնցուցած ենք համեմատելու եւ գնահատելու ունակութիւնը: Մենք պարզապէս ի վիճակի չենք որեւէ Ա երեւոյթը համեմատելու Բ-ին հետ եւ համապատասխան եզրահանգումներ կատարելու: Այլապէս, ինչպէ՞ս բացատրել այն, որ անընդհատ նոյն բանը կը պատահի հայ ժողովուրդին՝ տարբեր համեմատութիւններով:

Նոյնիսկ այս օրերուն, երբ Հայաստանի մէջ գիտական միտքը պէտք էր հրաբուխի լաւայի պէս եռար` հասկանալու համար, թէ ի վերջոյ ո՞րն է մեր ուղին, ի՞նչ է մեր նպատակը՝ մենք գիտական առումով արձակուրդի մէջ կը գտնուինք: Արցախցիներուն միայն ուտետեղէն, հագուստ եւ կեցութեան վայր տրամադրելը բաւարար չէ: Վաղը Հայաստան կրնայ գտնուիլ նոյն վիճակին մէջ, բայց մենք այլեւս երթալիք տեղ չունինք` ո՛չ գաղթելու, ո՛չ` նահանջելու: Մենք այսօր ոչ թէ պէտք է բաւարարուինք մարդասիրական օժանդակութիւններով, այլ հասկնանք, թէ ի վերջոյ ո՞ւր կ’երթանք, ի՞նչ կ’ուզենք: Բայց մենք կը շարունակենք մոռնալ աղէտը անոր սուր հանգրուանի աւարտէն անմիջապէս ետք եւ վերստին կ’անցնինք խոր քունի:

Մենք կը վերածուինք փիլիսոփայ հասարակութեան մը եւ նոյնիսկ կը կորսնցնենք գործնական ըլլալու սկզբունքները: «Արեմւուտքի մէջ գիտնականներ, արեւելքի մէջ մարգարէներ» ասացուածքին պէտք է աւելցնել «Հայաստանի մէջ երազողներ» բաժինը: Այլապէս, անհնար է բացատրել այն անհոգութիւնն ու մեղմութիւնը, որ մենք ունինք, երբ աղէտները անընդմէջ իրարու կը յաջորդեն: Այս հանդարտութիւնը եւ անհոգութիւնը որ ունինք, գերեզմանային հանգստութիւն է, դիակի անշարժութիւն: Ու մենք կը սպասենք, որ «վաղը լաւ պիտի ըլլայ»: Հայկական այս անհասկնալի լաւատեսութիւնը մեզ կը զրկէ ապրելէն, մեզ անընդհատ կախեալ կը պահէ ուրիշէն՝ բոլորէն ու ամէն բանէ. մեր գիտակցութիւնը կը վերածուի սեւ խոռոչի, ուր սպասումէն բացի այլեւս ոչինչ կայ եւ այդ սպասումը մեզ արդէն իսկ հասցուցած է սարսափելիին: Այդ սպասման մէջ, բացի նոր կորուստէն, ուրիշ բան չկայ. այդ սպասման յաջորդ ու վերջին հանգրուանը գերեզմանն է: Միայն գերեզմանին կը դադրինք սպասելէ եւ յուսալէ:

Րաֆֆի իր յօդուածներէն մէկուն մէջ կը նշէ. «արդարեւ, հոլովական տարիքը ոչինչ չեն ներգործում հայերի տխուր եւ տրտում վիճակի վերա: Պատճառն, որ թէպէտ բնութեան նախասահմանեալ օրէնքներին համաձայն տարիքը փոփոխւում են֊ գնում է հինը, գալիս է նորը, բայց հայերը, անդարդ կենալով իւրեանց գերեզմանական անշարժութեան մէջ, երբեք չեն մտածում փոխել իւրեանց մեռելային դրութիւնը: Հայերը իւրեանց կեանքը չեն չեն համաձայնեցնում տարիների ընթացքի հետ, եւ ժամանակի պիտոյքների հետ: Հայերի համար թէ՛ անցեալը, թէ՛ ներկան, եւ թէ՛ ապառնին ունեն միեւնոյն կորստաբեր նշանակութիւնը»:

Միջազգային քրէական դատարանի նախկին դատախազ Լուիս Մօրենօ Օքամպօ, 7 Օգոստոս 2023-ի թուականով հրապարակած է զեկոյց-տեղեկագիր մը, ուր միջազգային օրէնքի փաստերով կը նշէ, որ Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախ) (կը պահենք տեղեկագրին մէջ նշուած անունումը) շրջափակումը «ցեղասպանութիւն» է: Այսինքն՝ գրեթէ մէկ ամիս առաջ կատարուած դաւադրական յարձակումէն եւ Արցախի ժողովուրդին բռնի տեղահանութենէն, Ալիեւ եւ Ազրպէյճան արդէն կը գտնուէին ցեղասպանական արարքի մէջ, ենթակայ՝ դատի եւ վճիռի:

Այս զեկոյց-տեղեկագիրը կը խորանայ պատմական կնճռով հարցերու, իրաւական քայլերու, միջազգային կառոյցներու արտայայտած մտահոգութիւններուն եւ Լաչինի (Բերձոր) միջանցքի փակման ու Արցախի շրջափակման պայմաններուն մէջ՝ ի վերջոյ յանգելու այն հարցադրում-հաստատումին, որ Լեռնային Ղարաբաղի շրջափակումը ցեղասպանական արա՞րք մը չէ արդեօք:

Տեղեկագիր-փաստաթուղթը հիմնուելով պատմական տուեալներու, իրաւական հիմքերու եւ միջազգային նախընթացներու վրայ` կը յանգի համոզիչ ու փաստարուած եզրակացութեան մը, թէ առարկայական ու ենթակայական բոլոր տուեալները առկայ են Արցախի շրջափակումը որակելու ցեղասպանութիւն: Տեղեկագիրը  յղումներ կը կատարէ նաեւ միջազգային օրէնսգիտութեան եւ Արդարադատութեան միջազգային դատարանի եզրակացութիւններուն՝ Ազրպէյճանի դէմ Հայաստանի Հանրապետութեան բացած դատին, որուն վճիչռը կը պահանջէր Լաչինի (Բերձոր) անցքին անյապաղ վերաբացումը:

Ի լրումն ցեղասպանութեան առարկայական եւ ենթակայական տարրերու վերլուծութեան, տեղեկագիրը կ’ուսումնասիրէ Ալիեւի մտադրութիւնները` ուշադրութիւն հրաւիրելով անոր արարքներուն, յայտարարութիւններու եւ միջազգային իրաւական կանոններու խախտումներուն՝ զանոնք ներկայացնելով իբրեւ ցեղասպանական մտադրութիւն դրսեւորող վարքագիծ մը:

Այս տեղեկագիրը կ’անդրադառնայ նաեւ շրջափակման մասնակից հաւանական մեղսակիցներուն եւ Միջազգային քրէական դատարանին կողմէ նախագահ Ալիեւը դատական հետապնդումի ենթարկելու կարելիութեան, անշուշտ եթէ ՄԱԿ-ի Ապահովութեան խորհրդը նման որոշում ընդունի:

Ինչպէս նշեցինք, այս տեղեկագիրը հրապարակուած է շուրջ ամիս մը առաջ Արցախի ժողովուրդի բռնի տեղահանութենէն:

Արդարեւ, տեղեկագիրը կ’ընդգծէ կանխարգիլման հրատապութիւնը` կոչ ընելով ազդեցիկ երկրիներուն եւ հայկական սփիւռքին արագ գործելու եւ դադարեցնելու աւերումը Արցախին եւ տառապանքները անոր բնակիչներուն: Ան կ’ընդգծէ նաեւ Լաչինի (Բերձորի) միջանցքին վերաբացման եւ մինչեւ 2025-ի Մայիսը, այսինքն՝ ռուս խաղաղապահներու առաքելութեան աւարտը,  տարածքային պահանջներու լուծում գտնելու անհրաժեշտութիւնը՝ հետագայ բռնութիւնները եւ մարդկային կորուստները կանխելու նպատակով: Միջազգային քրէական դատարանի նախկին դատախազ Լուիս Մօրենօ Օքամպօ բնականաբար չէր կրնար պատկերացնել, թէ ռուս խաղաղապահներուն առաքելութիւնը պիտի աւարտէր շուտով (անծանօթ-ծանօթ պատճառներով) եւ բռնութիւններ ու մարդկային կորուստներ պիտի արձանագրուէին…

Արցախը պիտի բռնագրաւուէր եւ արցախցիները պիտի տարագրուէին…

Այժմ լուսարձակի տակ կ’առնենք տեղեկագրին այն կէտերը, որոնք Ալիեւը կ’ամբաստանեն ու կը դատապարտեն իբրեւ ցեղապան:

Ալիեւի մտադրութիւններուն վերլուծումը իբրեւ ցեղասպանական արարքի նախաքայլ՝ ըստ տեղեկագրին

• Տեղեկագիրը կ’ընդգծէ, որ նախագահ Ալիեւի գիտակցուած, կամաւոր եւ թշնամական որոշումները, որոնք կ’անտեսէին Միջազգային քրական դատարանի որոշումները, մասնաւորաբար ինչ կը վերաբերէր Լաչինի անցքի անմիջական վեարբացումին, կ’ենթադրէ Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի) հայերը ոչնչացնելու անոր մտադրութիւնը:
• Տեղեկագիրը կը նշէ, որ նախագահ Ալիեւ ի սկզբանէ ընդունած էր Լեռնային Ղարաբաղի փաստացի ինքնավարութիւնը, սակայն հետագային փոխած է այդ դիրքորոշումը` ցոյց տալով տարածաշրջանին մէջ հայերը ոչնչացնելու իր միտումները:
• Ան առիթ տուած քաղաքայիններու խափանելու Լաչինի (Բերձոր) միջանցքը, ապա Հայաստանի հետ սահմանային անցարգել ստեղծած եւ, ի վերջոյ, փակած միջանցքը` ծանօթ ըլլալով հանդերձ հետեւանքներուն, զորս Միջազգային քրէական դատարանը նախազգուշացուցած էր:

 Նախագահ Ալիեւի յայտարարութիւնը 1 Օգոստոս 2023-ին

• Տեղեկագիրը կ’ընդգծէ հարցազրոյցի մը մէջ նախագահ Ալիեւի կատարած մէկ յայտարարութիւնը, ուր ան կը խոստովանէր, որ շրջափակումը մաս կը կազմէ իր պաշտօնական քաղաքականութեան՝ իբրեւ հիմնաւորում նշելով ապրանքներու ենթադրեալ մաքսանենգութեան պարագաներ:
• Նախագահ Ալիեւի այս յայտարարութիւնը, ըստ տեղեկագրին, կը բացայայտէ անոր ցեղասպանական հաստատ մտադրութիւնը, եւ ան բացայայտօրէն կը մերժէ Միջազգային քրական դատարանի միջանցքը վերաբանալու պարտաւորեցնող որոշումը:
• Տեղեկագիրը կը նշէ, որ նախագահ Ալիեւի շարժառիթները պէտք է տարբերել անոր մտադրութենէն, մինչ իր արարքները կը դրսւորեն ցեղասպանական յստակ մտադրութիւն մը:

Մեկնելով այս տուեալներէն, Միջազգային քրէական դատարանի նախկին դասախազը իր տեղեկագրին մէջ կ’առաջադրէ նախագահ Ալիեւը դատի կանչել ցեղասպանութեան ամբաստանութեամբ, որովհետեւ ան կը գտնուի պետական համակարգի մը գլուխը, որ կը հակաշռէ քաղաքական, զինուորական եւ դիւանագիտական բոլոր որոշումները: Շրջափակումին մանակցած այլ անձեր նոյնպէս կրնան դատի կանչուիլ մարդկութեան դէմ յանցագործութիւններու ամբաստանութեամբ:

Տեղեկագիրը կարելի ներբռնել այս կապով:

Դարաշրջանի մը մէջ, ուր թափանցիկութիւնն ու հաշուետուութիւնը յաճախ կ’անտեսուին, վերջերս տեղի ունեցաւ ուշագրաւ նախաձեռնութիւն մը, որ հայկական առումով նոր չափանիշներ կը սահմանէ հանրային եւ համայնքային ծառայութիւններու մէջ: Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Համայնքներու Բաժանմունքը ոգեշնչող օրինակ մը հանդիսացաւ՝ լիբանանահայ համայնքին ներկայացնելով  իր գործունէութէան նիւթական եւ բարոյական համապարփակ զեկոյցը (Ուրբաթ, 22 Սեպտեմբեր 2023, «Ազդակ»ի Փիւնիկ սրահ): Թափանցիկութեան այս աննախադէպ նախաձեռնութիւնը ոչ միայն ընդգծելի է իբրեւ երեւոյթ, այլեւ կը ծառայէ իբրեւ հզօր յիշեցում մը այն սկզբունքներուն, որոնք հիմք պէտք է հանդիսանան հասարակական եւ համայնքային գործունէութեան:

Շատերու համար «թափանցիկութիւն» եւ «հաշուետուութիւն» հասկացութիւնները կրնան դիւանակալական դարձուածքներ նկատուիլ, բայց խորքին մէջ անոնք մաս կը կազմեն արդիւնաւէտ եւ պատասխանատու կառավարման էութեան թէ՛ պետական եւ թէ՛ հասարակական ծառայութեան ոլորտներուն մէջ: Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան համար այս սկզբունքները կը նկատուին առաջնահերթ: Անոնք կը հանդիսանան այն հիմնաքարերը, որոնց վրայ կը կառուցի վստահութիւնը, եւ վստահութիւնը բարոյական այն մեծ դրամագլուխն է, որ կը խթանէ բոլորանուէր ծառայութիւնը:

Թափանցիկութիւնը, ըստ էութեան, կը նշանակէ ըլլալ բաց եւ անկեղծ՝ աշխատանքներու, նիւթականի եւ որոշումներու կայացման գործընթացներուն մասին: Այս թափանցիկութիւնը նման է կամուրջի մը, որ կազմակերպութիւնը կը կապէ այն մարդոց, որոնց ծառայութիւններ կը մատուցէ՝ խթանելով մասնակցութեան եւ փոխադարձ յարգանքի զգացումը:

Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Համայնքներու Բաժանմունքի նիւթաբարոյական զեկոյցի պարագային, այս թափանցիկութիւնը առիթ տուաւ Լիբանանահայ համայնքին աւելի խոր պատկերացում ունենալու, թէ ինչպէ՛ս կը գործածուին Բաժանմունքին յատկացումները: Զեկոյցը փարատեց որեւէ կասկած կամ սխալ պատկերացում՝ ամրապնդելով վստահութիւնը Հիմնարկութեան եւ համայնքին միջեւ, ուր բազմաթիւ ծրագիրներ կը հովանաւորէ ան:

Հաշուետուութիւնը, միւս կողմէ, կատարուած աշխատանքներուն եւ տրուած որոշումներու գծով պատասխանատուութիւն ստանձնելու ազնիւ արարք մըն է: Հասարակական կազմակերպութիւններու համար հաշուետուութիւն կը նշանակէ պատասխանատուութիւն վերցնել ոչ միայն իրենց յաջողութիւններուն, այլեւ ձախողութիւններուն ու բացթողումներուն համար: Այդ մէկը կը նշանակէ ընդունիլ թերութիւնները եւ գործնապէս բարելաւումներ փնտռրել:

Իր զեկոյցը ներկայացնելով հանրութեան, Հայկական Համայնքներու Բաժանմունքը ցոյց տուաւ իր խոր յանձնառութիւնը հաշուետուութեան նկատմամբ: Ան ինքնակամօրէն զինք լսողները ոչ միայն բաժնեկից դարձուց իր իրագորղումներուն, այլեւ մարտահրաւէրներուն եւ քաղած դասերուն: Բաց ու թափանցիկ ըլլալու այս մակարդակը ոչ միայն հիացում կը յառաջացնէ, այլեւ կ’ամրապնդէ համագործակցութեան եւ կառուցողական աշխատանքի մթնոլորտը Հիմնարկութեան եւ լիբանանահայ համայնքին միջեւ:

Այս նախաձեռնութէան կարեւորութիւնը բնականօրէն կը տարածուի սրահին մէջ զայն լսողներէն անդին: Ան կը ստեղծէ նախընթաց մը եւ կը խրախուսէ համայնքային բոլոր կազմակերպութիւնները՝ ընդունելու թափանցիկութիւնը իբրեւ առաջնորդող սկզբունք: Նման թափանցիկութիւն կը խթանէ պատասխանատուութեան մշակոյթ մը, որ ի վերջոյ միայն օգուտ կրնայ բերել ամբողջ համայնքին: Ազնիւ եւ թափանցիկ աշխատանքը իսկապէս կրնայ փոփոխութիւններ յառաջացնող ազդակ մը հանդիսանալ:

Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Համայնքներու Բաժանմունքին թափանցիկութեան նկատմամբ ցուցաբերած այս բծախնդրութիւնը լաւատեսութիւն կը ներշնչէ, որ պղտոր ջուրերու մէջ ընթացող համայնքային ծառայութիւնները փոխեն իրենց ընթացքը եւ անդրադառնան, որ վստահութեան վերականգնումը իսկապէս կրնայ փոփոխութիւններ յառաջացնել հաւաքական կեանքին մէջ:

Այս ուշագրաւ արարքին միջոցով, Հայկական Համայնքներու Բաժանմունքը յոյս կը ներշչէ, որ թափանցիկութիւնն ու հաշուետուողականութիւնը բացառութիւն չեն, այլ՝ կանոն հասարակական ծառայութեան:

Վերջին իրադարձութիւններուն հետեւանքով, երբ հայկական Արցախը կանգնած է աննախադէպ մարտահրաւէրներու դիմաց, մեր սիրտերը խոցուած են ծանր վիշտով: Բեկումնային նման պահերու, յուսահատութիւն արտայայտելը կրնայ բնական թուիլ, բայց պէտք չէ մոռնալ, որ նոյնիսկ ամենէն խաւար ժամանակներուն՝ միշտ տեղ կարելի է գտնել յոյսի եւ լաւատեսութեան:

Պարտուած ու անիրաւուած կը զգանք, եւ դիւրին չէ նման զգացումի հետ հաշտուիլ, բայց պէտք է ընդունինք՝ պարտաւոր ենք, որ պարտութիւնը պարզապէս վերջ մը չէ, այլ նոր սկիզբ մը կրնայ ըլլալ: Շատ յաճախ, մեր ամենէն դժուար պահերուն է, որ մենք ուժ կը գտնենք մեր մէջ` յամառօրէն պայքարելու եւ վերստին բարձրանալու: Պարտութիւնը մեզի ինքնազննումի եւ իյքնագիտակցութեան անգնահատելի պահեր կրնայ ստեղծել եւ դասեր քաղել անկէ: Ան ստիպողութեան առջեւ կը դնէ բոլորս՝ մտածելու մեր անցեալի ախալներուն մասին եւ որոնելու յաղթանակի նոր ուղիներ:

Պատմութեան էջերը լեցուն են ազգերու ու ժողովուրդներու վիճակուած կացութիւններով, որոնք դէմ յանդիման գտնուած են անիրաւութիւններու, սակայն յաջողած են աւելի զօրաւոր ու տոկուն դուրս գալ անոնցմէ: Հայկական ոգին բացառութիւն չէ: Դարերու փորձութիւններուն եւ անիրաւութեանց դէմ՝ հայերս ցուցաբերած ենք տոկալու եւ վերակառուցելու ուշագրաւ կարողականութիւն մը:

Հայկական ինքնութեան ամենահզօր կողմերէն մէկը, թէեւ պարտադրուած, անոր աշխարհասփիւռ իրավիճակն է: Հետեւաբար, ճգնաժամի ժամանակ հայկական սփիւռքը կենսական դեր կրնայ խաղալ թէ՛ բարոյական եւ թէ՛ նիւթական աջակցութիւն ցուցաբերելով հայ ժողովուրդի նոր աղէտեալներուն: Սահմաններ ճեղքող հայկական միասնական ոգին պէտք է մնայ անկոտրում, եւ այս միասնականութիւնն է, որ կրնայ մեզ առաջնորդել դէպի աւելի պայծառ ապագայ:

Ժամանակն է, որ սփիւռքի եւ Հայաստանի ամբողջ հայութիւնը համախմբուի իր մէկ ու միակ ապաւէնին՝ հայկական պետականութեան շուրջ: Հայկական պետութեան եւ սփիւռքի միասնականութիւնը ռազմավարական անհրաժեշտութիւն է: Հզօր պետականութիւնը, յատկանշուած արդիւնաւէտ ու արդար կառավարումով, ամուր հաստատութիւններով եւ հզօր բանակով, այն հիմնաքարն է, որմէ կախեալ են մնացեալ բոլոր ձեռքբերումները: Հզօր բանակը կ’երաշխաւորէ ազգային ապահովութիւնը եւ հայ ժողովուրդի շահերը: Աւելին, հայկական սփիւռքի համաշխարհային հսկայական ցանցը աներեւակայելի կարելիութիւններ կը ստեղծէ Հայաստանի՝ ընդլայնելու իր միջազգային ազդեցութիւնն ու հասանելիութիւնը: Սփիւռքահայերը պէտք է համախմբուին Հայաստանի պետութեան շուրջ` ներդնելով իրենց բոլոր միջոցները եւ փորձառութիւնը  միջազգային մակարդակով Հայաստանի դիրքը ամրապնդելու համար:

Զօրաւո՛ր պետութիւն եւ հզօ՛ր բանակ:

Հայաստան եւ սփիւռքը ձեռք ձեռքի միասին կրնան ճամբան հարթել դէպի աւելի պայծառ ապագայ, ուր հայ ազգը ոչ միայն կրնայ ծաղկիլ, այլեւ պարտութիւնը վերածել յաղթանակի:

Երբ մենք կը նաւարկենք մեր առջեւ ծառացած մարտահրաւէրներուն մէջէն, մենք պէտք չէ մոռնանք, որ վերականգնումի ճամբան կրնայ հարթուած ըլլալ միա՛յն տոկունութեամբ, վճռականութեամբ եւ անսասա՛ն յոյսով: Մեր հաւաքական ուժը ոչ միայն տոկալու, այլեւ մեր սխալներէն սորվելու եւ հասուննալու կարողութեան մէջ կը կայանայ:

Այն դասերը, զորս պէտք է կը քաղենք այս պարտութենէն, այո՛ պարտութենէն, հիմք պէտք է ծառայեն աւելի զօրաւոր եւ միասնական հայ ժողովուրդ մը կերտելու առաջադրանքին, դիտող, զննող եւ քննարկող միտքով օժտուած հայ մարդը պատրաստելու նպատակին: Հասած է պահը, որ ըլլանք ստեղծագործ լուծումներ որոնող ժողովուրդ մը՝ զիրար դատապարտելու եւ յանցաւորներ փնտռելու անյոյս եղանակին փոխարէն:

Յուսահատութեան դիմաց եկէք յոյսով քալենք դէպի ապագայ: Ճամբան կրնայ դժուա՛ր ըլլալ, բայց երբե՛ք՝ անյաղթահարելի: Մենք միասին կրնանք այս ճգնաժամէն դուրս գալ աւելի՛ զօրաւոր, աւելի՛ համախմբուած եւ աւելի լաւ պատրաստուած ապագային` մանաւանդ հզօր բանակով: Մեր պատմութիւնը մեր տոկունութեան եւ դժուար պահերու վճռականութիւն ցուցաբերելու վկայութիւնն է, եւ մեր ապագան չի կրնար տարբեր ըլլալ:

Մինչ այսօր կը սգանք մեր պատմութեան այս սեւ էջը, չենք կրնար միաժամանակ չտօնել այն ուժը, որ կը բնակի հայ հոգիին մէջ: Մենք կանգնած ենք խաչմերուկի մը դիմաց, եւ մեր այսօրուան ընտրութիւնը կը ձեւաւորէ գալիք սերունդներուն ապագան: Եկէք ընտրենք յոյսը, լաւատեսութիւնը եւ միասնականութիւնը, երբ որոշած ենք շարժիլ առաջ. այս առաքինութիւններուն մէջ է հայու իսկական ուժը:

Խաւարի ժամանակ մենք պէտք է ըլլալնք մեր սեփական լոյսին տէրը: Այդ լոյսը մեր միասնականութիւնն է եւ մեր բանակը, եւ միայն մեր պետութեան շուրջ խմբուած, միաս՛ին մենք կրնան շարժիլ դէպի առաջ, վերակառուցել, բարգաւաճել եւ…նորէն յաղթել:

Հայակական պետականութեան եւ մեր բանակին շուրջ ստեղծուած մեր միասնականութեամբ, մենք անպայմա՛ն կրնանք յաղթել:

Թէեւ Պուրճ Համուտը սկսած է կորսնցնել իր երբեմնի հայկական փայլքը, սակայն տակաւին կան այնպիսի գողտրիկ անկիւններ, որոնք ոչ միայն կը յուշեն անցեալի փառքը, այլեւ այցելուները, հայ թէ օտար, կը ներշնչեն իրենց խանդավառ մթնոլորտով եւ յատուկ երանգով։ Նոր Մարաշի եռանդուն փողոցներէն մէկուն խաղաղ անկիւնը կը գտնուի «Պատկեր» ճաշարանն ու մշակոյթի տունը, որ լիբանանահայութեան համար հարազատ հասցէ մը դարձած է 2012-էն ի վեր։

Անցեալ շաբաթ առիթը ունեցայ այցելելու այս եզակի հիւրընկալ վայրը։ Թէեւ արտաքին երեւոյթով միայն ճաշարանի տպաւորութիւնը կը ձգէ, սակայն շեմէն մուտք գործելով, երազային ճամբորդութիւն մը սկսաւ դէպի գեղեցիկ անցեալը։  Բոլորովին տոհմիկ հայկական կահաւորումն ու զարդարանքները զիս հրապուրեցին ու միտքս սաւառնեցաւ դէպի չքնաղ Կիլիկիան։ Մինչ ես խանդավառութեամբ մօտեցայ ճաշարանին կեդրոնը տեղադրուած դաշնամուրին, ուշադրութիւնս գրաւեց պատերուն վրայ շրջանակի մէջ առնուած հայ ընտանեկան հին նկարները։

Քիչ անց, նախօրոք ժամադրուած, մտերիմ զրոյց մը սկսայ ունենալ «Պատկեր»-ի հիմնադիր եւ տնօրէնուհի՝ Օրդ. Արփի Մանկասարեանի հետ, որ զիս հիւրընկալելէ ետք, եռանդով սկսաւ պատմել «Պատկեր»-ի հիմնադրութեան նպատակին ու առաքելութեան մասին՝ անդրադառնալով ներկայիս «Պատկեր»-ի նախաձեռնած յատուկ ծրագիրին, որ կը միտի կաշեգործութեան արհեստը սորվեցնել հայ երիտասարդութեան։

Օրդ. Արփին մեծ խանդավառութեամբ պատմեց, թէ «Պատկեր» ճաշարանն ու մշակոյթի տունը հիմնելուն հիմնական նպատակը եղած է մշակոյթով հարուստ ընտանեկան մթնոլորտը փոխադրել ու ներկայացնել հանրութեան, ինչպէս նաեւ՝ պահպանել հայկական արուեստի ժառանգութիւնը։ «Հետեւաբար անհրաժեշտ էր գտնել վայր մը, որ ունէր բոլոր հնարաւորութիւնները եւ կը ծառայէր «Պատկերի» նպատակին: Առիթը ստեղծուեցաւ Նոր Մարաշի մէջ գտնուող այս շէնքը գնելու, որ այժմ հայկական աւանդութեանց ու հայ մշակոյթի դիմագիծը՝ «Պատկերը» մարմնաւորող հիմնարկ մը դարձած է», ըսաւ Օրդ. Արփի։ Նոյնիսկ ճաշարանի բաժինը կը պահէ հայկական ուտելեղէնի ժառանգութիւնը։ Իսկ հակական պատառին կողքին, այցելուին կը հրամցուին նաեւ հայկական պատմութիւններ։

Մինչ մենք նստած կը զրուցէինք, խումբ մը օտարազգի այցելուներ եկան, որոնք սիրալիր ընդունուեցան «Պատկեր»-ի անձնակազմին կողմէ։ Շատ ուշագրաւ էր այս խումբին ցուցաբերած հետաքրքրքրութիւնը հայկական մշակոյթին հանդէպ։ Անոնք մօտէն կ’ուզէին ծանօթանալ հայկական արժէքներուն։

Օրդ. Արփին յայտնեց, որ «Պատկեր»ը կը կազմակերպէ երաժշտական երեկոներ, ինչպէս նաեւ՝ հայկական տօներու առիթով յատուկ ձեռնարկներ, ինչպէս՝ Սուրբ Սարգիս, Վարդավառ եւ աշնանամուտի ու բեռքահաւաքի մասնաւոր հաւաքոյթ մը, երբ կը հրամցուի աւանդական ղափաման։ Այսպէս՝ վառ կը պահուին հայկական աւանդութիւնները եւ կը փոխանցուին ապագայ սերունդներուն։

Ան մեծ եռանդով ու յուզումով կը պատմէր, թէ ինչպէ՛ս յաջողած է մարտահրաւէրները շրջանցել, հիմնել այս հաստատութիւնը եւ իրականացնել իր մեծերուն երազը. անոր արտասուալից աչքերէն զգալի էր, թէ ինք որքա՛ն կապուած ու կառչած է աւանդութիւն ու մշակոյթ խտացնող այս հաստատութեան։

Խանդավառ զրուցակիցս ապա զիս առաջնորդեց հաստատութեան միւս՝ մշակութային բաժինները։ Պահ մը զգացի թէ կը գտնուիմ փոքրիկ թանգարանի մը մէջ։ Մուտքին կար սենեակ մը, ուր ցուցադրուած էին Մարաշի, Սվազի եւ այլ շրջաններու հին ձեռագործներ, հայկական տիկնիկներ, գորգեր ու բազմաթիւ գիրքեր։ Ապա առաջին յարկ բարձրանալով՝ զիս ներգրաւեցին արձաններն ու հայկական տարազները։ Արուեստ ներշնչող այս հիմնարկին իւրաքանչիւր անկիւնը զետեղուած էին հայկական զարդեր, իսկ պատերը գրաւած էին զանազան պաստառներ։ Օրդ. Արփի ընդգծեց. «Բոլոր անոնք, որոնք ունին ձիրք եւ իրենց ստեղծագործութիւններէն կը ցոլայ հայկական ոգին, «Պատկերը» կը քաջալերէ զանոնք ու կեդրոնը կը դնէ անոնց տրամադրութեան տակ՝ ցուցադրելու ու հանրութեան սեփականութիւնը դարձնելու իրենց արուեստը»:

Անշուշտ մեր զրոյցը չէր կրնար հասնիլ իր աւարտին, առանց անդրադառնալու «Պատկեր»-ի վերջին նախաձեռնութեան՝ վերակենդանացնելու եւ վերաշխուժացնելու կաշեգործութեան արհեստը։ Օրդ. Արփի բացատրեց. «Պէյրութի նաւահանգիստի պայթումէն ետք, UNESCO-ն մշակութային եւ ստեղծագործական վերնագրով կոչ մը ուղղած էր պայթումէն վնասուած շրջաններուն մէջ գտնուող հաստատութիւններու եւ անհատներու, որ ներկայանան յատուկ արհեստի մը զարգացման ծրագիրով։ Ընդառաջելով UNESCO-ի այս կոչին, «Պատկեր»ը ներկայացուց այժմ նահանջած կաշեգործութեան վերակենդանացման ու զարգացման ծրագիրի մը համոզիչ թղթածրարը, որ կրցաւ շահիլ UNESCO-ի աջակցութիւնը»:

Երբ հարց տուի թէ ինչո՞ւ կաշեգործութիւն եւ ոչ այլ արհեստ մը, ան դիտել տուաւ թէ արհեստը կարեւոր առանցքներէն մէկն է մշակոյթին, եւ հաստատուելով Լիբանան, հայերը 1930-ական թուականներուն ստեղծած Սուք էլ Էրմէնը, ուր ժողովուրդին մեծամասնութիւնը այս արհեստին ճամբով իր ապրուստը կ’ապահովէր։ Իսկ այս արհեստին կեդրոնը դարձած էր Պուրճ Համուտը, ուր կաշիի մորթին պատրաստութենէն մինչեւ վերջին մշակումը կ’ըլլար այս վայրին մէջ։ Այդպէս է որ, այսօր «Պատկեր» յանձն առած է քով քովի բերելու սորվելու փափաք ունեցող երիտասարդները իբրեւ աշակերտ ու տակաւին գոյատեւող վարպետ արհեստաւորները»։

Վարպետները՝ նախագծողներ (designer), ձեւաւորողներ թէ արհեստաւորներ, իրենց աշխատանոցներուն մէջ պիտի ընդունին  աշակերտները, սորվեցնեն ու փոխանցեն իրենց արհեստին գիտելիքները։ Այս կոչը կը թիրախաւորէ 18-45 տարիքի երիտասարդ – երիտասարդուհիները այն պայմանով որ ըլլան լրջօրէն հետաքրքրուած եւ մարմաջը ունենան ստանձնելու այս ժառանգական ու ստեղծագործական արհեստը։ Անպայման պէտք է յիշեցնել, թէ դասընթացքները բոլորովին անվճար են, իսկ աշակերտներուն եւ վարպետներուն նախատեսուած է գնահատական վճարում մը։ Այս ծրագիրը պիտի երկարի 5 ամիսներու վրայ, որու աւարտին աշակերտները պիտի ստանան UNESCO-էն վաւերացուած յատուկ վկայագիր մը։ Իսկ գոյացած աշխատանքն ու արտադրութեան մէկ մասը պիտի ցուցադրուի «Պատկեր»-ի մշակութային բաժինի մէջ, իսկ միւսը՝ «Union Mark» հաստատութեան մէջ, որ նախապէս «Ապրոյեան»-ի գործարանն էր։ Կը նախատեսուի որ հետագային գործակցելու պատեհութիւններ ստեղծուին վարպետներուն եւ աշկերտներուն միջեւ եւ այսպէս կը սկսի վերակենդանանալ կորսուելու վտանգին մատնուած ժառանգական այս արհեստը։ Այս բոլորին առընթեր, այս արհեստը ամփոփ կերպով տեղեկագրող գրքոյկ մը պիտի պատրաստուի: Այս աշխատանքը պիտի ստանձնեն համալսարանականներ, որոնք արդէն իսկ կ’այցելեն տարբեր հիմնարկներ, ինչպէս «Ազդակ» եւ Լիբանանեան զանազան համալսարաններ, արխիւներէն տեղեկութիւններ հաւաքելու այս նիւթին մասին։

Այցելութեան աւարտին, Օրդ. Արփի ընդգծեց. «մենք պիտի ապրինք եւ ապրեցնենք մեր մշակոյթը, եւ այս մէկը կ’իրականանայ երիտասարդութեան փոխանցելով մեր մշակութային գիտելիքները։ Իսկ երիտասարդութեան կը մնայ հետեւիլ, լաւ սորվիլ եւ չվստահիլ միայն համացանցին։ Սորվիլ ու սորվեցնելը ոչ միայն արուեստ, այլեւ մշակոյթ է, այնպիսի ուժ մը՝ որուն միջոցով կրնանք յաղթահարել ամէն արգելք ու դիմակալել ամէն մարտահրաւէր»։

Հրաժեշտ տալով հեռացայ այս հիւրընկալ հիմնարկէն՝ այն յոյսով, որ ամէն հայ այցելէ այս մշակութային տունն ու ճաշարանը։ Սրտագին մաղթանքներ ու յարատեւ յաջողութիւն «Պատկեր»-ի այս յատուկ նախաձեռնութեան եւ կանաչ ճանապարհ բոլոր մասնակիցներուն։

Աշխարհացրիւ հայկական սփիւռքին կամ ընդհանրապէս հայութեան համար արեւմտահայերէնի պահպանումն ու զարգացումը պէտք է գերազա՛նց նշանակութիւն ունենան, կամ այդպէ՛ս կ’ակնկալուի առնուազն: Իբրեւ լեզուական եւ մշակութային հարստութիւն` արեւմտահայերէնը առանցքային տարր է հայկական ամուր ինքնութեան պահպանման համար՝ աշխարհի մը մէջ, ուր մշակոյթներու փոխազդեցութեան մնայուն ընթացքը մէկը միւսը կլանելու ենթահողը կը դիւրացնէ: Հակառակ համաշխարհայնացման եւ թուայնացման դարաշրջանի առթած մարտահրաւէրներուն՝ կան համոզիչ պատճառներ ձեռնարկելու արեւմտահայերէնի վերանորոգման եւ վերաժողովրդայնացման, յատկապէս երիտասարդութեան մէջ:

          Լեզուն իբրեւ մշակութային ինքնութեան խորհրդանիշ

Լեզուն բնականօրէն շատ աւելին է, քան պարզապէս հաղորդակցելու միջոց մը. ան կը հանդիսանայ մշակութային ինքնութեան հիմնական բաղադրիչը, եւ իբրեւ այդպիսին՝ արեւմտահայերէնը աշխարհի տարբեր ծայրերուն ապրող հայերուն համար խորքային կապ մը կը ստեղծէ իրենց հարուստ մշակութային ժառանգութեան, նախնիներուն եւ հազարամեակներու անցեալ ունեցող պատմական արմատներուն հետ: Ան կը մարմնաւորէ հայ ժողովուրդին հաւաքական յիշողութիւնը` նպաստելով սփիւռքի գաղութներուն մէջ միութեան եւ պատկանելութեան զգացողութեան ամրապնդումին:

          Աւանդութեանց պահպանման միջոց

Արեւմտահայերէնը խորապէս միահիւսուած է հայկական սովորոյթներուն, ծէսերուն եւ աւանդութիւններուն հետ: Մշակութային բազմաթիւ արտայատութիւններ՝ կրօնական արարողութիւններէն (գրաբարի կողքին այս պարագային) մինչեւ ընտանեկան հաւաքոյթներ, մեծապէս կախեալ են արեւմտահայերէնէն: Պահպանելով զայն՝ սփիւռքահայերը կրնան երաշխաւորել, որ այս սովորոյթներն ու աւանդութիւնները կը փոխանցուին սերունդէ-սերունդ՝ ստեղծելով մշակութային շարունակականութեան զօրաւոր հիմք մը:

          Պատմական կապ ու նշանակութիւնը

Արեւմտահայերէնը պատմական նշանակալի կշիռ ունի, որովհետեւ ոչ միայն ան պարզապէս մեր պապերուն լեզուն է, այլ որոհետեւ նաեւ կը դրսեւորէ ու կը յուշէ Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայերու ապրած դառն փորձառութիւնները, մասնաւո-րաբար՝ ցեղասպանութիւնը: Մինչ մէկ կողմէ կը յիշեցնէ տառապանքը մեր 1,5 միլիոն նահատակներուն, միւս կողմէ ան կը ծառայէ որպէս հայ ժողովուրդի տոկունութեան, վերապրումի եւ գոյատեւման կենդանի վկայութիւնը՝  դարձնելով զայն կարեւոր միջոց մը՝ յիշելու եւ յարգելու բոլոր անոնք, որոնք ջարդուեցան պարզապէս, որ հայ էին: Եղեռնը կարելի է յիշել ու նշել տարբեր լեզուներով, բայց ան շատ բան կը կորսնցնէ իր պատմական համապատասխանութենէն, եթէ դադրի արեւմտահայերէնով ոգեկոչուելէ:

          Կամուրջ մը դէպի Հայաստան ու արեւելահայերէն

Հակառակ ժամանակի ընթացքին ձեւաւորուած լեզուական որոշ տարբերութիւններու` արեւմտահայերէնն ու արեւելահայերէնը հիմնականօրէն կը մնան փոխըմբռնելի: Մասնաւորաբար արեւմտեան կողմն աշխարհի, ուր արեւմտահայախօսութեան նահանջը աւելի զգալի է, պէտք է դիտել տալ, որ արեւմտահայերէն սորվիլ ու խօսիլը կրնայ տարբեր դուռեր բանալ սփիւռքահայերուն համար՝ աւելի դիւրին կապուելու Հայաստանի, գործի ձեռնարկելու եւ ընդհանրապէս բացուելու հայալեզու այլ շրջաններու իրենց հայրենակիցներուն հետ: Ան կրնայ ծառայել իբրեւ ազդու միջոց ու մեկնակէտ սփիւռքահայերու համար, որոնք կ’ուզեն արեւելահայերէն սորվիլ կամ Հայաստան այցելել` խթանելով միասնականութեան զգացումը եւ դիւրացնելով համագործակցութիւնը հայախօս աշխարհի հետ:

*      *

*

            Այժմ պիտի փորձենք ուսումնասիրել արեւմտահայերէնի պահպանութեան առջեւ ծառացած մարտահրաւէրները եւ ներկայացնել կամ փորձել ներկայացնել հին ու նոր լուծումներ, որոնք կրնան նպաստել մշակութային այս կարեւոր արժէքի պաշտպանութեան, պահմանումին  ու զարգացումին: Արհեստագիտական ուժի օգտագործումէն մինչեւ սերունդներու միջեւ երկխօսութեան ու մշակութային գիտակցութեան խթանումը՝ հոս քննարկուած միջոցները  կը հանդիսանան փորձ մը՝  հարթելու արեւմտահայերէնի աշխուժացման ճամբան: Արեւմտահայերէնի  պահպանումը միայն ներդրում մը չէ մշակութային ժառանգութեան մէջ. ան հայ ժողովուրդի յաւերժական ոգիին վկայութիւնն է:

Մեր քննարկումներուն առանցքը պիտի հանդիսանան հայ դպրոցները, լրատուամիջոցները, ծնողները եւ արդիականացած բառարանները, որոնք միասին կը կազմեն սերունդները իրարու կամրջող ու արեւմտահայերէնի պահպանումը երաշխաւորող ներդաշնակ համոյթ մը:

          Դպրոցներու դերը արեւմտահայերէնի պահպանման առաքելութեան մէջ

Լեզուի պահպանման բարդ գործընթացին մէջ կրթական հաստատութիւնները ունին առանցքային դերակատարութիւն, իսկ արեւմտահայերէնի ուսուցման նուիրուած դպրոցները՝ սկզբունքով մեր բոլոր հայկական վարժարանները, մեծ ազդեցութիւն ունին երիտասարդութեան վրայ. հոն է որ հայօրէն կը թրծուի հայ երիտասարդը, այդպէս կը սպասուի: Որպէս լեզուական ժառանգութեան պահապաններ՝ այս դպրոցները կը կրեն ոչ միայն լեզուական հմտութիւններ փոխանցելու, այլեւ մշակոյթի եւ ինքնութեան հետ խոր կապ ստեղծելու պատասխանատուութիւնը:

Անառարկելի է կրթական հաստատութիւններու կարեւոր դերը արեւմտահայերէնի պահպանման առաքելութեան մէջ: Այժմ փորձենք քննարկել, թէ ի՞նչ ռազմավարութիւններ կրնան որդեգրուիլ՝ ապահովելու լեզուին կենսունակութիւնը: Արեւմտահայերէնը ապրելակերպի վերածող լեզուական ծրագիրներէն մինչեւ լեզուին համարկումը ընթացիկ ուսումնական ծրագիրներուն եւ հմուտ ուսուցիչներու պատրաստութենէն մինչեւ մշակութային արտադասարանական միջոցառումներու կազմակերպումը՝ հայ դպրոցները կը մնան կանգնած իբրեւ փարոսներ, որոնք կը լուսաւորեն արեւմտահայերէնի պահպանման ուղին: Կրթութեան միջոցով է, որ այս լեզուին մնայուն աւանդը եւ անոր ընդգրկած կենսունակ մշակոյթը կրնան փոխանցուիլ գալիք սերունդներուն:

Շատ մը դպրոցներ սկսած են անտարբեր մօտեցում ցուցաբերել հայերէնով դասաւանդուած նիւթերուն նկատմամբ, թէեւ հակառակը կը փորձեն ցոյց տալ՝ առարկելով, որ անոնք կը ճնշեն ուսումնական ընթացիկ ծրագրին եւ իմա պետական քննութիւններու յաջողութեան վրայ: Պատրուակէն աւելի` մեծ սուտ մը կարելի է նկատել այս մէկը: Առաջ ալ մեր դպրոցները միշտ հետամուտ եղած են պետական քննութիւններու յաջողութեան եւ միշտ ալ շատ լաւ արդիւնքներ արձանգրած են՝ առանց ոչ մէկ զիջում կատարելու հայերէնի նիւթերէն: Այսօր կեանքի մէջ յաջողած տարեց սերունդներ կան, որոնք բժիշկ են, երկրչափ ու առեւտրական, որոնք ոչ միայն օտար լեզուներու կողքին կը խօսին սահուն արեւմտահայերէն, այլեւ գեղարուեստական մակարդակով ու անսխալ կը գրեն զայն: Այդպէս էր, որովհետեւ հայկական դպրոցները հայերէնը կը նկատէին աշակերտներու կրթութեան եւ մշակութային ինքնութեան վառ եւ իմաստալից մէկ մասը՝ պետական քննութիւններու մէջ յաջողութեան կողքին: Փաստօրէն, հայերէնին յատկացուցած ժամանակն ու ճիգը արգելք չէր ըլլար որ անոնք իրենց պետական ծրագիրը իրագործէին: Այսօր ալ կան նման դպրոցներ, օրինակ Համազգայինի ճեմարանը, որ ոչ մէկ զիջում կը կատարէ հայերէնի իր ծրագիրէն, միւս կողմէ ընդհանրապէս 100%  յաջողութիւն կ’արձանագրէ պետական քննութեանց մէջ: Հայերէնը երբե՛ք արգելք չէ պետական ծրագիրին: Միայն ծուլութեան, անտարբերութեան եւ հաւանաբար առեւտրական նկատարումներով է (պիւտճէի յամեցող դժուարութիւններ) որ հայերէնը սկսած է երկրորդական, երրորդական նկատուիլ մեր դպրոցներուն մէջ: Ծնողները անշուշտ մեծ դեր ունին այս վիճակի ստեղծման մէջ: Կ’անդրադառնանք քիչ ետք:

          Անկրկնելի է հայ ուսուցիչին դերը

Հայերէն նիւթեր դասաւանդող ուսուցիչներու վերորակաւորումը դարձած է կենսական: Անհրաժեշտ է ներդրումներ (օժանդակողներ միշտ կը գտնուին) կատարել արեւմտահայերենին տիրապետող ուսուցիչներու վերապատրաստութեան համար: Լաւ պատրաստուած մանկավարժները կարեւոր են լեզուական հմտութիւնները արդիւնաւէտ փոխանցելու համար: Գիտութեան կողքին հայերէնի հանդէպ կիրք ունենալն ու փոխանցելը պայման է: Անոնք նաեւ կրնան, պէտք է ծառայեն որպէս մշակութային դեսպաններ՝ օգնելով ուսանողներուն գնահատելու լեզուին պատմամշակութային խորքը: Հոս կրնանք փակագիծ մը բանալ եւ նշել անունները, երկար շարք մը, հայ ուսուցիչներու, որոնք գիտութեան կողքին՝ ոգի ու մշակութային գիտակցութիւն ջամբեցին իրենց աշակերտներուն: Այդ օրերուն ալ պետական քննութիւններ կային եւ հայ աշակերտները մեծ յաջողութիւններ կ’արձանագրէին:

          Մշակոյթի եւ լեզուի ակումբներ

Դպրոցները կրնան ստեղծել մշակութային ակումբներ, սեմինարներ եւ ձեռնարկներ, որոնք ազգային մեծ տօներուն կողքին կը նշեն արեւմտահայ սովորութիւնները, տօները եւ աւանդութիւնները: Այս միջոցառումները ո՛չ միայն կը խորացնեն լեզուի եւ մշակոյթի միջեւ կապը, այլեւ հնարաւորութիւն կու տան աշակերտներուն ստեղծելու լեզուական խմբակներ կամ ուսումնական խումբեր: Այս արտադասարանական ակումբները կրնան կեդրոնանալ արեւմտահայերէնի հմտութիւններու կատարելագործման եւ մշակութային քննարկումներու վրայ՝ լեզուն աւելի գրաւիչ եւ բովանդակալից դարձնելու առաջադրանքով: Նոր գիւտ մը չէ այս մեր առաջարկը: Կար ժամանակ, ոչ հեռու անցեալին, երբ ատենամարզանքի պահերը կ’օգտագործուէին այս նպատակով: Ակումբներու առաջարկն ալ նոր չէ. բազմաթիւ դպրոցներ որդեգրած էին այս դրութիւնը, եւ նոյնիսկ արեւմտահայերէնով նշանաւոր պարբերականներ լոյս տեսած են այդ ակումբներուն ճամբով: Ժամանակի սղութիւնը պատրուակ է եւ ծուլութիւն: Գործ մը պակաս:

Եթէ կայ կամքը եւ մանաւանդ պատմական պարտաւորութեան գիտակցութիւնը, դպրոցներու միջոցով արեւմտահայերէնը կը դառնայ աւելին, քան պարզ բառ ու ձայն. ան կը վերածուի ապրելակերպի:

          Արդի լրատուամիջոցները ի սպաս արեւմտահայերէնին

Արեւմտահայերէնը` հայ մշակոյթի եւ ժառանգութեան փարոսը, կը դիմագրաւէ նաեւ արագ զարգացող աշխարհի մարտահրաւէրները, որոնք կրնան վերածուիլ բարիքի, եթէ կարենանք զանոնք լաւապէս օգտագործել: Այս առումով առանցքային է դերը արդի լրատուամիջոցներուն, որոնք ընդհանրապէս կրնան շունչ տալ ու կենսաւորել անհետացման եզրին գտնուող լեզունեը՝ իրարու կապելով սերունդները եւ երաշխաւորելով անոնց կենսունակութիւնը: Լրատուամիջոցները կրնան պաշտպանել նաեւ արեւմտահայերէնը եւ զայն դարձնել այժմէական՝ այսօրուան եւ վաղուան համար:

          Թուայնացած հրատարակութիւններ. Ստեղծել եւ օժանդակել առցանց թերթերու, ամսագրերու եւ արեւմտահայերէնով պլոկներու: Այս հարթակները կը տարածեն լուրեր, պատմութիւններ, յօդուածներ եւ տեսակէտներ՝ ստեղծելով արեւմտահայերէն խօսողներու առցանց հաւաքականութիւն մը` յատկապէս ներգրաւելով երիտասարդութիւնը, որ աւելի վարժ է թուայնացած միջոցներու օգտագործման:

          Ձայնասփիւռը, թուայնացած ձայնային հաղորդումները (podcasts) եւ ընկերային ցանցերը. Ստեղծել արեւմտահայերէն ռատիոկայաններ եւ podcast-ներ` օգտագործելով ձայնի հզօրութիւնը լեզուական ուսուցման համար: Երիտասարդներուն ուղղուած յայտագրերը կրնան լեզուի ուսուցումը դարձնել զուարճալի եւ տեղին: Նաեւ օգտագործել ընկերային ցանցերու հարթակները, ինչպէս՝ YouTube-ը, Instagram-ը եւ TikTok-ը` միացնելու աշխարհով մէկ արեւմտահայերէն խօսողները, լեզուի դասընթացքներ կազմակերպելու, մշակութային արժէքներ փոխանցելու համար՝ միաժամանակ խթանելով մէկ հաւաքականութեան պատկանելու զօրաւոր զգացում մը: Թուայնացման այս դարաշրջանին, լրատուամիջոցները անփոխարինելի դաշնակից են արեւմտահայերէնի պաշտպանութեան եւ զարգացման՝ կամրջելով սերունդները իրարու  եւ  ենթահող պատրաստելով ապագայի  զարգացման:

Այլ խօսքով՝ լրատուամիջոցները արեւմտահայերէնը կը փոխադրեն թուայնացումի դարաշրջան: Թուայնացած հրատարակութիւնները կը ստեղծեն արեւմտահայերէն խօսողներու առցանց համայնքներ: Ձայնասփիւռը եւ podcast-ները ճիշդ հնչիւններ եւ արտայայտութեան եղանակներ կը հաղորդեն՝ լեզուի ուսուցումը դարձնելով զուարճալի եւ անմիջական: Ընկերային ցանցերու հարթակները կը խթանեն կապերը ամբողջ աշխարհի տարածքին արեւմտահայերէն խօսողներու միջեւ` ստեղծելով համաշխարհային հաւաքականութիւն մը՝ միժամանակ տրամա-դրելով միջոցները լեզուի ուսուցման եւ մշակութային արժէքներու սատարման:

          Ծնողները վճռորոշ դեր ունին

Ծնողները վճռորոշ դեր կը խաղան դպրոցներու եւ լրատուամիջոցներու կողքին արեւմտահայերէնի պահպանման առաքելութեան մէջ: Խորքին մէջ անոնց դերը կը նկատուի հիմքը լեզուի պահպանման ջանքերուն: Ծնողները պարտին ըլլալ առաջին ուսուցիչները երեխայի կեանքին մէջ, առաջին փոխանցողը մշակութային եւ լեզուական ժառանգութեան: Տան մէջ արեւմտահայերէնի քաջալերանքը կ’երաշխաւորէ աշակերտներուն սէրը լեզուին նկատմամբ: Ծնողները իրենք է որ իրենց զաւակներուն պիտի  ծանօթացնեն հայկական սովորութիւնները, աւանդոյթներն ու արժէքները՝ ամրապնդելով լեզուի մշակութային նշանակութիւնը: Լեզուի եւ մշակոյթի այս կապը կենսական նշանակութիւն ունի լեզուի պահպանման համար: Արեւմտահայերէնի նկատմամբ խանդավառութիւն ցուցաբերող ծնողները կրնան իրենց զաւակներուն մէջ լեզուին հանդէպ դրական վերաբերմունք սերմանել:

Ըստ էութեան, ծնողները կը հանդիսանան լեզուի եւ մշակոյթի պահակները ընտանիքին մէջ: Անոնց աշխուժ նուիրուածութիւնը արեւմտահայերէնի տարածման գործին կ’երաշխաւորէ, որ լեզուն պարզապէս դպրոցական պարտականութիւն չըլլայ, այլ ընտանիքի առօրեայ կեանքին կենդանի, շնչառական մէկ մասը:

          Ժամանակակից բառարաններու անհրաժեշտութիւնը

Հայերէնէ օտար լեզուներու բառարանները կարեւոր են լեզու սորվողներու եւ ընդհանրապէս հաղորդակցութեան համար: Սակայն, մեր բառարանները, ընդհանրապէս հին հրատարակութիւններ են եւ չունին հոմանիշներ ու ժամանակակից համապատասխան արտայայտութիւններ: Լեզուն բնականաբար զարգացող վիճակ է եւ երբեմն անհրաժեշտ կը դարձնէ ստեղծագործական յարմարեցումները, մանաւանդ երբ ժամանակակից բառերը չունին իրենց հայերէն համարժէքները: Անծանօթ եզրերու ցանկագրումը իւրաքանչիւրիս կողմէ ինքնին անգնահատելի աշատանք է լեզուի զարգացման համար:

Անհրաժեշտ է որ լեզուի ջատագովները եւ կազմակերպութիւններ համատեղ ճիգ թափեն հայերէն բառարաններու վերաթարմացման եւ մասնաւորաբար արդի եզրերու ընդգրկման առաջադրանքով: Յաճախ, պարզ օրինակի համար, կ’անճրկինք «business» կամ «resource» բառերուն հայերէն հոմանիշ գտնելու, դեռ առանց խօսելու այն անհատնում նոր եզրերուն մասին, որոնք յառաջցած են գիտութեան եւ արհեստագիտութեան զարգացումով, առօրեայ կեանքի թուայնացումով: Ճիշդ է, մենք լեզուի ակադեմիա չունինք, բայց տեղէ մը պէտք է սկսիլ:

Արդիականացած բառարանները անցեալը կը կապեն ներկայի պահանջներուն: Անոնք կ’օգնեն հասկնալու եւ օգտագործելու ժամանակակից արեւմտահայերէնը, որ ժամանակի ընթացքին կը զարգանայ:

Արեւմտահայերէն բառարաններու արդիականացման համար անհրաժեշտ կը նկատուի թուայնացած միջոցներու, ինչպէս՝ կայքէջերու, յաւելումներու (apps) եւ առցանց այլ հարթակներու օգտագործումը: Այս միջոցները ոչ միայն կը դիւրացնեն լեզուական աղբիւրներու աւելի լայն հասանելիութիւնը, այլեւ թոյլ կու տան շարունակական թարմացումներ կատարել՝ քայլ պահելով լեզուական ընդհանուր փոփոխութիւններուն հետ: Թուայնացած հարթակներու օգտագործումով կարելի է արագօրէն որոնել ու գտնել եզրեր, ծանօթանալ հնչիւններուն եւ ուսումնասիրել անոնց օգտագործման եղանակը՝ լեզուն աւելի մատչելի եւ յարմարող դարձնելով ժամանակակից պահանջներուն: Աւելին, արեւմտահայերէնի ջատագովներուն եւ կազմակերպութիւններու միջեւ թուայնացած համագործակցութիւնը կը խթանէ լեզուն հարստացնելու եւ պահպանելու հաւաքական ճիգերը՝ երաշխաւորելով անոր արդիականութիւնն ու կենսունակութիւնը թուայնացման այս դարաշրջանին:

Եզրակացնելով, դպրոցները, լրատուամիջոցները, ծնողները եւ արդիականացած բառարանները միասին կը կազմեն սերունդները կամրջող եւ արեւմտահայերէնի պահպանումը երաշխաւորող ամբողջութիւն մը: Անոնք կը տրամադրեն միջոցները եւ լեզուական աղբիւրները արեւմտահայերէնը ծաղկեցնելու երիտասարդութեան սիրտերուն եւ հայկական սփիւռքի հաւաքական գիտակցութեան մէջ: Իբրեւ լեզուական ժառանգութեան ջահակիրներ՝ անոնք իրենց կարգին կրնան լուսաւորել արեւմտահայերէնի դէպի կենսունակ եւ յարատեւող ապագայ առաջնորդող ուղին:

Ներկայիս հայ քաղաքական միտքը բացայայտօրէն կ’ապրի  կողմնորոշուելու անորոշութիւն մը: Այս օրերուն, «ռուսամէտ» եւ «արեւմտամէտ» հոսանքները դուրս եկած են քաղաքական շրջանակներէն եւ բաւական կարծրացած են հասարակական կեանքին մէջ, երբ պետական մակարդակի վրայ քննուելիք հարցերը անհատական թէ հաւաքական մակարդակներու վրայ կը կ’արծարծուին «ռուսամէտ» կամ «արեւմտամէտ» տրամաբանութեամբ: Այս երկու խումբերը բացասական կարծիք ունին մէկը միւսին մասին եւ անոնք սովորաբար իրենց նախընտրած ուղղութիւնը կը նկատեն կատարեալ բարիք եւ կը «դիւայնացնեն» դիմացինինը:

Կան նաեւ այս առումով չէզոք, կամ, թերեւս աւելի անորոշ կողմնորոշում ունեցող անհատներ եւ խումբեր: Անոնք սովորաբար իրենք զիրենք կը նկատեն «հայամէտ»՝ մերժելով միւս երկուքը, բայց, տարբերելով միւսներէն, անոնց հայամէտութիւնը  հիմնականօրէն ունի յուզական բնոյթ, իսկ տնտեսական ու քաղաքական ծրագիրերու մասին խօսելու ատեն ակամայ կը թեքին այս կամ այն կողմը:

Իրականութեան մէջ, այս կամ այն կողմնորոշուելու խնդիրը հայ ժողովուրդին մօտ գոյութիւն ունի արդէն շատ երկար ժամանակէ ի վեր: Քաղաքական ինքնորոշման այս երկուութիւնը ոչ թէ ռուս-ամերիկեան յարաբերութիւններու պատճառով է, այլ՝ Հայաստանի աւանդաբար շատ կարեւոր խաչմերուկի վրայ գտնուելու հետեւանք:

Հայերու մօտ կողմնորոշման երկբեւեռութեան զօրաւոր դրսեւորումներու կը հանդիպինք նոյնիսկ ասկէ հազար հինգ հարիւր տարի առաջ, երբ Հայաստանի մէջ իրարու դէմ գրեթէ զինեալ պայքար կը մղէին իարու հանդէպ ատելութեամբ լեցուած հայկական իշխանական տոհմերը: Եւ այն ժամանակ եւս քաղաքական երկբեւեռութեան հարց կար: Եթէ ներկայիս վէճը «Ռուսիա թէ Արեւմուտք» ընտրելու միջեւ է, այդ ժամանակ նոյն հարցը կը դրուէր «Հռոմ թէ Պարթեւստան» աւելի ուշ` «Բիւզանդիոն թէ Պարսկաստան», «արաբներ թէ Բիւզանդիոն» եւ այդպէս շարունակ: Նոյնիսկ եղած են ժամանակներ, երբ ընտրութեան հարց կը դրուէր երկու թրքական կամ թուրքմէնական ցեղերու միջեւ: Յատկանշական է, որ նոյնինքն այդ բոլորը կայացուց հայ ազատագրական առասպելը, որուն ընտրեալները կը փոխուէին ըստ աշխարհաքաղաքական իրադրութեան:

Հոս հարցը ոչ թէ թեկնածուներն են, այլ, ինչպէս արդէն նշուեցաւ քաղաքական ինքնորոշման հայեցակարգը: Լայն քննարկման ժամանակ սովորաբար որպէս պատճառ կը բերուի զինուորական օտար ուժերու անընդհատ ներկայութիւնը Հայկական Լեռնաշխարհին մէջ եւ հայերու` ստիպուած ընտրութիւնը «վատին ու վատագոյնին միջեւ»:

Բայց այդ զինուորական գործօնները միակը ու թերեւս ամենակարեւորը չեն: Ռազմական գործողութիւնները համեմատաբար կարճ ու արագ կ’ընթանան ի տարբերութիւն մշակոյթին ու տնտեսութեան, որոնց կայացումը երկարատեւ ու շարունակական գործընթաց կ’ենթադրէ:

Հայկական Լեռնաշխարհը ո՛չ միայն պարզապէս խաչմերուկ է, այլեւ քաղաքակրթական, սկզբունքային տարբերութիւններու խաչմերուկ: Հայկական Լեռնաշխարհը եղած է (որոշ չափով կը շարունակէ մնալ) այն բաժանարար գիծը, որ իրարմէ անջատած է տարբեր հայեցակարգեր ունեցող պետութիւններ, տարբեր մտածելակերպ, բարոյականութիւն, տնտեսութիւն, աշխարհագրութիւն ունեցող հասարակութիւններ: Եւ երբ արեւմուտքն ու արեւելքը սկսած են ճակատիլ, այդ վիճակին մէջ գտնուող հայ ժողովուրդը ստիպուած եղած բաժնուելու երկու աշխարհներուն միջեւ, միաժամանակ իրարու դէմ հանելով հաւասարաչափ կարելիութիւններ: Ու նոյնիսկ յարաբերական խաղաղութեան ժամանակ, Հայկական Լեռնաշխարհի աշխարհագրականօրէն արեւմտեան ու արեւելեան մասերու բաժուած հատուածները կրած են համապատասխանաբար արեւելքի ու արեւմուտքի ազդեցութիւնները:

387-ին, երբ Հայաստան առաջին անգամ պաշտօնապէս բաժանուեցաւ Արեւմուտքի (Հռոմէական Կայսրութիւն) եւ Արեւելքի (Սասանեան Պարսկաստան) միջեւ, յստակ էր, որ տարածաշրջանը պիտի ենթարկուի քաղաքակրթական ազդեցութեան` աւելի որոշակի սահմաններով, այսինքն տարաբաժանումները աւելի յստակ պիտի ըլլային: Անկէ ետք, Հայաստան բազմաթիւ անգամներ վերաբաժանումներու ենթարկուեցաւ տարբեր ուժերու կողմէ եւ ամէն անգամ հայ ժողովուրդի սահմանային հատուածները աւելիով սկսան կրել իրենց կողմի ուժին ազդեցութիւնը:

Սահմանային բաժանումները նաեւ կը նշանակէին, որ աշխարհը երթալով կը փոքրանար: Այլեւս չկային անծայրածիր աշխարհի մասին պատկերացումներ. աշխարհը կը դառնար յստակ գծուած, չափուած հողակտոր: Աշխարհաքաղաքական գործընթացները ոչ միայն փոքրացուցին աշխարհի անվերջանալիութեան մասին պատկերացումները, այլեւ Հայաստանը: Անցեալ դարերու համեմատաբար մեծ ու լայն տարածաշրջանը փոխարինուած է փոքրիկ հանրապետութեամբ մը, որուն բնակիչները, ենթարկուելով քաղաքակրթութիւններու անըդհատ բախումներուն՝ կ’ենթարկուին անոր ազդեցութեան, որ կը դրսեւորուի կեանքի բոլոր ոլորտներուն մէջ:

Երկու աշխարհներու միջեւ յայտնուած հայկական բարդ ու զարմանալի ճակատագիրը լեցուն է հոյակապ եւ աղէտալի էջերով: Կարելի է անվերջ վիճիլ «նախընտրելիներու» եւ «փրկիչներու» մասին, նոյն շրջապտոյտը կրկնել անվերջ, նշել փորձանքները, բայց եւ չմոռնալ, որ այս բոլորին մէջ կայ հաստատուն եւ ամուր երեւոյթ մը, որ իրարու կը կապէ (կը միաւորէ) երկու տարբեր աշխարհներ եւ կը լեցնէ անոնց միջեւ գոյութիւն ունեցող պարապը. այդ հայերն են: Հայերը, ըստ էութեան պատմութեան ընթացքին ունեցած են տաշելու, փափկացնելու, հարուածը թուլացնելու ուժը, եղած են այն զսպանակը, որ թոյլ չէ տուած, որ երկու, իրարու բախող աշխարհները փշրուին հարուածի ուժէն՝ յատկապէս հայկական պետականութիւններու գոյութեան ժամանակ: Թերեւս պէտք է նշել, որ Արտաշէսեաններու, Արշակունիներոպւ, Կուսակալական, Բագրատունեաց ժամանակաշրջաններուն գոյութիւն ունեցած Հայաստանը այն ուժն էր, զոր ճնշելն ու շրջանցելը անկարելի էր եւ զոր պէտք էր հաշուի առնել: Եւ այդ Հայաստանի գոյութիւնը կը զսպէր նաեւ երկու հսկաները: Հայաստան եղած է այն գօտին, սեւի ու սպիտակի միջեւ գտնոուղ այն հատուածը, որ մեղմացուցած է արեւելք-արեւմուտք սկզբունքային տարբերութիւններու ցաւոտ բախումները: Անոր փոխարէն տուժած են հայերը: Այդ ցաւոտ գինը եղած է այն դիրքին եւ նշանակութեան, որ ճակատագրով բաժին ինկած է հայերուն:

Այս բոլորը հարց է, եթէ հայերը չկարողանան վերագտնել իրենց կշիռը եւ դերը տարածաշրջանին մէջ, եւ անփոխարինելի զէնք է, եթէ հայկական պետութիւնը ի վիճակի ըլլայ վերստին դառնալու տարածաշրջանի քաղաքակրթական համադրողը: Այդ մէկը աւելի զօրաւոր զէնք է, քան որեւէ այլ միջոց եւ աւելի կայուն, քան որեւէ համակարգ: Այդ մէկը հայերու վերահսկիչի եւ կարգաւորողի դերն է, զոր հայերը կատարած են միշտ ու յաճախ նաեւ տուժած:

Հայկական զօրաւոր պետութիւնը երաշխիք է երկու աշխարհներու միջեւ չճզմուելու, չքամուելու, քաղաքակրթութիւններու միջեւ միջնորդ ու հաշտարար ըլլալու, սեփական բացառիկութիւնը չկորսցնելու: Հակառակ պարագային, հայերը պիտի շարունակեն ճզմուիլ երկու աշխարհներու միջեւ՝ շարունակաբար փոխելով արեւելք-արեւմուտքի ներկայացուցիչները եւ զերոյի հաւասարեցնելով հայկական ներուժի եւ ներկայութեան դերը սկզբունքներու, մտածելակերպի, հոգեբանութեան ու բարոյականութեան անվերջանալի բախման շրջապտոյտին մէջ:

Թէեւ քաղաքական ճշգրիտ տեղեկութեան փոխանցումը ընդհանրապէս, ըլլա՛յ ներքին, ըլլա՛յ արտաքին ճակատներու վրայ, գրեթէ անկարելի է անոր բնորոշ յարաբերականութեան պատճառով, սակայն Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ գործող հայկական քաղաքական կուսակցութիւնները կանոնաւորաբար դասակարգելու որեւէ փորձ աւելի կը բարդացնէ այս առաքելութիւնը: Հայկական քաղաքական կեանքը պարզապէս կուսակցութիւններու այլազան խառնուրդ է: «Այլազան» եզրը, սակայն, դժուար թէ պատկերացում մը տայ այն մեծ-մեծ  զանգուածին մասին, որոնք կուսակցութիւններ կը կոչուին Հայաստանի մէջ: Եթէ տեղեկութեանց ամբողջացումի եւ դասակարգումի համար դիմենք լրատուամիջոցներուն, աւելի եւս կը բարդանայ Հայաստանի մէջ գործող կուսակցութիւնները ճշդելու եւ զանոնք դասակարգելու աշխատանքը: Կրնամ վստահեցնել, որ այս յօդուածը կրնայ քանի մը տարբերակներ ունենալ, որովհետեւ երբ փորձենք աշխարհահայեացքի եւ ուղեգիծի դասակարգում կատարել, նոյն քաղաքական կուսակցութիւնը կրնայ զետեղուիլ տարբեր վերնագիրներու տակ, երբեմն նոյնիսկ՝ հակասական ուղղութիւններու մէջ:

Այսուհանդերձ, ցանկ մը կազմելու նպատակով պէտք է ձեւ մը որդեգրել: Նախընտրութիւնս կ’երթայ ձախ, կեդրոն (լիպերալներ), աջ կեդրոնամէտ եւ աջ (ազգայնականներ) բնորոշումներուն: Իմ կարծիքովս, աւանդական դասակարգումը գործնական մօտեցում մը չէ եւ միայն կը նպաստէ յաւելեալ շփոթի յառաջացումին: Կրնանք զանոնք բաժնել նաեւ ներքին եւ արտաքին քաղաքական կեանքի մէջ ըստ անոնց դերակատարութեան եւ աշխարհայեացքին:

Ներքին կեանքի մէջ

• Իշխող կուսակցութիւնը
• Իբրեւ կառուցողական ընդդիմութիւն ներկայացող կողմեր (մասնաւորաբար արտախորհրդարանական)
• Բիրտ ընդդիմութիւնը: Այս դասակարգումին տակ ներկայացող կուսակցութիւնները երբեմն հաւասարապէս անհանդուրժող են իրարու նկատմամբ: Զանոնք նաեւ կարելի է բաժանել երկու ենթախումբի.
• Ընդդիմութիւն խորհրդարանին մէջ
• Ընդդիմադիր խորհրդարանէն դուրս

Արտաքին քաղաքական առեւելումներ

• Ուժեր, որոնք կը նկատուին համակիր Ռուսիոյ
• Ուժեր, որոնք կը նկատուին արեւմտամէտ եւ հակառուս
• Ուժեր, որոնք իրենք զիրենք կը ներկայացեն իբրեւ ո՛չ արեւմտամէտ, ո՛չ ալ ռուսամէտ

Նախքան կազմելիք ցանկիս վրայ գտնուող քաղաքական կուսակցութիւններու քննարկումը, կ’ուզեմ մատնանշել անսովոր երեւոյթ մը: Նկատի ունենալով, որ Հանրապետութիւնը ունի շուրջ 3 միլիոն ժողովուրդ, ուշագրաւ է այն, թէ աւելի քան 100 խմբակցութիւններ կը պնդեն, որ իրենք կը ներկայացնեն քաղաքական կուսակցութիւն մը եւ դիմած են գրանցման: Մեծ կուսակցութիւններէն ոմանք յաճախ կը նշեն, որ իրենց ընդդիմախօսները հաւանաբար հազիւ 20 գործունեայ անդամ ունին…

Նաեւ, կ’ուզեմ նշել այն հիմնական նկատողութիւններ, զորս քաղած եմ իմ շփումներէս արեւմտահայերու հետ, որոնք Հայաստան վերադարձած են մնայուն բնակութեան համար, եւ ընդհանրապէս սփիւռքահայերէն, ներառեալ՝ Միջին Արեւելքի հայերը, որ սփիւռքահայերը ընդհանրապէս ծանօթ չեն Հայաստանի ներքաղաքական կեանքին եւ հոն գործող քաղաքական կուսակցութիւններուն:

Տակաւին, Հայաստանի մէջ սփիւռքահայերու մեծամասնութեամբ տեղի ուեցած հաւաքներու ընթացքին, նշմարած եմ, որ առաջ կը նետուին քաղաքական առաջադրանքներ, որոնք սփիւռքեան մօտեցումներ են եւ չեն պատշաճիր հայաստանեան իրականութեան: Անհեթեթ է նաեւ այն տեսակէտը, թէ սփիւռքահայ կուսակցութիւնները ներգործոն դերակատարութիւն ունին Հայաստանի մէջ: Ապա ինչպէ՞ս բացատրել աւելի քան 100 կուսակցութիւններու առկայութիւնը եւ ընդհանրապէս ընտրութիւններուն սփիւռքահայ կուսակցութիւններու ստացած այն չնչի՛ն համեմատութիւնները:

Սակայն, շատերը կրնան առարկել այս նկատողութեան: Ճշմարտութիւնը այն է, որ հանրապետութեան մէջ ապրող արեւելահայերուն մեծ տոկոսը նուազագոյն հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ քաղաքական կուսակցութիւններու նկատմամբ: Շատ հաւանաբար, կամ գրեթէ հաստատ, Հայաստանի քաղաքացիներուն շուրջ 85%-ը երբեք չէ անդամագրուած որեւէ կուսակցութեան եւ ուղղակի առնչութիւն չունի անոնց հետ:

Վերադառնալով մեր նիւթին, այս եւ յառաջիկայ յօդուածներով կը սկսինք ներկայացնել Հայաստանի մէջ գործող կուսակցութիւնները:

Իշխող կուսակցութիւնը. «Քաղաքացիական պայմանագիր»

Իշխանութեան հասած է 2018-ին թաւշեայ յեղափոխութեան շնորհիւ:

Անոնք յաճախ կը բնութագրուին իբրեւ populist, նոր-ազատական (neoliberal): Չէզոքներու համար այս կուսակցութիւնը կը նկատուի որպէս ազատական կուսակցութիւն, կեդրոն:

Կուսակցութիւնը ինք յայտարարած է, որ չունի յստակ գաղափարական «իզմ», ուստի իրենք զիրենք չեն նկատեր, օրինակ, «ազգայնական կամ ընկերվարական»: (մանրամասնութեան համար՝ սեղմել)

Քաղաքացիական Պայմանագիր իշխող կուսակցութիւնը Հայաստանի Ազգային Ժողովին մէջ մեծամասնութիւն ապահոված է 7-րդ եւ 8-րդ երեսփոխանական ընդհանուր ընտրութիւններուն՝ վերանկախացումէն ետք: (Պաշտօնական կայքէջը՝ հոս)

Ընտրութիւններ

Ընտրութիւն	Դաշինք	Ձայներ	%	Աթոռներ	+/–	Դիրք	Կառավարութիւն
2018	«Իմ Քայլը»	884,456	70.43	82 / 132	77	առաջին	Կառավարութիւն
2021	Առանձին	688,761	53.95	71 / 107	11	առաջին	Կառավարութիւն

 Խորհրդարանական ընդդիմութիւն

Խորհրդարանական երկու ընդդիմադիր գոյութիւն ունի, հիմնականը «Հայաստան» դաշինքն է, կայ նաեւ «Պատիւ Ունիմ» դաշինքը:

2021-ի ընտրութիւններուն

«Հայաստան» դաշինք	269,481 ձայն	21.11%	29 Աթոռ
«Պատիւ Ունիմ» դաշինք	66,650 ձայն	5.22%	7 Աթոռ

«Հայաստան» դաշինք (մանրամասնութիւնները՝ հոս)

Նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարեանի, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան եւ այլ խմբակցութիւններու միջեւ դաշինք մը: Այսօր, մեծագոյն ընդդիմութիւնն խորհրդարանին մէջ. ան կը փորձէ բողոքել թէ՛ խորհրդարանին, եւ թէ՛ փողոցներուն մէջ:

Առաջնորդ	Ռոբերթ Քոչարեան
Կարգախօս	Դէպի ուժեղ Հայաստան
Հիմնադիր	Ռոբերթ Քոչարեան Իշխան Սաղաթելեան (ՀՅԴ) Վահէ Յակոբեան (ՎՀԿ)
Հիմնադրուած	9 Մայիսի 2021
ՀՀ Ազգային ժողով	29 / 107
Երեւանի աւագանի		0 / 65

Ըստ 20 Յունիս 2021-ին կայացած արտահերթ խորհրդարանական ընտրութիւններու արդիւնքներուն, «Հայաստան» կուսակցութիւններու դաշինքը ստացած է ընդհանուր ձայներու 21.09%-ը, 29 աթոռ, որոնց մէկը ասորական համայնքի ներկայացուցիչ է:

Հայաստան խմբակցութեան ղեկավարն է Սեյրան Օհանեան, քարտուղարը` Արծուիկ Մինասեան:

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն (Մանրամասնութիւններ՝ հոս)

ՀՅԴ-ն ընկերվարական կուսակցութիւն է եւ անդամ է Ընկերվար Միջազգայնականին: Ծանօթ է նաեւ իր ազգայնական սկզբունքներով: Ներկայիս մաս կը կազմէ «Հայաստան» դաշինքին: Հայաստանի մէջ զայն կը նկատեն Ռուսիոյ հետ դաշինքի կողմնակից կուսակցութիւն:

Թերթ	Ամսագիր «Դրօշակ» Մետիա «Երկիր Մետիա»
Հայաստանի Ազգային ժողով	10 / 107
Լիբանանի խորհրդարան	3 / 128
ԼՂՀ Ազգային ժողով	3 / 33
Կայքէջ	arfd.am

Պետրոս Մանուկեան

(Շարունակելի)

Վերջերս ժողովուրդը եւ մասնաւորաբար երիտասարդները հետաքրքրող հիմնական նիւթ դարձած է Artifical Intelligence-ի (Արուեստական Իմաստութեան) հարցը, որ կեանքի բնական ընթացքը արմատական փոփոխութեան կ’ենթարկէ ու կրնայ սպառնալ մեծ թիւով աշխատաւորներու եւ պաշտօնեաներու աշխատազրկման։

Բնականաբար որեւէ նոր գիւտի ընդառաջ կը տիրէ վերապահութիւն, նախազգուշութիւն եւ թերահաւատութիւն, սակայն հետզհետէ տեսնելով անոր անմիջական ներթափանցումը առօրեայ կեանքին մէջ, կ’ընտելանանք ու կ’ընդունինք՝ զայն նկատելով մեր կեանքի անբաժանելի մէկ մասը։ Այսօր Արուեստական իմաստութիւնը այդ կամուրջին սեմին է ու շատ հաւանաբար պիտի ըլլայ այս դարը նկարագրող վերնագիրը։ Այսպիսի այժմէական ու լուրջ հարց մը արժանի է վերլուծման եւ քննարկման։ Մօտէն սերտած ու հետեւած ըլլալով Հելսինքի Համալսարանին կողմէ արուեստական իմաստութեան ծանօթացման շուրջ կազմակերպուած դասընթացքի մը, կ’ուզեմ լուսարձակի տակ առնել զայն ու աւելի մօտէն ծանօթացնել այս «խորհրդաւոր հիւրը», ապագայի փրկարար թէ ջարդարար տարրը՝ անդրադառնալով անոր ծագումին եւ արդէն իսկ ծանօթ ձեւերուն եւ ընթացքին։ Արդեօք իսկապէս ան կը գերազանցէ՞ մարդկային իմաստութիւնն ու կարողութիւնը, թէ՝ պարզապէս չափազանցուած են մտահոգութիւնները ու կը խափանեն անոր առաւելութիւնները։

Արուեստական իմաստութիւնը առաջին անգամ նշուած է անգլիացի Ալէն Թիւրինկ (1912-1954) մաթեմաթիկոսին կողմէ, որ համակարգչային գիտութեան (computer science)-ի հայրը կը նկատուի։ Արուեստական իմաստութեան մէջ անոր ամենայայտնի ներդրումը եղած է «նմանողութեան խաղը» (imitation game) կամ (Turing test)-ը, ուր հարցաքննողը նոյն հարցումը կ’ուղղէ երկու անծանօթ խաղցողներու, որոնցմէ մէկը մարդ է, իսկ միւսը՝ համակարգիչ. երբ ան չկարողանայ զանազանել զանոնք, համակարգիչը յաղթական կու գայ այս քննութեան մէջ։

Մինչ արուեստական իմաստութիւնը ինչպէս իր կոչումը կը վկայէ «արուեստական» է, ոչ մէկ ձեւով չի փոխարիներ մարդ արարածին ապրումներն ու երեւակայութիւնը։ Իսկ թէ ինչպէ՞ս կ’աշխատի, կարելի է ամենապարզ ձեւով բացատրել այս խրթին մեքանիզմը, համակարգչային գիտութեան (computer science)-ի ստորաբաժանումը, որ կ’օգտագործէ տուեալներու գիտութիւնը (data science) եւ կրնայ խորապէս  ուսումնասիրել այս կուտակուած թուային տուեալները (digital data) եւ անոր հիման վրայ կատարելագործել ու հասնիլ վերջնական արդիւնքի։ Երկու յատկութիւններ կը բնորոշեն արուեստական իմաստութիւնը. Առաջին՝ ինքնավարութիւն (autonomy), այսինքն բարդ միջավայրի մէջ աշխատելու կարողութիւն, առանց օգտագործողի մշտական կառավարման ու հետեւողութեան. երկրորդ՝ յարմարութիւն (adaptivity), այսինքն տուեալներէ մեկնելով կատարելագործելու կարողութիւն։

Հարկ է գաղափար մը տալ տուեալի (data)-ի մասին, մեքենայական ուսուցման եւ արուեստական իմաստութեան ամենակարեւոր բաղադրիչը, որ կը վերաբերի այն տեղեկութեան որ վերածուած է ելեկտրոնային ձեւի ու կը դիւրացնէ գիտելիքի մշակումն ու փոխանցումը:  Իսկ այս մէկը կ’արտադրուի գոտաւորման (coding)-ի միջոցաւ, որ կը պահանջէ յատուկ ծրագիր մը (programming language), որ կարողութիւնը ունի մարդկային հրահանգները վերածելու մեքենաներու կողմէ հասկնալի յատուկ հրահանգներու եւ տեղեկութիւններու։

Աւելի յստակ պատկեր մը տալու համար ահա շօշափելի օրինակներ, թէ ինչպէս արուեստական իմաստութիւնը արդէն իսկ թափանցած է մեր առօրեայ կեանքին մէջ։ Ընկերային ցանցերու մէջ դէմքեր ճանաչելու արուեստի հմտութիւնը՝ ինքնապիտակում (face recognition and automatic tagging), նկարներու բովանդակութիւնը փոխելու եւ զանոնք  ներկայացնելու տարբեր ձեւերով, ինչպէս նաեւ (avatar)-ը, որ շինծու կերպարներ են եւ կը կրկնեն մարդկային շարժուձեւերը։

Ասոնց կողքին բազմաթիւ են արհեստագիտութեան (technology) անակնկալ ու անհաւատալի գիւտերը, որոնց ծանօթ ենք գիտական առասպելական (science fiction) ժապաւէններէն եւ մօտ ապագային պիտի բացայայտուին. ինչպիսին են՝ ինքնավար մեքենաներ ու նաւեր (self-driving cars and autonomous ships) եւ բաշխող ռոպոթներ (delivery robots)։

Ուրեմն թէեւ շատ են արուեստական գիտութեան օգուտները եւ մեծ ոստումներ ու խոստումներ կան ապագայի կեանքը բարեփոխելու առումով, ինչպէս վերոյիշեալ օրինակները, կը տեսնենք թէ մենք արդէն անգիտակցաբար կը գործածենք արուեստական գիտութիւնը՝ օգտագործելով համացանցը, համակարգիչը եւ հեռախօսը, որոնք կ’ընդգրկեն արուեստական գիտութեան զանազան ձեւերը։ Սակայն, վերջերս տարբեր երկիրներու մէջ զանազան ասպարէզներու բազմաթիւ պաշտօնեաներ այն մտավախութեան մէջ են, թէ արուեստական իմաստութիւնը մօտ ապագային առաջնահերթութիւն ստանալով պիտի փոխարինէ զիրենք, մանաւանդ որ մեքենաները կրնան 24 ժամ աշխատիլ առանց յոգնելու։ Հետեւաբար զայն նկատած են որպէս մեծագոյն մրցակից ու սպառնալիք, եւ անընդհատ ցոյցեր կը կազմակերպեն պահանջելով աշխատանքային պաշտպանութեան անմիջական ծրագիրներ։ Վերջերս Հոլիուտի դերասանական խումբեր այս հարցով մեծ ցոյցեր կազմակերպեցին Գալիֆորնիոյ մէջ։

Տեղին է նշել թէ այսօր բոլոր յայտնուած մեթոտները կ’իյնան (Narrow Artificial Intelligence)-ի տակ. այսինքն՝ իւրաքանչիւր գործիք կամ ելեկտրոնային մեքենայ կրնայ կատարել միայն մէկ պարտականութիւն։ Օրինակ՝ սպասարկող ռոպոթ մը անկարող է միեւնոյն ժամանակ ինքնաշարժ քշել։ Հետեւաբար (General Artificial Intelligence)-ը կը մնայ հեռու իրագործումէ, ուր մէկ մեքենայ կրնայ բազմաթիւ պարտականութիւններ կատարել ու գերազանցել մարդկային իմաստութիւնն ու կարողութիւնը։

Ներկայիս ընդհանրացած են ChatGPT, Jasper Chat, Bard AI եւ նման այլ հարթակներու (platforms) անուններ, որոնք արուեստական իմաստութեան արդիական, մօտաւորապէս նոյնանման ու ընդհանրացած համակարգի վրայ հիմնուած են եւ մաս կը կազմեն մեր վերը նշած Narrow Artificial Intelligence ընտանիքին։ Օրինակ՝ Chat GPT-ն համակարգչային ծրագրաւորման լեզուի յատուկ գործընթաց մըն է, որ կ’առաջնորդուի AI արհեստագիտութեամբ ու թոյլ կու տայ երկխօսութիւն ստեղծելու մարդոց եւ մեքենաներու միջեւ։ Այս համակարգը կրնայ մարդուն ծառայել եւ օժանդակել տարբեր ոլորտներու եւ զանազան պարտականութիւններու մէջ. ինչպէս՝ նամակագրութիւն, թարգմանութիւն, բժշկական թելադրանքներ, ուսողութեան խրթին հարցումներ լուծելու կարողողութիւն եւ առետրական հետազօտութիւն կատարելու ունակութիւն եւ այլն։

Այսպիսի լուրջ երկսայրի խնդրի մը ընդառաջ է մարդկութիւնը, որուն հետեւանքը միայն ժամանակը ցոյց կու տայ թէ առաւելութիւնները պիտի գերակշռեն կամ անպատեհութիւնները։ Ակնյայտ է թէ մեզի ծանօթ բաւական գործեր հիմնովին փոփոխութեան պիտի ենթարկուին եւ աշխատանքային շուկան պիտի պահանջէ այս ոլորտին մէջ հմտացած պաշտօնեաներ։ Ուստի, անհրաժեշտ է որ կրթական մարմինները շարժին այս ուղղութեամբ եւ դասացուցակներու մէջ աւելցնեն գոտաւորման (coding)-ի յատուկ դասընթացքներ, նոր սերունդը պատրաստելու այս ուղղութեամբ։

Ոեւէ անհատ եւ հասարակութիւն ունի իր նպատակներն ու ցանկութիւնները: Ունի նաեւ իր շատ յանդուգն ծրագիրները, որոնց իրականացման մասին մտածելը միայն հաճոյք կը պատճառէ: Այլ խօսքով, ունի երազանք մը կամ երազներ: Եւ այդ երազանքին հետապնդումը երբեմն կը վերածուի ծրագրուած ռազմավարութեան, երբեմն ալ ծիածանին հասնելու ձախող փորձի մը:

Երազանքները տարբեր են: Տարբեր են նաեւ զանոնք փայփայող մարդիկն ու հասարակութիւնները:

Այսօր աշխարհի մէջ կան տարածուած բառակապակցութիւններ, ինչպէս՝ «ամերիկեան երազանք»ը (The American Dream): Ամերիկեան երազանքը ծանօթ է շատերուն. ֆիլմեր կան այդ մասին եւ անոր քարզչութիւնը կը կատարուի մեծ թափով: Ամերիկեան երազանքը տարբեր է իւրաքանչիւրին եւ ըլլալով բաւական անորոշ` կը հետապնդէ ամերիկեան պետութեան ձեռքբերումները քարոզելու եւ Ամերիկա բնակողներու իտէալականացած կեանքը նկարագրելու, փրոփականտելու նպատակ մը: Այդ երազանքը, որ ամերիկացիին համար մէկ բան է, իսկ հոն գացողին համար ուրիշ` հիմնականօրէն կը պահէ իր իմաստը: Ամերիկեան երազանքի յատկանշական օրինակ մըն է իտալացիի մը մասին շրջող առակ-պատմութիւնը:

Իտալացի մը Ամերիկա կ’երթայ: Ան նախ կը սկսի բանուոր կամ մատուցող աշխատիլ, եւ այդ միջոցին՝ նաեւ անգլերէն սորվիլ ու ընտելանալ ամերիկեան ապրելակերպին: Ժամանակի ընթացքին, ան կը ստանայ աշխատելու եւ ապրելու բոլոր իրաւունքները եւ քիչ մըն ալ գումար հաւաքելով, փոքրիկ խանութ մը կը վարձէ եւ կը սկսի հոն իտալական պիցցա վաճառել: Կ’անցնին տարիներ, իտալացին յաջողութեամբ կը շարունակէ աշխատիլ եւ փոքր խանութը կը վերածուի ճաշի մեծ վաճառատան մը: Ան կը ստանայ Միացեալ Նահանգներու քաղաքացիութիւն, կ’ամուսնանայ, զաւակները կ’ուղարկէ ամերիկեան քոլէճ, ան կը վճարէ իր տուրքերը, կը հարստացնէ Ամերիկան եւ եւ կը հարստանայ ինքը:

Միացեալ Նահանգներ մեկնելէ 15 տարի ետք, իտալացին կ’որոշէ իր արձակուրդը անցնել իր հայրենիքին մէջ: Ան կու գայ Իտալիա, նուէրներ կը բերէ իր բարեկամներուն, կը պատմէ, որ տէր է իտալական ճաշի մեծ ցանցի եւ արտադրութեան, թէ իր զաւակներէն մէկը ընդունուած է Հարվըրտ, իսկ միւսը` սկաուտ է, եւ թէ ինքը հարուստ է եւ միտքը հանգիստ:

Այս ամերիկեան երազանքն է: Ամերիկեան երազանք` իտալական ձեւով: Ամերիկան յաջողած է ինքզինք ներկայացնել որպէս երազանքներու երկիր: Բազմաթիւ հայեր, նաեւ Հայաստանի Հանրապետութենէն կը մեկնին Միացեալ Նահանգներ` հարստանալու, աւելի լաւ ապրելու համար: Կ’երթան հայու ամերիկեան երազանքին ետեւէն: Իսկ ո՞րն է հայկական երազանքը: Ինչի՞ մասին կ’երազեն մեր հայրենակիցները Հայաստանի մէջ եւ ի՞նչ կ’երազէ Հայաստանի քաղաքացին ընդհանրապէս:

Հայկական երազանքը այս պահուն բաւական խայտաբղէտ ու անորոշ բան մըն է: Ընդհանուր առմամբ, հիմա երազանք է համահայկական մեծ եւ զօրաւոր, պաշտպանուած պետութիւնը…ըսենք Տիգրան Մեծի կայսերական սահմաններով եւ Կիլիկիան ալ մէջը: Հայկական երազանք է Ցեղասպանութեան ճանաչումն ու հողերու վերադարձը: Արդէն երազանքի նման բան մը դարձած է Արցախի միացումը Հայաստանի Հանրապետութեան: Կար ժամանակ որ երազանք էր պետութիւն ունենալը, աւելի առաջ` թուրքերէն ազատիլը:

Հայկական երազանքը գործնական ըլլալէ հեռու բան մըն է, ուր մեծ տեղ ունի օտարին բաժինը: Մեր երազանքներու Հայաստանը կը հովանաւորեն եւ կը յարգեն աշխարհի հզօր ու մեծ պետութիւնները: Մեր երազանքին մէջ, հայկական Սփիւռքը միացեալ է, իսկ Հայաստանը՝ ֆուտբոլի աշխարհի ախոյեան, ինչպէս նաեւ՝ երազանք է ամիսը 500 տոլար աշխատավարձը, փոքր ինքնաշարժ մը ունենալը, կամ երկու ամիսը անգամ մը նոր կօշիկ գնելը: Ահա՛ այսքա՛ն տարբեր եւ այսքա՛ն անորոշ է Հայկական երազանքը:

Ի տարբերութիւն աշխարհի, հայկական երազանքը չ’ենթադրեր գործնական որեւէ քայլի որդեգրումը: Եթէ թրքական թուրանի մասին երազանքը կ’ենթադրէ գրաւել Կ. Պոլիսէն մինչեւ միջին Ասիա ու այլ տարածքներ, եւ կը փորձեն իրականացնել այդ բոլորը, եթէ ատրպէյճանցիները կ’ուզեն վերագրաւել Արցախը, «վերականգնել Մեծ Ատրպէյճանը» եւ յաջողութիւններ կ’արձանագրեն, եթէ Ռուսիան կ’ուզէ վերգտնել Խորհրդային Միութեան ժամանակի իր հզօրութիւնը եւ հիմա բաւական ծանր քաղաքականութիւն կը վարէ միջին Ասիոյ, Անդրկովկասի մէջ, պատերազմ` Ուքրանիոյ մէջ, եւ այս բոլորը երկրային, այսպէս ասած մտածուած ցանկութիւններ են, ապա հայկական երազանքը շատ մշուշապատ է եւ յարափոփոխ: Հայկական երազանքի պարագային ոչ մէկ գործնական քայլ չ’առնուիր եւ երազանքը մնայուն տեղատուութեան մէջ է:

Անհրաժեշտ է, որ մենք հաւատանք մեր երազանքին: Այդ մէկը կարելի կը դառնայ միայն այն պարագային, երբ մեր երազանքները դառնան աւելի հասկնալի, աւելի պարզ եւ աւելի ձեւակերպուած: Ինչպէս կը նշէր Րաֆֆի իր յօդուածներէն մէկուն մէջ՝ յոյսի երկու տեսակ կայ, մէկը, որ մարդը կը դարձնէ նախանձախնդիր իր ուզածին հասնելու համար եւ միւսը, որ կը մղէ անգործութեան եւ յաւերժ սպասումի, թէ օր մը փրկութիւնը կու գայ տեղէ մը: Րաֆֆի օրինակ է կը բերէ անօթի հաւը, որ երազին մէջ ցորեն կը տեսնէ եւ կը սկսի կտցահարել իր ոտքերը: Նման երազանքով կ’ապրին ոչ միայն անհատներ, այլեւ ամբողջ ժողովուրդներ եւ այդ բոլորը ի վերջոյ հասարակական մտախտի (psychosis) կը յանգի: Այդ յիմարին երազանքն է: Այդ անբնական երազանք է, ինչպէս մէկը օր մը ոսկի կը պահէ հողին մէջ եւ օր մը մենք կը գտնենք այդ ոսկին: Րաֆֆի կ’առաջարկէ ուշադրութիւն դարձնել այն հանգամանքին, որ ծոյլ եւ ճնշուած ժողովուրդներու հեքիաթներուն մէջ ուրիշին պահած ոսկին գտնելու բազմաթիւ օրինակներ կան:

Անհրաժեշտ է, որ հայկական երազանքը ըլլայ աւելի առարկայական, աւելի հասանելի: Անհրաժեշտ է, որ հայկական երազանքը ոչ թէ մնայ անհասանելի բան մը, այլ նաեւ հայերը հաւատան որ այդ մէկը կարելի է իրականացնել օր մը: Անհրաժեշտ է, որ հայկական երազանքը ըլլայ ոչ թէ օտարին կողմէ կամ աստուածային միջնորդութեամբ ստացուող բան մը, այլ այդ երազանքը իրագործողները նոյնինքն մենք ըլլանք: Այդ պատճառով, անհրաժեշտ է նախ եւ առաջ փոխել մեր վերաբերումը պետութեան ու պետական հաստատութիւններու հանդէպ: Երբ սկսինք մեր երազանքին մեկնակէտը նկատել Հայաստանի Հանրապետութիւնը, այդ պահէն սկսեալ հայկական երազանքը կը դառնայ Հայաստանի Հանրապետութեան նպատակ` աւելի մտածուած, աւելի տրամաբանուած ու հաւասարակշռուած, աւելի գործնական:

Դժբախտաբար մեր մօտ ցարդ նախանշաններն անգամ չկան այդ ուղղութեամբ: Նոյնիսկ Արցախեան երկորդ պատերազմէն յետոյ ալ մենք տակաւին կը շարունակենք երգել «ելնենք Սասուն, մտնենք Վան», միաժամանակ չհասկնալով, թէ այդ մէկը որքանով իրական է կամ կարելի: Իսկ գլխաւոր հարցը այն է, որ մենք նոյնիսկ պատկերացում չունինք, թէ ի՞նչ պէտք ընել, որ Արցախը մնայ հայկական, Վանն ու Մուշը կրկին հայկական դառնան:

Այսօր Հայաստան տնտեսական շատ լուրջ խնդիրներ կը դիմագրաւէ եւ նոյնիսկ միջին աշխատավարձով ապրող մարդիկ չեն կրնար ամսական ուտելիքի, ելեկտրականութեան, կազի, վառելանիւթի, վարկերու, հագուստի եւ կօշիկի ծախսերը հոգալ: Եւ այդ պայմաններուն մէջ, երբ այդ նոյն հայը կը սկսի երազել կայսրութեան մասին, արդէն հարց կը յառաջանայ, թէ որքանո՞վ ընդհանրապէս Հայաստանի քաղաքացին մտածուած կը նայի ինքն իրեն եւ իր շրջապատին:

Մէկ կողմէ միջին հայը կ’երազէ կայսրութեան մասին, իսկ միւս կողմէ ան չի կրնար իր սեփական տարրական հարցերը լուծել: Որքանո՞վ իրապաշտ է այս զուգորդութիւնը:

Այսօր հայկական հասարակութեան մէջ իրապաշտ եւ մտածուած վարքագիծը բաւական թոյլ է: Այսօր, տարուած ըլլալով Սեւրով, հայերը կը մոռնան, որ գոյութիւն ունի հայկական պետականութիւն մը եւ այդ պետութիւնը ազգային երազանքը պիտի վերածէ քաղաքական նպատակի: Մենք տակաւին չենք հասած պետական մակարդակի. կը շարունակենք երազել ազգային-հայրենական սկզբունքով, մինչդեռ անհրաժեշտ է այդ բոլորին պետական լրջութիւն տալ:

Այս հարցին մէջ անշուշտ մեծ դեր ունի ընկերային, տնտեսական եւ կենցաղային իրավիճակը: Որքա՛ն հարուստ եւ կուշտ է հասարակութիւնը, այնքա՛ն աւելի վստահ ու համարձակ կը դառնայ ան: Որքա՛ն աւելի զօրաւոր է, այնքա՛ն աւելի ինքնավստահ ու գործնական կը դառնայ եւ այնքա՛ն աւելի գործնական կը դառնան անոր երազներն ու ցանկութիւնները: Եթէ հայ հասարակութիւնը չկարենայ իր կամքը ձուլել հայ պետականութեան ու Հայաստանի Հանրապետութեան շուրջ, Հայաստանի Հանրապետութիւնը չդարձնէ իր ելակէտային հիմքը, իր ամէն ինչը, հայկական երազանքը կը շարունակէ մնալ բարի, վառ, գունաւոր, ազնիւ, բայց ոչ կիրարկելի ու անկարելի բան մը:

Յատուկ՝ Տարբերակ21-ին

Վերջերս հրապարակային քննարկման նիւթ կը դառնայ «փափուկ ուժ» (soft power) եզրը եւ անոր դերակատարութիւնը հայ իրականութեան մէջ: Փափուկ ուժի յղացքը հասկնալու համար բնականօրէն պէտք է դարձնել մետալը, ուր իշխող է «կարծր ուժ»ը (hard power). առանց մէկուն կարելի չէ հասկնալ միւսը:

«Փափուկ ուժ» եւ «կարծր ուժ» հասկացութիւններուն հեղինակը կը հանդիսանայ Հարվըրտ համալսարանի դասախօսներէն քաղաքագէտ Ժոզֆ Նայ (Joseph Nye): Իր 1980-ական թուականներէն սկսեալ առաջադրած գաղափարները բիւրեղացած են, արդէն դասական դարձած «Փափուկ ուժ. համաշխարհային քաղաքականութեան մէջ յաջողութիւն» (2004) գիրքին մէջ: Նայի այս աշխատութիւնը լայնօրէն և յաճախակի օգտագործուող աղբիւր եւ յղում է, քաղաքական առաջնորդներու եւ դերակատարներու, մամուլի գործիչներու, գիտաշխատողներու եւ բազմաթիւ շահագրգիռ կողմերու համար: Երբեմն նոյնիսկ իր հիմնական պարունակէն դուրս կամ սխալ ձեւով օգտագործուած են Նայի գաղափարները:

Ըստ Նայի սահմանումին, «փափուկ ուժը» կը վերաբերի պետութիւններու կամ երկիրներու ուրիշներու վրայ ազդելու կարողութեան՝ գրաւչութեան եւ համոզումի մեթոտներու, որոնք կը ծագին երկրի մը մշակոյթէն (լայն իմաստով), քաղաքական իտէալներէն եւ քաղաքականութենէն:  Մինչդեռ «կարծր ուժը» կ’ընդգրկէ պարտադրանքի, ռազմական ուժի եւ տնտեսական լծակներու օգտագործումը յատուկ նպատակներու հասնելու կամ երկրի մը նպաստաւոր արդիւնքներ ձեռք ձգելու համար: Նայ կը պնդէ, որ ուժի կիրառութեան երկու ձեւերն ալ վճռորոշ են պետութեան մը արտաքին քաղաքականութեան մէջ, որովհետեւ «փափուկ ուժը» կը խթանէ կայուն յարաբերութիւններն ու ազդեցութիւնը, մինչդեռ «կարծր ուժը» լուծում կը բերէ կարճաժամկէտ նպատակներու բիրտ ուժի գործածութեան միջոցով:

Փափուկ ու կարծր ուժերու կիրարկման աշխարհահայեացքի այս լայն շրջագիծէն անդին՝ եթէ աւելի նեղ դիտանկիւնէ նայինք հայկական կեանքի ներքին դրսեւորումներուն, մանաւանդ ինքնութեան վերաբերող մօտեցումներուն, կը տեսնենք որ «հայկական կարծր ուժ» կ’օգտագործուի յատկապէս «դասական» կառոյցներու կողմէ: Հայկական ինքնութիւնը եւ մշակոյթը կը դիտարկուին խիստ ազգայնական կամ պարտադրական (essentialist) մօտեցումով:

Տասնամեակներով, սփիւռքի «աւանդական» կառոյցները իրենց կանոնական մօտեցումները ունեցած են հայկական ինքնութեան մասին եւ ունին իրենց ձեւակերպումները եւ արդարացումները «հայու» սահմանումներուն նկատմամբ: Մէկ կողմէ կայ «կարծր ուժ»ի կիրարութիւն՝ ինքնութեան մասին ենթադրութիւններ եւ «քաղաքականապէս ճիշդ» սահմանումներ, ակնկալութիւններ եւ մեկնաբանութիւններ թէ «ո՞վ է հայը»: Այս «կարծր» մօտեցումը ունի վճռորոշ չափանիշներ. օրինակ՝ հայերէն խօսիլ, հայ «արիւն» ունենալ, ազգին ու հայրենիքին հանդէպ պարտաւորութիւններ ունենալ, եւալյն:

Միւս կողմէ, 21-րդ դարուն, ինքնութեան «փափուկ ուժ»ը տարբեր դրսեւորում ունի: Նոր ինքնորոշուած եւ հաստատուած «հայկական ինքնութիւնները» կը գերակշռեն աշխարհով մէկ սփռուած յետցեղասպանութեան երրորդ եւ չորրորդ սերունդի հայկական շրջանակները: Անոնց շարքին են, օրինակ, ոչ միայն գծիկներով բաժնուած հայերը (ամերիկա-հայ, լիբանանա-հայ, ռուսա-հայ եւ այլն), այլեւ տոկոսային հայերը (կէս, քառորդ, 1/8 հայ եւ այլն) եւ վերջին տարիներուն քննարկուող «իսլամացած հայ» ինքնութեան իրականութիւնը:

Ասոր առընթեր կայ հայկական ինքնութեան պետականակեդրոն սահմանումը հայկական սփիւռքին: Օրինակ՝ Խորհրդային շրջանին, 1976-ին հրատարակուած արմատական արդի բառարանը սփիւռքը կը սահմանէ իբրեւ՝ «Սովետական Հայաստանէն դուրս գտնուող հայաբնակ վայրերու ամբողջութիւնը»: Սփիւռքի ինքնութեան սահմանումին մէջ մեծ դեր կը խաղայ հայկական պետութեան «քաղաքականութիւնը»: Խորհրդային ժամանակներէն սկսեալ եւ Հայաստանի անկախացումէն ի վեր, պետականակեդրոն հասկացութիւնն ու վերաբերումը Հայաստան-Սփիւռք յարաբերութիւններու առանցքը եղած են: Թերեւս կան արդարացի պատճառներ նման քաղաքականութեան համար, սակայն անոր մէջ առկայ է «կարծր ուժի» մօտեցումը:

Իր կարգին, Սփիւռքը ունի իր սեփական ինքնաըմբռնումը կամ ընկալումը, ուր հայկական պետականութիւնը պարտադիր իր ինքնութեան առանցքը չի կազմեր: Հոս է որ հայկական ինքնութեան տարբեր տեսակէտներու բանաձեւումը պետութեան եւ սփիւռքի միջեւ վէճերու դուռ կը բանայ:

Սփիւռքի դերը իբրեւ «փափուկ ուժ»

 Հայաստան-սփիւռք յարաբերութեանց մէջ, «կարծր ուժը» կրնայ խնդրայարոյց ըլլայ, սակայն ի՞նչ է «հայկական փափուկ ուժը» ընդհանուր առմամբ: Աշխարհը այսօր հայութիւնը ընդհանրապէս կը ճանչնայ իր մշակոյթով, գիտական միտքով եւ ստեղծագործութեամբ, առեւտուրի մարզի յաջողութիւններով եւ դրական այլ յատկանիշներով: Միջազգային մակարդակի վրայ հայերը ծանօթ են, օրինակ՝ երաժշտութեան մէջ իրենց ներդրումով, Կոմիտասով, Արամ Խաչատուրեանով, Ազնաւուրով, Սերժ Թանքեանով: Նոյնքան ճանչցուած են արուեստի եւ մշակոյթի բազմաթիւ բնագաւառներուն մէջ ստեղծագործող տասնեակ հազարաւոր հայերով: Այս մեր փափուկ ուժի կարեւոր մէկ մասն է: Գիտութեան մէջ ունեցած ենք գիտնականներ, որոնք բազմաթիւ յայտնաբերումներ կատարած են տարբեր երկիրներու մէջ: Վերջին այս քանի մը տարիներուն, օրինակ Covid-ի շրջանին, Նուպար Աֆէեանի Moderna-ն պատուաստ տրամադրեց մարդկութեան: Այս նաեւ հայկական փափուկ ուժ է: Նոյնն է business-ի աշխարհին մէջ. Ալեքս Մանուկեան, Գըրգ Գրիգորեան եւ բազմահազար ուրիշներ: Կարճ. սփիւռքի հայերը ընդհանրապէս ճանչցուած են իրենց փափուկ ուժով:

Սփիւռքի փափուկ ուժը սակայն, այսօր կը գտնուի աւելի անհատներու, քան աւանդական կառոյցներու եւ կազմակերպութիւններու ձեռքը: 21-րդ դարուն, որեւէ տեղ կամ երկիր ապրող հայ անհատներ կրնան իրենց փափուկ ուժը օգտագործել կամ ուղղակի կապեր հաստատել Հայաստանի հետ ցանցային միջոցներով:  Անցնող տասնամեակներու ընթացքին աւանդական հաստատութիւններու միջնորդական դերը հետզհետէ նուազած է սփիւռքեան հաւաքական կեանքին մէջ: Բնականաբար, տակաւին կան լոպիիսթական խումբեր կամ կազմակերպութիւններ, սակայն ազդեցութեան աւելի մեծ ներուժը կը գտնուի անհատ հայերու մօտ: Այսուհանդերձ, այսօր առկայ է այս փափուկ ուժը համախմբելու անհրաժեշտութիւնը՝ զայն վերածելով մնայուն եւ համակարգուած կառոյցի, որ կրնայ աւելի մեծ ազդեցութիւն ունենալ եւ բովանդակալից փոփոխութիւններ ստեղծել, որովհետեւ առանց փոփոխութեան ներուժի՝ հաւաքական ուժը բաւարար չէ: Ներկայիս, հակառակ իր ունեցած միջոցներուն եւ կարողականութեան, սփիւռքը ամբողջովին չէ օգտագործած այս հաւաքական ուժը՝ մնայուն եւ հաստատութենական ազդու կառոյց մը ստեղծելու համար:

Թէեւ սփիւռքի հայկական փափուկ ուժը, այսօր կրնայ ուղղակի նպաստել Հայաստանին, սակայն, ինքնաբուխ ջանքերը կրնան երկարատեւ ազդեցութիւն չունենալ եւ յարատեւելու դժուարութիւն կրնան ունենալ առանց պատշաճ համակարգումի: Փաստօրէն, աւանդական կառոյցներները վերանայումի կը կարօտին: Ըստ մեր տասը երկիրներու մէջ կատարած Հայակական Սփիւռքի Հետազօտութեան (ADS), սփիւռքահայերուն երեք քարրորդը այսօր կապ չունի աւանդական հաստատութիւններու հետ: Հետեւաբար՝ անհրաժեշտ է նաեւ ստեղծումը նոր հաստատութիւններու, որոնք կրնան կենսաւորել եւ երկարատեւ նախաձեռնութիւններ կեանքի կոչել: Թէեւ անհատները կրնան գալ, աշխատիլ ու երթալ, սակայն անհատները քով-քովի բերող համակարգուած եւ կայուն կառոյց մը կրնայ երաշխաւորել հայկական փափուկ ուժի յարատեւող ազդեցութիւնը:

Անշուշտ պէտք չէ թերագնահատել աւանդական կառոյցներու կարեւորութիւնը: Յետեղեռնեան շրջանին, սփիւռքի կառոյցները վճռորոշ դեր խաղցան հայկական ինքնութեան պահապանման մէջ՝ մշակոյթի, լեզուի եւ այլ միջոցներով: Սակայն, ապագայի հեռանկարով՝ տասնամեակներ առաջ ստեղծուած այս կառոյցները չեն համապատասխաներ 21-րդ դարու պահանջներուն: Այս պատճառով է որ ձեւով մը անոնք կամաց-կամաց կը կորսնցնեն իրենց գոյութեան իմաստը, կամ՝ մարդիկ կը հեռանան անոնցմէ: Այսօր իբրեւ կարեւոր նիւթ, սփիւռքեան օրակարգի վրայ կը գտնուի նոր կառոյցներու ստեղծումը կամ եղածներուն էական վերափոխումը՝ նոր շունչով եւ ծրագրային նոր մօտեցումներով: Սփիւռքի մէջ սկսած են ի յայտ գալ նոր կառոյցներ ու կազմակերպութիւններ, ուր անհատներ ցանցեր (networks) կը կազմեն ու կ’աշխատին միասին: Սակայն, կարեւոր է անցումային կապի մը ստեղծումը արդէն գոյութիւն ունեցող եւ նոր ստեղծուող կառոյցներուն միջեւ:

Սփիւռքը դէմ յանդիման կը գտնուի նաեւ ղեկավարութեան տագնապի: Վերը նշուած ուսումնասիրութիւններուն մէջ ի յայտ կու գայ, որ տեսիլք ունեցող ղեկավարներու պակաս կայ սփիւռքեան կեանքին մէջ: Իր կարգին,փափուկ ուժը, իր անհատական հունաւորումով հանդերձ, կը դիմագրաւէ գործնական դժուարութիւններ, ինչպէս հեռաւորութիւնները եւ ժամանակը, նաեւ՝ հասարակական յարափոփոխ կեանքը: Ժամանակի սղութիւնը եւ հսկայ տարածքներով սփռուած ըլլալու իրականութիւնը նկատի առնելով, մարդիկ առաջնահերթութիւն կու տան որակաւոր եւ ազդեցիկ աշխատանքներու, միջոցառումներու կամ ձեռնարկութիւններու, որ բնականաբար կ’ազդէ աւանդական կառոյցներու հետ անոնց ներգրաւուածութեան վրայ: Տակաւին, համաշխարհային փոփոխութիւնները, ինչպէս արհեստագիտական յառաջդիմութիւնը եւ զուգահեռ զարգացող եսակեդրոնութիւնը, մեծ ազդեցութիւն ունին սփիւռքեան կեանքին վրայ: Այս բոլորը ազդեցութիւն ունին եւ պէտք է հաշուի առնուին նոր կառոյցներ ձեւաւորելու կամ գոյութիւն ունեցողները բարեփոխելու գործընթացին մէջ:

Կրնայ հարց տրուիլ, թէ այս փափուկ ուժը որքանո՞վ արդիւնաւէտ ու ազդու կրնայ ըլլալ, երբ օրինակ Հայաստան զինուորական յարձակումի մը կամ պատերազմի վտանգին տակ գտնուի: Ինչպէ՞ս կարելի է սփիւռքի փափուկ ուժը արագօրէն զօրաշարժի ենթարկել: Պէտք է ի մտի ունենալ, որ փափուկ ուժը վիճակ մը չէ, որ կարելի է անմիջապէս զօրաշարժի ենթարկել ճգնաժամի մը ժամանակ: Փափուկ ուժը կը պայմանաւորէ նախօրոք ծրագրում եւ հետեւողականութիւն, որովհետեւ կ’ընդգրկէ մշակութային, գիտական, առեւտրական եւ համոզիչ այլ լծակներու օգտագործումը ազդեցութիւն բանեցնելու եւ հանրային կարծիք ձեւաւորելու համար: Փափուկ ուժը արդիւնաւէտ կերպով զօրաշարժի ենթարկելու համար պետութիւնն ու սփիւռքեան կառոյցները պէտք է ժամանակ եւ ջանք ի գործ դնեն մշակութային մեր ժառանգութիւնը, գիտական նուաճումները եւ առեւտրական ներդրումը միջազգային հանրութեան ցոյց տալու եւ անոր սեփականութիւնը դարձնելու համար: Փափուկ ուժի ամուր հիմերը կառուցելով՝ պետութիւն ու հաստատութիւններ դրական դիմագիծ մը կրնան ստեղծել, որ կ’արձագանգէ եւ կ’արդիւնաւորուի ճգնաժամի մը ստեղծումէն առաջ` ներգործելով հանրային կարծիքին վրայ եւ աջակցութիւն ակնկալելով: Արդիւնաւէտ գործի գետինը պէտք է պատրաստ ըլլայ ճգնաժամէն շատ առաջ: Մտածուած, լուրջ եւ ծրագրուած ջանքերը էական են փափուկ ուժի արդիւնաւէտ օգտագործման եւ անհատական կապերէն դուրս, աւելի լայն ծաւալով ազդեցութիւն ունենալու համար:

Փափուկ ուժի կիրարութեան գործընթացը պէտք է ունենայ յստակ պատասխանատուութիւն, նպատակ ու գործունէութեան ծրագիր: Օրինակ` Խորհրդային Հայաստանի մշակութային կապերը սփիւռքի հետ: Խորհրդային Հայաստանէն Լիբանան, Սուրիա եւ սփիւռքեան այլ համայնքներ կ’այցելէին բազմաթիւ երգիչներ, պարախումբեր, թատերախումբեր, բանաստեղծներ, գրողներ ու մշակոյթային գործիչներ: Մեծ ոգեւորութիւն կը յառաջացնէին համայնքայքներու կեանքին մէջ: Նաեւ, Խորհրդային Հայաստանը կը հրատարակէր արեւմտահայերէն գիրքեր եւ զանոնք կ’ուղարկէր սփիւռքի դպրոցներ: Ուստի, երբ ունիս ծրագիր եւ քու արտաքին քաղաքականութեան կամ որեւէ քաղաքականութեան մէջ կը կարեւորես տուեալ գործօնը, ապա զայն պէտք է ընդգրկես քու քաղաքական կամ պետական օրակարգին վրայ: Երկրորդ կարեւոր խնդիրը զայն իրականացնելու միջոցներն ու յարմար մարդուժը գտնելն է, եւ փորձը ցոյց կու տայ, որ նման մօտեցումներն արդիւնք կու տան:

Այսօր, երբ կը քննարկենք հայկական փափուկ ուժի իրավիճակը կամ Հայաստանի յարաբերութիւնները սփիւռքի հետ, սկսելով մշակոյթէն, ակնյայտ կը դառնայ, որ վերջին երեսուն տարիներուն որեւէ լուրջ աշխատանք չէ կատարուած: Իրականութիւնը այն է, որ Հայաստանի պետութիւնը չէ կրցած իր «փափուկ ուժ»ը դրսեւորել եւ կիրառել սփիւռքի մէջ: Սփիւռքն ալ իր հերթին չէ կրցած լրիւ իմաստով իր «փափուկ ուժ»ը օգտագործել իր իսկ հաւաքական կամ համայնքային կարիքներուն համար:

Նիւթական սահմանափակ միջոցներու իրողութիւնը եւ մեր «փոքր ազգ» ըլլալու հանգամանքը մատնանշողներու թիւը շատ է: Բիւր մարտահրաւէրներ վստահաբար կան, հարցը առաջնահերթութիւններու մասին է: Հայաստանի պետութեան համար, սփիւռքի փափուկ ուժի օգտագործումը որքանո՞վ կարեւոր է կամ ռազմավարական ի՞նչ արժէք ունի: Եթէ  ռազմավարական անհրաժեշտութիւն է, ուրեմն պէտք է առաջնահերթութիւն տալ համապարփակ ծրագիրի մը մշակումին եւ ըստ այնմ անդրադառնալ միջոցներու ստեղծման հարցին: Ծրագրումէն առաջ նիւթականի մասին խօսիլը կը խափանէ փոփոխութեան որեւէ նախաձեռնութիւն: Հետեւաբար, կարեւոր է կեդրոնանալ հայեցակարգումին եւ ծրագրումին վրայ՝ իբրեւ նախապայման:

– Շո՛ւտ, շո՛ւտ աճապարենք, հիմա ճամբայ կ’ելլէ հանրաշարժը:

Կը վազենք ու կը յաջողինք նստիլ փոխադրամիջոց, որ մեզի պիտի տանի երկրէ երկիր, քաղաքէ քաղաք մղոններ կտրելով:

Դահիճները ետեւէս կը վազեն, արդեօք կրնա՞ն հասնիլ:

Առօրեայէն կը փախիմ, փախելու եմ: Շուրջս կը նայիմ եւ կը տեսնեմ, որ այս դահիճներէն հեռու շատ աւելի ապահով են օտար ափերը:

Շուրջս լեզուներու խառնարան մըն է, հասկնալի կամ անհասկնալի ձայներ կը հնչեն: Զանազան ազգերէ ժողովուրդներ կը տողանցեն:

Փարիզէն ճամբայ կ’ելլէ հանրաշարժը եւ ճամբայ կ’առնէ դէպի Պելժիկ՝ Պրիւքսէլ: Հանրաշարժին պատուհանէն կը նայիմ եւ ես՝ իմ ցոլացումը կը տեսնեմ: Ո՞վ եմ. ես այն մէկը չեմ, որ ունիմ տեսլական մը, որուն շնորհիւ ուղղութիւնս որոշեցի. սակայն ուղղութիւնները կրնան փոխուիլ արտաքին պատճառներով:

Պրիւքսէլէն կ’անցնինք Կանտ եւ յետոյ Պրուժ քաղաքները: Միջնադարեան պտոյտ մը՝ ուր քաղաքներու հրապարակներուն վրայ կախաղաններ պատրաստուած են. կիներ այրած են իբրեւ ջատուկ, մարդիկ զիրար սուրէ անցուցած են եւ տակաւին տեսակ-տեսակ դէպքեր…: Ինծի ալ ջնջել կը պատրաստուին: Հիացմամբ կը դիտենք մեր շուրջը, յայտնելով իրարու, որ շէնքերը պահեր են, շրջակայքը՝ պահպաներ, սակայն հոգ չէ, թէ բազում մարդոց արիւնը թափած են: Այսպէս կ’ըլլան դահիճները, որոնք ուրիշներուն տուած որոշումները կը գործադրեն եւ յետոյ իրենց երեսի ծածկոյթը կը հանեն ու յանկարծ աչքեր կը մեղմանան. անոնք իբրեւ, թէ այն արիւնարբու դահիճները չեն:

Շուրջս՝ ժխորը կը բարձրանայ: Լեզուներ իրար խառնուած են: Դէպի Բաբելոնի աշտարակը կը ճամբորդե՞նք, թէ… ենք արդէն: Իտալերէն, անգլերէն, սպաներէն, ֆրանսերէն, չինարէն, հայերէն՝ ես եւ ընկերս կը խօսինք, եւ նոյնիսկ թրքերէն կը լսուին: Երբ Պոլիսէն հեռանամ մայրենի լեզուիս կարիքը աւելի զգալի կ’ըլլայ, որովհետեւ օտար մըն եմ, սակայն օտար երկրի մէջ աւելի հարազատ եւ գիտակից եմ ինքնութեանս քան Պոլսոյ մէջ… այլեւս:

Պիտի փափաքէի գիտնալ մէկէ երկուքէ աւելի օտար լեզուներ: Պիտի փափաքէի, որ շուրջիններս գիտնային հայերէնը եւ ես օտարական մը ըլլայի իմ օտար լեզուներով: Քանի մը զբօսաշրջիկներու կը հանդիպիմ քաղաքին մէջ, որոնք արեւելահայերէն կը խօսին: Եթէ բարեւ մը փոխանակէինք իրարու, անոնք պիտի չհասկնային զիս, որոնք ամէն առիթով կ’արտայայտուին, թէ չեն հասկանում արեւմտահայերէնը:

Ո՛չ օտար մըն եմ հոս ոչ ալ՝ քաղաքացի: Ես ի՞նչ եմ, ո՞ւր եմ: Մօնիքը, փորթուկալահայ մըն է, կը խօսի անգլերէն, ֆրանսերէն, սպաներէն, փորթուկալերէն: Սինթիան արժանթինահայ է եւ կը խօսի սպաներէն, Ստեփանը ֆրանսահայ է, կը խօսի ֆրանսերէն, Արէտը Անգլիայէն կու գայ, հայ է, սակայն կը խօսի անգլերէն: Բոլորը հասարակաց լեզու մը ունին եւ այն պահ ասիկա…: Անոնք հայ մայրիկ ու հայրիկէ սերած են եւ կը խօսին հայերէն, սակայն ես օտար մըն եմ եւ հայերէն չեմ խօսիր: Ես՝ հայ մայրիկ ու հայրիկէ սերած եմ, հայ վարժարան յաճախած՝ բնիկ պոլսեցի անհատ մըն եմ ու սա պահուն կը խօսիմ շատ մը օտար լեզուներ բացի հայերէնէն: Պատճա՞ռը: Պատճառը այն է, որ դահիճները մեռցուցին հեւքս, դահիճները արտօնութիւն չտուին, որ ես ըլլամ ինքս: Ես իմ ունեցած հայկական ոգիս փոխանցեմ շուրջիններուս: Դահիճները չեն գիտեր այս զգացումին կարեւորութիւնը, որովհետեւ անոնք չունին այս զգացումը, չեն շաղուըուած այն ոգիով եւ ընդհանրապէս հինցած կը նկատեն զայն:

Ոգին ո՛չ կը հիննայ ոչ ալ կը պակսի. այս զգացումը հարազատ է, կ’ըլլայ ի ծնէ: Դահիճները ո՞վ են. անոնց թիւը վերջերս շատ շատցած է մեր շուրջ: Անոնց սեղանին լեզուն հայերէն չէ. ի՞նչ է, թերեւս ֆրանսերէն կամ անգլերէն կամ թրքերէն: Ինչպէս Պոլսոյ մէջ մեծամասնութեան լեզուն թրքերէնն է եւ լեզուին հետ կը տիրէ նաեւ տեղական ազդեցութիւնը:

Երբ երկիր վերադառնամ, առաջին գործս պիտի ըլլայ արձանագրուիլ օտար լեզուի դասընթացքի, որովհետեւ օտարութիւնը կը տիրէ ամէնուրեք, ի՞նչ հարկ կայ հայերէնին, ի՜նչ հարկ կայ հայու վարժարանին:

Կը հրաժարիմ հայ ըլլալէ, իբրեւ հայերէնի ուսուցչուհի կը հրաժարիմ մայրենի լեզուէ, կը հրաժարիմ ոգիէն, ահա՛ ասոնք են որ կը զգամ Բաբելոնի մէջ, այս վիճակին հասցուցին զիս. պատճա՞ռ… դահիճները կը հետապնդեն. ու հասան կախաղան հանեցին:

Բռնեցէ՛ք, ջնջեցէ՛ք, կտրեցէ՛ք գլուխները:

ԼԵՌՆԱ ԳԱՐԱԳԻՒԹԻՒՔ (Պոլիս)

Կարօ Տէրունեան

Քիչեր լսած են հայութեան նուիրուած անձնաւորութիւններէն՝ Միս Մարթա Ֆրիրսընի մասին:

Ազնուական ընտանիքի մը զաւակը, ան ծնած է Լոնտոնի արուարձաններէն Չէլսիի մէջ, 31 Յուլիս 1868-ին: 1895ի հայկական ջարդերուն լուրը հազիւ իր ականջներուն հասած, ան կ’որոշէ  անձամբ ուղուիլ հայկական շրջաններ եւ հայ որբերը խնամել: 1897ին նախ զինք կը տեսնենք Մարաշի մէջ, ուր կը ծարայէ իբրեւ Միս Սամընտի օգնական: Միս Մարթա հոն որոշ փորձառութիւն ձեռք կը ձգէ եւ լեզու կը սորվի: Կը հրաւիրուի Այնթապ՝ Մարտին բլուրի որբանոցին պատասխանատուութիւնը ստանձնելու: Ան մաս կը կազմէր (Friends of Armenia) «Հայաստանի Բաերկամներ» անգլիական ընկերակցութեան:

Այս գործը ձեռնհասօրէն կը շարունակէ մինչեւ 1915: Երբ Թուրքիա կ’որոշէ պատերազմին մասնակցիլ, ան կը ստիպուի երկիրը թողուլ ու Եգիպտոս տեղափոխուիլ: Պատերազմին ընթացքին, ան մօտէն կը հետաքրքրուի Եգիպտոս ապաստանած շուրջ 5000ի Ճէպէլ Մուսացիներու եւ այլոց վիճակով՝ մասնաւորաբար գործ հայթայթելով հայ կիներուն:

Զինադադարէն քիչ ետք, Միս Ֆրիրսըն կը վերադառնայ Այնթապ: Շատ չանցած Այնթապի հերոսամարտը կը սկսի, եւ ինք 1920ի ամառը՝  Յունիս 22ին, հայ որբերուն հետ կը փոխադրուի Պէյրութ, եւ քանի մը ամիս յետոյ ալ Լեռնալիբանանի Շիմլան Գիւղը: Հոս երկու հաստատութիւններու՝ որբանոցին եւ ծերանոցին ծանր բեռը կը ստանձնէ քսան երկար տարիներ, որբանոցը՝ իր 300ի մօտ մանուկներով, եւ ծերանոց-անկելանոցը՝ 50ի մօտ ծերունիներով ու որբեւայրիներով: 1940ին, քաղաքական կացութեան պատճառով, ան կը ստիպուի հաստատութիւնը փակել: Երբ Դաշնակից Բանակը Լիբանան մուտք կը գործէ, Միս Ֆրիրսըն անմիջապէս գործի կ’անցնի եւրոպացի իր հայրենակիցներուն օգնելու նախանձախնդրութեամբ: Ռայագի, Պրումանայի ու Ալէյի մէջ ան քանթիններ կը բանայ զինուորներուն համար: Հակառակ իր յառաջացեալ տարիքին (75), երբեմն սպասուհիի մը պէս զովացուցիչ եւ կերակուր կը բաշխէ զինուորներուն:

Քանի մը տարի ետք քանթինները կը գոցէ եւ Պէյրութ կը հաստատուի, սակայն կաթուածը պատճառ կ’ըլլայ որ անշարժանայ եւ անկողնի ծառայէ: Այս միջոցին բարեբախտութիւնը կ’ունենայ վայելելու իր երկու նախկին աղջիկներուն՝ Տիկ. Հայկուհի Քէյվանեանի եւ Օր. Լուսիա Արըգեան խնամքը: Երբ իր հայրենիքը վերադառնալու առաջարկ կը ներկայացուի իրեն, կ’ըսէ. «արեւելիքի մէջ աւելի բաեկամներ ունիմ քան Անգլիոյ մէջ, եւ կը նախնտրեմ կեանքիս վերջին օրերը հոս անցնել»: Միս Ֆրիրսընի այս փափաքին գոհացում կը տրուի: Ան կը մահանայ 8 Փետրուար 1950-ին: Յաջորդ օրը՝ Փետրուար 9ին, հայ եւ տեղացի բարեկամներու հոծ բազմութիւն մը կը փութայ Անկլօ-Ամերիկեան եկեղեցին, վերջին յարգանքը մատուցելու այս մեծ նուիրեալին:

Միս Մարթա Ֆրիրսընի նախկին սաներէն՝ Պ. Պ. Աճէմեան հետեւեալը կ’ըսէ անոր մասին:

«Մեր երկար տարիներու զննութենէն կ’ուզենք մեր տպաւորութիւնները ներկայացնել, վեր առնելով իր նկարագրին յատկանշական գիծերը: Նախ՝ իր տքնաջան աշխատութիւնը շատ ուշագրաւ էր: Գրագիր կամ հաշուակալ չէր պահեր. ինք անձամբ կը կատարէր այդ բոլորը: Իր անձնական գործերէն զատ ամենէն հասարակ գործերն ալ կը զիջանէր ընելու, զոր օրինակ խոհանոցի մէջ աշխատիլ, սենեակները մաքրել, եւն:

Յետոյ, անձնուրաց մէկը ըլլալով՝ կը ջանար նոյն բանին վարժեցնել իր պաշտօնեաներն ու մանուկները: Տարիներով, շաբաթը մէկ անգամ չոր հաց ուտելով, հնդիկ տղայ մը կը խնամէինք հեռաւոր Ասիոյ մէջ: Հայ Աւետ. կարգ մը եկեղեցիներու ծախքին մասնակցած ենք գոնէ մէկ պատուհանը շինել տալու չափ դրամ տալով: Մեր շրջանակի հիւանդանոցներու եւ այլ բարեսիրական հաստատութեանց Ծնունդի նուէրները պաշտօնեաներու եւ մանուկներու կողմէն կը տրամադրուէր»:

Ազունիէի Ազգային Բուժարանին մէկ սենեակը անոր կողմէ նուիրուած է եւ մինչեւ հիմա կը կրէ իր անունը՝ Martha W. Frearson:

Միս Ֆրիրսըն խօսքով ու գործով ազդեցիկ անձնաւորութիւն մըն էր: Որեւէ շրջանակի մէջ իր գաղափարը եւ խօսքը կը յարգուէր: Այնթապի թուրք կառավարիչը եւ բարձրաստիճան այլ պաշտօնեաներ ակնածանք ունէին անոր հանդէպ: Երբ անգլիական բանակը Այնթապ կը հասնի, Միս Ֆրիրսըն անմիջապէս բարեկամութիւն կը հաստատէ հրամանատարին հետ՝ յօգուտ հայերուն, ու երբ կը պատրատուէր հեռանալու Կիլիկիայէն, ան կը հեռագրէ Անգլիոյ օրուան վարչապետ Լոյտ Ճորճին՝ խնդրելով, որ անգլիական բանակը Կիլիկիան չպարպէ՝ ի նպաստ հայ բեկորներուն:

Կ’ըսուի որ Միս Ֆրիրսըն շատ կարեւորութիւն կու տար տիսիբլինի. մօրմէն իրեն ժառանգ մնացած էր այդ: Կը պատմէր թէ երեք տարեկան հասակին կանոնաւոր եկեղեցի կ’երթար եւ հոն ամբողջովին լուռ եւ ամենայն հանդարտութեամբ կը նստէր ամբողջ պաշտամունքին տեւողութեան: Օր մը, եկեղեցիին մէջ ոտքերը ասդին անդին շարժելուն համար, մայրը զինք երկու ժամ աթոռի մը վրայ կայնելու դատապարտեր էր: Ան աւելի կարեւորութիւն կու տար կրթութեան քան թէ ուսման: Աշակերտներու մրցանակ տրուելու պահուն աւելի կը ծափահարէր վարքի մէջ բարձր նիշ առնողներուն քան թէ դասերու մէջ յաջողածներուն:

Սակայն Միս Ֆրիրսընի որբանոց պահելու էական նպատկներէն մէկը եղած է «մանուկները աստուածապաշտութեան վարժեցնել եւ զանոնք Տէրոջը խրատովը մեծցնել: Ինքը անձամբ մանուկ տարիքէն (7-8 տարեկան) սկսած էր Տէրը եւ անոր խօսքը սիրել, եւ ջերմապէս կը փափաքէր որ նոյնը ընեն իր խնամքին յանձնուած մանուկները: Ուստի, առտու եւ իրիկուն ընտանեկան աղօթք կ’ըլլար, Ս. Գիրք եւ երգարան ստանալու համար տասնեակ մը սաղմոսներ եւ հարիւրէ աւելի համարներ գոց սորվիլ պէտք էր», կը պատմեն իր հարազատները:

Շուրջ կէս դար, մօտ 2000 հայ որբեր եւ կարօտեալներ կը վայելեն Միս Ֆրիրսընի հոգածութիւնը: Անոր յարկին տակ միաժամանակ պատսպարուողներուն թիւը 150-350ի միջեւ կը տարուբերէր: Ասոնք յաւէտ երախտապարտ են իրեն:

Ան ըսած է. «Կը սիրեմ ձեզ Քրիստոսի սիրով եւ այդ սէրն էր որ զիս պահեց ձեր քով: Թող որ ամէնքս ալ այդ սիրոյն մէջ աճինք: Առաջին տարին որ ձեր քով եկայ, մայրս վախճանեցաւ, հետագայ տարիներու ընթացքին հինգ եղբայրներս եւ հինգ քոյրերս բաժնուեցան ինձմէ: Հիմա ես մինակ մնացեր եմ մեր ընտանիքէն. սակայն մինակ չեմ զգար քանի այս զաւակներս ունիմ իմ շուրջս եւ ձեզ՝ իմ սիրելի բարեկամներս»:

Իմանալով, որ տակաւին Լիբանանի Շիմլան գիւղին մէջ տակաւին կան հետքերը հայ որբանոցին, որոշեցի այցելել այդ գիւղը եւ ձեւով մը «պեղել» այդ հետքերը. չէի գիտեր որ հետաքրքրական անակնկալներ կը սպասէին ինծի:

2019-ին այցելեցի Շիմլան գիւղի քաղապետին, որուն միջոցաւ ծանօթացայ Պր. Ճորճ Ապաճեանին: Ճորճը պատմեց, թէ ինք զաւակն է Մէլքոն Ապաճեանին, որ կնոջը հետ միասին եղած են Այնթապի անգլիական որբանոցին խոհարարն եւ խոհարարուհին եւ ապա Այնթապի հերոսամարտին ընթացքին, կարճ զինադադարի ատեն, որբերուն հետ միասին, 1920–ին, նախ գալով Պէյրութ վրաններու տակ, ետքը փոխադրուած են Շիմլան: Հետագային, Ապաճեանները հիմնած են պանթոկ մը (Hotel Melkon, 1930): Ճորճը ինծի պատմեց ինչ որ կը յիշէր որբանոցին մասին, եւ ըսաւ թէ ներկայիս գիւղին մէջ գտնուած փոքր այգին նախապէս եղած է հայ որբերու գերեզմանը: Քաղաքապետը զիս տեղեկացուց որ մինչեւ այսօր, այդ այգիին պաշտօնական կալուածագիրը Միս Մարթա Ֆրիսրսընի անունով է:

Բաւական պրպտումներէ ետք կարողացայ գտնել Միս Մարթայի գերեզմանը: Անոր աճիւնները կը գտնուին Անկլօ-Ամերիկեան գերեզմանատան մէջ եւ իր տապանաքարին վրայ կայ հետեւեալ գրութիւնը.

 

IN LOVING MEMORY
Of
MARTHA W. FREARSON
BORN IN LONDON JULY 31 1868
DIED IN BEIRUT FEB. 8 1950
ERECTED BY HER GRATEFUL
CHILDREN AND HELPLERS
————
THY WORK SHALL BE REWARDED
JER. 31:16
A MOTHER TO ARMENIAN CHILDREN

Ֆրանսայի նախագահ Էմանուէլ Մաքրոնի որոշումով, Բ. աշխարհամարտի Ֆրանսական Դիմադրութեան շարժման հերոսներէն Միսաք Մանուշեանի աճիւնը 21 Փետրուար 2024 -ին d’Ivry-sur-Seine-ի գերեզմանատունէն կը տեղափոխուի ու կը վերամփոփուի Փարիզի պանթէոնին մէջ: Ֆրանսացիք այս արարքը կը կոչեն «պանթէոնականացում», որուն կ’արժանանան ֆրանսացի մեծերը: Փարիզի պանթէոնին մէջ արդէն կը հանգչին Պոտլէրի, Վիքթոր Հիւկոյի, Ժան-Ժաք Ռուսոյի, Էմիլ Զոլայի եւ Մարի Քիւրիի նման մեծեր: «Պանթէոնականացում» շնորհելու իրաւունք ունին միայն Ֆրանսայի նախագահները:

Միսաք Մանուշեան առաջին գաղթական, առաջին հայ եւ առաջին համայնավար ֆրանսացին է, որ կ’արժանանայ նման պատիւի:

Նոյն պանթէոնին մէջ կը վերամփոփուին նաեւ աճիւնները Մանուշեանի կնոջ՝ Մելինէի (առանց «պանթէոնականացուելու» սակայն), որ նոյնպէս մաս կազմած է գերմանացիներու դէմ ֆրանսական ընդյատակեայ դիմադրութեան: Նախագահ Մաքրոնի այս որոշումը պաշտօնապէս յայտարարուեցաւ 18 Յունիս 2023-ին: Արարողութիւնը տեղի պիտի ունենայ 21 Փետրուար 2024-ին՝ Մանուշեանի եւ ընկերներուն գնդակահարութենէն 80 տարի ետք, ճիշդ նոյն օրը։

Հայ բանաստեղծ, ֆրանսական դիմադրութեան շարժման մարտիկ, համայնավար կուսակցութեան անդամ եւ Ֆրանսայի ազգային հերոս Միսաք Գէորգ Մանուշեան ծնած է 1 Սեպտեմբեր 1906-ին, Ատիաման, արեւմտեան Հայաստան: Մանուշեանի հայրը կը սպաննուի 1915-ի ցեղասպանութեան ժամանակ, իսկ մայրը կը մահանայ գաղթի ճաբուն վրայ։ Միսաք եւ երկու եղբայրները կը վերապրին։ Միսաքը նախ կը գտնուի Ճիպէյլի որբանոցը (Լիբանան), ապա կը միանայ եղբօրը՝ Կարապետին Ժիւնիի Հայ Ազգային որբանոցը (Լիբանան), որ կ’ըլլայ երկու եղբայրներուն կրթութեան առաջին օթեւանը։ 1925-ին կը տեղափոխուի Ֆրանսա, սկիզբը Մարսէյ, ապա՝ Փարիզ։ 1930-ին Սեմայի հետ կը հրատարակէ «Ջանք» գրական ամսագիրը։ Կ’աշխատի Սիթրոէն գործարանին մէջ: 1937-ին, կը հրապարակէ «Զանգու» շաբաթաթերթը, ուր կը գրէ բանաստեղծութիւններ։  Կնոջը՝ Մելինէ Մանուշեանի հետ կը մասնակցի գերմանացիներու դէմ ֆրանսական ընդյատակեայ դիմադրութեան շարժումին։ 1943-ին Մանուշեանի գլխաւորած խումբը յարձակումներ կը գործէ գերմանական բռնագրաւող ուժերուն դէմ։ 1943 Նոյեմբերին, Մանուշեան կը ձերբակալուի եւ տանջանքներու կ’ենթարկուի, ապա իր խումբին 21 անդամներուն հետ մահապատիժի կ’ենթարկուի։ Յետ մահու, Մանուշեան կը պարգեւատրուի Պատուոյ Լեգէոն շքանշանով։ Մանուշեանի եւ իր խումբին անունով անուանուած են փողոցներ եւ հրապարակներ Փարիզի, Մարսէյի, Վալանսի եւ Երեւանի մէջ։

Այս օրերուն Փարիզէն յատուկ այցելութեամբ Լիբանան կը գտնուի Միսաք Մանուշեանի կնոջ Մելինէի քրոջ՝ Արմէնուհիին թոռը՝ Քաթիա Կիրակոսեան: Ան Լիբանան կը գտնուի Մանուշեանի մասին վաւերագրական ժապաւէնի մը պատրաստութեան ծիրէն ներս՝ նկատի ունենալով, որ Միսաք ու եղբայրները՝ Հայկ ու Կարապետ, երեքը՝ ցեղասպանութենէն ճողոպրած մանուկներ ջարդէն ետք որոշ ատեն գտնուած են Ճիպէյլի եւ Ժիւնիի որբանոցները:

Քաթիա Կիրակոսեանի հետ մեր հանդիպումը «ԳՈՀԱՐ» գրադարանին մէջ հանդիսացաւ առիթ մը, որ պահ մը փոխադրուինք Մանուշեանի ընտանեկան հարազատ աշխարհը: «Ես մանկութիւնս ապրած եմ Միսաքի պատմութիւններուն մթնոլորտին մէջ, մանաւանդ որ մեծ մայրս՝ Արմէնուհին եւ քոյրը՝ Մելինէն՝ Միսաքին կինը մնայուն կը խօսէին իր մասին: Մելինէն մահացաւ 1989- ին: Մեծ մօրս բարեկամներէն կը յիշեմ Տիրան Ոսկերիչեանը եւ Ռուբէն Մելիքը: Կը հանդիպէի անոնց երբեմն. կը խօսէին Միսաքին մասին: Կամաց-կամաց այս պատմութիւնները դարձան կեանքիս առանցքը եւ ընտանիքս դարձաւ իմ դիցաբանական աշխարհը, իսկ Միսաքն ու Մելինէն իմ կուռքերս», հպարտութեամբ սկսաւ պատմել Քաթիան:

Մանուշեան ամոլին մասին իր ապրումները Քաթիա կը փորձէ շօշափելի իրականութեան վերածել նախ երբ սինեմայի ուսանող իբրեւ զեկոյց կը պատրաստէ վաւերագրական իր առաջին ֆիլմը Միսաքին մասին, ապա 2006-ի Փարիզի մէջ կը կազմակերպէ ցուցահանդէս մը, որ մեծ ընդունելութեան կ’արժանանայ, մանաւանդ որ հոն ներկայացուած կ’ըլլան Մանուշեանի ընտանեկան արխիւներն ու անտիպ նամակները: «Missak» գիրքին հեղինակ Didier Daeninckx երբ մեր տունը այցելեց եւ հոն տեսաւ Միսաքի անտիպ արխիւները, ըսաւ. «Ալի պապայի քարա՞յրն է այս արդեօք», նշեց Քաթիա:

2014-ին, Բ. աշխարհամարտին գերամանացիներու կողմէ գնդակահարուած Մանուշեան խումբի նահատակութեան 70-ամեակին առիթով, երբ օրուան նախագահ Ֆրանսուա Հոլանտ կը յայտարարէր իր կողմէ «պանթէոնականացուած» ցանկին աննունները, ի զարմանս բոլորին, ցանկէն կը բացակայէր Միսաք Մանուշեանի անունը: «Այս առիթով է որ խնդրագիրներու արշաւ մը սկսաւ Էլիզէ պալատին ուղղութեամբ», դիտել տուաւ Քաթիա Կիրակոսեան եւ շարունակեց պատմել. «երկու-երեք տարի առաջ ինծի կապուեցաւ Unité Laïque կազմակերպութեան նախագահ Ճան-Փիեռ Սաքունը եւ առաջարկեց՝ նկատի ունենալով, որ ես ուղղակի առնչակից եմ արշաւին, մաս կազմել այն յանձնախումբին, որ խնդրագիր պիտի ներկայացնէ Էլիզէ պալատ: Սիրով ընդունեցի: Ասկէ քանի մը ամիս առաջ, մեզի կապուեցան Էլիզէ պալատէն եւ հանդիպումի մը հրաւիրեցին նախագահ Մաքրոնի յիշատակումներու խորհրդական Պրունօ Րոժէ-Փէթիի հետ: Սոյն հանդիմումին մանրամասն խօսեցանք Միսաքի խորհրդանշած արժէքներուն, անոր ազատատենչութեան, մարդկայնութեան եւ համայնականութեան մասին եւ շեշտեցինք թէ ինչու կարեւոր է անոր պաթէոնականացումը: Բնականօրէն, անոնք ընդունեցին: Մեզի հրաւիրեցին երկրորդ հանդիպումի մը՝ այս անգամ նախագահ Մաքրոնի հետ: Մէկ ժամ տեւած տեսակցութեան ընթացքին խօսեցանք Միսաքի եւ Մելինէի մասին: Այս տեսակցութեան յաջորդեց 18 Յունիսի նախագահական յայտարարութիւնը եւ Միսաքի պանթէոնականացման որոշումը` 21 Փետրուար 2024-ին»:

«Մեծ եղաւ մեր ուրախութիւնը Միսաքի եւ Մելինէի համար, Ֆրանսայի համար եւ հայութեան համար: Առաջին անգամ ըլլալով գաղթական ֆրանսացի մը, հայ մը կը պանթէոնականացուէր: Բոլոր ֆրանսացիները, բոլոր հայերը, աշխարհի բոլոր ազատատենչերը պէտք է հպարտ զգան Միսաքով եւ Մելինէով: Ազգային խորհրդանիշեր են անոնք», ընդգծեց Քաթիա Կիրակոսեան:

Ինչ կը վերաբերի վաւերագրական ժապաւէնի պատրաստութեան, Քաթիա Կիրակոսեան նշեց, որ շատոնց այդ ծրագիրը ունէր իր մտքին մէջ, բայց կը սպասէր յարմար ու պատեհ առիթին: Ան բացատրեց թէ ուրիշներ ալ ձեռնամուխ են նման ժապաւէնի պատրաստութեան, բայց «իմս ուրիշ պիտի ըլլայ, անձնականացուած պիտի ըլլայ, որովհետեւ ան նաեւ իմ ընտանիքիս պատմութիւնն է: Ես անոնց հետ հասակ առի: Անոնց նուիրումն ու նահատակութեան կամքը կը հոսին երակներուս մէջ», ըսաւ ան:

«Ես շատ հպարտ եմ Միսաքով եւ Մելինէով: Անոնք հաւատքով ընտրեցին իրենց ճամբան եւ երբեք չդաւաճանեցին իրենց սկզբունքներուն: Անոնք նոյնիսկ իրենց զաւակը զոհեցին ազատութեան բագինին, որովհետեւ Մելինէն յղի էր դիմադրութեան կռիւներուն ատեն եւ դժբախտաբար կորսնցուց իր զաւակը, բայց իրենց օրինակով, անոնք կտակ մը, աւանդ մը թողուցին բազմաթիւ զաւակներու՝ սիրելու ազատութիւնը եւ կռուելու անոր սիրոյն», եզրափակեց Քաթիա Կիրակոսեան:

Սուրիահայ մշակութային կեանքին մէջ ոսկեայ տառերով պիտի արձանագրուի նաեւ երաժշտագէտ-խմբավար Պօղոս Ապաճեանի անունը, որուն  անկրկնելի ներդրումին (1967-2019) ու վաստակին նուիրուած՝ իբրեւ պատմավաւերագրական մատեան մը կը ներկայացնեմ այս յօդուածը: «Զուարթնոց», «Նարեկացի», «Լուսաւորիչ», «Սպենդիարեան»  երգչախումբերուն, ինչպէս նաեւ՝ «Մեսրոպ Մաշտոց» եւ «Գարուն» մանկապատանեկան- երգչախումբերուն հազարէ աւելի երգիչ-երգչուհիները, մենակատար-մենակատարուհիները եւ դաշնակահար-դաշնակահարուհիները հպարտութեամբ ու խանդաղատանքով պիտի յիշեն իրենց անմոռանալի ելոյթները Պօղոս Ապաճեան խմբավարին հետ»: (Շ.Մ.)

Անգնահատելի է Պօղոս Ապաճեանի ներդրումը հայ երգարուեստի եւ մշակոյթի անդաստանին մէջ:

Պօղոս Ապաճեան ծնած է Հալէպ, 19 Դեկտեմբեր 1939-ին: Հայրը մուսալեռցի՝ Պետրոս Ապաճեան, ծնած է 1907-ին, Եօղուն Օլուք գիւղը:  Մայրը՝ Աղաւնի Վանայեան, արմատներով մուսալեռցի, Եօղուն Օլուք գիւղէն, ծնած է 1918-ին, Փորթ Սաիտ, Եգիպտոս:

1915-ին թուրքերու դէմ իրենց մղած 53-օրեայ հերոսական կռիւներէն ետք, ֆրանսական ռազմանաւերու շնորհիւ մուսալեռցիք կը հասնին Փորթ Սաիտ: Վերահաս բնաջնջումէն հրաշքով կը փրկուին աւելի քան չորս հազար հայեր: մուսալեռցիք 1919-ին կը վերադառնան իրենց գիւղերը: Քսան տարի ետք, Յունիս 1939-ին, հրաման հասած ըլլալով հեռանալու Մուսա լերան 6 գիւղերէն (Քապուսիէ, Եօղուն Օլուք, Խըտըր Պէկ, Հաճի-Հապիպլի, Պիթիաս եւ Վաքըֆ ), գիւղացիները, ինչպէս նաեւ Պետրոսի եւ Աղաւնիի  ընտանիքները պարտադրուած կ’ուղղուին դէպի Րաս-Ըլ- Պասիթ, Սուրիա, ուր մուսալեռցիք մէկ ամիս կ’ապրին տախտակէ տուներու մէջ, ֆրանսացի զինուորներու հսկողութեան տակ:  Սկիզբը որոշուած էր զանոնք Րաս-Ըլ-Պասիթ ձգել, սակայն յետոյ կ’որոշեն Լիբանան փոխադրել: Այդ ձեւով, Յուլիսի վերջաւորութեան, վեց գիւղերու ժողովուրդը այս անգամ ֆրանսական նաւերով կ’ուղուի դէպի Թրիփոլի, ուրկէ Ռայաք, անկէ ալ Այնճար:  Իսկ ոմանք ալ, ինչպէս Ապաճեան եւ Վանայեան ընտանիքները, կ’ուղղուին դէպի Հալէպ՝ Քեսապի ճամբով:  Պետրոս եւ Աղաւնի կ’ամուսնանան Հալէպի մէջ, 1939-ի սկիզբը: Կը բախտաւորուին հինգ զաւակներով՝ Պօղոս, Ժոզէֆ, Արմէն, Մարի եւ Քնարիկ:

Պօղոս Ապաճեան իր նախնական կրթութիւնը կը ստանայ Ուսումնասիրաց եւ Բեթէլ վարժարաններուն, իսկ երկրորդական ուսումը՝ Հալէպի Ամերիկեան քոլէճին մէջ (Aleppo College), զոր կ’աւարտէ Freshman վկայականով, 1958-ին:

Ձայնամարզութեան (solfège) առաջին ուսուցիչը կ’ըլլայ Վեր. Լութֆի Հայտոսթեան, իսկ Հալէպի Քոլէճի տնօրէն Ուիվըր, որ եղած է միաժամանակ դաշնամուրի ու երաժշտութեան ուսուցիչ, յայտնաբերած է Պօղոսին երաժշտական մեծ ընդունակութիւնը ու քաջալերած զայն:

1959–1965 տարիներուն Ապաճեան կը հետեւի Երեւանի Կոմիտասի անուան Երաժշտանոցի ստեղծագործական, խմբավարական, դաշնակի եւ երաժշտական նիւթերու դասաւանդման ճիւղերուն: 1965-ին կը վկայուի երգչախումբի ղեկավարման եւ երաժշտական նիւթերու դասաւանդման մասնագիտութեան տիտղոսով: Աշակերտած է երաժշտահան փրոֆ. Անուշաւան Տէր Ղեւոնդեանի, խմբավար փրոֆ. Թաթուլ Ալթունեանի, երաժշտահան, անուանի արուեստագէտ Էդուարդ Միրզոյեանի, երաժշտահան Մարտին (Մարտիրոս) Մազմանեանի, երաժշտահան Փրոֆ. Ղազարոս Սարեանի, որ եղած է երաժշտանոցի տնօրէնը իր ուսանողական տարիներուն եւ այլ երաժշտագէտներու:

Դամասկոս

1966-1967 տարիներուն, Ապաճեան կը պաշտօնավարէ Դամասկոսի պետական Երաժշտանոցը՝ դասաւանդելով ձայնամարզութիւն։ Նոյն շրջանին ուսուցիչ է Դամասկոսի Հայ կաթողիկէ «Ալիշան» նախակրթարանին ու «Անարատ Յղութեան Քոյրերու» աղջկանց վարժարանին մէջ:  1966-1967, կարճ շրջանի մը համար խմբավար Պօղոս Ապաճեան կը ղեկավարէ Դամասկոսի Հայ Կաթողիկէ Միութեան «Քնար» երգչախումբը, որ հիմնադրուած է 1962-ին Հայր Անդրանիկ Կռանեանի ջանքերով:

Հալէպ

1968–ին Հալէպ վերադառնալով, Ապաճեան արդէն հրաւէր կը ստանայ ղեկավարելու Ս. Քառասնից Մանկանց Մայր եկեղեցւոյ   դպիրներուն խումբը, եւ իր գնահատելի ճիգերով քառաձայն պատարագ մը կը մատուցուի Մայր եկեղեցւոյ մէջ, օրուան առաջնորդական տեղապահ Հոգշ. Տ. Տաթեւ Վարդապետ Սարգիսեանի ներկայութեան:

Զուարթնոց» երգչախումբ

«Զուարթնոց» երգչախումբը կազմուած է Ազգ. Առաջնորդարանին կողմէ եւ առաջին փորձերը սկսած են 1969-ին, Ս. Քառասնից Մանկանց Մայր եկեղեցւոյ դպիրներէն կազմուած խումբով մը, խմբավարութեամբ՝ Պօղոս Ապաճեանի: Իսկ Համազգայինի «Զուարթնոց» երգչախմբային միաւորը հիմնուած է 1988-ին:

Մայիս 1969-ին, «Զուարթնոց» երգչախումբը իր առաջին համերգը կը հրամցնէ հալէպահայ հանրութեան, խմբավարութեամբ Պ. Ապաճեանի, դաշամուրի ընկերակցութեամբ Ժիրայր Րէիսեանի. համերգը տեղի կ’ունենայ ՀԲԸՄ-ի սրահին մէջ: Հարկ է նշել, որ դաշնամուրի ընկերակցութիւններով ելոյթ կ’ունենան յաջորդաբար Շաքէ Պտղունի՝ 1970-1974 եւ Նորա Սարգիսեան՝ 1975-1988 տարիներուն:

Ապաճեան սիրայօժար կը խմբավարէ երգչախումբը, զանազան ազգային եւ եկեղեցական հանդիսութիւններուն՝ համագործակցելով բոլոր հայ համայնքներուն հետ:

 Խորէն Ա. կաթողիկոս Բարոյեանի (1963-1983) Հովուապետական այցելութիւնը Բերիոյ Թեմին (Հալէպ եւ շրջակայք), 8 օր (3-11 Դեկտեմբեր 1973)

Նկարը՝ Բերիոյ թեմի Առաջնորդ Գերպ. S. Տաթեւ Ծ. Վրդ. Սարգիսեան եւ Հոգշ. Օշական Վրդ. Չօլոյեան, գաւազանակիր Հոգշ. S. Վահան Վրդ. Պէրպէրեան եւ Ճէզիրէի Առաջնորդական Փոխանորդ Հոգշ. S. Խաժակ Վրդ. Յակոբեան, Հոգշ. S. Պետրոս Վրդ. Պէրպէրեան, եւ Զուարթնոց երգչախումբի ղեկավար Պօղոս Ապաճեան, դաշնակահարուհի՝ Շաքէ Պտղունի:  Ա. շարք ձախէն աջ. -Մարալ Լէփէճեան, …, …, …, Շաքէ Պտղունի, Նորա Իւլպէյեան, Քնարիկ Ապաճեան, Անի Գավաֆեան, Ծովիկ Մակարեան, Անի Յովսէփեան, Բ. շարք. – Սոնա Պտղունի, …, Հերմինէ Գալայճեան, Զեփիւռ Պայթարեան (?), Քնարիկ Շիրոզեան, …, …, Մակի Թաթարեան, Սիլվա Թաթարեան, Ծովիկ Աւետիսեան, Լենա Պօղոսեան, Մարտօ Եփրեմեան. Գ. շարք. – Գրիգոր…, Յովհաննէս Ճանեցեան, Աբիկ Գանտիլեան, Սիմոն Լիպարեան, Վահէ Խրիկեան, Սուրէն Աւետեան, Խաչիկ Հաճեան, Մանօ Հասըրճեան, Մովսէս Քէօշկէրեան, Սահակ Ակիլեան, Խաչիկ Ճոզիկեան, Ալեքսան Արապաթլեան, Սարգիս Պալապանեան. Դ շարք. -Կարպիս Գոճանեան, Անդրանիկ Անտոնեան, Վարուժ Գոճանեան, Ժոզէֆ Ապաճեան, Ռաֆֆի Պալապանեան, Սուրէն Պայթարեան, Փիեռ Խուրի, Ստեփան Պայրամեան, Հրայր Յակոբեան, Պատրիկ Չրաքեան, Յարութ Քէչէճեան:

Մանկավարժը

1971-1973, Ապաճեան երաժշտութիւն կը դասաւանդէ ազգային դպրոցներու, Քարէն Եփփէ Ճեմարանին եւ Հայկազեան Վարժարանին մէջ (մանչերու բաժին), Պրն. Փիլիպպոս Դերձակեանի տնօրէնութեան շրջանին եւ Հալէպի Պետական Երաժշտանոցին մէջ, «Մերքէզ Սաքաֆի Ազիզիէ»:

 «Մեսրոպ Մաշտոց» » մանկապատանեկան երգչախումբը

1973-ին կը հիմնուի «Մեսրոպ Մաշտոց» մանկապատանեկան երգչախումբը Հալէպի Ազգային նախակրթարաններու սաներէն կազմուած: Ապաճեան զայն կը ղեկավարէ շուրջ 15 տարի, դաշնամուրի ընկերակցութեամբ՝ Նորա Սարգիսեանի: Այս նուիրական գործին համար կը պարգեւատրուի Սուրբ Մեսրոպ ոսկեայ շքանշանով Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ Կաթողիկոսին կողմէ:

Երգի–պարի համոյթը

Ապաճեան նոր ոստումով մը ձեռք կը մեկնէ նաեւ պարի ալ բնագաւառին, իրեն գործակից ունենալով Հայաստան մասնագիտացած պարուսոյց Աբրահամ Կոստանեանը:

1982-ի Յունիսի 5-ին, պարախումբը կ’այցելէ Գամիշլի եւ կ’ունենայ երկու ելոյթ: Որպէս համագաղութային ձեռնարկ, տարուան մեծագոյն իրագործումը կ’ըլլայ երգի եւ պարի 15 հոգինոց երգողներու, պարողներու եւ նուագողներու համոյթին ելոյթը, գործակցութեամբ` «Զուարթնոց» երգչախումբին, ղեկավարութեամբ` Պօղոս Ապաճեանի եւ պարուսոյց Աբրահամ Կոստանեանի:

Երգի–պարի համոյթը 1983-ի 25 Փետրուարէն սկսեալ կ’ունենայ 17 ելոյթներ, բացառիկ յաջողութեամբ: Յաջողութեան արձագանգը կ’ըլլայ այն հրաւէրը, որ կու գայ Արաբական Ծոցի Ապու Տապիի Էմիրութեան Կրթական եւ մշակոյթի նախարարութենէն, որուն սակայն կարելի չըլլար ընթացք տալ զանազան դժուարութիւններու պատճառով: (Զաւէն Սապունճեան, «Գեղարդ» տարեգիրք 1985, Գ. հատոր, էջ 484, 485)

«Զուարթնոց» երգչախումբը իր մասնակցութիւնը կը բերէ ազգային եւ պետական հանդիսութիւններուն, ինչպէս նաեւ քառաձայն պատարագի երգեցողութիւններուն՝ Ս. Քառասուն Մանկանց Եկեղեցւոյ մէջ:

«Նարեկացի« Սենեկային երգչախումբ

Ապաճեան 1983-ին կը հիմնէ Նարեկացի Սենեկային երգչախումբը Վեր. Պարգեւ Աբարդեանի քաջալերանքով: «Նարեկացի» երգչախումբին փորձերը տեղի կ’ունենային Հայ Աւետ. Քրիստոսի եկեղեցւոյ (հիմնուած 1924-ին) աղօթասրահին մէջ, որ նախկին միանձնուհի Քոյր Աննա Հետուիկ Պուլի (Anna Hedwig Büll) դարմանատան շէնքն էր:

26 տարիներու ընթացքին «Նարեկացի» երգչախումբը կը ներկայացնէ բարձրորակ դասական համերգներ՝ յայտագիրին վրայ ունենալով հայկական եւ միջնադարեան երգչախմբային ստեղծագործութիւններ, միջազգային բամաթիւ գործեր. ելոյթներ կ’ունենայ նաեւ Սուրիական պատկերասփիւռէն: «Նարեկացի» երգչախումբը կը մասնակցի «Դամասկոսի Օփերա»ի (պաշտօնապէս՝ Տար ալ-Ասատ մշակոյթի եւ արուեստի համալիր) բացումին, 7 Մայիս 2004-ին):

Վեր. Պ. Աբարդեանի մահէն ետք, «Նարեկացի» երգչախումբին հովանաւորութիւնը կը ստանձնէ Հալէպի թեմի հայ կաթողիկէ առաջնորդ Արհի. Տ. Պետրոս Արք. Միրիաթեանը, որուն շնորհիւ «Նարեկացի» երգչախումբը դասական համերգներ կ’ունենայ Զուարթնոց եկեղեցւոյ մէջ, իսկ աշուղական համերգները նոյն եկեղեցւոյ ներքնասրահին եւ ՀԲԸՄ-ի սրահին, ինչպէս նաեւ՝ սուրբծննդեան համերգներ Սուրբ Խաչ եկեղեցւոյ մէջ: 2008-ին, «Նարեկացի» երգչախումբը կը տօնէ իր 25-ամեակը:

 

13 Ապրիլ 1997-ին, Հալէպ, տեղի կ’ունենայ Պոլսահայ բանաստեղծ Զահրատի նուիրուած հանդիսութիւն մը, կազմակերպութեամբ՝ Ուրֆայի Վերածնունդ Մշակութային Միութեան (Ատենապետ՝ սրտաբան եւ բանաստեղծ Գէորգ Թեմիզեան):  Յայտագրին մասնակից էր խմբավար Պօղոս Ապաճեանի «ՆԱՐԵԿԱՑԻ» դասական Երգչախումբը: Սոփրանօ Hasmig Sanossian-Temizian դիմագիրքէն:

«Մեսրոպ Մաշտոց»ի շքանշան

1985-ին, Հալէպահայութիւնը յոբելենական հանդիսութեամբ մը կը մեծարէ ու կը գնահատէ Պ. Ապաճեանը, որուն այդ առիթով կը շնորհուի «Մեսրոպ Մաշտոց»ի շքանշանը Ն.Ս.Օ.Տ.Տ Գարեգին Բ. կաթողիկոսի ձեռամբ:

«Սպենդիարեան» եւ «Գարուն» երգչախումբեր

1989-ի վերջերը, Ապաճեան կը ստանձնէ ՀԲԸՄ Հ.Ե.Ը-ի «Սպենդիարեան» եւ «Գարուն» մանկապատենական երգչախումբերու խմբավարութիւնն ու ղեկավարութիւնը: Գարուն» Մանկապատանեկան երգչախումբի
դաշնակահարուհին էր տիկին Քնարիկ Սայեղ Քասսիս (1998-2000):

Դպրաց դասի եւ Միացեալ «Լուսաւորիչ» երգչախումբի ղեկավար

Ապաճեան կը ղեկավարէ նաեւ Հայ Աւետարանական Էմմանուէլ Եկեղեցւոյ երգչախումբը տօնական օրերուն: Ան կը ղեկավարէ նաեւ Սուրբ Գէորգ Եկեղեցւոյ դպրաց դասի երգչախումբը, 2000-2009 տարիներուն:

Հայոց ցեղասպանութեան 86-ամեակին առիթով, 24 Ապրիլ 2001-ին, Բերիոյ Թեմի նորագոյն պատմութեան գեղեցիկ էջերէն է՝ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի եւ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսի շնորհաբաշխ այցելութիւնը Տէր Զօր, ուր խմբավար Պօղոս Ապաճեան կը ղեկավարէ 170 անդամներէ բաղկացած Միացեալ «Լուսաւորիչ» երգչախումբի քառաձայն պատարագը, երկու վեհափառներու ներկայութեան:

Բարձր հովանաւորութեամբ Արամ Ա. Վեհափառ Հայրապետին, Հայաստանի մէջ քրիստոնէութիւնը պետական կրօնք հռչակելու 1700-ամեակի եզրափակիչ հանդիսութիւնը տեղի կ’ունենայ Շաբաթ, 1 Դեկտեմբեր 2001, երեկոյեան ժամը 9-ին, Հալէպի Աստուածածին եկեղեցւոյ մէջ: Ներկաներու շարքին էին այլ յարանուանութեանց համայնքապետեր, Թեմի հոգեւորականաց դասը, ՀՀ Դամասկոսի լիազօր դեսպանը, ՀՀ Հալէպի ընդհանուր հիւպատոսը, Սուրիոյ խորհրդարանի անդամ Սիմոն Լիպարեան, Ազգ. Իշխանութեան Հալէպի թէ շրջաններու կազմերը, հալէպահայ միութիւններու, կրթական օճախներու, քոյր համայնքներու ներկայացուցիչներ եւ հոծ թիւով հանդիսականներ։ Յանուն Բերիոյ Թեմի 1700-ամեակի Կեդրոնական Յանձնախումբին, հանդիսութեան յայտագրին գեղարուեստական բաժինին իր մասնակցութիւնը կը բերէ 170 անդամներէ բաղկացած Միացեալ «Լուսաւորիչ» յոբելինական երգչախումբը, խմբավարութեամբ՝ Պօղոս Ապաճեանի, երգեհոնի ընկերակցութեամբ՝ Սիրան Գումրույեանի:

Հալէպի Պետական Երաժշտանոց, Պետական մրցանակներ

2000-2009 տարիներուն, Ապաճեան կը ղեկավարէ Հալէպի Պետական Երաժշտանոցի Ուսանողական երգչախումբը՝ հայ եւ արաբ երգիչներով (Կոմիտաս, եկեղեցական երգեր, արաբական ժողովրդական երգեր):

2008-ին, Ուսանողական Երգչախումբը կը մասնակցի «Հալէպը իսլամական մշակոյթի մայրաքաղաք» փառատօնի մրցոյթին՝ ներկայացնելով Քրիստոնէական եւ Իսլամական կրօնական խմբերգային կատարումներ. քննիչ յանձնաժողովի գնահատականով, Ապաճեանի ղեկավարած երգչախումբը կը շահի  2009-ի մրցանակը, որ կը յանձնուի Պօղոս Ապաճեանի զաւկին՝ Լեւոն Ապաճեանի:

Ապաճեան 42 տարիներ կը ծառայէ հայ երաժշտական բեմին: Իր համեստ նկարագրով ու երաժշտագէտի հմտութեամբ, ան կը յաջողի իր շուրջ համախմբել մեծ թիւով երաժշտասէր անդամներ, որոնք երկար տարիներ հայ երգարուեստին սպասարկեցին իրենց նրբաճաշակ երգեցողութեամբ:  Ապաճեան 1967-2009 տարիներուն կը ղեկավարէ շուրջ հարիւր պաշտօնական համերգներ՝ 1000-ի շուրջ երգիչներով:

Ապաճեան բացի Հալէպէն, ելոյթներ կ’ունենայ Դամասկոսի, Պէյրութի, Լաթաքիոյ, Գամիշլիի եւ Քեսապի բեմերուն վրայ: Երգչախումբը, իր ղեկավարութեամբ, յայտագրի մէջ ունէր հայ եւ արաբ, դասական եւ ժողովրդական 500-է աւելի երգեր: Երգչախումբը կը կատարէ նաեւ Սալէմ Պալեանի դաշնաւորած արաբական բազմաձայն երգերէն: Դամասկոսի պատկերասփիւռի կայանը իր կատարումները ընդգրկած է իր արխիւներուն մէջ:

Սփիւռքահայ մանկավարժ, բանաստեղծ, արմատներով մուսալեռցի, Ապաճեանի հօրաքրոջ տղուն՝ ֆրանսաբնակ Զուլալ Գազանճեանի (1936-2008) նուիրուած երեկոյթի փորձերը կը տեւեն 3 ամիս: Կիրակի 19 Ապրիլ 2009-ին «Նարեկացի» Երգչախումբի կայանալիք համերգի տոմսերը արդէն տպուած էին, եւ ահա մահուան բօթը կը հասնի երգչախումբին. Պօղոս Ապաճեան Հրաշափառ Յարութեան գիշերը՝ 12 Ապրիլ 2009-ին վաղահաս կը մահանայ: «Նարեկացի» երգչախումբի համերգը օրին կը կայանայ խմբավարութեամբ երգչախումբի անդամ երաժիշտ Պերճ Քասսիսի:

Վաղահաս էր 40 տարիներու վաստակ արձանագրած եւ բեղուն գործունէութիւն ծաւալած վաստակաշատ խմբավարին, հեզահամբոյր նկարագրով մանկավարժին մահը՝ 12 Ապրիլ 2009-ին, Հալէպ, Սուրիա:

Ուրբաթ, 12 Ապրիլ 2019, Հայ Աւետարանական Էմմանուէլ Եկեղեցւոյ մեր տեղի կ’ունենայ երաժշտական երեկոյ մը ի յիշատակ խմբավար Պօղոս Ապաճեանի, մասնակցութեամբ՝ Նարեկ, Լեւոն Ապաճեանի եւ խումբ մը հանգուցեալին խմբավարած երգչախումբերու անդամներուն:

Իբրեւ երաժշտութեան ուսուցիչ, Պօղոս Ապաճեան կը պաշտօնավարէ Ազգային Հայկազեան վարժարանին եւ Քարին Եփփէ Ճեմարանին մէջ: Ան երկար տարիներ կ’աշխատի Հալէպի պետական երաժշտանոցին մէջ, որպէս ձայնամարզութեան (սոլֆէժ) ուսուցիչ եւ երգչախումբի ղեկավար (1967-2001):

Պօղոս Ապաճեանի արժանաւոր ներկայութիւնը մեծ նպաստ էր Սուրիոյ գաղութի գեղարուեստական կեանքին: Ան բարձր գնահատուած էր ոչ-հայկական շրջանակներէն, ինչպէս նաեւ՝ Հալէպի ու Դամասկոսի պետական երաժշտանոցներէն:

Ապաճեան ամուսնութիւն կնքելով էլատա Սահակեանի հետ, կ’ունենայ մէկ դուստր՝ Սալբի Ապաճեան (ներկայիս Զուիցերիա):

1981-ին, ան իր երկրորդ ամուսնութիւնը կը կնքէ Լենա Քէօթէքլեանի հետ եւ կը բախտաւորուի երկու որդիներով՝ Նարեկ (ծն. 1983, ներկայիս Երեւան) եւ Լեւոն (ծն. 1991, ներկայիս Դամասկոս): Ապաճեան որդիները ժառանգած են իրենց հօր երաժշտական աւանդը. շրջանաւարտ են Դամասկոսի բարձրագոյն երաժշտանոցէն եւ կը վայելեն երաժշտական մասնագիտական դիրք ու համբաւ:

Առ ի տեղեկութիւն – «ՔՆԱՐ» երգչախումբ, Դամասկոս

Հայր Անդրանիկ Կռանեան Դամասկոս ծառայած է 1958-1964 տարիներուն: Դամասկոսի Հայ Կաթողիկէ Միութեան «ՔՆԱՐ» երգչախումբը կը հիմնուի 1962-ին, Հայր Անդրանիկ Կռանեանի ջանքերով։ Երգչախումբը կը ներկայացնէ հայ ազգային ու ժողովրդական երգացանկ մը ու կատարած զանազան համերգներ այդ օրերուն, ինչպէս նաեւ՝ ելոյթներ ունեցած է պետական պատկերասփիւռի կայանէն։ Սիրողական այս խումբը, որուն անդամները մինչ այդ մաս կը կազմէին եկեղեցւոյ խումբին, իր կարեւոր ներդրումը կ’ունենայ հայ խմբերգային արուեստը ծանօթացնելու ու սիրցնելու գործին մէջ։

ՀԿՄ-ի յուշամատեանին մէջ նշուած է, որ Կռանեան 1965-ին մասնաւորապէս ժամանած է Դամասկոս՝ «Քնար»ի մասնակցութիւնը ապահովելու Մեծ Եղեռնի 50 ամեակի յուշահանդէսին: 1966-1967 տարիներուն, կարճ շրջանի մը համար խմբավար Պօղոս Ապաճեան կը ղեկավարէ Դամասկոսի Հայ Կաթողիկէ Միութեան «Քնար» երգչախումբը:

80-ական թուականներուն խումբը կը վերակազմէ Անթուան Քէշիշեան, եւ սկսած է փայլուն գործունէութեան շրջան մը։

1990-ին Հայ Կաթողիկէ Միութեան վարչութիւնը, որ կը տնօրինէ երգչախումբը, մայր հայրենիքէն կը հրաւիրէ արուեստագէտ Ժիրայր Ալթունեանը տարեկան այցելութիւններով խմբավարելու «Քնար» երգչախումբը: Ան կը մարզէ ու կը ղեկավարէ Քնար երգչախումբը մինչեւ 2001: Ամէն տարի այցելելով Դամասկոս ու աւելի քան մէկ ամիս աշխատելով խումբին հետ, ան կը պատրաստէ տարեկան ելոյթը ու կը ներկայացնէ զանազան համերգներ։ Այս հանգրուանին որպէս օգնական խմբավար ու խումբի ընկերակցող դաշնակահար Շանթ Քէշիշեան կ’ունենայ իր կարեւոր մասնակցութիւնը https://www.facebook.com/shant.keshishian.9

2002 թուականին, նոյնպէս Հայաստանէն կը հրաւիրուի Գայիանէ Պաղտասարեան՝ «Քնար» երգչախումբը մարզելու եւ խմբավարելու: 2003-2015, «Քնար» երգչախումբի խմբավարն էր Շանթ Քէշիշեան: Ներկայիս երգչախումբին գործունէութիւնը դադրած է Սուրիոյ պատերազմի օրերուն արձանագրուած գաղթին պատճառաւ: Երգչախումբի անդամներուն մեծ մասը այլեւս Դամասկոս չեն գտնուիր: Ներկայիս, երգչախումբի անդամներէն փոքր թիւ մը կ’ապահովէ Դամասկոսի Հայ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ Ս. Պատարագի երգեցողութիւնը, Կիրակի եւ տօնական օրերը:

Առ ի տեղեկութիւն

Հալէպի Ամերիկեան Քոլէճը (Aleppo College) շարունակութիւնն է Այնթապի մէջ գործած ամերիկեան միսիոնարական քոլէճին։ Ամերիկեան միսիոնարական հաստատութիւնը սուրիական այս քաղաքին մէջ կը հիմնէ սոյն քոլէճը 1920-ական թուականներուն, Այնթապի մեծաթիւ հայերուն Հալէպի հաստատուելէն ետք։ Քոլէճի շրջանաւարտներու շարքին են հանրաճանաչ դէմքեր, ինչպէս՝ Սուրիոյ նախկին նախագահ Նազէմ Քուտսի, սուրիացի հանրայայտ գեղանկարիչ Ֆաթէհ Ալ Մուտտարէս եւ սուրիացի շարժապատկերի նշանաւոր բեմադրիչ եւ արտադրիչ Մուսթաֆա Ալ Աքքատ։

Աղբիւրներ՝

Հարցազրոյցներ՝ Ապաճեան ընտանիքի անդամներուն հետ՝ Սիմոն Լիպարեան, Քնարիկ Լիպարեան Ապաճեան, Ալիս Պաղտասարեան Ապաճեան, Նարեկ Ապաճեան:  

«Գեղարդ» տարեգիրք 1985, Գ հատոր:

Պօղոս Ապաճեան վաստակաւոր խմբավարը, Կարպիս Գոճանեան, 8 Մայիս 2009, Հայրենիք:

Բազմավաստակ Խմբավար Պօղոս Ապաճեան՝ Ոչ Եւս Է  https://asbarez.am

«Թատրոնը աշխարհի մէջ այն միակ հաստատութիւնն է, որ կը մեռնի արդէն չորս հազար տարիէ ի վեր եւ երբեք չի մահանար: Զայն կենդանի պահելու համար անհրաժեշտ են տոկուն եւ նուիրուած մարդիկ»:  Այս խօսքերը կը պատկանին ամերիկացի գրագէտ, գրականութեան նոպէլեան մրցանակակիր Ճոն Սթայնպէքի:

Սթայնպէքի այս խօսքերը որքա՛ն կը պատշաճին այսօր լիբանանահայ իրականութեան, որ վերջերս ականատես կ’ըլլայ թատերական կեանքի աշխուժութեան՝ ձեւով մը վերածնունդի, մասնաւորաբար քորոնայի եւ տնտեսական տագնապի պարտադրած…«մահէն» ետք: Փաստօրէն լիբանանահայ թատրոնը կը մերժէ մահանալ շնորհիւ «տոկուն եւ նուիրուած մարդոց»՝ մեր բեմադրիչներուն, դերակատարներուն, բայց մանաւանդ վարագոյրին ետեւ գտնուող ու վարչական ու թեքնիք գործերով զբաղող նուիրեալներուն:

Իսկ գնահատանքի առանձին խօսք լիբանանահայ թատերասէրին, որ լեցուն սրահներով վերակենդանացուց հայ բեմը՝ գիտակցելով անոր կարեւորութեան:

Աշխարհի մը մէջ, ուր այսօր թէեւ կը գերակշռեն արհեսագիտական եւ թուայնացած նորարարութիւնները, թատրոնի եւ թատերախաղերու յարատեւ գրաւչութիւնը փաստօրէն կը շարունակէ հրապուրել հանդիսատեսը: Պէտք չէ մոռնալ, որ բեմը կը ծառայէ իբրեւ անփոխարինելի միջոց մը, որ կը հրամցնէ ժամանցի, դաստիակարակութեան եւ ինքնաճանաչումի իւրայատուկ խառնուրդ մը, թէեւ մեր երիտասարդ բեմադրիչներէն մէկը վերջերս շեշտը կը դնէր ժամանցին վրայ՝ անկախ բովանդակութենէն ու անոր կարեւորութենէն:

Թատրոնը ընդհանրապէս ընդունուած է իբրեւ ժամանցի հարթակ մը, ուր կը դիմէ հանդիսատեսը հեռանալու առօրեայ մտահոգութիւններէն եւ փոխադրուելու դէպի երեւակայութեան աշխարհ:  Թատրոնը կը կախարդէ հանդիսատեսը, որովհետեւ ան միաժամանակ կրնայ ծիծաղ ու խնդուք պատճառել, արցունք, հետաքրքրութիւն եւ հարցադրումներ զարգացնել՝ ստեղծելով ներքին հակազդեցութիւններ, որոնք անհատները խորապէս զիրար կը կապեն մարդկային մակարդակի վրայ: Բեմին վրայ է, որ պատմութիւնները կեանք կ’առնեն՝ խթանելով ընդհանուր փորձառութիւն մը, որ կրնայ ըլլալ թէ՛ խռովիչ, եւ թէ՛ հանգստացնող:

Իր ժամանցային արժէքին կողքին, թատրոնը ունի նաեւ դաստիարակիչ կարեւոր դերակատարութիւն: Թատերախաղերը կը ծառայեն իբրեւ միջոցներ պատմական դէպքերու, մշակութային արժէքներու եւ ընկերային հարցերու քննարկման: Ականատես ըլլալով բեմին վրայ ծաւալուող պատմութիւններուն` հանդիսատեսը պատկերացումներ կ’ունենայ տարբեր տեսակէտներու եւ փորձառութիւններու մասին: Թատրոնը դէմ յանդիման կը դնէ մեզ բարդ թեմաներու՝ խրախուսելով քննական մտածողութիւնը եւ մարդային կարեկցանքը: Կենդանի խաղարկութեան ուժին միջոցով կարելի կը դառնայ ըմբռնել մարդկային էութիւնը, ընկերային խարխափումները եւ մեր կատարած ընտրութիւններուն հետեւանքները: Եւ պէտք չէ զարմանալ, որ ինչո՞ւ ժամանակին, նոյնիսկ լիբանանահայ բեմին վրայ թատերախաղեր յաճախ գրաքննութեան կ’ենթարկուէին ու կ’արգիլուէին:

Թատրոնը միշտ հանդիսացած է միջոց մը արտայայտելու միտքեր, գաղափարներ եւ յոյզեր՝ հանրային միջավայրի ու շրջագիծի մը մէջ: Թատերագիրները, դերասաններն ու բեմադրիչները բեմը կ’օգտագործեն իբրեւ պաստառ մը` անոր վրայ նկարագրելու մարդկային վիճակներ, բացայայտելու ընդհանրական ճշմարտութիւններ եւ գծելու ինքնաճանաչման ուղիներ: Երկխօսութեան, տարբեր միմիքներու եւ երանգաւորուած դերատարութեան ուժը կը ստեղծեն արտայայտութեան այնպիսի խորք մը, որ կարելի է իւրայատուկ կերպով փոխանցուիլ միայն կենդանի թատրոնին միջոցով: Ան յուշարար է մեր ընդհանրական մարդասիրութեան եւ կ’երաշխաւորէ, պէտք է երաշխաւորէ այն հարթակը, ուր նաեւ անտեսուած ու խտրականացուած հարցեր լսելի կը դառնան՝ խթանելով ընկերային համապարփակութիւնն ու յառաջդիմութիւնը:

Կատակերգութիւն, ողբերգութիւն, պատմութիւն թէ քաղաքականութիւն՝ թատրոնը ունի նոյն դերակատարութիւնը հաւաքական կեանքի մէջ, հետեւաբար, եթէ այս օրերուն լիբանանահայ հանդեսատեսին նախասիրութիւնը կ’երթայ կատակերգութեան՝ երբեք հարց չէ:

Թատրոնին վերապահուած է նաեւ այլ պաշտօն մը, որ այս օրերուն նոյնքան կարեւոր է լիբանանահայ հաւաքական կեանքին մէջ: Թատրոնի փորձառութիւնը կը տարածուի նաեւ սրահէն դուրս` ստեղծելով հաւաքական պատկանելիութեան եւ ընդհանուր կապի զգացում մը: Վարագոյրը բացուելէն մինչեւ վերջաւորութեան՝ հաւաքական ու յաճախ յոտնկայս ծափահարութիւնները, թատրոնը քով քովի կը բերէ տարբեր անձեր. կը դառնայ մարդոց հաւաքավայր:  Հերոսներու նուաճումներուն եւ դժբախտութիւններուն ականատես ըլլալու ընդհանուր փորձառութիւնը կը խթանէ հաւաքական կապ մը՝ յառաջացնելով քննարկումներ եւ հաւաքական յիշողութիւններ՝ սկսեալ սրահի աստիճաններուն վրայէն մինչեւ յաջորդող օրերը սալոններու մէջ:

Արդարեւ, աշխարհի մէջ, որ այսօր տարուած է արհեստագիտական եւ թուայնացած նորութիւններով, թատրոնի եւ թատերախաղերու կենդանի փորձառութիւնը աւելի եւս կը շեշտուի մարդկային կեանքին մէջ: Թատրոնը, անցեալ ու ապագայ, կը գերազանցէ ժամանակը եւ կը հրաւիրէ մեզ պահ մը կանգ առնելու, խորհելու եւ զգալու: Ան ժամանցի եւ «պատմութիւն դիտելու» միջոց է, բայց նաեւ ունի դաստիարակիչ առաքելութիւն եւ ինքնաճանաչման խորք:

Բայց ինչպէս Սթայնպէք կ’ըսէ, «զայն կենդանի պահելու համար անհրաժեշտ են տոկուն եւ նուիրուած մարդիկ»: Բարեբախտաբար, լիբանանահայ թատրոնի վերակենդանացումը փաստեց, որ տակաւին ունինք «տոկուն եւ նուիրուած մարդիկ». վարձքը կատար բոլորին:

Իսկ մեր սիրելի ու հաւատարիմ հանդիսատեսներուն, շնորհակալութեան խօսքէն անդին, կը յուշենք ամերիկացի ժամանակակից թատերագիր Լին Նոթէճի (Lynn Nottage) հետեւեալ խօսքը. «թատրոնը հաւաքական աքթ մըն է, որ մարդիկ կը խմբէ մութ սենեակի մը մէջ, ուր անոնք կը կիսեն նոյն պատմութիւնն ու փորձառութիւնը: Ան կը մեկտեղէ մեզ իբրեւ հաւաքականութիւն»: