Featured - Page 18

10 տարի APTEC  IT Services and IT Consulting  ընկերութեան մէջ որպէս Administration Manager աշխատելէ ետք, մեծ կ’ըլլայ Սեդային ուրախութիւնը, երբ տարիներու իր աշխատանքը գնահատելով՝ կը պարգեւատրեն զինք:

 

ՇԵՓՈՐ ԼՐԱՏՈՒ – 1999

1999-ին, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու հայ համայնքէն անհատներ, որոնք յատուկ սէր ու հետաքրքրութիւն կը տածէին գիր ու գրականութեան հանդէպ, յառաջ կը բերեն յանձնախումբ մը, որուն աշխատանքով գաղութին մէջ կը հիմնուի առաջին տեղեկատու թերթը՝ «Շեփոր»: Ան իր 20-էջնոց պատկերազարդ տարբեր թեմաներով ու մշակութային, պատմական, մանկական եւ ժամանց բաժանումներով, իբրեւ շաբաթերթ առաջին անգամ լոյս կը տեսնէ 26 հոկտեմբեր 1999-ին: Սեդային աշխատանքը «Շեփոր»ի խմբագրական կազմին մէջ կ’ըլլայ գրաշարել, թերթին էջադրումը պատրաստել, սիւնակներու բաժանումները, թեմաներու հետ առնչուող տեղադրումներ կատարել, նաեւ՝ հրատարակել եւ ցրուել: Այս խմբագրական կազմին աշխատանքը եւ «Շեփոր»ի հրապարակումը երկար կեանք չ’ունենար մարդուժի բացակայութեան պատճառով: Թերթի օրինակներէն ներկայիս կարելի է ձեռք բերել հայկական կեդրոնէն: Իր խմբագրական աշխատանքին համար Սեդա կը ստանայ գնահատագիր մը այդ օրուան Ազգային վարչութենէն: Մինչեւ փետրուար 2001, «Շեփոր» լրատուն լոյս տեսած է 11 թիւ: 2001-ին՝ 6 ( թիւ 12,13, եւ մինչեւ 17)  թիւ, իսկ 1 յունուար 2002-10 յուլիս 2002՝ 3 թիւ (թիւ 18,19, 20): Այդ թուականէն ասդին, գաղութը չունի իր տպագիր լրատու պարբերականը:

Ազգային Օհաննէսեան Միօրեայ Վարժարանի հոգաբարձութիւն – 2010-2011

2009-2011, Սեդան Ազգ. Միօրեայ Օհաննէսեան վարժարանի հոգաբարձութեան անդամ կը նշանակուի: Հոգաբարձութեան անդամակցութեան կողքին, ան իր նպաստը կը բերէ դպրոցին կապուած բոլոր աշխատանքներուն, ինչպէս ուսուցչական վերապատրաստութեան դասընթացքին առնչուող բաժիններուն, հիւրասիրութիւն, միօրեայ վարժարանի հանդէսի պատրաստութիւն, գնահատական երեկոյի կազմակերպում նուիրուած շաբաթօրեայ ուսուցիչներուն, գեղարուեստական յայտագրեր, դպրոցի վերամուտի պատրաստութիւններ եւ այլն:

Հայ Օգնութեան Միութիւնը

2010-ին, վերջապէս գաղութին մէջ կը հիմնուի Հայ Օգնութեան Միութեան (ՀՕՄ) մասնաճիւղ մը, որուն հիմնադիր եւ հետագային գործունեայ անդամներէն մէկը կը դառնայ Սեդան Մարտ 2010 -Յունուար 2016: Այս յղումով կարել է գտնել հիմնադրութեան մասին թղթակցութիւն մը.

https://www.azad-hye.com/news/armenian-relief-society-establishes-a-chapter-in-sharjah-dubai/

Սեդա ԱՄԷ Շարժա-Տուպայ հաստատուելէն ետք կը ստանայ Սուրիոյ Շրջանային Վարչութեան փոխանցագիրը, այսպէս.-

Ընկհ. Սեդա Մանկասարեան Պալիոզեան 1986-92 տարեշրջաններուն մաս կազմած է Համազգայինի Սուրիոյ ընտանիքին։ Ունեցած է գործօն մասնակցութիւն յարկապէս Շրջ. Վարչութեան «Զաւարեան» Թատերական միաւորին մէջ 1987էն սկսեալ եւ տարբեր թատերախաղերու մաս կազմած էր որպէս յուշարար քուլիսներու աշխատանքներ եւ սրահի պատասխանատու, որմէ ետք եղած է Միաւորի ընկերային յանձնախումբի անդամ: Թատրոնի նկատմամբ ունեցած հետաքրքրութիւնը մղած է զինք բծախնդրութեամբ եւ պարտականութեան գիտակցութեամբ իր նպաստը բերելու միութեան մշակութային գործունէութեան վերելքին։ ԱՄԷ–ի մէջ, Սեդան կը շարունակէ իր ազգօգուտ գործունէութիւնը դարձեա՛լ Համազգայինի շարքերէն ներս, այս անգամ որպէս վարչական Համազգայինի նորակազմ «Մուշեղ Իշխան» մեկուսի մասնաճիւղին։ Այս մասին կը հաստատէ իր փոխանցագրին մէջ Համազգայինի Սուրիոյ Շրջանային Վարչութեան Ատենադպրուհի Էմմա Ազարիկեան եւ Ատենապետուհի Հռիփ Կանանեան, 13 Յունիս 2011:

Համազգային Մուշեղ Իշխան մեկուսի մասնաճիւղը

Ապրիլ 2011-ին, Էմիրութիւններու գաղութին ուրախութիւնը մեծ կ’ըլլայ, երբ կը հիմնուի Համազգայինի «Մուշեղ Իշխան» Մեկուսի մասնաճիւղը, որուն բացումը տեղի կ’ունենայ Համազգայինի կեդրոնական վարչութեան ներկայութեամբ: Սեդա կը նշանակուի անդրանիկ վարչութեան անդամ:

https://www.azad-hye.com/news/moushegh-ishkhan-chapter-of-hamazkayin-founded-in-the-united-arab-emirates/

Անմիջապէս վարչութիւնը իր շուրջ կը հաւաքէ համազգայինի համակիրներ, որոնք հետագային կը դառնան անդամներ: Առաջին ձեռնարկներէն կ’ըլլայ Թամարա Ստեփանեանի (1) նկարահանած կարճ ֆիլմին՝ «Փետրուար 19»ի ցուցադրութիւնը համայնքին՝ Սեդային առաջարկով, ներկայութեամբ՝ ֆիլմի բեմադիր Թամարա Ստեփանեան, որ այս ֆիլմով կը մասնակցէր «Dubai International Film Festival»ին: Թամարային համար մեծ անակնկալ մը կ’ըլլայ, որ  Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու մէջ այդքան թիւով հայեր կ’ապրին: Խանդավառութիւնը մեծ կ’ըլլայ բոլորին: Թամարա 16 տարի Լիբանանի մէջ Համազգայինի շունչով մեծցած էր շնորհիւ իր հօր՝ բեմադրիչ Վիգէն Ստեփանեանին (այժմ հանգուցեալ) եւ մօր: Հրաչ Քալսահակեանի հետ ունեցած իր զրոյցին մէջ, Թամարա հետեւեալ ձեւով իր գնահատականը կը կատարէ. սեղմել հետեւեալ կապը https://www.azad-hye.com/news/tamara-stepanyan-it-is-very-important-for-a-filmmaker-to-feel-that-she-is-in-a-dialogue/

24 մայիսէն 2012 – 25 մայիս 2015, Սեդա կը վարէ Համազգայինի վարչութեան ատենապետի պաշտօնը: Կը մասնակցի պատգամաւորական ժողովի, Երեւանի մէջ, 2014-ին: Ամէն ճիգ կը թափէ վերականգնելու թատերական ներկայացումները գաղութին մէջ: Որպէս տարիներու փորձառութիւն ունեցող դերակատար, բեմ կը բարձրանայ «Կռունկը կը կանչէ» թատերախաղով:

Համազգայինի գործունէութիւնը կը դադրի 2017-ին:

Էմիրութիւններու հայ համայնքին կայքէջը

2012-ին, Էմիրութիւններու Ազգային Վարչութեան որոշումով, կը հիմնուի յանձնախումբ մը, որ պիտի զբաղէր գաղութին յատուկ կայքէջի մը կազմակերպչական աշխատանքով: Սոյն յանձնախումբին անդամ կը նշանակուի Սեդան որպէս բովանդակութեան պատրաստութեան պատասխանատու:

Հետագային այդ կայքէջը կը կոչուի «Emahay»: Կայքէջին պաշտօնական բացման շնորհանդէսը կը կատարուի 8 Ապրիլ 2012-ին, միաժամանակ բանալով ֆէսպուքի էջ մը: Emahay կը նկատուի բովանդակալից կայքէջ մը, իր բոլոր սիւնակներով եւ ամբողջական ու թարմացուած տեղեկութիւններով:

 Մարդահամարի յանձնախումբ

13 Նոյեմբեր 2013-ին, Տուպայի եւ Հիւսիսային էմիրութեանց Ազգային Վարչութեան կողմէ Սեդա կը նշանակուի «Մարդահամարի Յանձնախումբ»-ի անդամ  Տուպայի եւ Հիւսիսային Էմիրութեանց համար: Վեցամսեայ աշխատանք մը՝ որ  պիտի արձանագրէր էմիրութիւններ ժամանող նոր հայ ընտանիքները եւ անհատներ, որոնք պիտի հաստատուին հոն, ու պիտի վերաթարմացնէր տեղեկութիւնները անոնց, որոնք արդէն հաստատուած են:

Յանձնախումբը կը բաղկանար հետեւեալ անձերէն. Մարտիրոս Գասպարեան, Սեպուհ Արմենակեան, Մարալ Սողմոնեան-Մանճիկեան, Սեդա Մանկասարեան-Պալիոզեան, Թինօ Չիֆթճեան, Գէորգ Օհանեան, Շանթ Քօրուքեան, Յակոբ Մանուէլ:

29 փետրուար 2016-ին, Սեդա կը հաստատուի Մոնթրէալ, Գանատա, ուր ալ մինչեւ այսօր կը բնակի իր ամուսնոյն՝ Մովսէս Պալիոզեանի եւ զաւկին՝ Դրոյին հետ:

Մարտ 2016-ին կը միանայ ՀՕՄ-ի «Սօսէ» մասնաճիւղին, որուն գործավարութիւնը կը կատարէ ներկայիս. անդամ է նաեւ տարբեր յանձնախումբերու: 2016 ապրիլին փոխանցագրով կը միանայ Համազգայինի «Սանահին» մասնաճիւղին: Նաեւ անդամ է նոյն մասնաճիւղի «Պետրոս Ադամեան» թատերախումբին:

Սեդա կը շարունակէ իր ազգօգուտ գործունէութիւնը, եւ իր ծնողքէն ժառանգած ծառայութեան ու նուիրումի ոգին այսօր իր կարգին կը փոխանցէ իր զաւկին՝ Դրոյին:               

♦

Քանի մը տասնեակ տարի առաջ, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու հայ համայնքին մէջ մշակութային կեանքի կարեւոր գործօններ հանդիսացած են թատրոնն ու պարը, որոնց ճամբով կը ստեղծուէր հայաշունչ միջավայր մը Էմիրութիւններ ժամանած հայորդիներուն, որոնք հեռու իրենց հարազատներէն, առիթ կ’ունենային նոր կապեր եւ ծանօթութիւններ ստեղծելու: Եւ այդ մթնոլորտին մէջ, հայ համայնքը կը դրուէր ամուր հիմերու վրայ, որ կը շարունակէ գոյատեւել նոյն ոգիով:

Շաքէ Մանկասարեան

(Շարունակութիւն Բ. եւ վերջ)

[1] Դերասան եւ բեմադրիչ Վիգէն Ստեփանեանի դուստրը Թամարա ծնած է Հայաստան, ապա իր ընտանիքին տեղափոխուած  Լիբանան 1994-ին: 2005-ին,  Lebanese American University (LAU) having studied in Communication Arts with an emphasis in Radio/TV/Film: 1994-2003 թուականներուն գործած է Լիբանանի մէջ` Համազգայինին հետ: Եղած է Համազգայինի «Արեգ» թատերախումբի հիմնադիր եւ Համազգայինի «Գասպար Իփէկեան» թատերախումբի բեմադրիչ: Դասաւանդած է Լիբանանի Ազգային վարժարաններուն եւ Համազգայինի Մ. եւ Հ. Արսլանեան ճեմարանին մէջ: Մեծ է անոր վաստակը լիբանանահայ դերասանական-բեմադրական մարզին մէջ, որովհետեւ Վիգէն Ստեփանեան իր ներդրումը ունեցաւ ապագայ սերունդ պատրաստելու առումով: Ազդակ օրաթերթ, 20 յունուար 2021 https://www.aztagdaily.com/archives/496346

Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու հայ գաղութին հիմնադրութեան ընդունուած թուականը կը նկատուի 1980-ը: Սյդ տարիէն սկսեալ, Ազգային վարչութիւններու կազմակերպչական ժրաջան աշխատանքին շնորհիւ, համայնքը կամաց-կամաց կը ձեւաւորուի եւ այսօր արդէն ունինք հաստատուած գաղութ մը:

90-ականներէն, Էմիրութիւններու հայ համայնքին մէջ իր ներդրումը կ’ունենայ նաեւ Սեդա Մանկասարեան:

Հալէպի մէջ ազգային, միութենական, մշակութային ու ընկերային բեղուն գործունէութիւն մը ունենալէ ետք, Սեդա Մանկասարեան իր միութենական աշխոյժ կեանքը ետին ձգած` կը հաստատուի Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ: Դիւրին չէր Սեդային համար հեռանալ Հալէպէն ու անոր կենսալի կեանքէն: Ան Ս.Օ.Խ.-ի արծուիկներու միաւորին մաս կը կազմէ 1981-1992, եւ Բ. Կարգի վկայական ստանալէ ետք, մասնաճիւղի խորհուրդին հրաւէրով կը ստանձնէ Ս.Օ.Խ.ի «Անի» մասնաճիւղի արծուիկներու պատասխանատուութիւնը (աքելա): 1982 – 1991 կը մասնակցի սկաուտական տարեկան ամառնային բանակումներու Քեսապի մէջ:

Սեդա Ազգ. Հայկազեան վարժարանը կ’աւարտէ 1981-ին, իսկ Քարէն Եփփէ Ճեմարան կը յաճախէ 1981-1985, ապա՝ Տնտեսական երկրորդական ուսումնարանը, զոր գնահատագիրով կ’աւարտէ 1989-ին: 

1990-էն սկսեալ կ’անցնի կեանքի ասպարէզ եւ կ’աշխատի Սանոսեան ընտանիքի առեւտրական հաստատութեան մէջ, որպէս քարտուղար/հաշուապահ եւ միեւնոյն տարին, կը ստանձնէ հաշուապահութիւնը Հ.Մ.Ը.Մ.-ի պարտէզին (Ազիզէի), ուր նաեւ որպէս օգնական կը ծառայէ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի պարտէզի ընդհանուր պատասխանատու (գնումներու ե պաշտօնեաներու ամսականներ) Անդրանիկ Մելիքեանին:

1991-1992 կ’անդամակցի Հ.Մ.Ը.Մ.ի շրջանային վարչութեան ընկերային յանձնախումբին:

10 փետրուար 1993-ին, առաջին անգամ ըլլալով Սեդա կը հեռանայ ծննդավայրէն ոչ թէ պտոյտի, այլ աշխատանքի՝ քրոջը՝ Շաքէին քաջալերանքով: «Պիտի մոռնայի Հալէպի միութենական կեանքս, երկար տարիներու ծառայութիւնս, սակայն յոյս ունէի նոյն ճամբան շարունակելու Էմիրութիններու մէջ», կը յայտնէ Սեդա: Շատ չանցած, Ապրիլ 1993-ին, կը ստաձնէ իր առաջին պաշտօնը Նորվեկիական Ճարտարագիտական Խորհրդատու ընկերութեան մը մէջ:

Նոյն թուականի մայիսին, կը ստանայ ժողովի հրաւէր մը մասնակցելու Շարժայի եւ հիւսիսային Էմիրութեանց «Երիտասարդաց Յանձնախումբ»-ի տարեկան ժողովին, ուր կ’ընտրուի ընդհանուր ժողովի քարտուղարուհի: Ու այսպէս կը սկսի անոր միութենական ճանապարհը Արաբական Էմիրութեանց մէջ:

ԱՄԷ-ի գաղութի քարտուղարութիւն, 1993-1995

Գաղութին մէջ գործունեայ անդամ,  Սեդային կը վստահուի  ծառայասիրական  պաշտօններ: Կը ստանձնէ գաղութին ու եկեղեցւոյ կամաւոր քարտուղարուհիի պաշտօնը, երբ հայ գաղութը  տակաւին եկեղեցի եւ հայկական կեդրոն չունէր: Գաղութին առնչուող գործունէութեան վայրն էր հոգեւոր հովիւին բնակավայրը: Ապրիլին 1993-ին, Էմիրութիւններու հայ գաղութը կ’ունենայ  իր առաջին մնայուն հոգեւոր հովիւը յանձին Հոգշ. Տ. Բաբգէն Վրդ. Չարեանի, (այժմ Գանատայի Հայոց Թեմի Առաջնորդ), որուն հետ կ’աշխատի որպէս հայ համայնքի քարտուղարուհի: Հայր Բաբգէն կը ծառայէ երկուքկէս տարի մինչեւ Նոյեմբեր 1995:

Այդ օրերուն, հաղորդակցութեան արդի միջոցներ գոյութիւն չունէին, հետեւաբար բաւական դժուար էր համայնքի անդամներուն հետ կապ հաստատել: Այդ գործը կը վստահուի Սեդային, ու ան առանց տատամսելու կը կատարէ այդ պարտականութիւնը: Կար ֆաքսի միջոցը, որու ճամբով կը փոխանցուէին եկեղեցւոյ եւ ազգային վարչութեան կամ ազգային վարչութեան տակ գործող յանձնախումբերու յայտարարութիւնները:

 Հայր Բաբգէնի մեկնումէն ետք, ան կը շարունակէ կամաւոր քարտուղարութեան աշխատանքը շաբաթական երկու օր, երեկոյեան ժամը 7- 9:30: Աշխատանքը կ’ընդգրկէր նամակագրութիւններ, յայտարարութիւններ պատրաստել եկեղեցւոյ, Ազգային վարչութեան, երիտասարդաց յանձնախումբին, թաղականութեան, տիկնանց յանձնախումբի եւ հոգաբարձութեան: Նաեւ՝ համայնքին անուանացանկը սրբագրել ու թարմացնել, ել-նամակներ յղել գաղութի անդամներուն, ամուսնութեան, մկրտութեան եւ այլ հաստատագիրեր պատրաստել, Ազգային վարչութեան ատենագրութիւնները տպել եւ պահել, (filing) թղթածրարային դասաւորում եւ քարտուղարական այլ աշխատանքներ:

Աշխատանք կը տանի նաեւ հիւսիսային Էմիրութեանց հայ համայնքի հասցէագրքոյկի եւ հեռախօսային անուանացանկ պատրաստութեան մէջ, ապա կը հեռաձայնէ գաղութի անդամներուն՝ ստուգելու եւ սրբագրելու տեղեկութիւնները. պրպտումներ կը կատարէ նոր ժամանած հայերուն մասին եւ այլն:

Ազգային Վարչութիւնը հրատարակած է 1991, 1993, 1996, 2006, 2010 տարիներու հասցէագրքոյկները:

Նոյեմբեր 1995ին, Հոգշ. Տ. Բաբգէն Վրդ. Չարեանի մեկնումէն ետք, վարձուած բնակարանին մէջ կը շարունակուին քարտուղարութեան աշխատանքները, հանդիպումները, թատերական ու պարի փորձերը. հետագային թատրոնի եւ պարի փորձերը կը կատարուին պանդոկի մը մէջ:

Նոյեմբեր 1998-ին, համայնքը կ’ունենայ իր սեփական համալիրը՝  Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին եւ Ազգ. Օհաննէսեան միօրեայ վարժարանը:

Եկեղեցւոյ քարտուղարութեան ստանձնած Սեդային կամաւոր պաշտօնը կը շարունակուի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ համալիրին մէջ, 1998 նոյեմբերէն – ապրիլ 1999, որմէ ետք, իր ասպարէզային աշխատանքին բերումով, ան կը դադրի պաշտօնէն: Ազգային Վարչութիւնը կ’ունենայ իր քարտուղարուհի-պաշտօնեան ամսական վարձատրութեամբ, որ շրջան մը ետք Հայաստան գաղթելով, Սեդա դարձեալ հրաւէր կը ստանայ ստանձնելու քարտուղարութիւնը փոխան ջնջին վարձատրութեան: Շաբաթը երկու օր, երեկոյեան 7 – 9, եւ ըստ աշխատանքի պահանջին:

 Պարարուեստ

Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու հայ համայնքի ծաղկումի եւ մշակոյթի պահպանման աշխատանքներ կը տարուէին, եւ 1995-ին, կը ստեղծուի պարախումբ մը, որուն անմիջապէս կ’անդամկցի Սեդան եւ կը նկատուի հիմնադիր անդամներէն մէկը: առաջին պարուսոյցը կ’ըլլայ Խաչիկ Սապա: Ինչպէս նշուեցաւ, համայնքը չունէր իր կեդրոնը եւ պարախումբի փորձերը տեղի կ’ունենային  Շարժայի «Գարլթօն» պանդոկի թատերասրահին մէջ, շաբաթը երկու օր: Պարախումբը կ’ունենայ քանի մը պաշտօնական ելոյթներ: Հետագային, պարուսոյց գտնելու դժուարութեան պատճառով՝ կը դադրի: Նախապէս, Էմիրութիւններու մէջ, 1980-1982 տարիներուն ալ գործած է պարախումբ մը (26 հոգի) Ռաֆֆի Սիւլահեանի ղեկավարութեամբ, բայց զայն կարելի չէ եղած պահել հետեւողական փորձերու յարմար վայր չունենալու պատճսռով:

 «Թատրոն 81» ելոյթները

Սեդան 1996-էն մաս կը կազմէ «Թատրոն 81» խմբակին եւ թատերական ներկայացումներով հանդէս կու գայ գլխաւոր դերերով, ինչպէս՝ 

Հրայր Սողոմոնեանի  բեմադրութեամբ.

– Գրիգոր Զօհրապի «Փոստալ»ը (թատերգութեան վերածուած Մուշեղ Իշխանի կողմէ) եւ «Հաճի Տուրիկ»ը (17 մայիս 1996, Շարժայի «Քոնթինենթալ» պանդոկի թատերասրահ):

– Երուանդ Օտեանի «Թաղականին կինը»՝  տիկին Նուարդի դերով, (15 մայիս 1998, Շարժայի «Holiday Inn» պանդոկի թատերասրահ):

Մուշեղ Պետիրեանի բեմադրութեամբ. 

– Արտեմի Այվազեանի, Գարեգին Երիցեանի «Ուշ լինի, Նուշ լինի» (ուրախ օփերէթ, 3 արար)՝ Մարթայի դերով (23 մայիս 2002, Շարժայի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ համալիր, Փիեռ Քէօսէեան սրահ:

Նորայր Գազանճեանի բեմադրութեամբ, Էմիրութիւններու Շարժայի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչի համալիրի Փիեռ Քէօսէեան սրահին մէջ ներկայացուած են հետեւեալ  հինգ թատերգութիւնները.

– Մուշեղ Իշխանի «Մեռնիլը որքան դժուար է», «Թատրոն 81», 7 մայիս 2004: Մայրը Ճօն Հէլըրի https://www.youtube.com/watch?v=HtV7VcxJlZc&t=68s

Համազգայինի «Մուշեղ Իշխան» մեկուսի մասնաճիւղի «Ժորժ Սարգիսեան » թատերական միաւորի ելոյթները.

– Ժագ Ս. Յակոբեանի «Կռունկը կը կանչէ»,  2012՝  Սրբուկի դերով:

– Ճորճ Աբելեանի «Միլիոնատէր եղանք Միլիոնատէր», 10 մարտ 2013՝ Սեդա-Սեւակին կինը:

– Յակոբ Պարոնեանի «Շողոքորթը», 20 մարտ 2015:

Հետագային այս խմբակը կը դադրեցնէ իր աշխատանքները ու գաղութը կը մնայ առանց թատրոնի:

Հոս տեղին է մէջբերել Շարժայի Ազգ. Օհաննէսեան միօրեայ վարժարանի տնօրէն Նշան Պասմաճեանի  (ներկայիս Աւստրալիոյ եւ Նոր Զելանտայի հայոց թեմի առաջնորդարանի դիւանապետ) 22 մայիս 2010-ին կատարած մէկ վկայութիւնը. «Սեդան կրնայ շատ լաւ օգնական ըլլալ ու Լենա Գազանճեանի հետ այս երկու տիկինները միասնաբար կրնան թատերական կեանքը, մեր թատերական մշակոյթի ջամբումը, որ սկսած էինք մի քանի հոգիով՝ դեռ 1981-ին «Թատրոն 81» ով, վերստին կազմակերպել եւ այս անգամ այնպէս որ  շարունակականութիւնը ապահովուի:  Ես Սեդային ու Լենային մէջ շարունակականութեան ջահը վառ պահելու մարմաջը միշտ տեսած եմ: Այս առիթ է այդպիսի իտէալ իրականացնելու»:

1997 նոյեմբերին, գործի նոր առիթով մը, Սեդա կը տեղափոխուի Տուպայ, ուր կը ստանձնէ աւելի բարձր պաշտօն մը. Administration Manager:

(Շարունակելի 1)

25 մարտ 2024-ին, Հայաստանի կեդրոնական դրամատունը շրջանառութեան մէջ դրած է «Սերգեյ Փարաճանովի ծննդեան 100-ամեակ» եւ «Պարոյր Սեւակի ծննդեան 100-ամեակ» ոսկիէ յուշադրամները:

Սերգեյ Փարաճանովի ծննդեան 100-ամեակին նուիրուած յուշադրամը

ՍԵՐԳԵՅ ՓԱՐԱՃԱՆՈՎ (Սարգիս Փարաճանեանց, 1924–1990) ` հայ աշխարհահռչակ բեմադրիչ, բեմագիր, ծնած է Թիֆլիս, ուր եւ ստացած է իր միջնակարգ կրթութիւնը: 1945-ին ընդունուած է Մոսկուայի ֆիլմարուեստի հիմնարկի բեմադրութեան բաժանմունքը: 1952-էն սկեալ աշխատած է Քիեւի Տովժենքոյի անուան սթիւտիոյին մէջ, ուր նկարահանած է իրեն համաշխարհային ճանաչում բերած «Մոռացուած նախնիների ստուերները» ֆիլմը (1964):

1969-ին, Հայֆիլմ սթուտիոյին մէջ, Փարաճանով նկարահանած է «Նռան գոյնը» («Սայաթ-նովա») ֆիլմը, որը կը նկատուի  ֆիլմարուեստի գլուխգործոցներէն մէկը: Այս Ֆիլմին մէջ, ան կ’իրագործէ նորարարական սեփական գաղափարները՝ բացայայտելով անտեսանելին ու ոգեղէնը իր իսկ ստեղծած առարկաներուն, խորհրդանիշներուն եւ ծէսերուն միջոցով: Ժամանակի իշխանութիւնները կը մերժեն Փարաճանովի այս եւ այլ ֆիլմերուն մէջ դրսեւորուող մօտեցումները, կ’արգիլեն նկարահանումները եւ կը բանտարկեն զինք: Սակայն Փարաճանով չի դադրիր գործելէ եւ իր ստեղծագործական ամբողջ աւիւնը կը ներդրէ գծանկարներու, քոլաժներու, տիկնիկներու, գլխարկներու եւ արուեստի այլ գործերու ստեղծումին:

Ֆիլմ նկարահանելու իրաւունք վերստանալէ ետք, ան կը ստեղծէ «The Legend of Suram Fortress» (1985) համաշխարհային ճանաչում ստացած ֆիլմը եւ 1987-ին առաջին անգամ ըլլալով կը հրաւիրուի արտասահման` մասնակցելու Ռոդերտամի (Հոլանտա) սինեմայի փառատօնին, ուր ֆիլմը կ’արժանանայ առաջին մրցանակին «ամենէն նորարար ֆիլմը» անուանակարգին մէջ:

Փարաճանովի արուեստը այսօր ալ կը շարունակէ ոգեւորել աշխարհի բազմաթիւ արուեստագէտներն ու սինեմայի գործիչները:

Երեւանի մէջ կը գտնուի Սերգեյ Փարաճանովի թանգարանը (1991-էն սկսեալ), ուր կը պահուին անոր հազարէ աւելի աշխատանքները:

Սերգեյ Փարաջանովի ծննդեան 100-ամեակին նուիրուած յուշադրամին մէկ երեսը (դիմերես) պատկերուած են անոր «Նռան գոյնը» ֆիլմէն դրուագ մը եւ Կոմիտասի անուան պանթէոնին մէջ գտնուող Փարաճանովի արձանը (քանդակագործ` Ա. Շիրազ, 1999):

Ոսկիէ յուշադրամին միւս երեսին վրայ (դարձերես) պատկերուած են Փարաճանովի դիմապատկերը, դրուագներ անոր «Variation on themes by Pinturicchio and Raphael» (2-րդ տարբերակ՝ նուիրուած Վասիլի Գաթանեանի, 1989), «Լացող Ճիոգոնտա» («Weeping Gioconda», 1977), «Դանիէլ Օլպրիխսքիի դիմանկարը» («Portrait of Daniel Olbrichsky», 1980) քոլաժներէն:

Էսքիզներու հեղինակներն են Յարութիւն Սամուէլեան (դիմերես) եւ Աննա Կուրղինեան (դարձերես): Յուշադրամը հատուած է Լեհաստանի մէջ:

Հատուած է միայն 300 օրինակ:

Պարոյր Սեւակի ծննդեան 100-ամեակին նուիրուած յուշադրամ

ՊԱՐՈՅՐ ՍԵՒԱԿ (Ղազարեան, 1924–1971)` հայ մեծ բանաստեղծ, գրականագէտ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ: 1945-ին ան աւարտած է Երեւանի Պետական Համալսարանի բանասիրական հիմնարկը, ապա՝ Հայաստանի Աբեղեանի անուան գրականութեան հիմնարկի մագիստրոսական բաժանմունքը (1948), 1963–1971 եղած է գիտաշխատող հիմնարկին մէջ: 1951–1956 ուսանած է Մոսկուայի Մ. Կորքիի անուան գրականութեան հիմնարկին մէջ, ուր 1957–1959 դասաւանդած է գեղարուեստական թարգմանութեան:

1966–1971 եղած է Հայաստանի գրողներու միութեան վարչութեան քարտուղարը: «Սայաթ-նովա» մենագրութեան համար Սեւակի շնորհուած է բանասիրական գիտութիւնների դոկտորի գիտական աստիճան (1969):

Սեւակի բանաստեղծութիւնները կը տպագրուին 1942-էն սկեալ: «Անմահները հրամայում են» (1948)՝ անոր հեղինակած անդրանիկ գրքոյկն է: Հետագային գրուած գործերէն ուշադրութեան արժանի եղած է «Նորից քեզ հետ» (1957) ժողովածուն, ուր ի յայտ կու գան բանաստեղծին ստեղծագործական նոր որակները: «Անլռելի զանգակատուն» քնարական-փիլիսոփայական պոէմը (1967-ին արժանացած է Խորհրդային Հայաստանի պետական մրցանակի) կը պատկերէ Կոմիտասի ճակատագիրը` մէկտեղուած հայ ժողովուրդի ճակատագրին հետ: Ժամանակակից մարդու բնոյթն ու անոր ապրումները վերհանող խոհափիլիսոփայական ստեղծագործութիւնները ամփոփուած են «Մարդը ափի մէջ» (1963) եւ «Եղիցի լոյս» (1971) ժողովածուներուն մէջ:

Սեւակ կատարած է թարգմանութիւններ Ա. Միցքեւիչի, Ա. Փուշքինի, Խ. Պոթեւի, Մ. Լերմոնթովի, Ե. Քուփալայի, Ե. Ռայնիսի, Վ. Պրիւսովի, Ի. Ապաշիձէի, Է. Մեժելայթիսի եւ ուրիշներու գործերէն: Սեւակի բանաստեղծութիւնները թարգմանուած են աշխարհի բազմաթիւ լեզուներու: Անոր անունով անուանակոչուած են փողոցներ եւ դպրոցներ Հայաստանի տարբեր շրջաններուն մէջ, թաղամաս եւ փողոց՝ Երեւանի մէջ, գիւղ` Արարատի մարզին մէջ: Բանաստեղծին ծննդավայր Զանգակատուն գիւղին մէջ, 1981-էն սկսեալ կը գործէ անոր տուն-թանգարանը:

Դիմերես` եկեղեցիի զանգակատան պատկեր, «Մարդը ափի մէջ» գիրքին շապիկը (նկարազարդող՝ Խ. Կիւլամիրեան, 1963):  Դարձերես` Պարոյր Սեւակի դիմապատկերը, ստորագրութիւնը, փետրագրիչ` Սեւակի «Հայաստան» (1950) բանաստեղծութիւնը:

Էսքիզներու հեղինակ` Էդուարդ Կուրղինեան: Յուշադրամը հատուած է Լեհաստանի մէջ՝ 300 օրինակով:

– Քէղքէին քիլոն քանի՞ է.

– իսկ ընկոյզո՞վը.

– հապա արմաւո՞վը.

– աղով ալ ունի՞ք…

Այս հարցումները լսելով եւ քէղքէի անուշ բոյրին հրապոյրով կը վերադառնայինք դպրոցէն տուն: Շատ չանցած արդէն կը հասնէինք շուկային կեդրոնը, ուր տեղ-տեղ տանտիկիններ հաւաքուած խանութերու դիմաց՝ կը սակարկէին խանութպանին հետ: Մէկը կ’ըսէր «ալիւրը քովդ ինչո՞ւ աւելի սուղ է», ուրիշ մը՝ «երէկ աւելի յարմար էին ընկոյզին ու պիստակին գիները», իսկ շփոթի մատնուած խանութպանը չէր հասներ պատասխանելու տիկիններու կարկուտի պէս տեղացող հարցումներուն:

Այս կը պատահէր Ծաղկազարդի յաջորդող երկուշաբթիէն մինչեւ շաբաթ երկարող օրերուն, այլ խօսքով՝ Աւագ շաբթուան ընթացքին, Ս. Զատիկի նախօրեակին: Մինչեւ տուն հասնինք, կը հանդիպէինք բազմաթիւ ծանօթ դէմքերու: Մեր բարի, հիւրասէր եւ առատաձեռն մամիկներուն ու տատիկներուն սովորութիւնն էր երբեմն մեզի հրամցնել հատ մը այդ համեղ քէղքէէն, իսկ մենք շատ ուրախ կը համտեսէինք այդ տօնական առաջին բոկեղներէն եւ այսպէս ճամբան արդէն քանի մը հատ ուտելէ ետք, կուշտուկուռ կը հասնէինք տուն:

Այդ շաբաթը բաւական աշխատանք կը սպասէր մեզի…

Հայերուս մէջ, շատ հինէն տարածուած է Զատկուան առիթով զանազան պատրաստութիւններ տեսնելու սովորութիւնը: Հայերը անշուշտ առանձին չեն, մասնաւորաբար Միջին Արեւելքի մէջ: Սովորոյթներու առումով, Զատիկը հիմնական տօն է շրջանի քրիստոնեայ բոլոր ժողովուրդներուն համար: Մեր մեծերը կը պատմէին, թէ իւրաքանչիւր հայկական շրջան, գիւղ, քաղաք, իրեն յատուկ ոճով եւ բաղադրութեամբ կը պատրաստէր Զատկուան քէղքէն, ինչպէս՝ հայկական չէօրէկը, քաթան, շուշմայով, աղով կամ շաքարով սովորական քէղքէն, բոլորը՝ բուրալի ու համեղ…

Մեզի համար, իբրեւ պատանի աղջիկներ, թէեւ շատ սիրելի էր համեղ քէղքէներ ուտելը, բայց եւ այնպէս անոր պատրաստելը կը մտահոգէր մեզ եւ յաճախ կը մտածէինք ձեւ մը գտնել ու փախուստ տալ այս միօրեայ, մինչեւ ուշ ժամերը աշխատելու ծանր լուծէն: Եթէ հարցնելու ըլլաք ինչո՞ւ, պատճառներուն հիմնականը՝ մօրս ընտանիքին մէջ պապենական սովորութիւն դարձած էր քէղքէն մէկ կամ երկու քիլո չեփել, նուազագոյնը տասը քիլո, այո՛ տասը քիլո, իսկ երբեմն ալ աւելի: Երբ հարց կու տայինք, թէ ինչո՞ւ այսքան մեծ քանակով պէտք էր պատրաստուէր, ամէն կողմէ ձայն մը կը բարձրանար. «դպրոց կը տանիք եւ կ’ուտէք», «հայրիկն ալ գործի կը տանի», «թաղը ծերունի մը կայ, պէտք է անոր ալ բաժին հանենք», կամ գլուխ գործոց պատասխանը՝ «շուտով կը վերջանայ, ինչ է որ տասը-տասնհինգ քիլոն»:

Խոյս տալու երկրորդ պատճառը մօրս համաձայնութիւնն էր իրեն մտերիմ տանտիկիներուն հետ, որ այդ շաբթուան իւրաքանչիւր օրը յատկացուի տան մը՝ հաւաքաբար քէղքէի պատրաստութեան նպատակով. հոն պէտք էր երթային իրարու օգնելու, իրենց համար սրբազան նկատուած գործին յաջողութեան համար: Իսկ մենք՝ դպրոցական պատանիներ, պէտք էր մեր մօրը ընկերակցէինք եւ միանայինք աջակցող բազմաթիւ ձեռքերուն:

Մեր տան քէղքէին պատրաստութիւնը արարողութիւն էր: Մէկ օր առաջ, բոլոր բաղադրութիւնները պէտք էր կշռուէին ու դրուէին խոշոր տաշտի մը մէջ, խոհանոցին կեդրոնը՝ շաղուելու պատրաստ: Պէտք էր խաչակնքուէր այդ խիւսը, ապա վրան ծածկուէր ու սպասէր յաջորդ առտուան բարի լուրին. արդեօք ո՞վ պիտի ըլլար խիւսը ուռած վիճակի մէջ առաջին տեսնողը ու մայրս գիտնար, որ «մայան եկած է»: Լաւ կը յիշեմ օր մը, տակաւին փոքր, կանուխ արթթնալով փորձեցի բանալ ու տեսնել թէ ո՞վ է այդ «մայան», որ կու գայ, ու զարմանքով տեսայ, թէ տաշտէն շատ վեր բարձրացած էր խիւսը՝ գրեթէ դուրս թափելու չափ, ու անմեղութեամբ անմիջապէս մայրս արթնցնելով պոռացի. «խմորը տաշտէն դուրս կը փախի, մայան եկաւ ու կը տանի…»: Բոլորը արթննալով խոհանոց վազեցին ու գոհունակ նայուածքով մայրս ըսաւ. «շուտով գործի լծուելու ենք»:

Այդ կէսօրէ ետքը, ճաշելու ժամանակ չէինք ունենար, ոչ հանգստանալու, ոչ ալ յաջորդ օրուան դասերը պատրաստելու: Տունը պատրաստելէ ետք, քէղքէները կը տանէինք թաղին փուռը, ուր ժամեր ափսէնրու մէջ շարելէ ետք, պահակներու պէս պիտի սպասէինք, թէ չըլլայ մեր քէղքէները ուրիշիներու հետ խառնուին: Երեկոյան, արդէն յոգնած ու սպառած, տուն կը վերադառնայինք մեր հռչակաւոր բուրաւէտ քէղքէներով:

Յաջորդ օրը, անճրկած, մենք բացատրութիւն կը փնտռէինք ուսուցիչներուն հասկցնելու, թէ քէղքէ պատրաստած ենք ու մեր դասերը պարաստելու ժամանակ չենք ունեցած: Բարեբախտաբար, մօրս քէղքէները այդքան համեղ կ’ըլլային եւ քանակով շատ, որ յաջորդ օրը խոշոր տոպրակով կը տանէի դպրոց ու ճարպիկութեամբ մը, իւրաքանչիւր դասապահէ առաջ կը հիւրասիրէի ուսուցիչներս ու կամացուկ մը կը հասկցնէի, թէ ամբողջ օր մը տրամադրած էինք այս համեղ բոկեղներու պատրաստութեան: Կարծես մեր հայ ուսուցիչներն ալ նոյն ճամբայէն անցած էին ու անոնցմէ շատերուն դէմքին վրայ թեթեւ ժպիտ մը կ’ուրուագծուէիր:

Այդ շաբաթը ամէն կողմէ համեղ քէղքէի բոյրերը կը կախարդէին մեզ, մեր թաղերը, շուկան: Մեր մեծ մամիկները կ’ըսէին, թէ Զատկուան քէղքէին հոտը սովորական քէղքէի հոտէն տարբեր կ’ըլլայ. կարծես պատմութիւն ու յատուկ նշանակութիւն մը ունէր: Դպրոցը, բոլորս մեր պայուսակներէն կը հանէինք մեր քէղքէի բաժինները ու կը հիւրասիրէինք զիրար: Ամէն կողմ քէղքէ կ’ըլլար: Նոյնիսկ թուաբանութեան պահուն, կը սկսէի զէրոները ոլորուած քէղքէներու նմանցնել, «օ» տառն ալ…

Ամէն կողմ քէղքէի պատմութիւններ կը լսուէին: Տիկիններ կը հպարտանային իրենց աշխատանքով, իրենց գործածած ալիւրով կամ իւղով, բայց մանաւանդ՝ իրենց եփելու վարպետութեամբ:

Հոս չ’աւարտիր պատմութիւնը: Այդ շրջանին, պարզ այցելութեան կամ Զատկուան տօնը շնորհաւորելու առիթներով, պայման էր հիւրասիրուիլ քէղքէով: Կարելի՞ էր մերժել, անկարելի բան ու մեծ անարգանք. հիւընկալը պիտի կարծէր թէ չես սիրած իր պատրաստած քէղքէները, ուստի ամօթ է կ’ըսուէր մեզի: Ստիպուած, օրը տասնեակ մը քէղքէ կ’ուտէինք…

Մեծ կարօտով կը յիշեմ այդ օրերը ու կը տատամսիմ բաղդատելու մեր օրերուն հետ, երբ կը նահանջեն աւանդութիւններ, հաւատք ու բարքեր…

Կը փնտռեմ քէղքէով բուրող մեր համեստ բայց հպարտ թաղերը:

Քրիստոն Յարեաւ ի մեռելոց, օրհնեալ է Յարութիւնն Քրիստոսի: 

Փրոֆ․ Արա Սայեղ
(Յատուկ «տարբերակ21»ին)

Լեհաստանի մէջ 2023 թուականի վերջաւորութեան լեհերէնով հրատարակուեցաւ „Ludność cywilna wobec wojny w Górskim Karabachu. Antropologia straty i cierpienia”,  «Քաղաքացիական բնակչութիւնը՝ Լեռնային Ղարաբաղի պատերազմի կացութեան դիմաց. Կորուստի եւ  տառապանքի մարդաբանութիւն» խորագրով հատորը, 160 էջ ծաւալով։ Հրատարակութիւնը իրականացած է Լեհաստանի ակադեմական փոխանակման ազգային գործակալութեան դրամաշնորհի շնորհիւ։ Գիրքը հրատարակուած է Լեհաստանի՝ Կտանսք քաղաքի Եւրոպական քաղաքականութեան գիտահետազօտական ​​հիմնարկի Riep հրատարակչատունէն։ Այս գիրքին հրատարակութենէն առաջ լոյս տեսած էր հատորին ելեկտրոնային տարբերակը 2022 թուին:

Գիրքին հիմնատաղձը նուիրուած է 2020 թուականի Լեռնային Ղարաբաղի պատերազմի հայ խաղաղ բնակչութեան ճակատագրին, զինուած հակամարտութեան մղձաւանջին, հայ բնակչութեան գոյապայքարին, պատերազմի բազմատեսակ կորուստներուն եւ մանաւանդ դաժան վայրագութիւնները դիմակայելու Արցախահայութեան փորձառութիւններուն, պատերազմի ահ ու սարսափով լեցուն տառապանքներու մարդաբանութեան։ Լրջախոհ այս գիտաշխատութիւնը, լեհերէն լեզուով առաջին գիտաշխատութիւններէն կը համարուի։

Հատորին համահեղինակներ են՝ Լեհաստանի Բոզնան քաղաքի Ատամ Միցկիեվիչի անուան պետական համալսարանի գիտաշխատողներ՝ ընկերային մարդաբանութեան դասախօս փրոֆ. Ատամ Փոմիեչինսքի եւ քաղաքագիտութեան դասախօս փրոֆ․ Քշիշթոֆ Ֆետորովիչ եւ Հայաստանէն մշակութային մարդաբան, պատմական գիտութիւններու թեկնածու՝ Աղասի Թադեւոսեան եւ մշակութաբանութեան մագիստրոս՝ Գոռ Օրտեան։  Հատորին գիտական քննարկումը կատարած են՝ Քրաքովի Եակելոնեան համալսարանէն փրոֆ․ Ռենաթա Քրուլ – Մազուր եւ Վարշաւայի համալսարանէն փրոֆ․ Աննա Մալեվսքա – Շաուիկին։

Այս հատորի բովանդակութիւնը արգասիքն է Լեռնային Ղարաբաղի  հակամարտութեան տեղւոյն պայմաններու մէջ իրականացած դաշտային ուսումնասիրութիւններու ծրագրի մը, որ կատարուած է Լեհական պետութեան նիւթական դրամաշնորհի ամբողջական ֆինանսաւորումով, արտակարգ իրավիճակներու, ներխուժումներու յատուկ ուսումնասիրութեան դրամաշնորհի (intervention grant) շնորհիւ։ Այդ դրամաշնորհի նախաձեռնողներն ու նախագիծը իրականցնողներն են վերը յիշուած լեհ գիտաշխատողներ՝ Ատամ Փոմիեչինսքի եւ Քշիշթոֆ Ֆետորովիչ։

Սոյն ծրագրին համագործակցած է, Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութեան Ազգային Ակադեմիայի հնագիտութեան եւ ազգագրութեան բաժամունքը, համագործակցութեան իր ներդրումը ունեցած է շրջագայութիւններու, կազմակերպչական եւ հայերէն լեզուի օգնութեան ծիրին մէջ, որոնք իրագործուած են գիտաշխատողներ՝ Աղասի Թադեւոսեան եւ Գոռ Օրտեանի աջակցութեամբ ։

Հատորի ներածականին կը յաջորդեն գլխաւոր հինգ գլուխներ, որոնք գլխաւորաբար կ՛ընդգրկեն Ա) Մարդաբանը պատերազմի դէմ յանդիման, Բ) Հակամարտութեան ակունքներէն մինչեւ 44 օրուայ պատերազմը, Գ) Լեռնային Ղարաբաղի նոր պատերազմ․ անձնական պատմութիւններ, Դ) Պատերազմը որպէս աղէտ. Կորուստի եւ տառապանքի անվերականգնելիութիւնը, Ե) Պատերազմի փախստականները Հայաստանի մէջ։ Գիրքը համալրուած է վերջաբանով, մատենագիտական աղբիւրներու ցանկով, յաւելուած կայքէջերու բաժինով եւ տեղեկագիրներու ցանկով, գիրքին մէջ տեղ գտած են 18 լուսանկարներ եւ երկու քարտէզներ։

Յատկանշական է, որ հետազօտական կուռ բնոյթով բնորոշուող այս գիրքի  բովանդակութեան մէջ, հեղինակները նպատակադրած են հեռու մնալ պատմական ու քաղաքական հարցերու արժեւորումներէն, խուսափած են ռազմական եւ ռազմաքաղաքական դիտարկումներ կամ վերլուծումներ մէջբերելէ, զգուշացած են տեղական եւ աշխարհաքաղաքական իրադարձութիւնները, տրամադրութիւնները, տեսակէտները բնութագրելէ։

Հիմնականօրէն, առաջին հերթին ներկայացուած են Արցախի բնակչութեան, մարդ անհատի իրավիճակներն ու հասարակութեան ճակատագիրը, մարդաբանութիւնը։ Բնիկ ժողովուրդի լայն խաւի բնակչութիւնը, որուն համար աշխարհը փլուզուած է, պատերազմի մղձաւանջը անընդհատ կ՛ուղեկցի անոնց կեանքի ընթացքին, իսկ ապագայի մասին մտածելն անգամ հոռետեսութեամբ եւ հեռանկարներու բացակայութեամբ կը շեշտաւորուի։ Մարդիկ, որոնք տառացիօրէն տառապած են պատերազմի տանջանքներով, պատերազմի թոհուբոհի մէջ կորսնցուցած են իրենց ընտանեկան հարազատները, նահատակուած սիրելիները, ունեցուածքը, ենթարկուած են պատերազմական բռնութիւններու, զանգուածային հարձակումներու, ջարդի, թալանումի, տեղահանումի, սպանութիւններու, հողազրկումի եւ մանաւանդ հայրենազրկումի։ Գիրքի բովանդակութեան մէջ առանցքային դեր ունեցած է վտանգներով լեցուն պատերազմի ճգնաժամային կացութեան ընթացքին մարդկային տառապանքի հիմնախնդիրը, հաւաքական կենսագոյութեան, դժբախտութեան շրջապատկերը, մշակութային ժառանգութեան առանցքային եւ անվերականգնելի կորուստներու, փճացումի հիմնահարցը:

Ուշագրաւ է, որ հեղինակները փորձած են կեդրոնանալ բնակչութեան գոյատեւման ռազմավարութիւններու, տեղահանումներու եւ պատերազմի փախստականներու ընկերային եւ տնտեսական իսկական իրավիճակին, անոնց գոյատեւութեան մարտահրաւէրներուն վրայ։ Այն մասին, թէ արցախահայերը ինչեր կորսնցուցած են պատերազմի եւ բռնի տեղահանութեան եւ իրաւազրկումի հետեւանքով, պատերազմի ողբերգութեան, տագնապի խուճապի ընթացքին բնակիչներու խզուած ընկերային կապերու եւ արմատախլման սպառնալիքի տակ իրականացած բռնագաղթի պատճառներով։

Պրպտումներու նախագիծի հիմնական մասը հիմնուած է տեղւոյն իրավիճակի պայմաններու դաշտային հետազօտութիւններու վրայ, որոնք իրականացած են  Լեռնային Ղարաբաղի եւ Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքին մէջ, 15 հոկտեմբեր 2021 թուականէն մինչեւ 15 փետրուար 2022 թուական։  Ուսումնասիրութեան այս ժամանակին մէջ, տեղի ունեցած են 83 խորացուած հարցազրոյցներ (57-ը՝ կանանց եւ 26-ը՝ տղամարդկանց հետ): Կատարուած հարցազրոյցները բաժնուած էին երեք խումբերու՝

1) Պատերազմի փախստականներ՝ Արցախցիներ, որոնք մինչեւ 27 սեպտեմբեր 2020 թուական ապրած են իբրեւ Լեռնային Ղարաբաղի բնակիչներ, սակայն 27   սեպտեմբերի պատերազմի գոյաբանական սպառնալիքներու պատճառով այդ տարածքէն բռնի տեղահանուած եւ կամ փախած են դէպի Հայաստան։

2) Տուեալ ժամանակշրջանի Լեռնային Ղարաբաղի բնակիչներ, այդ խումբին մէջ են հայրենադարձներ, այսինքն այն բնակիչները, որոնք որոշած են ծանր մարտերէն ետք դարձեալ Լեռնային Ղարաբաղ վերադառնալ։

3) Այսպէս կոչուած փորձագէտներ, այսինքն՝ փախստականներուն աջակցող եւ օգնութիւն տրամադրող կազմակերպութիւններու ներկայացուցիչներ, ռազմական օգնութիւններով զբաղուող տեղական ինքնակառավարման մարմիններու աշխատակիցներ, պետական ​ծառայութիւններու պաշտօնեաներ եւ Լեռնային Ղարաբաղի ժողովուրդի խնդիրներու լուծման հետ ներգրաւուած անհատներ  (օրինակ՝ խորհրդարանականներ, գիտնականներ, լրագրողներ եւլն․):

Հարցազրոյցները գլխաւորապէս կեդրոնացած են առաջին խմբակին՝ պատերազմի փախստականներու հետ (57 հարցազրոյց), փորձագէտներու հետ եղած են (16 հարցազրոյց), իսկ Լեռնային Ղարաբաղի բնակիչներու հետ (10 հարցազրոյց):

Ուսումնասիրութեան վայրերը խնամքով ընտրուած են: Բնականաբար այդ ընտրութիւնը առնչուած էր տարածաշրջանի մէջ առկայ եղող քաղաքական անկայուն իրավիճակով, հայ-ազրպէյճանական սահմանագիծի մագլցումներով, վիճելի տարածքներու շուրջ հակամարտութեան մշտափոփոխ զարգացումներով։

Հետազօտութիւնները տեղի ունեցած են Լեռնային Ղարաբաղի՝ հիմնականօրէն Ստեփանակերտի եւ Ասկերանի շրջանի Բերձորի գիւղերուն մէջ, Հայաստանի սահմանամերձ տարածքներու մէջ՝ Վարդենիս քաղաքի (Գեղարքունիքի մարզ), Գորիս քաղաքի (Սիւնիքի մարզ), Հարթաշենի գիւղի (Գորիսի համայնք) (Սիւնիքի մարզ), Վերիշեն գիւղ, (Գորիսի համայնք) (Սիւնիքի մարզ), Դեբետ եւ Դսեղ (Լոռի մարզ), Ծաղկաձոր, Չարենցաւան, Նոր Հաճըն (Կոտայքի մարզ) եւ Երեւան։

Պատերազմի փորձանքի գեհենային պայմանները ապրած արցախահայերու հետ  հարցազրոյցներ իրականացնելը հեշտ գործ չէ, անոնց ապրած հոգեխոցի զրուցակից դառնալը մասնագիտական հմտութիւն եւ համբերութիւն կը պահանջէ։ Մանաւանդ, որ այդ զրուցակիցներէն շատեր պատերազմական պայմաններու կրկնակի ականատեսներ են, նախ ղարաբաղեան հակամարտութիւնը 1992–1994, ապա 2016 թուականին, եւ անգամ մը եւս 2020 թուականին պատերազմներու փորձառութիւն ունեցողներ են։ Նկատի պէտք է առնել նաեւ հարցազրոյցներու խօսակցական լեզուն որ ընդհանրապէս հայերէն լեզուով եւ ռուսերէնով էր։

Գիրքի բովանդակութեան առընթեր, դաշտային գիտահետազօտական առաքելութեամբ Արցախ եւ Հայաստան այցելած գիտահետազօտողներէն եւ գիրքի համահեղինակ Փրոֆ․ Քշիշթոֆ Ֆետորովիչի հետ հեռաձայնային քանիցս հաղորդակցութիւններու, զրոյցներու միջոցաւ կը միտէի յաւելեալ մանրամասնութիւններ քաղել, լսել անոր տպաւորութիւնները, ականատեսի վկայութիւնները, հաստատումները։ Տեղեկանալու համար իրագործուած գիտահետազօտական հանգամանքներու նշանակալից առնչութիւններուն, Ք․ Ֆետորովիչ հաստատեց՝ «Շատ յաճախ, արցախահայ զրուցակիցները լսելով, որ ռուսերէն ալ կը խօսինք, ինքնակամ կը խնդրէին իրենց հետ աւելի երկար մնալ ու զրուցել։ Ռուսերէնի շնորհիւ, յաճախ մենք շատ կարեւոր տեղեկութիւններ կը ստանայինք մեր զրուցակիցներէն։ Ռուսերէնի ճանաչողութեան շնորհիւ անոնք աւելի սրտբաց եւ վստահութեամբ մօտեցան մեզի եւ մեր հարցումներուն։ Շատ էական դեր ունեցաւ մեր եւ արցախահայերու ռուսերէնի ճանաչողութիւնը, մենք աւելի հաղորդակից կրցանք դառնալ փախստականներուն հետ, կասկածանքի եւ վերապահութեան մթնլոլորտը անէացաւ մանաւանդ մեր պարագային, երկու լեհ օտարականներու ներկայութիւնը անորոշութիւն եւ շփոթ մը ստեղծած էր իրենց համար։ Զարմացած էին, որ այս հետազօտութեան նախագիծը լեհական է, եւ պատերազմի տագնապէն վերջ առաջին օտարներն էինք, որ մեծ հետաքրքրութեամբ եկած ենք, յատկապէս իրենց հետ զրուցելու, իրենց հետ կիսելու պատերազմի ողբերգութիւնները, լսելու իրենց վիշտն ու տառապանքը եւ յատկապէս գիտահետազօտական ուսումնսաիրութիւն կատարելու համար։ Մեր կատարած զրոյցները հոգեկան հանդարտութիւն փոխանցող, պատերազմի հետեւանքներու բեռումով անոնց ապրած ցաւերը ամոքող, վէրքերը սպիացնող, հոգեկան անդորրութիւն մը ներշնչեցին, սփոփանքի եւ մխիթարութեան սպեղանի մը հանդիսացան։ Մենք դարձանք բարեկամներ, ջերմ ու հիւրընկալ էին, յատկանշական էր անոնց հիւրասիրութիւնը, շուարած էին ինչպէ՞ս մեզ հիւրասիրել։ Յաճախ կ՛ուզէին մեզ իրենց տունը պահել եւ վայելել մեր ներկայութիւնը։ Մենք ալ իւրաքանչիւր ընտանիքի նուէրներ պատրաստած էինք, մանաւանդ բազմանդամ եւ երեխաներ ունեցող ընտանիքներուն։ Մեզմէ կը խնդրէին իրենց տառապանքները փոխանցել բոլորին, տարածել ողջ աշխարհին, յուսալով, որ մարդիկ կ’իմանան իրենց ողբերգական ճակատագրի մասին, այնքան կը վախնային, որ աշխարհ զիրենք յանկարծ չյիշէ եւ կամ պահ մը մոռնայ արցախահայութեան ողբերգութիւնը»։

Հետազօտողները հարցազրոյցի իւրաքանչիւր յօժարակամ մասնակից կողմին  կանխաւ տեղեկացուցած էին եւ առած էին անոր համաձայնութիւնը։ Հարցազրոյցներու մասնակիցներուն անվտանգութիւնն ու գաղտնապահութիւնը ապահովելու համար՝ «Մենք որոշած էինք բոլոր հարցազրոյցներու մասնակիցիներուն անուններն ու ազգանունները  չհրապարակել» աւելցուց զրուցակիցս` Ք․ Ֆետորովիչ։

Գրեթէ բոլոր զրուցակից արցախահայերը՝ 27 սեպտեմբեր 2020 թուականի պատերազմը կը համեմատէին 2016-թուի ապրիլեան պատերազմի հետ ընդգծելով՝   2016 թուի պատերազմ ուրիշ էր, նուազ լարուած էր։ Իսկ այս անգամ խաղաղ բնակչութիւնը այս տարողութեամբ պատերազմի պատրաստ չէր, նման պարտադրուած պատերազմ, յարձակում չէր նախատեսած, անոնք կը հաւատային որ ապահով են, զիրենք պաշտպանողներ ունին։ Նոյնիսկ երբ ազերիական յարձակումները ուժեղացան, մեծ մասը ինքնավստահ էր, որ հիմնական գործողութիւնները բազմաշերտ չեն, տեղի կ՛ունենան առաջնագիծի վրայ գտնուող զօրքերու միչեւ, եւ օրերու ընթացքին գրոհները կ՛աւարտին, եւ շուտով կը կարողանան իրենց բնականոն կեանքին վերադառնալ, ինչպէս պատահեցաւ 2016 թուականի ապրիլեան կարճատեւ չորս օրուայ պատերազմին։ Այդ պատճառով իրենց հետ չտարին սեփական թէ հաւաքական գոյքեր, իրեղեններ, փաստաթուղթեր, դեղօրայք եւ այլն։

Քշիշթոֆ Ֆետորովիչ հաստատեց նաեւ՝ «Մեր զրուցակիցները շատ յաճախ կ՛օգտագործէին «Մեր տունը», «մեր բնակարանը», բազմիցս կրկնուող «տուն», «ընտանիք», «ընտանիքի անդամ»…բառերը, Լեռնային Ղարաբաղի հայերուն համար, եւ մանաւանդ մշակութային ժառանգութեան հետ աղերսուած, յատկապէս՝  հաւատքի, քրիստոնէական կրօնքի աւանդութիւններու հետ կապը շատ զօրեղ է, արցախահայերու համար այդ չափորոշիչները ազգային ինքնութեան հիմնական բաղադրիչներն են, անոնց համար գոյապայքարի եւ հայրենասիրական ամէնակենսական եւ անհրաժեշտ տարրեր են»։

Իրաւացի է լեհ ակադեմականին, գիտահետազօտողին խորիմաստ հաստատումը, բնականաբար կարելի է հաստատել, թէ հայու ազգային ընկալման մէջ «տուն»-ը հայ մարդու անվտանգութեան հիմքն է, որ կը միաձուլուի հողին հետ, կը նոյնանայ ընտանիքի ամբողջականութեան հետ։ Հայու տունի կորուստը, այս պարագային եւ հողի կորուստը, հայ ընտանիքի անվտանգութիւնը եւ յատկապէս տնազուրկ, հողազուրկ եւ մանաւանդ հայրենազուրկ դառնալը ոչ միայն ցնցած է արցախահայութեան հաւաքական կայունութիւնը, ապահովութեան զգացումը, այլեւ պատուհասած է անոր լինելիութիւնը, խաթարած է անոր գոյատեւութիւնը։

Գիրքին մէջ ակնյայտ են տարաբախտ ու խղճալի մարդկային բազմատեսակ իրավիճակներու բնութագրութիւններ։ Օրինակ մը յիշելու համար՝ հայր ու ամուսին կորսնցուցած ընտանիքի մը մէջ, այնքան զգացական ու ներգործող ուժեղ տպաւորութիւն թողած է հետազօտող խմբակի անդամներուն վրայ իրավիճակ մը, ուր

հայրը նահատակուած երեք տարեկան երեխան գրկած է զրուցավար եւ գիրքին համահեղինակ՝ Գոռ Օրտեանը ու երկար ժամանակ անոր կողքին մնալով չէ ուզած հեռանալ անկէ։ Անհերքելի ապացոյց է, թէ որքան ծանրաբեկ է երեխայի մը համար մարտական ​​գործողութիւններէն ետք տուն չվերադառձող հօր կորուստը։ Հետազօտող խմբակի անդամները իբրեւ՝ ականատեսներ, զրոյցի ունկնդիրներ յատկանշական ձեւով վկայած, արձագանագած եւ ամրագրած են նման զգայացունց մարդկային իրավիճակներու ճշմարտութիւնները։

 Լեհ  ակադեմականներու նախաձեռնութեամբ նախագծուած ծրագրով եւ հայ գիտաշխատողներու համագործակցութեամբ իրականացած այս աշխատանքը  եւ մանաւանդ լեհական պետութեան դրամշնորհի նիւթական ամբողջական ֆինանսաւորումով իրագործուած փաստավաւերագրական այս ուսումնասիրութիւնը, արգասաւորուեցաւ գիրքի մը հրատարակութեամբ։ Ուսումնասիրութիւնը ունի յատկանշական վաւերականութիւնը, որ կատարուած է 2020 թուի պատերազմէն անմիջապէս ետք, ուր տակաւին արցախահայութեան ցաւն ու վիշտը չէին սպիացած, չէր ցամքած տակաւին անողորմ պատերազմի խոցն ու վէրքը, պատերազմի արհաւիրքը, անձկութիւնը պապանձեցուցած էր արցախահայութիւնը։

Փխրուն խաղաղութեան պայմաններու մէջ գիտական յանձնառութիւնը իբրեւ առաքելութիւն համարող լեհ ակադեմականներու այս ծրագիրը, տագնապի անապահով վայր ժամանումը նման գիտական աշխատանք մը իրագործելու համար, տուեալ իրավիճակը բնութագրելու, ականատեսի յոյժ կարեւոր վկայակոչում մըն է, պայմանները ապացուցող հաւաստի ատաղձ մըն է, երախտապարտ եւ բարձր գնահատականի արժանի է։ Օտար մասնագէտներու նիւթաբարոյական մատակարարումով իրագործուած եզակի եւ օրինակելի վաւերական հիմք ունեցող այս ուսումնասիրութիւնն ու ներբողելի հրատարակութիւնը, յատուկ հնչեղութիւն ունեցող շահեկան աշխատասիրութիւն մը ըլլալով մէկտեղ, գլխաւորաբար՝ գիտավաւերական ամրագրում, ժողովրդագրական հաստատագրում մըն է արցախահայութեան եւ արցախեան 2020 թուի պատերազմի մարդաբանութեան։ Շատ ցանկալի է, որ այս գիրքին՝ հայերէն եւ այլ լեզուներու թարգմանութիւնը՝ անարգելք, հեզասահ եւ մատչելի դառնայ։

Պարտք է յիշել նաեւ, որ Արցախի ցաւալի կորուստէն եւ արցախահայութեան բռնի տեղահանումէն ետք, լեհ ակադեմականներու եւ մասնագէտներու կողմէ Արցախի եւ արցախահայութեան նուիրուած շարժապատկերները, զրոյցները, գիտաժողովները, հրատարակութիւնները վաւերագրական իրենց հիմքով գնահատելի  պատմափաստագրական ներդրում են Արցախի եւ Արցախեան հիմնախնդրին, տուեալ պատմական ժամանակահատուածի իրազեկութիւնը կը ներկայացնեն [1][2]։ Լեհ գիտաշխատողներու գիտաուսումնասիրական այս աւանդը, ներկայիս ալ կը շարունակուի, յատկապէս երբ խումբ մը լեհ գիտաշխատողներ՝ յանդգնութեամբ, անդրդուելի համոզումով, հաստատակամ կը շարունակեն տակաւին ուսումնասիրել Արցախի իրավիճակը, արցախահայութեան հիմնահարցը՝ թարմացուած ուսումնասիրութիւններով, զրոյցներով եւ գիտաժողովներու միջոցառումներով։

Գերազանցօրէն գնահատելի է 8 Մարտ 2024 թուականին Լեհաստանի Քրաքով քաղաքի Եակելոնեան դարաւոր համալսարանի Միջազգային հետազօտութիւններու բաժամունքին մէջ եւ նոյն համալսարանի գիտաշխատող՝ փրոֆ․ Ռենաթա Քրուլ – Մազուրի նախաձեռնութեամբ եւ կազմակերպութեամբ կայացած՝ «Չճանաչցուած հանրապետութիւններ միջազգային իրողութիւններու համաձայն՝ Լեռնային Ղարաբաղի վիճակ» վերնագրով գիտաժողովը։ Հրաւիրուած փորձագէտ լեհ ակադեմականներ  քննարակած են Լեռնային Ղարաբաղի փլուզման կանխատեսելի հետեւանքները։

Երկու կլոր սեղանի շուրջ, ուր մին կը մէկտեղէր՝ միջազգային իրաւունքի մասնագէտներ, իսկ միւսը կը համախմբէր՝ քաղաքագէտներ, ընկերաբաններ եւ մշակութային մարդաբաններ, որոնք ուսումնասիրած են Լեռնային Ղարաբաղի իրավիճակը։ Ի հարկ է, նման գիտաժողովներ տեղի կ’ունենան հակառակ ազէրիական բոլոր տեսակի ճնշումներուն, հակադարձութիւններուն եւ բուռն խոչընդոտներուն հետ զուգահեռ, եւ մանաւանդ խաւիարային ախտի գարշելի քաղաքականութեան դրսեւորումներով։ Եթէ անցեալին այդ քաղաքականութիւնը կը կատարուէր անաղմուկ եւ թաքուն երդիքներու տակ, այսօր բացայայտօրէն կը կատարուի նիւթական ընծաներու խոստումներով, շեշտակի նիւթական առաջարկներու ուրոյն ոճով, անհիմն գիտական որակումով կեղծ ու զրպարտիչ ծրագիրներ իրականացնելու դրամաշնորհներու խրախուսանքով։

 

[1] https://www.aztagdaily.com/archives/467322

[2]  https://www.aztagdaily.com/archives/546067

Հայկ Խաչատրեանի «Տիգրան Մեծ» պատմավէպի տեսարաններէն մէկուն մէջ, արդէն ծերացած արքայից-արքա Տիգրան կը զրուցէ իր հօր Արտաշէս Բարեպաշտի արձանին հետ եւ կարծես կը զեկուցէ իր ըրած-չըրածներուն մասին: Տիգրան Մեծ իր խօսքին մէջ նաեւ կ’ըսէ, որ քանի-քանիեր արշաւած են Հայքի վրայ եւ թէ որքան պայքարած է ինք: Պայքարած է, եւ երբեմն` զիջած, բայց զիջած է ուրիշներու հաշւոյն, ոչ թէ Հայքի: «Ես մէկ օր ալ չէի ապրեր աշխարհի մէջ, եթէ բախտը ստիպէր զիս թերեւս մէկ շիւղ զիջելու Հայքէն»,- կ’աւելացնէ արքայից-արքան:

Շատերը կը մտածեն, որ այս պարզապէս գեղեցիկ վէպ մըն է եւ մենք չենք գիտեր, թէ Տիգրան Մեծ այդպէս կը մտածէր, ու թերեւս ուրիշ շատ բաներ ալ կը մտածեն, բայց մենք գիտենք, որ «պտուղէն կը ճանչցուի ծառը» (Ղուկ. 6:43-45): Եւ նոյնպէս մարդն ալ՝ իր գործով: Ու արքայից-արքա Տիգրանը մենք կրնանք դատել իր գործով, այսինքն՝ իր թողած ժառանգութեամբ: Եւ ան ժառանգ թողեց հարուստ ու հզօր երկիր մը, առանց որուն կարծիքը հարցնելու մէկը միւսին դէմ պատերազմ չէր սկսեր:

Անցան հազարամեակներ ու մենք հիմա Տիգրան Մեծի կերպարին բազմաթիւ երեսները արդէն հեքիաթ կը համարենք: Հիմնականօրէն այն պատճառով, որ մենք արդէն շատ շատոնց Տիգրան Մեծ մը չունինք: Ու հիմա, երբ մեր ամբողջ հանրապետութիւնը ալեկոծուած է Ազրպէյճանի կողմէ որեւէ ժամու սպասուող յարձակումի մը հաւանականութեամբ, կարելի է զարմանալ, թէ մենք ինչպէ՞ս ոչ մէկ ձեւով կը յաջողինք մեր մէջէն հանել եւ մէկ կողմ շպրտել այդ զիջումնային-յարմարուողական կեցուածքը: Կարեւորը այն չէ, թէ Ազրպէյճան քանի՞ գիւղ կամ մեթր հող կը պահանջէ, այլ այն, որ մենք պատրաստ ենք քննարկելու այդ պահանջը ի վնաս մեզի: Զիջիլ յանուն խաղաղութեան: Մեզի խաղաղութիւն պէտք է ապրելո՞ւ, թէ՞ մեռնելու համար: Ամէն խաղաղութիւն չէ, որ լաւ է: Ամենէն խաղաղը գերեզմանատունն է, այնքան խաղաղ, որ որեւէ ձայն վախ կը պատճառէ: Ու հիմա, երբ խաղաղութիւնը մէկ կշիռքի, իսկ զիջելու տրամաբանութիւնը միւս կշիռքին վրայ, հարց ծագի, զիջիլ որ ի՞նչ ըլլայ: Խօսքը օրուան քաղաքականութեան մասին չէ, ոչ ալ օրուան անձերուն, այլ՝ զիջումը որպէս սկզբունք ծամելուն:

Ենթադրենք, թէ զիջում կատարեցինք ու խաղաղութիւն շահեցանք, թէեւ աշխարհի մէջ չկայ ոչ մէկ պարագայ, որ երբ ոեւէ մէկը զիջում կատարէ ու անկէ բան մը շահի: Թերեւս միայն հարազատի մը կարելի է զիջիլ ու յուսալ, որ ան բարոյապէս կը գնահատէ այդ մէկը, բայց ոչ արիւնարբու թշնամին, որ նանոարհեստագիտութեան այս դարուն ալ տակաւին գլխատումներով զբաղած է: Չմոռնանք, որ վերջին երեսուն տարիներուն նոյն թշնամիին հետ չափած ենք մեր ուժերը: Չմոռնանք, որ հարիւր տարի առաջ ճիշդ նոյն թշնամին կը ծուատէր մեզ, եւ այդ նոյն թշնամի ցեղին միւս ներկայացուցիչները կը դառնային 20-րդ դարու առաջին ցեղասպանները, երբ կը կոտորէին աւելի քան 1,5 միլիոն հայ: Տակաւին, ազրպէյճանցիներու դէմ պատերազմը նորէն բռնկեցաւ 2020-ին, եւ չնչին ընդհատումներով, բայց ամենօրեայ սպառնալիքով ու դանդաղ կայուն բռնազաւթումներով՝ կը շարունակուի մինչեւ այսօր:

Ահա անոնց կը պատրաստուինք զիջելու յանուն աներեւոյթ խաղաղութեան: Եւ եթէ նոյնիսկ, անոնք այդ բոլորէն յետոյ մեզի խաղաղութեան ձեռք երկարեն (որուն հաւատալն անկարելի է), ապա հարց կը ծագի, թէ ինչո՞վ պիտի զբաղինք մենք անկէ ետք: Ենթադրենք, թէ իրականացաւ խաղաղութիւնը: Աւելի քան վստահ եմ, որ պիտի շարունակենք նոյն ձեւով ծոյլ, անհեռատես ու յիմար լաւատես կեանքը, մինչեւ որ նոր փորձանք մը պատահի: Կա՞յ մէկը որ կը կասկածի, թէ անոր համար պատճառներ կը գտնուին: Մենք, որ 1994-ին չկրցանք հասկնալ, թէ ի՞նչ էր յաղթանակը, մենք, որ 2020-ին չհասկցանք, թէ ի՞նչ է պարտութիւնը, հիմա խաղաղութիւնը ինչներու՞ս է պէտք. այդ ալ մահաշունչ ու անդամահատուած խաղաղութիւն: Եւ եթէ միայն անոր համար, որ մեր հարազատները գոնէ այս պահուն մեզի հետ ըլլան, ապա արդեօ՞ք ներկայիս վտանգէն փրկելով, հաստատ մահուան չենք դատապարտեր զանոնք ապագային: Արդեօք մենք հայ ժողովուրդին ողնաշարը չենք փշրե՞ր ու անոր չենք սորվեցնե՞ր, որ խաղաղութիւնը զիջումով եւ խնդրելով ձեռք կը բերուի: Արդեօք կամքը չենք տկրացնե՞ր: Եւ այդ տկար ու յարմարող խաղաղութեան մէջ մենք ինչպէ՞ս պիտի ապրինք. ի՞նչ նպատակով ու ոգիով: Ի՞նչ պիտի ըլլայ մեր ապագան: Մենք իրօ՞ք պատրաստ ենք զոհելու մեր ապագան` յանուն կիսատ-պռատ խաղաղութեան: Ներկայ պայմաններուն մէջ, այդ կը նմանի այն վիճակին, երբ ձմեռը, մարդ իր տունը կրակի կու տայ՝ քանի մը ժամ տաքնալու համար: Պարզ է, որ յետոյ պիտի սառի եւ մահանայ: Արդէն կարեւոր ալ չէ թէ կը մահանայ կամ ոչ: Տունը հրդեհելով տաքնալու անձնասպան միտքը սկզբունք մըն է, որ կը սպանէ դանդաղ ու աննկատելի:

Իբրեւ թէ գործնապաշտները կը նշեն, որ փիլիսոփայութիւնը պէտք է մէկ կողմ դնել հիմա եւ զբաղիլ իրականութեամբ, իսկ իրականութիւնը հիմա այն է, որ մենք բաւարար ուժ չունինք կռուելու կամ զիջում չկատարելու: Իսկ ե՞րբ ուժ ունեցած ենք: Հայոց քանի մը հազարամեայ պատմութեան մէջ, պատահած է՞, որ մենք գէթ մէկ անգամ նստած, հաշիւ ըրած ու յետոյ կռուի ելած ենք: Երբ գողն ու մարդասպանը կը յարձակին մէկու մը վրայ, ան նախ թուաբանօրէն կը հաշուէ, իսկ յետո՞յ կ’անցնի պաշտպանութեան: Այսինքն մենք հիմա կը հաշուենք, որ Հայաստանի անդամահատութեան դիմաց կ’արժէ խաղաղութիւն ստանալ: Ու նորէն հարց տանք, թէ այդ խաղաղութիւնը ի՞նչ պիտի ընենք: Խաղաղութիւնը պէտք է ապրելու համար, իսկ մենք դանդաղ կը մեռնինք: Խաղաղութիւն պէտք է բան մը ընելու համար, ոչ թէ լալու: Մեր խաղաղութիւնները ընդամէնը սուգի ընդմիջումներ են նոր ողբերգութիւններու միջեւ:

Որքան փոքր կը հնչեն «չորս գիւղ» բառերը, երբ անոնց դիմաց խաղաղութիւն կը խոստացուի: Չէ, կը ներէք, ոչ ալ կը խոստացուի, այլ մենք կը յուսանք, որ այդպէս կ’ըլլայ, ու նաեւ երբ կը նահանջենք ինչ-որ տեղ մը, ապա անկէ միւս կողմ իբրեւ թէ Ազրպէյճանը իրաւունք չ’ունենար մեր վրայ յարձակելու: Միթէ մեզ կը հանգստացնէ՞ այն միտքը, որ Ազրպէյճանը անիրաւ յարձակած է: Միթէ մեր թշնամիները ե՞րբ, առնուազն մէկ անգամ, արդարօրէն յարձակած, սպանած, աւերած ու ջնջած են: Այս ի՞նչ կործանարար գաղափար է: Մենք այդ զիջումային քաղաքականութեամբ գործնապէս զբաղեցանք 1994-էն սկսեալ, երբ միշտ կը բանակցէինք, թէ ազատագրուած տարածքները ինչպէ՞ս պիտի վերադարձնենք: Ո՞վ նման բան տեսած է: Հիմա ալ նոյն ձեւով:

Եւ ամէն անգամ, երբ վտանգը կը հասնի մեր դուռը, մեր հոգիին մէկ անկիւնը պահուած «հայ ազատագրական առասպելը» կրկին կը փայլի իր բոլոր ուժովը: Արդարութեան յաղթանակին սպասող այդ մոլագար կիրքը կը յամենայ, թէ մեզ կը պաշտպանեն, մեզի կ’օգեն, մեզ կը փրկեն: Եւ ամէն անգամ աւելի նոր հաւատքով, որովհետեւ «հիմա այլեւս այդ վայրենի ժամանակները չեն» մտայնութեամբ: Քանի մը տասնեակ հազար սպանուած ուքրանացիները, արաբները ու հայերը համամիտ պիտի չըլլային այս խելագարութեան , իսկ մենք ոչ միայն կը համաձանինք, այլեւ նոյնիսկ կ’արդարցնե՜նք զայն:

Հայոց պատմութիւնը մեծ դաս մըն է գոյատեւման մասին: Մեծ դաս մը խաղաղութեան արժէքին մասին: Ու եթէ զայն հիմա չհասկնանք, ապա այլեւս երբեք չենք հասկնար: Անոնք, որոնք այս օրերուն հարց կու տան, թէ ի՞նչ կրնանք ընել, մէկ պատասխան ունինք՝ ԴԻՄԱԴՐԵԼ: Առաջին հերթին դիմադրել մեր վախին, մեր մէջ թաքնուած զիջումի պատրաստ խնդրարկուին, իսկ յետոյ նաեւ դիմադրել բոլոր անոնց, որոնք ծուռ կը նային մեզի: Հանրապետութեան մէջ գոնէ յիսուն հազար հոգի կը գտնուի, որոնք ի վիճակի են կռուելու: Թող առաջին յարձակումին ատեն ազրպէյճանցիները տեսնեն չնահանջող, գրեթէ անձնասպանի մոլագարութեամբ կռուողները: Անոնք պիտի չառաջանան: Անոնք առաջ պիտի չգան, որովհետեւ ոչ ոք կը կռուի վախը կորսնցուցած մարդուն դէմ, որ ի զօրու է ընելու ամէն բան: Մենք հիմա անկիւն քշուած գազանի կը նմանինք: Մենք կա՛մ կը դառնանք ամենէն վտանգաւորը, կամ կը մտնենք վանդակ, իսկ արդարացումները կը մնան որպէս անհեթեթ զառանցանք:

Աշխարհի մէջ չէ եղած, չկայ ու պիտի չըլլայ վիճակ մը, երբ թոյլը կը զիջի ու խաղաղութիւն կը ստանայ: Թող չխաբեն ձեզ ժամանակակից համատարած բառերը, շլացնող յաւելուածները, փայլփլուն ճառերը եւ կենցաղային հրաշքները: Խաղաղութիւնը երազ մըն է, զոր կ’երազեն բոլորը՝ անհատէն մինչեւ ժողովուրդներ: Եւ այո՛, խաղաղութեան համար կարելի է եւ պէտք է զոհել բան մը: Զոհել, ոչ թէ զիջիլ. իմաստաւորուած զոհ` նահատակ, ոչ թէ անյոյս խաղամոլի նման կրկին ու կրկին նոյն կոճակը սեղմել՝ յուսալով, որ այս անգամ bingo կը ստացուի: Բայց մենք կը սպասենք, կը սպասենք ու յոյս ունինք. խելագարի յոյս՝ թոյլի ու ծոյլի յոյս, որ ամէն ինչ լաւ պիտի ըլլայ:

Եթէ չկարողացանք առնուազն մէկ անգամ միաւորուիլ ու սպասել, որ վաղը բան մը կ’ըլլայ, որ վաղը աւելի լաւ կ’ըլլայ, ապա կը սպասենք ու կը յուսանք այնքա՛ն, մինչեւ ուրիշ «վաղը» մեզ կը գլորէ գերեզման:

Իսկ գերեզմանին մէջ ալ կը դադրինք սպասելէ եւ յուսալէ:

Արայիկ մկրտումեան
Երեւան, 21 մարտ

Կիրակի, 26 հոկտեմբեր 1947-ին, Հալէպի Քարէն Եփփէ Ճեմարանի պաշտօնական բացումը կը կատարուի: Կանոնաւոր դասաւանդութիւնները կը սկսին 16 հոկտեմբեր 1947-ին:

Մինաս Թէօլէօլեան

Մինաս Թէօլէօլեան ծնած է 24 նոյեմբեր 1913-ին, Պարտիզակ (Պահչէճիք), Պոլսէն 55 քմ. հարաւ-արեւելք: Մահացած է Պոսթըն, 1997-ին: Յաճախած է Պարտիզակի Սրբոց Թարգմանչաց վարժարանը։ 1922-ին, Իզմիրի ջարդերէն ետք, պատանի Մինասը ղրկուած է Պոլիս, ուր յաճախած է Վիեննայի Մխիթարեաններու վարժարանը: Հայ ուսուցիչ, արձակագիր, հրապարակագիր ու խմբագիր, նուիրուած կրթական մշակ Մինաս Թէօլէօլեան ապրած է աստանդական կեանք մը Սուրիա, Լիբանան, Եգիպտոս եւ Միացեալ Նահանգներ։

Հայրն է գրականագէտ, սփիւռքագէտ Փրոֆ. Խաչիկ Թէօլէօլեանի:

1944, երբ ազգային-քաղաքական ու գաղափարական իր հրապարակումներուն համար դարձեալ հետապնդումի ենթակայ կը դառնայ, այս անգամ վերջնականապէս կը հեռանայ Թուրքիայէն եւ կը հաստատուի Սուրիա: Հալէպի մէջ, եղած է «Արեւելք» օրաթերթի խմբագիր: Քանի մը խմբագրականներ ունի նորաբաց ճեմարանին մասին: Եղած է նաեւ Ուսումնական Խորհուրդի անդամ: 1948-1955 նախ այցելու, իսկ 1952-էն սկսեալ մնայուն ուսուցիչ հայերէնի եւ հայ գրականութեան, Մինաս Թէօլէօլեան ուսուցչութեան կը կոչուի Հալէպի Հայկազեան վարժարանին մէջ: Բերիոյ թեմի օրուան առաջնորդ եւ հետագային  Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Զարեհ Ա. Փայասլեանի եւ պետական երեսփոխան Հրաչ Փափազեանի առաջարկով, Թէօլէօլեան 1948-ին կը նշանակուի Քարէն Եփփէ Ճեմարանի առաջին տնօրէն բայց ի պատիւ Զարեհ սրբազանի ՝ կը կոչուի դեր-տնօրէն  եւ այդ պաշտօնը վարելով մինչեւ 1956:

Անոր օրով ճեմարանը կ’որդեգրէ պաքալորիայի պետական ծրագիրը: Կը հրատարակուի «Բամբիռ» աշակերտական պարբերաթերթը:  Մ. Թէօլէօլեանի կինը՝ Գոհար Թէօլէօլեան եղած է Ճեմարանի դաստիարակ-ուսուցչուհի, մնայուն վարիչ դպրոցի կարգապահութեան եւ ուսումնադաստիարակչական գործունէութեան, գիտութեան եւ ուսողութեան ուսուցչուհի:

Թէօլէօլեան Հալէպի մէջ կը պատրաստէ «Քերականութիւն Արդի Հայերէնի» երկհատոր դասագիրքը (1950, Հալէպ , Հրատարակութիւն Ուսումնական Խորհուրդի) եւ հայ նոր գրականութեան շուրջ ներկայացուցած իր դասախօսութիւնները կը հրատարակէ երկու հատորով՝ «Դար մը Գրականութիւն– 1850-1950» խորագրով (Ա. Հատոր, 1956. Բ. հատոր, 1956, Գահիրէ): Երկու հատորներն ալ շրջան մը կը գործածուին իբրեւ դասագիրք (Աղբիւր՝ Յակոբ Չոլաքեան, «Յիսնամեակ Քարէն Եփփէ Ճեմարանի», 1947-1997):

Թէօլէօլեանի «Դար մը գրականութիւն – 1850-1950» երկհատորեակը նաեւ այս օրերուն կը հանդիսանայ հայ գրականութիւն ջամբող որեւէ դասագրքի անբաժան ընկերակիցը եւ լրացուցիչը: Թէօլէօլեան իր ընդգրկած ժամանակաշրջանի հայ գրականութեան կապուած բոլոր հարցերուն, ինչպէս նաեւ իւրաքանչիւր հայ գրողի մասին, կը փոխանցէ խօսք եւ խորհուրդ, որոնք հիմնական նշանակութիւն կը ներկայացնեն նորահաս սերունդին հայեցի լիարժէք կազմաւորման համար:

1956-ին քաղաքական պատճառներով կ’արտաքսուի Սուրիայէն եւ կը հաստատուի Գահիրէ, ուր Վահան Նաւասարդեանի մահէն ետք մէկ տարի կը ստանձնէ ՀՅԴ Եգիպտոսի պաշտօնաթերթ «Յուսաբեր»-ի խմբագիրի պաշտօնը: 1957-ին կը հաստատուի Պէյրութ, ուր երեք տարի կը վարէ Ազգ. Ս. Նշան վարժարանի տնօրէնութիւնը: Այս շրջանին կանոնաւոր աշխատակցութիւն կը բերէ ինչպէս Լիբանանի «Ազդակ», նոյնպէս եւ Փարիզի «Յառաջ» դաշնակցական թերթերուն:

1960-ին, կուսակցական գործիչի առաքելութեամբ, Մինաս Թէօլէօլեան կը գործուղուի ու կը հաստատուի Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ: 1962-էն սկսեալ մինչեւ 1979 կը վարէ «Հայրենիք»-ի խմբագրի պաշտօնը` միաժամանակ մաս կազմելով «Հայրենիք» գրական ամսագրի խմբագրութեան: Այնուհետեւ, խմբագրի պաշտօնէն հանգստեան կոչուելով հանդերձ, Թէօլէօլեան մինչեւ իր վերջին շունչը կանոնաւորաբար կ’աշխատակցի «Հայրենիք»-ին ու Քալիֆորնիոյ «Նոր Կեանք» շաբաթաթերթին:

Հրապարակագրական իր երկարամեայ ծառայութեան շրջանին, Մինաս Թէօլէօլեան կանոնաւոր աշխատակիցը կ’ըլլայ յատկապէս ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ին` 1969-ին Պէյրութի մէջ իբրեւ «Ազդակ Շաբաթօրեակ-Դրօշակ» անոր վերահրատարակութեան առաջին օրերէն մինչեւ, 1986-էն սկսեալ, Աթէնքի մէջ ուղղակի «Դրօշակ» անունով անոր հրատարակութեան շրջանին:

Մինաս Թէօլէօլեան Դաշնակցութեան գաղափարական պատնէշին վրայ արթուն պահակի իր առաքելութեան տէր կը կանգնի մինչեւ վերջ, մինչեւ 18 մարտ 1997, երբ առյաւէտ կը փակէ հայ ժողովուրդի անկորնչելի արժէքներուն վրայ միշտ սեւեռուն պահած իր հայեացքը: (Աղբիւր՝ Ն. Պէրպէրեան)

Արեգ Տիրազան (բուն անունով Օննիկ Պասմաճեան)

Արեգ Տիրազան կը հանդիսանայ յետեղեռնեան պոլսահայ գրականութեան ամէնէն ուշագրաւ դէմքերէն մէկը, մինչեւ անկէ հեռանալը:

Ծնած է 1902-ին, Պուրսա: Պոլիս փոխադրուելով, կը յաճախէ Փանկալթա շրջանին մէջ Յովհաննէս Հինդլեանի հիմնադրած «Նոր դպրոց» վարժարանը, որ իր դռները բացած էր  18 հոկտեմբեր 1909-ին, որմէ ետք Արեգ Տիրազան ուսումը շարունակած է ինքնաշխատութեամբ: 

Արեգ Տիրազան 1920-ականներէն սկսեալ դասաւանդած է  Պոլսոյ Հինդլեանի «Նոր դպրոց», Պէրպէրեան, Մխիթարեաններու լիսէ եւ  Լուսաւորիչեան վարժարաններուն մէջ: Տեղին է նշել, որ 1912-ին, Պէյօղլուի Լուսաւորիչեան վարժարանին տնօրէն եղած է Մեծ Եղեռնի նահատակ գրագէտ Դանիէլ Վարուժանը մինչեւ իր ձերբակալութիւնը, 1915: Վարուժան միաժամանակ որպէս այցելու ուսուցիչ կը դասաւանդէր նաեւ Հինդլեան, Նիկողոսեան եւ Դպրոցասէր վարժարաններուն մէջ։

Պոլսոյ «Թարգմանչաց»  վարժարանի մէջ, Արեգ Տիրազան եղած է  Մինաս Թէօլէօլեանի հայերէնի ուսուցիչը:

Քարէն Եփփէ Ճեմարանի առաջին տնօրէն Մինաս Թէօլէօլեան 1957-ին մեկնած է արդէն: Տնօրէնի պաշտօնով Պոլիսէն Քարէն Եփփէ ճեմարան կը հրաւիրուի Արեգ Տիրազան, որ սակայն փաստօրէն կը մնայ հայագիտական բաժնի վարիչ-ուսուցիչը: Կը կազմուի տնօրէն խորհուրդ մը՝ Կարապետ Սապունճեանի եւ Գէորգ Տօնապետեանի գործակցութեամբ, թէեւ խնամակալութեան յղուած տեղեկագիրները իբրեւ տնօրէն կը ստորագրէ Արեգ Տիրազանը:

Արեգ Տիրազան իր ամբողջ ուշադրութիւնը կը դարձնէ հայագիտական բաժնին: Իր պաշտօնավարութեան երկու տարիներուն ընթացքին, 1956-1957 եւ 1957-1958, փաստօրէն ան հոսանքն ի վեր կը թիավարէր հայեցի դաստիարակութեան նախկին կարելիութիւնները պահելու ու պահպանելու իր ճիգին մէջ:

Իբրեւ հայագիտական ճիւղի վարիչ եւ հայ գրականութեան ուսուցիչ, ան ամենէն առաջ կը ձեռնարկէ նիւթերու ծրագրային եւ դասագրքային պակասները լրացնելու աշխատանքին: Պոլսոյ Ուսումնական Խորհուրդին լիսէական ծրագիրը աչքի առաջ ունենալով, ան անձամբ կը մշակէ ծրագիր մը, իսկ երկրորդին պարագային, ընդօրինակութեան կամ խմորատիպ տպագրութեան միջոցով, բոլոր դասարանի կարգերուն համար համապատասխանաբար կը պատրաստէ «գրականութեան գիտելիքներ», «գրականագիտական անհրաժեշտ ծանօթութիւններ գրական դպրոցներու եւ եւ գրելու արուեստի մասին» , «գրական շրջաններու եւ դէմքերու մասին» տեսութիւններ, աշակերտներուն պատրաստել կու տայ «հատընտիր էջեր ու տետրակներ»:

Արեգ Տիրազան 1956-ին ի գործ կը դնէ հայագիտական նիւթերու իր ծրագիրը ճեմարանին մէջ, կը կազմէ գրականութեան պատմութեան ձեռնարկ մը՝ «Համադրոյթ հայ գրականութեան պատմութեան (հրատարակուաած Հալէպ, 1958, տպարան Արեւելք), որ իբրեւ դասագիրք կը գործածուի Մինաս Թէօլէօլեանի «Դար մը գրականութեան» հետ, 8-11-րդ կարգերու աշակերտներուն համար:

Հոս նշենք, որ 1956-1957 տաեշրջանին, ճեմարանի նախապատրաստական 6-րդ, 7-րդ 8-րդ եւ 9-րդ դասարանները կանոնաւորապէս կը սկսին հետեւելու պետական արաբական ծրագրին: Այդ տարեշրջանին, առաջին անգամ ըլլաով 8-րդ կարգի աշակերտները կը ներկայանան պետական պրէվէի քննութեան (Աղբիւր՝ Յակոբ Չոլաքեան, «Յիսնամեակ Քարէն Եփփէ Ճեմարանի», 1947-1997):

Իբրեւ նուիրուած կրթական մշակ, Տիրազան ապրած է թափառական կեանք մը՝ Սուրիա, Կիպրոս, Լիբանան եւ Ֆրանսա: Պոլսոյ մէջ անոր հրատարակուած գործերն են «Արիւն եւ Ծաղիկներ» (վիպակ) – Իսթանպուլ, 1929, «Երրորդի Ստուերով» (վիպագրութիւն) – Իսթանպուլ 1933, «Գազանը Աստուած մը կ’ուզէ» (վէպ) – Իսթանպուլ 1955, «Փորձի կաւ» (վէպ) – Իսթանպուլ 1979 (Աղբիւր՝ «Ժամանակակից Իսթանպուլահայ գրողներ», Ա. Հատոր, էջ 425, աշխատասիրութիւն՝ մատենագէտ, բանասէր Կարօ Աբրահամեան):

Արեգ Տիրազան մահացած է Փարիզ, 1987-ին:

Առ ի տեղեկութիւն.-

Քարէն Եփէէ Ճեմարանի հայագիտական բաժնէն շրջանաւարտներ եղած են պատմաբան Երուանդ Փամպուքեան (1952-1953 Ա. Հունձք), գրող Յակոբ Պալեան, ուսուցիչ-տնօրէն, Հ.Մ.Ը.Մ.-ի անխոնջ նուիրեալ Երուանդ Տեմիրճեան , Համազգայինի Վահէ Սէթեան տպարանի տնօրէն Երուանդ Մոնոֆարեան (1955-1956, Դ. Հունձք):

Ճեմարանի եւ ազգային վարժարաններու ուսուցիչներ, խնամակալութեան ատենապետ – ծագումով՝ Արեւմտեան Հայաստան, Կիլիկիա

• Հրաչ Փափազեան Եոզկաթ ծնած 1892-ին, Ճեմարանի հիմնադրութեան ընթացքին իր կատարած դերէն աւելի կարեւոր գործունէութիւն ունեցաւ հետագային, երբ 1949-սկսեալ մինչեւ Լիբանան իր մեկնումը՝ 1957, շուրջ ութը տարի եղաւ ճեմարանի խնամակալութեան ատենապետ:
• Յովհաննէս Տէր Պարսամեան, ծնեալ Խարբերդ, 1908-ին: Աւարտած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանը: 1950-1956 կը պաշտօնավարէ Ճեմարանին մէջ իբրեւ «ներքին կեանքի պատասխանատու վարիչ եւ վարչական պաշտօնեայ: 1952-էն ետք՝ ընդհանուր հսկիչ եւ ուսուցիչ անգլերէն լեզուի:
• Արփիար Գարամանլեան, ծնեալ Մարաշ, 1908-ին: Նախկին միաբան վիեննայի Մխիթարեան Ուխտի: 1954-էն մինչեւ իր մահը եղած է Ճեմարանի հայերէնի, գրաբարի, գրականութեան եւ հայոց պատմութեան մնայուն ուսուցիչ եւ գրադարանավար:
• Պարգեւ Միսիրեան, ծնեալ Այնթապ, 1911-ին: 1934-1942 եղած է հայերէնի ուսուցիչ Թէլ Ապիատի, Ճարապլուսի եւ Լաթաքիոյ ազգային վարժարաններուն մէջ: 1970-1988 եղած է Ճեմարանի հաշուապահ եւ առաջին հինգ տարին նաեւ գրադարանավար:
• Գրագէտ Սիմոն Սիմոնեան ծնած է Այնթապ, 1914-ին : Անդրանիկ որդին է սասունցի ծնողներու։ Պաշտօններ վարած է Հալէպի  Ազգ. Հայկազեան եւ Ազգ. Կիւլպէնկեան վարժարաններուն մէջ որպէս հայերէնի եւ հայոց պատմութեան ուսուցիչ: Մահացած Պէյրութ, 1986-ին:
• Եզեկիէլ Թորոս, ծնեալ Խարբերդ, 1915-ին: 1963-1976 նկարչութեան այցելու ուսուցիչ Ճեմարանի միջնակարգին մէջ: Պաշտօնավարած է նաեւ Լազար Նաճարեան վարժարանին մէջ: Ծանօթ գեղանկարիչ:
• Նշան Զարզաւաթճեան, ծնեալ Տիգրանակերտ, 1916-ին: 1956-1975, մինչեւ իր մահը պաշտօնավարած է ճեմարանին մէջ: 1956-1962 եղած է գիշերօթիկի պատասխանատու, ապա գոյքապահ եւ գրադարանի պատասխանատու:
• Միսաք Սիսեռեան՝ (Միսաք Ուլնեցի) գրչանունով, ծնեալ Զէյթուն, (անցեալին կոչուած է Ուլնիա բիւզանդական Ուլնիա բնակավայրի անունով) 1888-ին: 1926-էն 1928, Միս Եփփէի որբանոցի տնօրէնութիւնը ստանձնած է, ապա 1928-էն 1932 եղած է Տէր Զօրի Ազգային վարժարանի տնօրէնը եւ դպրապետը: 1932-էն 1953, դասաւանդած է Հալէպի Ազգային Հայկազեան եւ Կիւլպէնկեան վարժարաններուն մէջ: Կը մահանայ 1954-ին: Միսաք Սիսեռեան (Մ․ Ուլնեցի) հեղինակ է «Պատմութիւն Զէյթունի, 1409-1921» եւ «Անաւարտ պահեր» քերթուածներու ժողովածու:

5. ՍՓԻՒՌՔԱՀԱՅ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԵԾ ԲԱՑԱԿԱՆ՝ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹԻՒՆԸ

Սուրիոյ սարսափելի տագնապի պատմագրական մանրամասնութիւնները թարմ են  տակաւին մեր մտքերուն մէջ, տեղին չէ՞ արդեօք հարց տալ, ինչո՞ւ չտեղեկագրենք, չվաւերագրենք, չհաստատագրենք սարսափազդու այս կամ հայ գաղութներու նախորդող տագնապները եւ այդ պատճառով զանգուածային տեղաշարժերու իրադարձութիւնները, կոփուած հայ մարդուժի վիթխարի ներուժին ցիրուցան տարտղնումը, մեր կալուածներու, նիւթական մշակոյթի ժառանգութեան կորուստները, ինչո՞ւ չձեռնարկենք հիմնարկելու հայ սփիւռքի հաւաքական անվտանգութեան օրակարգի ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆԸ իբրեւ հիմնական բանալի թիրախ։

Եթէ կը հաւատանք «զանգուածային տեղաշարժեր»-ու մարտահրաւէրը   առանցքային է, իսկ «Սփիւռքի տարի»ներ նշանաբանները, կոչերը պիտի շարունակուին, եւ տեղ մը հասցէագրուած իրագործելի թիրախ մը ունին, հռետորաբանական խօսոյթի սաղմէն անդին գործնական դաշտ տանելու եւ բան մը փոխելու պարտաւորութիւնը կը թելադրեն, լրջախոհ իրագործելի ելքեր ունենալու հաւատարմութիւնը կ՛երաշխաւորեն, ուստի անհեռանկար բովանդակութիւններով շողշողուն ցուցադրական կոչեր, մեծատառ վերնագիրներ ՉՄՆԱԼՈՒ համար, անյապաղ պէտք է սփիւռքի համայնքներու «Անվտանգութեան» ծրագիր մը սահմանել, սփիւռքահայ  քաղաքական կառոյցները լծել այդ թիրախային մարտահրաւէրին մասին քննարկելու, ծրագրելու ու գործելու։ Անշուշտ անվտանգութիւնը ժամանակի հետ իր ընդլայնող իմաստով թէ՛ մտաւոր ժառանգութիւններով՝ լեզուի, մշակոյթի, մամլոյ եւայլ եւ թէ՛ ֆիզիքական կամ նիւթական իմաստով՝ համայնքներու, կառոյցներու, ազգապատկան կալուածներու, դպրոցներու, եկեղեցիներու եւ մեր հաւաքական բոլոր ժառանգութիւններով։

Հրամայական է մեր յաջորդ սերունդներու անվտանգութեան հիմնահարցերու հետ կապուած կրթադաստիարակչութիւնը զրահապատել, հայ սփիւռքի համայնքներու մէջ լուծումներ որոնելու հեռանկարով զինել, անվտանգութեան փրկօղակներ,  ովասիսներ ապահովել մեր ազգի տեւակայութեան համար։ 

6. ԱՂԷՏՆԵՐՈՒ, ՃԱԿԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՎՏԱՆԳՆԵՐՈՒ ՉԱՓԻ ՏԵՍՈՒԹԻՒՆԸ

 Վերեւ յիշուած գրականութեան յամառօտ ակնարկէն պոկուած հիմնական մօտեցումներէն մին է նաեւ Սուրիոյ տագնապի ընթացքին տեղւոյն հայ համայնքի անհատներու հոգեվիճակը, հոգեկան խռովքը, ապրումները, աննախատեսելի աղէտը դիմագրաւելու միջոցներու վարքագիծերը, մտածելակերպը, ներսուրիական ճգնաժամի առանցքին քաղաքական, տնտեսական, ընկերային մշակութային եւ քաղաքացիական ընկալումները, մանաւանդ տագնապի զանազան փուլերուն ընթացքին ու տագնապէն ետք ապագայի հանդէպ համայնքին անուղղուածութիւնը, խառնաշփոթութիւնը, հայ գաղութի անպատրաստուածութիւնը, աղէտներու եւ քաղաքական ճգնաժամերու, վտանգի չափի տեսութեան անգոյութիւնը, աղետալի տառապանքները դիմակալելու եւ ճակատագրական պահերու ճշգրիտ եւ արագ որոշումներ առնելու, կանխելու խակութիւնը, գլխաւորաբար ակներեւ է մեր քաղաքական, կուսակցական կառոյցներու ճգնաժամային իրավիճակներու  բացայայտ՝ անհեռանկար, անհասուն եւ անիմաց ըլլալը։ Ճիշդ է, որ ճգնաժամի ընթացքին շտապ մարմիններ, օժանդակ ու հոգատար յանձախումբեր յառաջացնելու ճկունութիւնը օգտակար էր, հապճեպ եւ առժամեայ օգնութիւններ հասցնելու, տառապանքը մեղմացնելու համար։ Բայց այդ տագնապը նախատեսելու եւ ըստ այնմ վերաբերելու, նախապատրաստուելու, ծրագրելու ատակութիւնը անգոյ էր, այլ խօսքով հակաճգնաժամային քաղաքականութեան մը լուրջ բացը  ունինք։

Այդ մէկը կարելի է արդարացնել, յիշելով լիբանանահայութեան օրինակը։ Սուրիոյ ներքին տագնապէն երկու տասնամեակներ մեզ կը բաժնէին լիբանանահայութեան վշտալի տագնապի փորձէն ու փորձառութենէն, երբ Լիբանան կը բոցավառուէր ներքաղաքական պատերազմի սուր տագնապով, որ շուրջ տասնըհինգ տարիներու (1975-1990) օրհասական եւ կործանումի պատճառ դարձաւ։ Արիւնալի բախումներով, հսկայական քանդումներով, լիբանանահայութեան աշխարհացրիւ արագընթաց արտագաղթով, տեղափոխութիւններով յատկանշուեցաւ։ Յատկանշական ժամանակաշրջան մըն էր, հայոց ցեղասպանութենէն ետք կը կազմաւորուէր սփիւռքահայ երկրորդէն երրորդ սերունդի քաղաքական մտքի տեսլականի խմորումին բանաձեւումը։ Այդ բանաձեւումի տարազումը միասնականութեան  համախմբումի, միաւորումի հիմքերու վրայ չխարսխուեցաւ, այլ մեր գոյերթի տեւակայնութեան տեսլականը ԿՈՒՍԱԿՑԱԿԱՆԱՑՈՒԵՑԱՒ, պատճառելով անախորժ եւ տաղտկալի ներհամայնքային խռովումներ, վտանգելով մեր միասնականացնող, ազգային միահամուռ գոյերթի տեւակայութեան բաղձալի բանաձեւումները։ 

Լիբանանեան տասնըհինգ տարիներու կորստաբեր տագնապը օժանդակեց եւ աշխուժացուց հաւաքական արտահոսքը։ Պոկուած էր միջին արեւելքի Փարիզը նկատուող Լիբանանի եւ Լիբանանահայութեան հմայքն ու բազմամշակութային աննկարագրելի հարստութեամբ կուտակուած, խնամքով ողորկուած հայ մարդուժը՝ մեր ազգային հսկայական ներուժի ժառանգութիւնը։ Լիբանանի ներքին քաղաքական արիւնալի մղձաւանջէն քաղուած խորիմաստ դասերը, ամբարուած ներհամայնքային փորձառութիւնը, քաղաքական խորագիտութեամբ չհարստացուց սուրիահայ  քաղաքական կառոյցի հեռանկարային տեսլադաշտը, չսնանեց մեր շրջանային աշխարհաքաղաքական իրավիճակներու տեսողադաշտը ճշգրիտ, քաղաքագիտական մասնագիտութեամբ վերարժեւորելու հմտութիւնը, մասնագիտականօրէն վերլուծուելու, քաղաքատնտեսական ուղղուածութեամբ  լուրջ հեռանկար մը մեկնելու, համապատասխան ծրագիրներու կամրջումի տարբերակներ որոնելու, կանխապատրաստուելու, կազմակերպուելու, եւ մանաւանդ ծրագրաւորելու, թիրախաւորելու Սուրիահայութեան յաջորդող կողմնորոշումները, դիրքորոշումները, ուղղուածութիւնները։

7. ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹԵԱՆ ԱՆՅԱՊԱՂԵԼԻ ԵՒ ՊԱՐՏԱՒՈՐԻՉ ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆԸ

Լիբանանահայութեան վշտալի տագնապի (1975-1990) փորձառութենէն երկու տասնամեակ ետք, 2011-ին ծայր առած Սուրիահայութեան ողբերգութեան հետեւանքները կը շարունակուին։ Մեր նոր ու հին հիասթափեցնող դառնութիւնները մեզ կը սթափեցնեն գրգռող հրամայականութեամբ, իրենց տողատակի յստակ պարունակով, խորհուրդով մեզ կը դրդեն, մեզ կը յորդորեն ինքնաքննարկում, բաղդատական դատողութիւն, ողջամիտ ինքնաքննադատութիւն կատարելու։

Աղէտներու եւ կորուստներու մարդաբանութեան զուգահեռ, աղէտներու նուազեցման եւ կառավարման (Risk Engineering, Risk assessment) գիտական միաւոր մը, արհեստավարժ համակարգ մը յառաջացուցա՞ծ ենք արդեօք, ակադեմական քննարկումի խորհրդածութիւններով, զրուցասեղաններով, դասընթացքներով, գիտաժողովներով բարձրացուցա՞ծ ենք մեր ազգային անվտանգութեան փորձառութեան մակարդակը, գոյացուցա՞ծ ենք համայնքային նախազգուշական բարձր պատրաստուածութեամբ միացեալ ղեկավարութեան բջիջ մը, միաւոր մը  ունենալու անհետաձգելի օրակարգը։

Եթէ կան նման նախաձեռնութիւններէ բխած զեկոյցներ, աշխատանքային ծրագիրներ ըլլա՛ն անոնք՝ ներգաղութային, միջգաղութային թէ համասփիւռքեան զեկոյցներ խիստ յանձնարարելի է զանոնք հրապարակելով եւ գործնական ծրագիրներով գործի մղելը, աշխատանքի լծելը։ Յանձնառու այն ժամանակն է, որ հայ Սփիւռքը կեդրոնանայ իր ներազգային տագնապներու, մարտահրաւէրներու եւ ինքնութեան զրահապատումի անյետաձգելի հարցերուն վրայ։ Գիտական, արհեստավարժ ու գործնական ելքեր գտնելու ուղղութեամբ, մեր անվտանգութիւնը, տեւակայութիւնը միայն խօսոյթներով, լոզունքներով չպահենք [4] [5]։

Ինչպիսի՞ գործելակերպերով պէտք է դիմագրաւենք մեր ազգային անվտանգութեան դիմաց ցցուող սպառնալիքները, որոնք սունկի նման արագօրէն կը վերածուին ահաւոր մարտահրաւէրներու՝ մեզ պարտաւորեցնելով անյապաղելի մշտադիտարկումի գործնական առաջնահերթութիւններու։

Տագնապի սկիզբը համայնքի այսպէս կոչուած ղեկավարութիւնները, քաղաքական դիրքի վրայ անուանուած կամ նշանակուած կուսակցական ղեկավարները անհեռանկար էին, համայնքի հաւաքական անվտանգութիւնը ապահովող համոզիչ հեռապատկեր մը չունէին։ Թերեւս արտագաղթի դէմ էին, չէին ուզեր, որ տեղի ունենայ զանգուածային արտագաղթը, բայց ի՞նչ ծրագիր կամ ի՞նչպիսի գործելաոճ ունէին արտագաղթը կասեցնելու կամ նուազեցնելու համար։ Ահագնացող տագնապի օրերու թաւալումին հետ անաղմուկ սուսիկ-փուսիկ անոնցմէ շատեր հեռացան, արտագաղթեցին։

Լաւ հարց տանք, եթէ մեր համայնքի քաղաքական ղեկավարութիւնները, նշանակուած կուսակցական ղեկավարները, ՀԵՌԱՏԵՍ ՈՒ ԳԻՏԱԿԱՆՕՐԷՆ չմտածեն, մասնագիտականօրէն չվերլուծեն, ազգապահպանման հաւաքական դեղագիրներ չնախատեսեն, հայ համայնքի հաւաքական անվտանգութիւնը չծրագրեն, չհամակարգեն ու զայն չհսկեն, հապա ո՞ր կառոյցը կամ ո՞վ պիտի ստանցնէ ճակատագրական օրերու, ճգնաժամային իրավիճակներու պատասխանատուութիւնը, հոգատարութիւնը, խնամատիրութիւնը։

Սփիւռքահայ կառոյցները չունին հաստատութենական (Institutional) մտածողութեան համակարգեր, զգալի է մեր հաստատութենական քաղաքականութեան անգոյութիւնը։ Սփիւռքի մեր կառոյցը պետական հաւաքականութիւն ՉԷ, ուստի չկան մեր ազգի հանդէպ, պատասխանատուութեան, համարատուութեան եւ հաշուետուութեան լծակներ, դէտեր, մարմիններ։

Սփիւռքի մեր կառոյցներու կազմութիւնը եւ հայակենցաղ շարունակելու կամքը տնօրինուած է ազգասիրութեան եւ սիրողական մակարդակով, կառուցուած է ընդհանրապէս ձրիաբար ծառայելու, ազգային ջահը սրտին սեղմած սիրայօժար նուիրեալներու հաւատամքներու նուիրուածութեամբ [4, 5]։

8. ՍՓԻՒՌՔԱՀԱՅՈՒՆ ՀԱՄԱՐ ԴԻՐՔՈՐՈՇՈՒՄԸ ԳԵՐԽՆԴԻՐ Է

 Սուրիոյ տագնապէն ծնունդ առած գրականութեան վերաքաղէն կարելի է նկատել եւ հաստատել, որ քաղաքական շուարած դիրքորոշումը գերխնդիր էր, եւ է՛ այսօր։

ընդհանրապէս սփիւռքահայ բոլոր համայնքներու համար դարերէ ի վեր  կողմնորոշուելու չլուծուած հարց մը ունինք, այդ պատճառով միշտ ալ զիչած  կամ կորսնցուցած ենք տասնեակ տարիներով մեր իրագործած նիւթաբարոյական ժառանգութիւնները, հաւատալով նաեւ, որ մեր ստեղծագործած հայկական ժառանգութիւնը, իբրեւ համամարդկային ժառանգութիւն, պիտի յաւերժանայ տեղւոյն պայմաններուն մէջ, որոնք հայրենի հողի վրայ չեն։ Այն իմաստով, որ Լիբանանահայութեան տասնըհինգ տարիներու արիւնոտ վէրքը, իրավիճակը նախատեսելու բանիմացութիւնը չզարգացուցինք, չխորացուցինք, դարձեալ դասեր չքաղեցինք, պահ մը չմտածեցինք՝ թէ ի՞նչը եւ ինչպէ՞ս ծրագրել, ի՞նչ պէտք է ընել, ինչպէ՞ս ԴԻՐՔՈՐՈՇՈՒԻԼ եթէ այդ ահռելի, անսպասելի տագնապը կրկնուի սահմանակից հայ համայնքին՝ Սուրիոյ մէջ, ինչպէս Լիբանանէն ետք իրաքահայութիւնը, իրանահայութիւնը տանչուեցաւ Իրաք-Իրան պատերազմով։ Այդ բոլորը իբրեւ ճակատագրական իրողութիւններ ընկալեցինք, ընդունեցինք եւ կ՛ընդունինք իբրեւ «Հայու ճակատագիր է» ըսելով, հաւատալով կը հաւատանք, որ «Մեր չար բախտն է», բայց հաստատակամ կը շարունակենք շինարարական կոթողներու վիթխարի եւ մեծածախս նախագիծերու հանգանակութիւններ ծրագրել, նուիրատուներ որսալ։

Մեր ազգային մեծագոյն, լրջագոյն եւ hարուածող տագնապներէն մէկն է մեր արտագաղթը եւ սփիւռքներու մէջ մեր սրընթաց ու հեզասահ ձուլումը։ Հաւաքական արտագաղթի հանդէպ մենք անկազմակերպ ենք, անծրագիր եւ անկարգապահ ենք եւ այդպէս ալ վերաբերուեցանք սրընթացօրէն ծայր արած ներքին այդ տագնապներուն հետ։ Հեռատեսութեան ակնթարթ մը նոյնիսկ չունենալով, չմտաբերելով, չպատկերացնելով, որ Լիբանանահայութեան տագնապը եւ հայ գաղութներու նախորդող կործանիչ փորձերը առաջինը չէին, անվիճելի հաւանականութեամբ արտագաղթի մեր տագնապները կրնային կրկնուիլ եւ պիտի կրկնուին Միջին Արեւելքի մէջ։

Այս տարածաշրջանին մէջ պատերազմներու, հակամարտութիւններու պատմութիւնը, շարունակական է տարբեր պիտակներով, մանաւանդ Օսմանեան կայսրութեան փլուզումէն ետք ա՛յնքան փխռուն քաղաքականութեամբ բանող եւ մանաւանդ՝ տնտեսական եւ քաղաքական ներքին փակուղիներով, ինչպէս նաեւ ընկերային յարափոփոխ տագնապներով եւ ընդհանրապէս պայթունավտանգ՝ Լիբանանի, Թուրքիոյ, Իրաքի, Սուրիոյ եւ այլ հայրենամերձ հայ համայնքներ պարփակող միապետական համակարգով կառուցուած երկիրներուն մէջ։

9. ԵԶՐԱՓԱԿԻՉ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄՆԵՐ

• Մեր ազգային հաւաքական սարսափելի հոգեխոցէն՝ Հայոց ցեղասպանութենէն ետք՝ վերջին ութը տասմանեակներու աշխարհաքաղաքական յարափոփոխ իրավիճակները, զանազան երկիրներուն մէջ բախտորոշ տագնապները կը շարունակուին: Տեղաշարժելով նաեւ հոն ապրող հայ համայնքներու անհատները, զանգուածային արտագաղթերը եւ հայաթափումը, որ աւելի կը սատարէ հայ փոքրամասնութեան թիւի նոսրացումին, կրկնակի վերսփիւռքացումին, քիչ մը աւելի սպառնալով մեր ազգային տեւականութեան, մշտականութեան։ Արտագաղթերու եւ հայաթափումի նոյն կրկնութիւնները տարբեր տեղանուններով, մեզ պէտք է թախանձեն մտածելու, դատելու եւ կողմնորոշուելու, իրատեսութեան լուրջ եւ գործնական ուղիներ խորհրդածելու։
• Անկասելի արտագաղթերը, ենթադրաբար արեւմտեան կողմն աշխարհի ովասիսներու ուղեգիծ մը, ընտրութիւն մը ունին։ Նոր ովասիսներու ընտրութիւնը, կարծեցեալ այն վարկածը ունի, որ աւելի անվտանգ, խաղաղ եւ բարօրութեամբ լեցուն եւ երբեմն ալ անխախտ, մշտնջենաւոր բնորոշումով կ՛արդարացուի։ Ընտրութիւն մը, որ վճռորոշ դեր կը խաղայ երիտասարդ սերունդի՝ հայու ինքնութեան կամ ազգային դիմագիծի ինքնըմբռնումի եւ ինքնաճանաչողութեան փնտռտուքին ընթացքին, որ կարելի է յատկանշել իբրեւ՝ ԶԳԱՑԱԿԱՆ ԿԱՄ ԳԻՏԱԿՑԱԿԱՆ ՀԱՅ ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ԻՆՔՆԸՄԲՌՆՈՒՄՈՎ։ Նոր համաշխարհայնացած արեւմտեան ովասիսները պարտադրեալ ենթարկուածութիւն մը կը հարկադրեն յաջորդող մեր սերունդներու ինքնութեան վրայ, որ ընդհանրապէս ժամանակի թաւալումին հետ զգացական բնորոշումի կը յանգեցնէ, երբ անոնք պիտի ըսեն՝ «I feel that I am Armenian», «Կը զգամ թէ հայ եմ», իսկ խոր ինքնագիտակցութեամբ անհերքելի ազգակենցաղ նշանակէտն է՝ «հաստատ կը գիտակցիմ, որ հայ եմ»։ Զզգացական եւ գիտակցական ինքնութեան բնորոշումի հրամայականին դիմաց սփիւռքը տակաւին անխօս է, անձեռնհաս ու ԱՆԾՐԱԳԻՐ Է այսօր։ Բացի անտարբերութենէն եւ շողշողուն լոզունքներէն եւ կոչերէն, այդ գերմարտահրաւէրը մեր ԲՈԼՈՐ ղեկավարութիւններու միաւորները ինքնաքննարկումի եւ զգաստութեան ՊԷՏՔ Է ԿՈՉԷ, մեզ ԱՐՄԿԱՀԱՐԷ ԵՒ ՄՂԷ յանձնառու պատասխանատուութեան, ինքնաքննադատութեան եւ գործնական քայլափոխի։
• Ներկայիս անվերջ նորացուող դրութիւններով համացանցային դարաշրջանի լայն կարելիութիւնները օգտագործողներն ենք, ըլլա՛յ անձնական, թէ արհեստագիտական ասպարէզներու մէջ, հրամայական է, որ անոնց օգտագործումը ըլլայ նաեւ աշխարհասփիւռ հայ համայնքի միաւորներու միչեւ՝ արդի ցանցանեարդ (Neural), հեռահաղորդակցութեան (telecommunication) եւ այլ համակարգերու միջոցներով, օգտագործելով նաեւ արհեստական բանականութիւնը (Artificial Intelligence), որ դարձած է մեր առօրեայ կեանքի անբաժանելի մասը` այդ կը նշանակէ` ստեղծագործ եւ մասնագիտական, բազմաշերտ ու բազմաբովանդակ մտածողութեան հրամայականը կայ մեր ներգաղութային, միջգաղութային թէ համասփիւռքեան կեանքի տարբեր ոլորտներու մէջ, համագործակցելու կերպերը ամրապնդելու, ցանցակերպ խմբաւորումներով միաւորելու, օղակաւորելու, համախմբելու, վերարժեւորելու եւ ծրագրաւորելու։
• Արտագաղթերու դառնահամ տագնապներ համտեսող հայ սփիւռքը, աւանդական հաղորդակցութեան կողքին համացանցային արհեստագիտութեան օգնութեամբ ՀԱՐԿԱԴՐՈՒԱԾ Է, որ 1) ցանցակերպ հաղորդակցութեան կամրջումի, ինքնայօժար հանդիպումի, համատեղումի եւ համարկումի մասնագիտական գործադաշտերու պուրակներ ստեղծէ, 2) չվերադարձող հայրենակիցներու հետ հաղորդակցական առցանց միջոցներով միացնէ, խմբակներ կազմէ, 3) վերոյիշեալ օրակարգերը մտորելու, մասնագիտական միջգործնական (Interactive)  աշխատակազմեր, խմբաւորումներ ստեղծէ, որոնց հրամայական օրակարգերէն են՝
• Ա) աշխատանքային ուղիներ ճշդել մեր հաւաքական միգամած յիշողութեան փրկութիւնը ապահովելու համար,
• Բ) Սփիւռքահայութեան մարդաբանութեան ծրագիրներու գործընթացներ մշակել եւ գործիքակազմեր որոնել,
• Գ) ապահովել հայ համայնքներու անվտանգութեան յանձնառու հեռանկարային քաղաքականութեան օրակարգի քննարկումը, մշտադիտարկումը եւ վերջապէս՝
• Դ) հայ փոքրամասնութիւններու ԳՈՅԱՏԵՒՈՒԹԵԱՆ (sustainability) հիմնահարցը հիմնաւորել եւ քառաժայր խարիսխներով արմատաւորել։

Կը հաւատանք, որ նման գործելաոճի օգնութեամբ պիտի կարողանանք հայ մարդու այս պարագային ՍՓԻՒՌՔԱՀԱՅՈՒ տեսակի կենսագոյութեան ապագայակերտ տեսլականը՝ ծրագրուած գիտական գործիքակազմերով, միացեալ յանձնառութեամբ հոգատարելու եւ յատկապէս ԳՈՅԱՏԵՒՈՒԹԵԱՆ մարտահրաւէրը նուաճելու։

ՎԵՐՋ

[1] https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%BB%D5%B6%D5%A4%D5%A5%D6%84%D5%BD:%D4%BD%D5%A1%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%AF_%D6%85%D6%80%D5%A5%D6%80_%D5%80%D5%A1%D5%AC%D5%A7%D5%BA%D5%AB_%D5%B4%D5%A7%D5%BB,_%D4%B9%D5%B8%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B9%D5%B8%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%B6.djvu

[2] Արա Սայեղ; „Ապագայատեսիլ www.periotem.com”  Գանձասար 2005 թուականի բացառիկ, էջ 119-120.

[3] Ա․ Ս․, «Սփիւռքի Մրցունակ Գիտական Կեդրոնները Այլընտրանքային Անհրաժեշտ Թթուածին»,  https://hairenikweekly.com/?p=53548          

[4] Ա․Ս.; «Մենք Սփիւռ­քի միջազգային ճանաչելիութեան եւ օրինաճանաչութեան հարց մը ունինք» https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a5%d5%b6%d6%84-%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82%d5%bc%d6%84%d5%ab-%d5%b4%d5%ab%d5%bb%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%b3%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b9%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d5%b8/

[5] Ա․Ս.; «Սփիւռ­քը պէտք ու­նի գի­տա­կան հիմ­նադ­րամ­նե­րու», https://darperag21.net/%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82%d5%bc%d6%84%d5%a8-%d5%ba%d5%a7%d5%bf%d6%84-%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%ab-%d5%a3%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%ab%d5%b4%d5%b6/

«Տեղ մը բան մը փտած է Դանիոյ թագաւորութեան մէջ»
Շեքսպիր «Համլեթ»

“Something is rotten in the state of Denmark”
William Shakespeare

Այս տարի Օսքար շնորհուեցաւ ուքրանացի բեմադրիչ Մսթիսլաւ Չեռնովի «20 օր Մարիոփոլի մէջ» ֆիլմին՝ իբրեւ «լաւագոյն վաւերագրական երկար ֆիլմ»:

Մէկ կողմ ձգելով այդ հանդիսութեան ամբողջ կեղծիքը եւ յուզումնալից, տպաւորիչ, բայց անօգուտ ճառերը, հարց կը ծագի, թէ ինչո՞ւ շնորհեցին եւ ինչու՞ համար: Թերեւս ինչո՞ւ շնորհեցին հարցումին պատասխանը պարզ է․ այս քաղաքական Օսքար էր, եւ շնորհեցին, որովհետեւ ան նաեւ միջոց մըն էր ռուսերը հարուածելու: Բայց քաղաքական պարունակին անցնելէ առաջ, այլ մը հարց․ ինչու՞ համար շնորհեցին այդ մրցանակը: Մի՞թէ այս առաջին անարդար պատերազմն էր աշխարհի մէջ, առաջին ներխուժումը, առաջին ոճիրը կամ առաջին անմեղ զոհերը: Կամ ալ առաջին լաւագոյն վաւերագրականը, թէ ինչպէ՞ս կը մահանան անմեղ մարդիկ: Այսինքն այս Օսքարը կը տրուի ուքրանացիներուն՝ «լաւագոյն մահուան» թեկնածութիւնը շահած ըլլալու առիթո՞վ, եւ վերջ. մրցանակը տրուած է, իսկ ուքրանացիները թող շարունակեն հերոսաբար մեռնիլ: Այդ ոեւէ մէկուն հարցը չէ, թերեւս ալ Կրէմմի (Grammy) ալ շահին, մանաւանդ, որ 2022-ին արդէն, ուքրանացիները շահեցան Eurovision-ի առաջնութիւնը: Ուքրանացիները աւելի նողկալի ձեւով ծաղրել կարելի չէր:

Կը թուի, թէ կը վերադառնանք հին հռոմէացիներու դաժանութիւններու առաքինութեան դարաշարջանին, երբ կրկէսի մէջ հաւաքուած հանդիսատեսը հաճոյքով կը դիտէր ճակատագրի բերումով զիրար սպանելու ստիպուած սուսերամարտիկները (gladiators) եւ կը ծափէր թէ՛ մեռնողին, թէ՛ սպանողին: Հեգնանքը այն էր, որ սուսերամարտիկները զիրար կը սպանէին առանց իրարու ճանաչելու ու թշնամանքի: Անոնք զիրար կը սպանէին, որ ամբոխը հրճուի, ուրախանայ եւ տակաւին բութ մատն ալ վեր ու վար ընէ՝ մահ կամ կեանք որոշելով: Եւ հիմա` 2024 թուականին, մերօրեայ կրկէսներուն մէջ հանդիսատեսը բութ մատը վեր կը բարձրացնէ սուսերամարտիկ Ուքրանիոյ ու ծափ կու տայ՝ լաւ մեռնելու համար: Ուրեմն կեցցէ՛ կեանքը:

Եւ զարմանալին այդ համընդհանուր ուրախութիւնն է, որով կը նշեն, թէ «ամբողջ քաղաքակիրթ աշխարհը դատապարտեց․․․»: Այդ անամօթութիւնը տեսնելով` կը մնայ միայն իրենց ամօթէն կարմրին այն ազգերը, որոնք տակաւին օսքար չեն ստացած իրենց տառապանքին դիմաց: Օրինակ, կարելի էր հայերուն Օսքար շնորհել «հինգերորդ սերունդի պատերազմին (fifth generation war) մէջ առաջինը մեռնելու» անուանակարգին մէջ: Հայերուն նոյնիսկ քանի մը Օսքար կարելի է տալ որպէս «առաջին անգամ ցեղասպանուած» ըլլալու անուանակարգին մէջ: Հրէաներուն ալ կարելի է Օսքար տալ որպէս «դարուն մեծագոյն ցեղասպանուածը» անուանակարգին մէջ, բայց յետոյ զրկել այդ Օսքարէն ու զայն շնորհել պաղեստինցիներուն, որովհետեւ հրէաները այսօր զանոնք ցեղասպանութեան կ’ենթարկեն: Ճափոնացիներուն ալ կարելի է Օսքար շնորհել «առաջին կորիզային ռմբակոծման ենթարկուածի» անուանակարգին մէջ: Ափրիկէի մէջ կարելի է փոքրիկ օսքարներու ամբողջ գործարան մը բանալ ու օրը երկու անգամ Օսքար տալ այն դժբախտ ցեղերուն, որոնք ստրուկ դարձած են իրենց ծննդավայրերուն մէջ եւրոպացիներուն ուրանիում, ադամանդ ու նաւթ հայթայթելու համար:

Սինիք կը հնչէ չէ՞: Այո՛, որովհետեւ ամբողջ ազգի մը տառապանքին համար ընդամէնը մէկ Օսքար կը տրուի: ի՞նչ կը փոխուի: Ուքրանացիներու տառապանքը կը սկսի մեղմանա՞լ: Բաւ է, կրնան ըսել ոմանք, Ուքրանիան առանձին չէ, բոլոր քաղաքակիրթ աշխարհը օգնութեան ձեռք երկարած է ու զէնք կու տայ անոնց: Այո ի հարկէ: Զէնք կու տայ: Հիմա ալ Օսքար: Բայց միեւնոյն ժամանակ չեն խորշիր նոյն այդ ռուսերէն նաւթ ու կազ գնելէ, հացահատիկ եւ այլն, թէեւ այդ բոլորը այլ երկիրներու միջոցով: Այսինքն, մէկ կողմէ Օսքար կու տան, միւս կողմէ կը շարունակեն առեւտուր ընել անոր հետ, որու դէմ կը պայքարի իրենց օսքարակիր ընտրեալը: Ուրեմն, գրողը տանի, ինչու՞ համար Օսքար կու տան: Ինչ է, ներկայացո՞ւմ է, թէ՞ հանդէս, որ մրցանակ կը շնորհեն: Իսկ թերեւս ռուսերուն ու թուրքերուն ալ «ոսկէ ազնուամորի» (Golden Raspberry) հակամրցանակը շնորհուի «վատագոյն դաշնակից»ի , իսկ Ազրպէյճանին՝ «տարուան բռնագրաւողը» անուանակարգին մէջ: Միւս կողմէ ալ աշխարհի բոլոր մեծ եւ զօրաւոր երկիրներուն կարելի է շնորհել «լաւագոյն նախայարձակ»ի անուանակարգի օսքար, որովհետեւ բոլորն ալ, մեծ հաշուով, թքած ունին մարդկային տառապանքին վրայ, քանի որ այսօր եւս, ինչպէս դարեր առաջ, կարեւոր է միայն շահը եւ այդ շահուն համար ալ կ’արհամարհուի կեանքը:

Ուքրանական Օսքարը կարելի էր ծաղրական չհամարել, եթէ հաւաքական արեւմուտքը իրօք ցոյց տար, որ կը մերժէ, կը դատապարտէ, չ’ընդունիր: Բայց մէկ կողմէ ուքրանացիներուն Օսքար կու տայ, միւս կողմէ՝ կը տաքնայ ռուսական կազով: Ու միաժամանակ ոչ մէկ գործնական քայլի կը դիմէ վերջ տարու ազրպէյճանցիներու կողմէ Հայաստանէն տարածքներու բռնագրաւումին կամ Կազայի սպանդը դադարեցնելու համար: Ով գիտէ, բայց հաւաքական արեւմուտքը կրնայ կանխել ուզած տագնապը, կրնայ զսպել ուզած նախայարձակը, բայց մինչեւ որ լուր մը տեղ հասնի , մինչեւ որ երկար-բարակ ժողովներ, քննարկում, որոշում, քուէարկութիւն տեղի ունենան․․․այդ ընթացքին ամբողջ ժողովուրդ մը հայրենազուրկ կը դառնայ ու կը տեղահանուի, ինչպէս, որ պատահեցաւ Արցախի պարագային եւ այլ ժողովուրդ մը պարզապէս ջարդի կ’ենթարկուի եւ դեռ կը յայտարարուի, թէ զանոնք, բոլորը՝ մեծ, փոքր, կին, այր, երեխայ` պէտք է սպանել, ինչպէս որ իսրայէլացիք հիմա կը սպանեն Կազայի ժողովուրդը:

Իսկ մի՞թէ աշխարհը մինչեւ այս Օսքարը երբեք չէր լսած որեւէ նման դէպքի մը մասին: Ուրեմն ինչո՞ւ ուքրանացիներուն Օսքար տրուեցաւ: Մի՞թէ մահուան դատապարուածին նահատակի դափնեպսակ հագցնելով կը բաւարարուին: Ուրեմն ինչո՞ւ Օսքար կը շնորհուի: Այս «շո» չէ: Աշխարհի մէջ ամերիկեան ոչ մէկ «շո» չի չի կրնար հասկնալ, չի կրնար պատկերացնել, թէ ի՞նչ կը նշանակէ, երբ գլխուդ վրայ ռումբեր ու հրթիռներ կը սաւառնին, երբ մայուն կրակոց կայ, երբ պատերազմ է: Անոնք մոռցած են, թէ ի՞նչ կը նշանակէ պատերազմ: Իսկ մենք չենք մոռցած: Մեզի պարզապէս թոյլ չեն տուած մոռնալու պատերազմը: Ու ես մարդկայնօրէն կը ցաւակցիմ ուքրանացիներուն, ռուսերուն, արաբներուն, հրէաներուն․․․․․բոլորին, որովհետեւ զանոնք գիշատիչի պէս կատաղեցուցած են ու իրարու վրայ քշած: Ու ես կը հասկնամ անոնց բոլորին, որովհետեւ ընդամէնը քանի մը ամիս առաջ իմ ժողովուրդս տեղահանուեցաւ Արցախէն եւ քանի մը տարի առաջ իմ հայրենիքս՝ Արցախը դժոխքի վերածուեցաւ: Իսկ անոր համար նոյնիսկ Օսքարը` հաւատացեք․․․շատ շատ քիչ է: Այնքա՛ն քիչ:

Կը մնայ կրկին ու կրկին դառնանալ, թէ որքան աժան կ’արժէ մարդկային կեանքն ու տառապանքը: Ամէն օր, գրեթէ ամէն օր աշխարհի մէջ սարսափելի բաներ կը կատարուին եւ ամեն օր մենք սարսափով կը սպասենք նոր արհաւիրքներու: Եւ փոխանակ ուշքի գալու, հասկնալու, որ ամէն պատերազմ կրնայ ըլլալ վերջինը, բայց ոչ թէ գիտակցական բարձրութեան, այլ կործանարար չարութեան հետեւանքով, մենք ոչ միայն չենք սթափիր մարդկայնօրէն, այլեւ կը կապկենք ամբողջ իրողութիւն մը, որովհետեւ շահեր կան: Քաղաքական ու տնտեսական, ելեւմտական եւ այլն: Ու եթէ կայ մարդ մը, որ կրնայ ապացուցել, որ աշխարհի մէջ կայ բան մը, յանուն որու կարելի է խեղդել հինգ տարեկան երեխայ մը, որ կարելի է գլխատել անօգնական ծերունի մը, որ կարելի է սովամահ դարձնել ամբողջ ժողովուրդ մը եւ անոր համար պարգեւատրել զոհերը, ապա հայերը առաւելագոյն տիտղոսները կը ստանային: Եւ եթէ ոեւէ մէկը կրնայ, ապա կը մնայ միայն կամ անձնասպան ըլլալ կամ մոռնալ, որ մոլորակին վրայ երբեւէ մարդիկ ապրած են: Ու եթէ մենք իւրաքանչիւր քայլով կ’ապացուցենք, որ կորսնցնենք ճանչնալու, յիշելու, գնահատելու, համեմատելու ու մեկնաբանելու կարողութիւնը, այսինքն այն բոլորը, որ մեզ «բանական» կը դարձնէ, ուրեմն մենք կը կրկնենք Նիցչէի «աստուած մեռած է» միտքը ու շարունակել պատռել զիրար: Որովհետեւ Աստուած չի կրնար ողջ ըլլալ աշխարհի մը մէջ, ուր կը պատերազմին նոյն Աստուծոյ հաւատացնողները, ուր կը սպանեն կեանք խնդրողները եւ ուր կեանքը սարսափելի հակադրութիւններու անտանելի փունջ մըն է եւ «որքան բաներ կան, Հորացիոյ, երկինքի եւ երկրի վրայ, որ երբեւիցէ փիլիսոփայութիւնդ չէ ալ երազած»,- կ’ըսէր Շեքսպիրը (“There are more things in heaven and earth, Horatio, Than are dreamt of in your philosophy”):

Եւ ուրեմն` կեցցէ կեանքը, այն յոյսով, որ օր մը ան աւելի կարեւոր կը դառնայ. որեւէ մրցանակէ ու շահէ աւելի կարեւոր, որովհետեւ հակառակը` սուսերամարտիկներու կրէսն է ու անոր արիւնարբու հանդիսատեսը:

Հ․գ․ Լաւ այն էր, որ Ռիտլի Սքոթի «Նափոլէոնը» որեւէ մրցանակ չստացաւ:

Ստորեւ «Foreign Affairs»էն թարգմանաբար կու տանք Կրեկ Քարլսթրոմի «Քաոս Միջին Արեւելքի մէջ. ոչ ոք կ’ուզէ պատասխանատւութիւն ստանձնել» խորագեալ յօդուածը, որ լոյս տեսած է 6 մարտ 2024-ին: Առանց բաժնելու Քարլսթրոմի բոլոր տեսակէտները, յօդուածը կը հրապարակենք իր հետաքրքրականութեան համար:

Պատերազմները կրնան պարզաբանել, կրնան նաեւ շփոթեցնել: 1967-ի Վեցօրեայ պատերազմին մասին ընդունուած կարծիքը կը պնդէ, որ Իսրայէլ արագօրէն ջախջախեց արաբական ազգայնականութեան ալիքը, որ կը տարածուէր Միջին Արեւելքի մէջ եւ կը տապալէր միապետները: 2006-ի Լիբանանի պատերազմի պատումին համաձայն, Հըզպալլա հաւասարութիւն արձանագրեց Իսրայէլի դէմ եւ խորտակեց անպարտելի թուացող անոր զինուորական պատկերը՝ ժամանակի մը մէջ, երբ արաբական բանակները շատոնց լքած էին Իսրայէլի դէմ պայքարը: Արաբաեւիսրայէլեան հակամարտութիւնները յաճախ կը նպաստեն պարզաբանելու իրադարձութիւններ: Պատերազմի օրերը կը ջնջեն այնպիսի գաղափարներ, որոնք գերակշռող էին տասնամեակներ շարունակ:

Այսուհանդերձ, այս պատերազմներէն բխող պատմութիւնները յաճախ հակամէտ կ’ըլլան սեփական առասպելներու ստեղծումին:1967-ի պատմութիւնը, թէեւ ամբողջովին չի համապատասխաներ իրականութեան, սակայն չափազանց պարզացուած է: Եգիպտոսի մէջ, Կամալ Ապտել Նասէրի նման վարչակարգերը միշտ աւելի դրդուած եղած են սեփական նեղ շահերէ, քան համաարաբականութեան վեհ նպատակներէն, պարզապէս կիրարկելով այս վերջինը, երբ ան կը ծառայէր առաջինին: Նման ղեկավարներ իրենց պետութիւնները կը ծանրաբեռնէին քաղաքական եւ տնտեսական հարցերով, որոնք կը յամենան մինչեւ այսօր: 1967-ին, անոնց կրած աղէտալի պարտութիւնը կրնար արագացնել իրենց մահը, բայց անոնք, ամէն պարագայի, փուլ կու գային իրենց իսկ ստեղծած հակասութիւններուն տակ:

Նոյնը կը վերաբերի 2006-ին Հըզպալլայի դէմ պատերազմին: Այդ մէկը Իսրայէլի առաջին զինուորական պարտութիւնը չէր. վկայ Հարաւային Լիբանանի անոր երկարատեւ գրաւումը, որ աւարտեցաւ պատերազմէն ընդամէնը վեց տարի առաջ՝ միակողմանի նուաստացուցիչ նահանջով եւ Իսրայէլի կողմէ վստահելի նկատուած ուժերուն՝ Հարաւային Լիբանանի բանակին արագ փլուզումով: Իսրայէլ անպարտելի կը թուէր, որովհետեւ անոր ամենէն լուրջ թշնամիները յանձնուած էին: Բայց պատերազմը փոփոխութեան կ’ենթարկուէր, առնուազն Միջին Արեւելքի մէջ, ուր բանակներու միջեւ պատերազմները տեղի կու տային ոչ պետական դերակատարներու դէմ մաշումի մարտավարութեան: Իսրայէլ, նաեւ Միացեալ Նահանգներ, կը սկսէին դասական մարտավարութիւնները փոխարինող միջոցներ որոնելու՝ ոչ դասական սպառնալիքներ դիմագրաւել կարենալու համար:

Դեռ կանուխ է արաբաեւիսրայէլեան վերջին պատերազմէն ամբողջական եզրայանգումներ կատարելու: Սակայն, Իսրայէլի եւ Համասի միջեւ հինգ ամիսէ ի վեր շարունակուող կռիւները արդէն իսկ իմաստազրկած են որոշ մեծ առասպելներ` թէ՛ պաղեստինեան դատը մեռած է, թէ՛ Իսրայէլի եւ Ծոցի երկիրներուն միջեւ ձեւաւորուող դաշինքը կրնայ հակակշռել Իրանը, թէ՛ հակամարտութիւններէ սպառած այս տարածաշրջանը կ’ուղղուի դէպի հանդարտութիւն եւ տնտեսական բարգաւաճում, եւ թէ՛ իսկապէս երեւան եկած է յետամերիկեան Միջին Արեւելքը:

Հիմա յստակ կը տեսնեմ

Մինչեւ 7 հոկտեմբեր, պաղեստինցիներու նկատմամբ Իսրայէլի երկարամեայ «բաժնէ որ տիրես» ռազմավարութիւնը յաջողած կը թուէր: Վարչապետ Բենիամին Նաթանիահու ամէն ինչ ըրաւ Պաղեստինեան ինքնավարութիւնը խարխլելու համար, նոյնիսկ ան համաձայնութիւններ կնքեց Համասի հետ եւ դիւրացուց Կազայի մէջ անոր կառավարութեան միլիառաւոր տոլարներու փոխանցումը. ապա ան յայտարարեց, որ Իսրայէլ բանակցող գործընկեր չունի պաղեստինեան կողմէն, որովհետեւ Համաս աւելի զօրաւոր հատուած կը ներկայացնէ: Պարագայական բախումներ թէեւ կը պատահէին, ինչպէս մէկշաբաթեայ կարճ կռիւներ Կազայի մէջ կամ մեկուսացուած յարձակումներ Երուսաղէմի եւ Արեւմտեան ափին մէջ, գերակշռող էր այն կարծիքը, որ Պաղեստինցի ժողովուրդը այնքան ճնշուած ու բաժնուած էր, որ կարողութիւնը չունէր կազմակերպելու աւելի երկար կամ համակարգուած գործողութիւններ: Աշխարհը կորսնցուցած էր իր հետաքրքրութիւնը անոնց դատին նկատմամբ: Միացեալ Նահանգներ այլեւս չէր ուզեր միջնորդի դեր խաղալ: Չինաստան ու Հնդկաստան այլ առաջնահերթութիւններ ունէին: Նոյնիսկ արաբական որոշ երկիրներ աւելի շահագրգռուած էին համաձայնագիրներ կնքելով բարձր արհեստագիտութեան տիրացած իսրայէլեան ընկերութիւններու հետ, քան պաղեստինեան պետութիւն ստեղծելու հարցով: Ոչ մէկ ճնշում կար Իսրայէլի վրայ՝ վերջ տալու իր բռնագրաւումին, որ կ’ենթադրուէր թէ պիտի կարենայ պահել անորոշ ժամանակով եւ փոքր գին վճարելով:

Այս մէկը Նաթանիահուի տեսակէտն էր, բայց զայն կը բաժնէին շատեր: Բոլոր շերտերու իսրայէլցիները կը կարծէին, որ կրնան խուսափիլ պաղեստինեան հարցէն: Տասնամեակ մը առաջ, երբ Իսհակ Հերցոկ (այժմ Իսրայէլի նախագահ) Նաթանիահուի գլխաւոր ձախակողմեան մրցակիցն էր վարչապետութեան պաշտօնին, ան շատ աւելի ժամանակ կը վատնէր արեգակնային ուժանիւթի մասին խօսելով, քան՝ իսրայէլեւպաղեստինեան հակամարտութեան: Հարցախոյզեր ցոյց կուտային, որ իսրայէլցի հրեաներուն մեծ մասը կը նախընտրէ ներկայ իրավիճակին պահպանումը, քան հետամուտ ըլլալ երկու պետութիւններ ստեղծելու լուծումին:

Նաթանիահուի տեսակէտը, անշուշտ, բացարձակօրէն սխալ էր: Շատերու համար զարմանալի էր, որ վերանորոգուած հակամարտութիւնը կը սկսէր Կազայէն, որ համեմատաբար աւելի հանդարտ կը թուէր ըլլալ, եւ ոչ թէ Յորդանան գետի Արեւմտեան ափէն, որ ականային վիճակի մէջ էր (եւ տակաւին է): Իսրայէլ կը կարծէր, որ Համաս կորսնցուցած է հետաքրքրութիւնը լայնածաւալ բախումներու նկատմամբ: Մէկ տարի առաջ, երբ «իսլամական ժիհատ» պաղեստինեան զինեալ խմբաւորումը հարիւրաւոր հրթիռներ արձակեց սահմանէն անդին, Համաս դիտողի դիրք որդեգրեց: Փոխարէնը, կը թուէր, թէ Համաս կեդրոնացած էր Կազայի մէջ իր իշխանութեան ամրապնդման վրայ: Եւ զարմանալի էր, թերեւս նոյնինքն Համասի համար, որ 7 հոկտեմբերին Իսրայէլի վրայ յարձակողները կարողացան այդքան վնասներ պատճառել: Բայց ոչ ոք պէտք էր ցնցուեր, որ շրջանին ամենէն երկար չլուծուած հակամարտութիւնը փաստօրէն կը վերակենդանանար:

Վերակենդանացման առընթեր բացայայտուեցան այլ պատրանքներ: Նուրբ կապերը եւ ծածուկ յարաբերութիւնները, որոնք սկսան ի յայտ գալ Իսրայէլի եւ Ծոցի երկիրներուն միջեւ 2010-ն յաջորդող տասնամեակին, հիմնուած էին Իրանի հանդէպ փոխադարձ վախին վրայ: Հասարակաց շահերու առկայութիւնը յանգեցաւ 2020-ի «Աբրահամ» համաձայնագրին, որուն հիմամբ Իսրայէլ պաշտօնական կապեր հաստատեց Պահրեյնի եւ Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու հետ եւ խօսակցութիւններ սկսան Սէուտական Արաբիոյ հետ յարաբերութիւններու բնականոնացման մասին: Ամէն գնով Միջին Արեւելքէն հեռանալու տրամադիր Ուաշինկթըն, այդ քայերը նկատեց նպատակայարմար: Իրանը եւ անոր արբանեակները զսպելու համար նուազ կարիք պիտի զգացուի ամերիկեան զօրքերու, եթէ Իսրայէլ եւ Ծոցի երկիրները կարենան իրենք կատարել այդ աշխատանքը: Սակայն այսօր Իսրայէլի եւ Մ. Նահանգներու գլխաւորած դաշնակցութիւնը հինգ ճակատներու վրայ կը կռուի Իրանի հաւատարիմ ուժերու դէմ՝ Կազայի, Իրաքի, Լիբանանի, Սուրիոյ եւ Եմէնի մէջ, եւ Ծոցի երկիրները բացակայ են բոլորէն: Փոխարէնը անոնք կրկնապատկած են Իրանի հետ լարուածութեան մեղմացումի ճիգերը:

Տարածաշրջանային ապահովութեան դաշինքի մը ստեղծման յոյսը նկատի չառաւ Ծոցի երկիրներուն մասին կարեւոր կէտ մը, թէ անոնք փափուկ թիրախներ են. անոնք կը վստահին քարիւղի արտածման՝ իրենց գանձարանը լեցնելու, ներածումներ կատարելու՝ իրենց բնակչութիւնը կերակրելու նպատակով, եւ ունին խոցելի ենթակառոյցներ, ինչպէս՝ աղազերծման կայանները, անհիւրընկալ շրջանի մը մէջ գոյատեւել կարենալու համար: 2019-ին, իրանեան հրթիռներ ու անօդաչու սարքեր հարուածեցին նաֆթային կեդրոններ Սէուտական Արաբիոյ մէջ՝ ժամանակաւորապէս խաթարելով երկրին նաւթի արդիւնաբերութեան կէսը: Յարձակումը ցոյց տուաւ, թէ որքա՛ն խոցելի են Ծոցի երկիրները: Հակառակ այն միլիառաւոր տոլարներուն, զորս անոնք կը ծախսեն զէնք գնելու (Սէուտական Արաբիա եւ Քաթար կը հանդիսանան աշխարհի հինգերորդ մեծագոյն զէնք գնողները), պատերազմական շատ քիչ փորձառութիւն ունենալու բերումով, անոնց բանակները այնքան ալ ունակ չեն:

Հաւանաբար միակ բացառութիւնը Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններն է, որուն բանակը պատերազմական համեմատաբար աւելի լաւ հմտութիւններ դրսեւորեց Եմէնի հարաւային շրջանի կռիւներուն ընթացքին: Սակայն արեւմտուտքցի պաշտօնատարներ, որոնք հիացմումով այս երկիրը կ’անուանեն «փոքր Սպարթա», սխալ հասկցած են զայն: Էմիրութիւնները մարտերու մէջ եփած ռազմիկ հասարակութիւն չէ. ան ռազմագիտական դիրք ունեցող տարանցումի կեդրոն մըն է, որ կը բարգաւաճի կայունութեան ովասիսի իր համբաւով: Ան հաւանաբար ունի արաբական ամենէն հմուտ բանակը, նուազագոյնը որ կարելի է, բայց անոր կառավարութիւնը չի փափաքիր օգտագործել այդ բանակը տագնապներու մէջ, որուն հետեւանքով, հրթիռներ կրնան տեղալ Տուպայի հինգ աստղանի հանգստավայրերուն վրայ:

Ծոցի մէջ, պաշտօնատարներ իրենց կարգին սխալ հաշուարկումներ կատարեցին: Մինչեւ 7 հոկտեմբեր, սովորական էր լսել անոնց արտայայտութիւնները բազմաբեւեռ Միջին Արեւելքի մը մասին: Միացեալ Նահանգները զբաղած էր Ուքրանիոյ պատերազմով, Չինաստանի հետ մրցակցութեամբ եւ ներքին խառնաշփոթ քաղաքականութեամբ: Միացեալ Նահանգները յուսախաբութիւն առթող գործընկեր էր՝ քաղաքականութեան մէջ անկանոն տատանումներով: Միւս կողմէ, Ռուսիա վստահելի եւ արդիւնաւէտ դաշնակիցի հանգամանքով կը ներկայանար՝ փրկելով Սուրիոյ նախագահ Պաշար Ասատը 2015-ին, երբ կառավարութեան դիմումով, Ռուսիա միջամտեց սուրիական քաղաքացիական պատերազմին: Չինաստան տակաւին զինուորական ուժ չէր Միջին Արեւելքի մէջ, բայց ան ներդրումներու եւ աւելի շատ զէնքի ու արհեստագիտութեան անհատնում աղբիւր էր: Միացեալ Նահանգները այլեւս այդքան անփոխարինելի չէր:

Սակայն, 7 հոկտեմբերէն ասդին, տարածաշրջանի վերջին տասնամեակներու վատթարագոյն ճգնաժամի պայմաններուն մէջ, Ռուսիա եւ Չինաստան բոլորովին անտեսանելի են: Անոնք հակամարտութիւնը կ’օգտագործեն՝ ընդգծելու արեւմտեան նշմարելի կեղծաւորութիւնը, մեղադրանք մը՝ որ ընկալունակ արձագանգ գտած է Միջին Արեւելքի մէջ: Սակայն ոչ ոք դիմած է Մոսկուայի կամ Պեյժինկի՝ դիւանագիտական միջամտութեան, օժանդակութեան կամ շրջանային ապահովութեան երաշխաւորութեան համար: Նոյնիսկ հոն, ուր իրենց անձնական շահերը կ’ազդուին, անոնք չեն կրնար (կամ չեն ուզեր) հիմնական դերակատարութիւն ունենալ: Չինաստան պէտք է տագնապէր, որ հութիները նոյեմբերէն ի վեր կը յարձակին նաւերու վրայ Կարմիր ծովուն մէջ՝ վտանգելով առեւտուրը Եւրոպայի հետ: Բայց ան ռազմանաւեր չուղարկեց տարածաշրջան: Թէեւ Չինաստան՝ Իրանի առեւտուրի մեծագոյն գործընկերն է, սակայն Պեյժինկ չ’օգտագործեր իր ազդեցութիւնը Թեհրանի վրայ՝ հութիները սանձելու, այլ պարզապէս խնդրած է չխոչնդոտել չինական նաւերու անցքը Կարմիր ծովէն:

Նոյնպէս, հետեւեալը պէտք էր բացայայտ դառնար 7 հոկտեմբերէն առաջ: Յետադարձ հայեացքով` պարզ կը դառնայ, որ Ռուսիոյ միջամտութիւնը Սուրիոյ մէջ նշանաւորեց անոր տարածաշրջանային ազդեցութեան գագաթնակէտը: Երեք տարի ետք, ան փորձեց օգնել Խալիֆա Հաֆթարի՝ Լիպիոյ զինուորական հրամանատարին, գրաւելու մայրաքաղաք Թրիփոլին, միայն թէ յանկարծ յարձակումը կասեցուեցաւ թրքական անօդաչու սարքերու կողմէ: Ուքրանիա ներխուժումը աւելի վատթարացուց ռուսական ազդեցութիւնը: Ռուսիա այժմ աւելի քիչ զէնք ունի վաճառելու արաբ միապետերուն եւ շրջանին մէջ ներդրումներ կատարելու նուազ դրամագլուխ: Եւրոպայի մէջ մխրճուած Մոսկուան աւելի քիչ ուշադրութիւն կը դարձնէ Միջին Արեւելքի, նոյնիսկ՝ իր ամենամօտիկ դաշնակիցներուն: «Անոնք Սուրիան կը կորսնցնեն ի նպաս Իրանի», – անցեալ յունուարին իսրայէլցի պաշտօնատար մը ըսաւ ինծի, որ մերժեց հրապարակել անունը, քանի որ իրաւասութիւն չունէր խօսելու լրագրողներու հետ: Տարածաշրջանին մէջ, Չինաստանի դիւանագիտական միակ ուշագրաւ ձեռքբերումը անցեալ տարուան իրանեւսէուտական մերձեցման իրականացումն էր, սակայն դժուար աշխատանքին մեծ մասը կատարուած էր այլուր:

Այդ մերձեցումը կը սպասուէր որ դառնար տարածաշրջանային անդորրի նոր սկիզբ մը: Լիպիոյ, Սուրիոյ եւ Եմէնի քաղաքացիական պատերազմները մատնուած էին անշարժութեան: Արաբական գարունը վերապրած կամ անկէ բխած միապետերը գիտէին, որ պէտք է կեդրոնանան տնտեսական հարցերու վրայ, որպէսզի իրենց ժողովուրդները նորէն չըմբոստանային: Բազմաթիւ վերլուծաբաններ կը կարծէին, որ տասնամեակներու տագնապներէ ետք, բոլորը մէկ կողմ պիտի ձգէին իրենց տարակարծութիւնները եւ փորձէին կառուցել եւ համարկել իրենց տնտեսութիւնները: Ամերիկացի պաշտօնատարներ համամիտ էին այս յուսադրիչ տեսլականին, եւ Ծոցի միապետերը կը տարածէին այդ գաղափարը, որ սակայն մնաց ապարդիւն: Նոյնիսկ 7 հոկտեմբերէն առաջ, շրջանային բարեկամութեան նոր դարաշրջանը կարճատեւ եղաւ: Սուտանի մէջ քաղաքացիական սահմռկեցուցիչ պատերազմ մը բռնկեցաւ իրանաեւսէուտական համաձայնութենէն քանի մը շաբաթ ետք: Ձախողած եւ ձախողելու մատնուած պետութիւններով եւ անլոյծ հակամարտութիւններով լեցուն տարածաշրջանը փաստեց որ ամուլ հող է նոր բան մը աճեցնելու համար:

No Sheriff in Town (Առանց «Շէրիֆ»ի է Քաղաքը)

Առասպելները կրնան ծածուկ իրողութիւններ բացայատել, նոյնիսկ եթէ անոնք սխալ են: Ծոցի մէջ, որոշ պաշտօնատարներ կը խօսէին բազմաբեւեռ աշխարհի մը մասին, որովհետեւ անոնք իսկապէս զայրացած էին Միացեալ Նահանգներէն, իսկ ուրիշներ այդ մէկը կը տարածէին, քանի որ յոյս ունէին այդ ձեւով համոզելու Միացեալ Նահանգները, որ մնայ Միջին Արեւելքի մէջ: Ուաշինկթըն իր յոյսը կը դնէր ապահովութեան նոր ձեւաչափի վրայ, որովհետեւ կ’ուզէր հեռանալ շրջանէն: Իսրայէլցիք կը հաւատային անվերջանալի եւ աժան բռնագրաւումի ձեւին, որովհետեւ շրջանի մեծ տէրութիւնները հաւանութեան նշաններ ցոյց կու տային այդ ուղղութեամբ: Միջին Արեւելքը սկսած է փոխուիլ, այլ խօսքով, նոյնիսկ եթէ քաղաքականութիւն մշակողները սխալած են այդ փոփոխութիւններու գնահատանքին մէջ:

Միացեալ Նահանգներու ազդեցութիւնը անժխտելիօրէն սկսած է նուազիլ, սակայն Չինաստան ու Ռուսիա դեռ միջինարեւելեան ուժեր չեն նկատուիր: Ուաշինկթըն չի յաջողիր համոզելու Իսրայէլը, որ հաւանութիւն տայ երկու պետութիւններու լուծման ընտրանքին կամ ընդունելու պաղեստինեան ինքնավարութեան վերադարձը Կազա: Միացեալ Նահանգները բաւականաչափ զօրաւոր է երկու օդանաւակիր ուղարկելու արեւելեան Միջերկրական եւ B-1 ռմբաձիգներով թռչելու երկրագունդին կէսը՝ հութիները եւ իրաքեան միլիսներ հարուածելու, բայց ոչ այնքան զօրաւոր այդ միլիսները հեռու պահելու առեւտրական նաւերէն կամ ամերիկեան ուժերու վրայ յարձակումներէն: Միացեալ Նահանգները իսկապէս օգնեց, որ Իսրայէլի եւ Հըզպալլայի միջեւ պատերազմ չծաւալի 7 հոկտեմբերէն ետք, եւ անոր հարուածները հութիների դէմ հաւանաբար ժամանակաւորապէս նսեմացուցին անոնց հականաւային հրթիռներու պաշարը: Անկէ դուրս, սակայն, Միացեալ Նահանգներ դիւանագիտական եւ զինուորական քիչ բան ցոյց տուաւ վերջին հինգ ամիսներուն ընթացքին: Նոյնիսկ երբ Միացեալ Նահանգներ աւելի գործնապէս ներգրաւուած էր շրջանին մէջ, ան կը նկատուէր անարդիւնաւէտ, որովհետեւ Իրանի արբանեակներուն հետ կը վարուէր մասնակի լուծումներով, մինչ զգալի ճիգ կը թափէր Իսրայէլի կողմէ իր խնդրանքները կամ քաղաքականութեան ընդուելի դարձնելու համար:

Եթէ Միացեալ Նահանգները կը սխալէր հակաիրանեան դաշնակցութեան մը մասին երեւակայելով, ապա Իրանի սեփական դաշնակցութիւնը նաեւ լարուածութեան նշաններ ցոյց կու տայ: Անցեալ չորս ամիսներուն հրապարակուած հարցազրոյցներուն մէջ, թերեւս միակ բանը, որուն շուրջ ամերիկացի, արաբ, եւրոպացի, իրանցի եւ իսրայէլցի պաշտօնատարներ համաձայն են, այն է, որ Համաս Իսրայէլը հարուածեց առանց Թեհրանի իր հովանաւորներուն հետ խորհրդակցելու: Այդ օրէն ի վեր, Իրան կը մերժէ սանձազերծել իր ամենահզօր արբանեակը՝ Հըզպալլան, որ ճնշումներու կ’ենթարկուի Լիբանանի մէջ, ներառեալ՝ իր իսկ շիի համակիրներուն կողմէ, որ երկիրը չներքաշուի Իսրայէլի հետ պատերազմի մը մէջ: Իրան նաեւ վրդոված է Իրաքի եւ Եմէնի մէջ իր արբանեակներուն գործողութիւններէն: Այդ «դիմադրութեան առանցքը» ստեղծուած էր հակամարտութիւնները հեռու պահելու Իրանի սահմաններէն. այսօր, սակայն, այդ առանցքին օգտագործումը համազօր է այդ հակամարտութիւնները տուն հրաւիրելու:

Թէեւ Ծոցի երկիրները Իսրայէլի կողքին չեն ընդդէմ Իրանի, անոնք նոյնպէս չեն միանար Իսրայէլի դէմ: Արաբական Միացեալ Էմիրութիւնները պահած է իր դիւանագիտական եւ առեւտրական կապերը Իսրայէլի հետ, ներառեալ՝ դէպի Թել Աւիւ կանոնաւոր թռիչքները Տուպայէն եւ Ապու Տապիէն, նոյնիսկ պատերազմի առաջին օրերուն, երբ օդանաւները գրեթէ պարապ էին («պիզնըս, ըստ սովորութեան», – ինծի ըսաւ իսրայէլցի գործարար մը անցեալ յունուարին): Երբ ես անպաշտօն խօսեցայ էմիրաթցի պաշտօնատարի մը հետ, կրնամ ըսել, թէ անոր արտայայտութիւնները յար եւ նման էին բազէացած իսրայէլցիի (ծայրայեղական) մը խօսքերուն: Պահրէյն բեմ դարձաւ հակաիսրայէլեան ցոյցերու, եւ անոր անատամ խորհրդարանը խորհրդանշական բանաձեւ մը որդեգրեց Իսրայէլի հետ յարաբերութիւնները խզելու մասին, սակայն պետութիւնը անտեսեց այդ բոլորը: Սէուտցիները տակաւին կ’աճապարեն Իսրայէլի հետ իրենց յարաբերութիւնները կարգաւորող համաձայնագիր մը կնքելու նոյեմբերի ընտրութիւններէն (Ամերիկայի նախագահական ընտրութիւններ) առաջ: Պաղեստինեան հարցը վերստին օրակարգ վրայ դրուած է տասնեակ հազարաւոր զոհերու գնով, բայց հազիւ թէ առջեւ գացած կը թուի ըլլալ:

Տարածաշրջանը այսօր կ’ապրի պարապութիւն մը, յատկանշուած՝ յստակ ղեկավարութեան մը կամ հեղինակութեան մը ժամանակաւոր բացակայութեամբ: Մոռցէք միաբեւեռութեան կամ բազմաբեւեռութեան մասին խօսքերը: Միջին Արեւելքը անբեւեռ է: Ոչ ոք պատասխանատւութիւն կ’ուզէ ստանձնել: Միացեալ Նահանգները չշահագրգռուած, անարդիւնաւէտ գերպետութիւն է, իսկ անոր մեծապետական մրցակիցները՝ նոյնպէս: Ծոցի երկիրները չեն կրնար լեցնել այդ պարապութիւնը: Իսրայէլ նոյնպէս չի կրնար, իսկ Իրան կրնայ միայն խառնաշփոթութիւն ստեղծել: Մնացեալ բոլորը հանդիսատես են, շրջապատուած՝ տնտեսական հարցերով եւ օրինականութեան տագնապներով: Այդ մէկը իրականութիւն էր նաեւ 7 հոկտեմբերէն առաջ: Պատերազմը պարզապէս վանեց պատրանքները:

Կրեկ Քարլսթրոմ
(Թարգմանեց՝ Վ. Թ.)
Foreign Affairs
6 մարտ 2024

2. Սփիւռքահայ հաւաքական միգամած յիշողութեան հրատապ օրակարգը

 Փորձեցի փլուզումի եզրին հասնող, օր ցերեկով կենսունակ եւ ինքնավարութեամբ յատկանշուող կայուն կաղնիի նման սուրիահայ գաղութին հոգեվարքի իրավիճակին հասնող համայնքին էութենական դրուածքի մասին հարթակ մը պեղել։ Դէպի ճգնաժամային վիճակին գլորուող, հալէպահայութեան տագնապի մասին հաւաքագրող, փաստագրող, ամրագրող, տեղեկութիւններով հարուստ հաւաքածոյ աղբիւրի մը, կայքէջ մը գտնել, ի վերջոյ հաւաքական մեր հաւաստի տեսակէտը, լրահոսը, խօսքը եւ խորհուրդը կարդալ, հեռու դիմատետրային  հաղորդակցութիւններէ։ Վերոյիշեալ լուսանկարներու հատորին նմանող, տագնապ ապրած Սուրիոյ հայ համայնքի մասին հրապարակուած լուսանկարներ, հայերէնով արժանահաւատ տեղեկագիրներ փնտռել։

Ինչպէ՞ս տեղեկութիւններ չփնտռել ու չանդրադառնալ Սուրիոյ տագնապի տարիներուն՝ հայ մարդուժի հսկայական կորուստներուն, սուրիահայ նահատակներուն, զոհուած հայ զինուորներուն, անսիրտ դիպուկահարներու փամփուշտներով սպանուածներուն, անվերադարձ առեւանգուածներուն, անյայտ պայմաններով եւ պատճառներով կորածներուն։ Ինչպէ՞ս չպեղել տնտեսական վիթխարի կորուստները, հայ աշխատուժի քանդումը, որ իր ներգործող պիտանի դերակատարութիւնը ունեցած է Սուրիոյ արհեստագիտութեան վերելքին, Հալէպի հայկական թաղամասերու մէջ եւ մանաւանդ Սուրիոյ տնտեսական բազկերակը նկատուող Հալէպի արհեստանոցներու եւ արդիւնաբերութեան հանրահռչակ ոստանի մէջ հարիւրաւոր հայ արհեստաւորներու փոքր եւ մեծ արհեստանոցներու եւ գործատեղիներու, մթերանոցներու ռմբակոծումները, քանդումները, թալանումը, որ պատճառ դարձաւ անհաւատալի գումարներու փճացումին, հայ դրամատէրերու սնանկացումին, գործարար շրջանակներու անվերականգնելի տնտեսական ու նիւթական ուժաթափումի, արդիւնաբեր մարդուժի, արհեստաւորներու եւ աշխատուժի համակարգերու անարդար եւ անմեկնելի կազմալուծումին։ Անժխտելի է, որ պատերազմի քաոսային իրավիճակի տեւողութեան, ո՛չ միայն տեղացի, այլ նաեւ հայ սեփականատէրերուն, բազմահազար հայ արհեստաւորներու պատկանող խանութներու եւ մանաւանդ աշխատանոցներու կողոպուտի անհաշիւ թալանումը ընթացաւ ո՛չ միայն հակապետական, ահաբեկչական եւ ընդդիմադիր խմբակներու կողմէ, այլ յաճախ իրականացաւ պետական բանակային միաւորներու մասնակցութեամբ եւ օժանդակութեամբ։

Ուզեցի պեղել նաեւ արտագաղթած հայ մարդուժի թուային պատկերը, տոհմական անուանացանկերու, անվերականգնելի կորուստներու, կալուածներու հաշուէ աղիւսակներու եւ յատկապէս օրէ օր, տարիներու սահանքին հետ մեր հաւաքական եւ պատմական միգամած յիշողութենէն մոռցուիլ փորձող տուեալներու, տեղեկութիւններու շտեմարան մը գտնել։

Բնականաբար ամէնագէտ համացանցի ովկիանոսին մէջ երկար փնտռտուքի լծուեցայ, ուզեցի ճղակտոր դարձած, բայց արմատախիլ չեղած հալէպահայ համայնքի խոշտանգումներու եւ ճակատագրական խորտակումի պայմաններու մէջ յայտնուած հայութեան տագնապի մասին մանրամասնութիւններ բովանդակող համացանցային հարթակ մը գտնել։ Բայց ապարդիւն էր փնտռտուքս ։

Սուրիոյ տագնապի ուժգին հարուածէն ետք, յետպատերազմի՝ անբաղձալի, երբեմն ալ անյոյս, անորոշութեամբ թաթաւուն, երկրի շարունակուող շրջափակման, տնտեսական պատճամիջոցներու, Սուրիոյ բնական հարստութիւններու յափշտակման, կազմաքանդումի եւ յուսաբեկութեան յայտնուած իրավիճակ մը կը տիրէ ներկայիս: Տագնապի կցորդող Գորդեան հանգոյցի բարդ եւ դժուարալոյծ այս ըմբռնելի իրավիճակին մէջ, յատկապէս փետրուար 2023-ի աւերիչ երկրաշարժի հետեւանքներով ներկայիս հասանելի չէ Բերիոյ հայոց թեմի անցեալի ժրաջան ու մշտաթարմ կայքէջը, կարելի չէ համայն աշխարհին բացուող ու պատմական սաղարթախիտ Սուրիահայութեան գոյերթը ծանօթացնող, կենսունակ ու հայատրոփ կեանքը արտացոլող կայքէջը ընթերցել [2]։

Բայց բնական է, երբ չկայ հայ սփիւռքի տագնապները, արտագաղթերը հաւաքագրող մարդաբանութեան (Anthropology) համահայկական հարթակ մը։ Կարելի չէ գտնել վերոյիշեալ անսպասելի կարծուած կամ անկանխատեսուած թուացող Սուրիոյ տագնապէն ետք աշխարհացրիւ շատերուս ակնալութիւնները բաւարարող նոյնիսկ համասփիւռքեան հայ գաղութներու տեղաշարժերու բովանդակալից կայքէջ մը կարդալ։ Նման համապարփակ գիտելիքներու հայերէնով կամ բազմալեզու արժանահաւատ հարթակ մը չունինք։ Օրակարգ մը, որուն պատմափաստագրական թելադրականութիւնը ուղղորդող այժմէականութիւն է, անուրանալի դաստիարակչական պատգամ մը։ Ուղենշային դիտարկումներ կրնան  առաջադրել հայ գաղութներու, հայ փոքրամասնութիւններու, համայնքներու տեղաշարժերուն, տեղափոխութիւններուն, տեղաբաշխումներուն եւ մանաւանդ անկասելի հայաթափումի հետ առնչուած մարտահրաւէրին։ 

Իրականութիւն է նաեւ, որ սփիւռքի հայ գաղութներու պատմութեան մէջ Սուրիոյ տագնապը ընդհանրապէս եւ հալէպահայութեան ողբերգութիւնը միակը չէր եւ վերջինը պիտի չըլլայ, նոյնիսկ գերուժ (superpower) կարծուած պետութիւններն ու հոն ապրող հայկական համայնքներն ալ զերծ չեն, ենթարկուած են նման  տագնապներու։

3. Կային ու չկան, անկասելի տեղաշարժեր՝ հայաթափում

 Սփիւռքահայ պատմութեան նորագոյն ժամանակներու մէջ միայն ութսունհինգ տարիներ անցած են հայ փոքրամասնութիւններու առաջին հայաթափումէն, երբ  Ֆրանսան 15 Յուլիս 1938 թուին Թուրքիոյ նուիրեց իր հոգատարութեան տակ գտնուող Սուրիոյ տարծքին մաս կազմող Ալեքսանտրէթը (Սանճաք), Սուրիական Լիուաա Իսկենտերունի մարզը։ Այդ մարզէն, Պէյլանի եւ Մուսա լեռան գիւղերէն, հայ բնակչութիւնը Թուրքիոյ իշխանութեան չենթարկուելու համար ձգեց իր դարաւոր բնակավայրերը, տունն ու տեղը, հողերն ու այգիները, կալուածները եւ բռնեց գաղթի ճամբան։ Հայեր լքեցին ամէն ինչ եւ անցան Սուրիոյ իշխանութեան տարածքներ։ Ապագային հայերու տեղաշարժեր տեղի ունեցան այս անգամ Սուրիոյ հիւսիս-արեւմտեան Ազէզէն, Սալամիէյէն եւ հարաւային շրջաններէն։

Արտագաղթեր, տեղաշարժեր տեղի ունեցան նոյնպէս սփիւռքի զանազան հայ գաղութներէն, իրենց ապրած երկիրներուն մէջ պատահած բազմապիսի տագնապներու պատճառով։ Իսկենտերունի մարզի հայաթափումէն ետք, պարզապէս հաստատելու համար կարելի է վերյիշել հայ փոքրամասնութիւններու զանգուածային տեղաշարժերը, որոնք տեղի ունեցած են տարբեր քանակներով եւ երբեմն տարբեր փուլերով, ինչպէս՝ Յունաստանի (1940-1970), Ռումանիոյ (1945-1970), Յորդանանի (1950-1970), Կիպրոսի (1955-1970), Իրաքի պատերազմին 2003-ին, Թուրքիոյ, Իրանի, Սուտանի, Պուլկարիոյ, Սուրիոյ (1950-ականերէն ետք), Պաղեստինի, Լիբանանի (1975-1990) սարսափեցնող տեղաշարժերն ու արտագաղթերը, անշուշտ աչքաթող չըլլալով նաեւ Հայաստանէն հսկայ թիւերով արտագաղթերը, մանաւանդ Հայաստանի անկախութենէն ետք հասնելով մինչեւ Արցախահայերու ցեղային զտումներու, սպանդային եւ արմատախլման սպառնալիքի տակ իրականացած բռնագաղթը 19 սեպտեմբեր 2023-ին։

Իրականութիւն է, որ հայաթափումները եղած են անցաւոր, սակաւ մտատանջող, կարճ ժամանակ մը ետք դարձած են անցեալի պատմութիւններ, գլորուելով մոռացութեան կամ աւելի ճիշդը պատմութեան գիրկը անցած են, բացի 1915 թուի հայոց պատմութեան արիւնալի մեծագոյն ցեղասպանութիւնը, հայոց մեծազանգուած աղէտը, երբ Արեւմտահայաստանի ազգաբնաջնջմամբ հայ ազգը հայաթափուեցաւ, հայերը զանգուածային ձեւով ջարդուեցան, իսլամացուեցան, թրքացուեցան, բռնագաղթուեցան, հողազրկուեցան, սփիւռքացան ու մանաւանդ հայրենազրկուեցան եւ հարկադրաբար դարձան աշխարհաքաղաքացիներ։

Պահ մը մտածենք, ի վերջոյ յաջորդող հայ սերունդներ, հետաքրքուողներ, գիտահետազօտողներ, պրպտողներ ու՞ր պէտք է գտնեն սփիւռքահայութեան արտագաղթերու, տեղաշարժերու եւ անարգել հայաթափումի պատմութիւնը ներկայացնող վիճակագրութիւնները, վաւերագրական տեղեկագիրները, ամբողջական մանրամասնութիւնները։ Վստահ, որ այդ բոլորը ապահով կը գտնուին հանրագիտարաններու, անշունչ պատմագիտական հատորներու, աշխարհացրիւ գրադարաններու, շքեղ թանգարաններու դարաններուն մէջ, մէկ խօսքով մեր արտագաղթերու ողբերգութիւնները, հայաթափումի օրակարգը անհանգստացնող գերմարտահրաւէրներ չեղան, մենք այդ մարտահրաւէրներով չենք տագնապած, տեսլական մը կամ գործնական ծրագիրներով չենք զրահապատուած կանխելու սփիւռքահայ հայաթափումի յաջորդող նման եղելութիւնները։ Ի՞նչու մեր արտագաղթերու, տեղաշարժերու եւ  հայաթափումի ՊԱՏՄՈՒԹԵՆԷՆ ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ԴԱՍԵՐ ՉԵՆՔ ՔԱՂԱԾ, ՉԵՆՔ ՔԱՂԵՐ։

Մենք ո՛չ միայն գրադարանացուցած ենք հայաթափումի մարտահրաւէրը, այլեւ իրականութեան մէջ թանգարանացուցած ենք, ապա զայն պատմականացնելով դիմած ենք բազմազան մեծաշուք յուշամատեաններ պատրաստելու մեծածախ ծրագիրներուն։

Արդեօք ժամանակը չէ՞ այդ բազմահարուստ մատենագիտութիւնը լոյսին հանել, ծանօթացնելու  սփիւռքահայութեան կարողականութիւնը եւ յատկապէս հայու մարդաբանութիւնը։ Ճիշդ է որ կային, բայց չվերադարձան, իրենց հետ տարին ապրուած հայու կեանքի ընդհանրապէս աննիւթեղէն ժառանգութիւնը, գոյացութեան սեփական դրոշմը, հայ մարդու գոյատեւութեան  նշոյլները։

Հոս կարելի է սփիւռքի հաստատութիւններէն օրինակ մը յիշատակել, Հայկազեան Համալսարանի Հայկական Սփիւռքի Ուսումնասիրութեան Կեդրոնի սխրալի գործունէութիւնը, կազմակերպած գիտաժողովները, երախտաշատ հրապարակումները, ուսումնասիրելու հայկական սփիւռքի, յատկապէս միջին արեւելեան գաղութներու՝ Սուրիոյ, Լիբանանի, Յորդանանի, Յունաստանի, Կիպրոսի, Իրաքի, Եգիպտոսի, Սուտանի, Քուէյթի, ԱՄԷ-ի եւ այլ երկիրներու պատմութիւնը, ուշադրութիւնը բեւեռելով հայ փոքրամասնութիւններու  պատմութեան, մշակոյթին, հիւրընկալ երկիրներուն եւ Հայաստանի հետ յարաբերութիւններուն վրայ, հակիրճ խօսքով մասամբ մը  գիտականօրէն պատմականացուցած է մեր ապրուած սփիւռքահայ կենսարար կեանքի մէկ համեստ մասնիկը։ Գովելի այդ աղբիւրագիտութիւնը կը շարունակէ պատմականացած բազմահատոր յուշամատեաններու ընդունարան մը մնալ։ 

4. Գործնամէտ սփիւռքագիտութիւնը եւ սփիւռքահայ տագնապներու մարդաբանութեան (Anthropology) հեռանկարը

Փնտռտուքիս հիմնական բնագաւառներէն մէկն էր նաեւ, Սուրիոյ տագնապի ընթացքին սուրիահայ համայնքի պատերազմի մարդաբանութեան հեռանկարը գտնել, անշուշտ հայ համայնքի առնչութեամբ զինուած հակամարտութեան կորուստներու, տառապանքներու մարդաբանութեան հեռապատկերը պեղել։

Սփիւռքագիտութիւնը պատմագէտներու եւ  ակադեմականներու մասնագիտական պեղումներու, վերլուծումներու եւ որոնումներուն պարարտ հետաքրքրութիւն մը եղած է, գիտաժողովներու գրաւիչ վերնագիրներու արժանացած հարուստ աղբիւրներով ներհուն նիւթ մը։ Բայց Սփիւռքագիտութիւնը սփիւռքի դիմագրաւող մարտահրաւէրներու, հիմնախնդիրներու, պեղումներուն տեսական դաշտէն իր յանձնարարող, կամրջող, իրագործելի ծրագիրներով, կիրառական դաշտը չէ հատած, ուղղորդելու կիրարկելիութեան գործիքակազմեր եւ գործընթացներ որոնելու մեծամտութիւնը չէ ունեցած։

Ինչպէ՞ս բացատրել սփիւռքագիտութիւնը մեր նոր սերունդներուն համար, որուն գործնամէտ հիմնական նպատակն է կառուցել ու ամպրապնդել ինքնաճանաչողութիւնը։ Մինչ օրս, նոր սերունդին համար Սփիւռքագիտութեան գործնամէտ հեռանկարը ենթադրեալ կամ անգոյական (virtual) մնացած է եւ կը յամենայ մնալ վերացական պատկեր մը, քիչ յաղորդակից եւ նուազ խրախուսիչ: 

Սփիւռքագիտութիւնը իր ակադեմական, տեսաբանական, գիտահետազօտական եւ հայագիտական հիմնարկներէն անդին ընդլայնելը, դպրոցական գրասեղաններէն սկսեալ իբրեւ գիտական կրթանք (discipline) կամ իբրեւ իրապաշտ պարունակով ծրագիր մը, գործնական աշխատանոցներով ներկայացնելը կը հարկադրէ մեր պատմական նոր-հին, խոտորումները, թերացումները, վերջին տասնամեակներու մարտավարական սխալներն ու բացթողումները, սայթաքումները քննարկելու։

Նոր սերունդին մօտ քննադատական մտածողութիւնը ընդլայնելու, միօրինակութենէ փախչելով, տափակութենէ դուրս գալով, գիտական այս կրթանքին որոնող մտքի խոկումներ  մշակելու, մէկ խօսքով մտածումներու սլացք, ուղեղային գրոհ (brain storming) մը յառաջացնելու։ Նման վարժանքներ, ժամանակաշունչ թելադրականութեամբ՝ վերլուծող են եւ քննական, ուժը տալով մտածողութեան եւ տրամախոհութեան, որոնք վստահօրէն՝ գործնամէտ եւ կողմնորոշիչ կրնան դառնալ, մեր համայնքներու դէմ ցցուող անսպասելի մարտահրաւէրները դիմագրաւելու:

Աշխարհացրիւ մեր ամէնօրեայ թէ միօրեայ դպրոցներու մէջ, սփիւռքագիտութիւնը լուսարձակի բերող խտացեալ եւ սերտուած կրթական ծրագիր մը չունինք, չենք մշակած։ Զլացած ենք նոյնիսկ պարզաբանող համեստ դասապահ մը տրամադրելու, բացատրելու, լուսաբանելու «Սփիւռք»-ը, հայ սփիւռքը տագնապեցնող իրատես մարտահրաւէրները, «Հայ սփիւռք» բառակապակցութիւն իմաստի տեսադաշտը մնացած է անմեկնելի, երբեմն ալ անորոշ ու վիճելի։ Իսկ ժամանակակից սփիւռքամտութիւնը, «Հայ սփիւռք»-ի պատկանելիութիւնը, անվտանգ լինելութեան երաշխիքները, լինելակերպի հեռատեսութիւնը՝ մնացած են մշուշապատ եւ ենթակայական։

Բայց մեր դպրոցներուն մէջ ուռճացուցած եւ փառաբանած ենք մեր պատմական հպարտութիւններով հաճոյանալու, ամեակներով հպարտանալու չափազանցուած ընկալումները, որոնք երբեմն ունայն ինքնախաբէութեան եւ սնափառութեան մոլուցքով կրնան սնանել մեր սերունդները։

Միտք բանին այն է, որ Սփիւռքի մէջ ապրող հայ փոքրամասնութիւններու տագնապները, զանգուածային տեղաշարժերը, արտագաղթերը, պատմական իրադարձութիւնները թելադրիչ, քննադատական եւ իրապաշտ մտածողութեամբ լուսաբանելու, խրատելու, ուղղորդելու, յորդորելու ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹԻՒՆ մը չենք ունեցած, չենք խթանած նման ծրագիր մը մշակելը։

Հետեւողաբար նման ծրագիր մը մշակելը, զարգացնելը, ընդարձակելը անպայմանօրէն բազմօգուտ է, աղետներու եւ ճակատագրական պահերու մեր վերաբերմունքը արհեստավարժ ձեւով տնօրինելու եւ հեռատես ճարտարութեամբ կենցաղավարելու, հայ համայնքներու կայունութիւնը ապահովելու, զօրացնելու համար։ Բնականաբար հարկ է, որ զուգորդուի ու ագուցուի անվտանգութեան ռազմավարութեան մը գործնական ծրագրի մը հետ։ Հաւատալով, որ հայ համայնքներու անվտանգութիւնը հայ ինքնութիւնը զրահաւորելու, պաշտպանելու եւ փրկելու հիմնական երաշխիքներէն մէկն է, եթէ ոչ ԿԱՐԵՒՈՐԱԳՈՅՆԸ։

Անշուշտ հայապահպանումի ազգային պարունակի գերագոյն արժէքը հանդիսացող  հայերէն լեզուի անվտանգութեան անվիճելի ներքնախարիսխին՝ հայերէն լեզուի եւ լեզուամտածողութեան գերակայութեամբ՝ որ մեր ԳՈՅԱՏԵՒՈՒԹԵԱՆ հիմնասիւնն է, լինելութեան հիմնաբերդը [3]։

Մեր լեզուն, որպէս աւելի մեծ լեզուական աշխարհի մէկ ոստ, անկասելի հայաթափումի, հայ փոքրամասնութիւններու զանգուածային տեղաշարժերու եւ   անդրազգայնացումի՝ (Transnational) աշխարհաքաղաքացիութեան համարկումի յորձանուտին մէջ կը մնայ  անպատսպար, ենթակայ աղաւաղումի, անկայունութեան եւ անզուսպ նօսրացումի:

 

Oppenheimer ֆիլմը, որ առաջադրուած 13 թեկնածութիւններէն շահեցաւ եօթը օսքար, ներառեալ՝ լաւագոյն ֆիլմը, լաւագոյն դերասանն ու բեմադրիչը, լուսարձակի տակ առաւ կորիզային զէնքի դէմ միջազգային արգելք հաստատելու արշաւը:

Արդարեւ, Մ. Նահանգներու մէջ հաստատուած կորիզային զինաթափման NTI (Nuclear Threat Initiative) կազմակերպութիւնը՝ օգտուելով Oppenheimer ֆիլմին հանդէպ հանրութեան ցուցաբերած հետաքրքրութենէն օսքարներու մրցանակաբաշխութեան առիթով, թափ տուաւ կորիզային զէնքի տարածման վերջ դնելու քարոզարշաւին՝ ներգրաւելով հանրային դէմքեր ու աստղեր եւ հանդէս եկաւ ստորագրուած բաց նամակով մը եւ զայն հրապարակեց www.makenukeshistory.org կայքին մէջ:

 

«Օփենհայմըր իրաւունք ունէր զգուշացնելու մեզ», – կը նշէ բաց նամակը, զոր ստորագրած են Քրիսթոֆ Ուալցի, Ժուլիան Մուրի, Պրետլի Ուիթֆորտը, Մայքլ Տուկլասի, Ճեյն Ֆոնտայի, Պարպրա Սթրեզընտի, Քրիսթեն Սթիուըրթի եւ Էմմա Թոմփսընի նման դերասան-դերասանուհիներ:

Նոյնիսկ Չարլզ Օփենհայմըր՝ Ռոպերթ Օփենհայմըրի թոռը, ստորագրած է NTI-ի նախաձեռնած բաց նամակը:

«Այսօր ինը երկիրներ ունին 13.000 կորիզային զէնքեր: Անոնցմէ ոմանք 80 անգամ աւելի զօրաւոր են, քան անոնք, որոնք քանդեցին Հիրոշիման եւ Նակազաքին, 1945 թուականին»,- կը նշէ նամակը: «Այս մեծ անորոշութեան ժամանակաշրջանին, նոյնիսկ կորիզային մէկ զէնք՝ ցամաքի վրայ, ծովուն, օդին կամ անջրպետին մէջ, չափազանց շատ է: Մեր ընտանիքները, մեր ժողովուրդները եւ մեր աշխարհը պաշտպանելու համար մենք պէտք է աշխարհի առաջնորդներէն պահանջենք ճիգ չխնայել, որ կորիզային զէնքը դառնայ անցեալ ու պատմութիւն՝ աւելի պայծառ ապագայ մը կերտելու առաջադրութեամբ»:

«Օփենհայմըր» ֆիլմին մէջ, որ թողարկուեցաւ 21 յուլիս 2023-ին, Քիլիան Մըրֆի, Ճեյ Ռոպըրթ Օփենհայմըրի (J. Robert Oppenheimer) դերով, կը պատմէ, թէ ինչպէս ան ղեկավարած է «Մանհեթըն» ծրագիրը, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կորիզային ռումբ ստեղծելու նպատակով: Ֆիլմը հիմնուած է Փուլիցըր մրցանակի դափնեկիր Օփենհայմըրի մասին կենսագրութեան վրայ, որ յուլիսի 1945-ին, երբ ականատես եղաւ կորիզային ռումբի պայթումին Լոս Ալամոսի (Նիւ Մեքսիքո) Թրինիթի փորձարկման վայրին մէջ, ըսաւ. «հիմա ես ՄԱՀ-ն եմ, աշխարհներու աւերիչը»:

Կ’ենթադրուի, որ Օփենհայմըր մտահոգուած էր կորիզային ուժանիւթի հսկայական վնասով եւ վախցած էր գալիք աղէտէն եւ իր ուեցած մասնակցութենէն: Անցեալ կիրակի օր, օսքարներու մրցանակաբաշխութեան ժամանակ, Մըրֆի, որ արժանացաւ լաւագոյն դերասանի օսքարին, իր մրցանակը նուիրեց «բոլոր խաղաղարարներուն»՝ ըսելով, որ «մենք կ’ապրինք Օփենհայմըրի աշխարհին մէջ»:

1. Յիշատակարժան Հրատարակութիւններու յամառօտ ակնարկ

Հալէպահայ արժանաւոր գրագէտներ, քաջածանօթ  մտաւորականներ, հայ մամուլի յանձնառու հրապարակագիրներ ինչպէ՞ս պիտի չարտայայտուէին ու չարձագանգէին Սուրիոյ եւ մանաւանդ Հալէպի տագնապին մասին ականատեսի իրենց վկայութիւնները, փորձառութիւնը։ Հրատարակուած գիրքերը,  գեղարուեստական՝ արձակ թէ չափածոյ գրականաշունչ յատկութեամբ ո՛չ միայն գրող անհատին զգացումները, այլեւ միտքն ու հոգին ջրդեղող սրտազեղ պարունակութեամբ հրատարակութիւններ են, աղէտահար Հալէպահայ հաւաքականութեան խոցահար ալեկոծութիւնները:

Կարելի է հրատարակուած հայերէն գիրքերու հրապարակումի ժամանակագրական յաջորդականութեամբ համեստ ծաղկաքաղ մը վերյիշել՝

Ա) Հալէպահայ գրող, հրապարակախօս, արձակագիր, հասարակական գործիչ,  այժմ ողբացեալ բժիշկ՝ Թորոս Թորանեանի «Խառնակ օրեր Հալէպի մէջ» գիրքը, որ գրուած է երբ տագնապը դադրած չէր, գոյամարտի այս օրագրութիւնը հրատարակուած է 2013 թուին։ Գիրքը ամբողջութեամբ կարելի է կարդալ կցուած կապի վրայ [1]։

Բ) Անթիլիասի մէջ 2016 թուականին, Գէորգ Մելիտինեցի գրական թիւ 83-րդ մրցանակի հրատարակութեամբ եւ 373 էջ ծաւալով, լոյս կը տեսնէ գրող, հրապարակագիր, մանկավարժ, խմբագիր, դասախօս եւ դալար գրիչ՝ Լալա Միսկարեան – Մինասեանի հեղինակութեամբ «Սուրիական Օրագրութիւն»-ը, խմբագիր՝ Տոքթ. Արմենակ Եղիայեանի։ Հասանելիութեան նպատակով վերջերս հեղինակը օգտաբեր եւ օրինակելի տեղադրում մը կատարած է իր գիրքին ելեկտրոնային տարբերակը տեղադրելով իր դիմատետրի էջին վրայ։

Հեղինակի մը համար հոգեթով խանդաղատանք է, երբ իր գիրքը, յօդուածը հասանելի է մեծ թիւով ընթերցողներու։ Այս տեղադրումով կը խթանէ անոնց հետաքրքրութիւնը,  զանոնք կը խրախուսէ ընթերցանութեան։

Գ) 2015 թուականին, լոյս կը տեսնէ հալէպահայ գրող, բանասէր Մարիանա Պէրթիզլեան-Ղազարեանի Հայոց ցեղասպանութեան 100 ամեակին նուիրուած «Բողբոջող Անմոռուկներ» գիրքը, որ արժանացած է «Հրանդ եւ Մանուշակ Սիմոնեան» մրցանակին։ Գիրքը կը ներկայացնէ տագնապի տարիներուն հեղինակի անձնական ապրումներու լոյսին տակ գրի առնուած սուրիահայ գաղութի ապրած հոգեկան վերիվայրումները, ուր տեղ-տեղ ալ՝ յուշագրութիւն մը: Հեղինակը քաջարի համարձակութեամբ մը Սուրիոյ դէպքերը դիտարկած է որպէս շարունակուող ցեղասպանութիւն։

Դ) Առանձնայատուկ է հալէպահայ հանրածանօթ մտաւորական, գիրքերու վաստակաշատ հեղինակ կրթական մշակ Յակոբ Միքայէլեանի հրատարակած երկու վերնագիրները։ 1) Սուրիական պատերազմի հէնքին վրայ հիմնուած պատմուածքներու, ակնարկներու եւ նշմարներու հաւաքածոյ՝ «Գարուն էր․․․» վերնագիր գիրքը, որ արժանացած է «Ռիչըրտ եւ Թինա Գարօլան» հրատարակչական հիմնադրամի թիւ 24 հրատարակութեան, Անթիլիաս – Լիբանան,  2018 թուին,  223 էջ ծաւալով։ 2) Սուրիական տագնապի հետ առնչուած եւ ապրուած կեանքէ առնուած «Ճակատագրի սեւ կատուն» վերնագիր գիրքը, որ 121 էջերու մէջ պարփակուած հետաքրքրական վիպակ մըն է, հրատարակուած Երեւան՝ 2020 թուականին։ Վիպակին գլխաւոր մասը հեղինակին հինգօրեայ առեւանգումն է՝ իր մղձաւանջերով եւ յուսատու երազներով։ Հեղինակը ա՛յնքան հարազատօրէն կը նկարագրէ իր ոդիսականը, որ ընթերցողը կամայ-ակամայ՝ կ՛ապրի անոր ներքին ցաւերն ու յուսահատութեան հասնող տուայտանքը։ Հեղինակը կը ներկայացնէ նաեւ Սուրիոյ մէջ տեղի ունեցող իրադարձութիւնները, ներքին տագնապալի անցուդարձը։

Ե) Իմաստալից է հանրածանօթ գրող, Հայաստանի Գրողներու Միութեան անդամ Պերճուհի Աւետեանի 2021 թուականին հրատարակուած “Մատնահետքեր” գիրքը, որ արժանացած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Գէորգ Մելիտինեցի Գրական Մրցանակի թիւ 103-րդ հրատարակութեան, Կարօ Յովհաննէսեանի խմբագրութեամբ: Հեղինակը իր գիրքին մէջ յուշագրութեան բաժին մը յատկացուցած է Սուրիոյ պատերազմի մասին:

Զ) Յատկապէս ուշագրաւ է հալէպահայ գործարար, տնտեսագիտական ուսումնասիրութիւններու եւ յօդուածներու հեղինակ Լեւոն Զաքի Ետալեանի արաբերէն լեզուով Պէյրութի մէջ հրատարակած երկու գիրքերը՝  «Սուրիական հունձքը․ Տնտեսական եւ քաղաքական քաղուածքներ 2011-2018» լոյս տեսած Յուլիս 2018-ին, 400 էջ ծաւալով։ Լ․ Զաքի Ետալեան, այն քիչերէն է, որ ծաւալուն այս գիրքին մէջ իր տնտեսական իւրայատուկ քննարկումով, հրապուրիչ  արաբերէն ոճով, անվերապահ նշմարներով արձագանագած է Սուրիոյ տագնապի տնտեսական հետեւանքներուն, ճգնաժամային իրավիճակներուն եւ ակնարկած է տեղական ու միջազգային քաղաքական կացութեան։ Իսկ իր երկրորդ գիրքը՝ «Գոյութեան Մարտահրաւէր. Սուրիոյ Հայութիւնը 2011-2018» լոյս տեսած է Սեպտեմբեր 2018-ին, 211 էջ ծաւալով: Հեղինակ՝ Լ․ Զ․ Ետալեան իր ուրոյն ճկունութեամբ արծարծած է սուրիահայ արմատացած համայնքի եւ տեղւոյն քրիստոնեաներու գոյատեւութեան մարտահրաւէրները, արժանավայել նկատողութեան յանձնած է նաեւ պատերազմի ճակատագրական տարիներուն Սուրիական հայրենիքի մէջ անոնց գոյութենական հիմնահարցերը, մտահոգութիւնները եւ երազանքները։

Վերոյիշեալ գիրքերու կողքին, տիրական եւ թելադրիչ խորհուրդով կը յատկանշուին հալէպահայ մտաւորականներու Սուրիոյ աննախադէպ տագնապի իրադարձութիւններուն նուիրուած եւ հայ մամուլի մէջ ստուար թիւով լոյս տեսած յօդուածները, խորհրդածութիւնները, որոնք առատօրէն կ՛օժանդակեն եւ կ՛ամբողջացնեն Սուրիոյ տագնապի իրողութիւնը, Սուրիահայութեան  կենսագոյութեան շրջապատկերը, պատումը (narrative)։

Վերնագիրներու շատ համառօտ ծանօթագրական ակնարկ մը մէջբերելու համար կարելի է յիշել բանաստեղծուհի, արձակագիր եւ կրթական մշակ Մարուշ Երամեանի «Հալէպ․․․Հալէպ» խորազգաց, թախցոտ եւ աղերսահայց բանաստեղծութիւնը, ուր կը յիշէ «ծակ-ծակ էր երկինքը»։ 

Ուշագրաւ է հալէպահայ ծանօթ մտաւորական, բազմահորիզոն բանասէր եւ կրթական մշակ Լեւոն Շառոյեանի քնարական շունչով, հալէպի հայ գաղութին կենսունակութիւնը փայփայող իր հիւթեղ ոճով՝ «Ինչի՞ մէջ կը կայանայ Հալէպահայ գաղութին արժէքը» յօդուածը եւ Հալէպահայութեան նուիրուած այլ խորագիրներ։ ԹԹխմոր Հալէպի վերելքին եւ ձեռնհաս հայ մարդուժին խնկարկումի հասնող փառաւոր գովերգ մը ըլլայ կարծէք յօդուածին բովանդակութիւնը։ Միեւնոյն ժամանակ հեղինակի թելադրանքն է պահպանել հալէպահայ համայնքի փառաւոր ընթացքը, կառոյցը եւ թրծուած մարդուժը, մանաւանդ բազմաբեղուն ժառանգութեան  իրաւատիրութիւնը։ Հետեւաբար Շառոյեան մտավախութիւն կը յայտնէ, տագնապէն ետք հալէպահայ տերեւախիտ գաղութին հաւանական քայքայումին, նօսրացումին։ Լեւոն Շառոյեանի հնչեցուցած ահազանգերը՝ տեղի՛ն են ու արդար:

Սուրիոյ տագնապի քաղաքական վկայակոչում մը կարելի է կարդալ հալէպահայ բժիշկ Գրիգոր Ատանալեանի յօդուածին՝ «Սուրիոյ Միջազգային Տագնապը Եւ Սուրիահայութեան Հերոսական Պայքարը», Սուրիոյ պատերազմին նուիրուած վերլուծական սեղմ տեղեկատուութիւն մըն է, սուրիահայութեան նիւթաբարոյական օժանդակութեանց սատարող  աշխատանքներուն։

Հանրածանօթ մտաւորական, գրող, վաստակաշատ կրթական մշակ, Հալէպի նուիրուած հատորներու հեղինակ՝ Գէորգ Պետիկեան պաշտելի իր Հալէպին հետ տագնապող,  գրողի անկիւնին մէջ, հոգեշունչ բովանդակութեամբ իր գրածը անուանած է՝ «Հալէպ` Մեր Հեքիաթային Քաղաքը», ուր անզուսպ մտահոգութեամբ, աղերսաւոր ու գորովազեղ բարեխառնութեամբ հեղինակը գրած է՝ «Խօսիլ Հալէպի մասին` կը նշանակէ խօսիլ Արեւելքի մասին: Անմեղութեան շքեղութիւն եւ շքեղ անմեղութիւն»։

Յիշատակութեան արժանի է Բերիոյ Հայոց Թեմի Ազգային Առաջնորդարանի «Գանձասար» շաբաթաթերթի խմբագիր՝ Զարմիկ ՉիլԱբօշեան – Պօղիկեանի Սուրիոյ իրավիճակի մասին գրած խմբագրականները, հարցազրոյցները, տեղեկատուուական եւ երբեմն ալ հայ նահատակներու, վիրաւորներու շատ սեղմ թուային վիճակը, լուսաբանութիւնները, մանաւանդ Սուրիոյ տագնապի կոտտացող վէրքը, դառն բաժակը հեռացնելու հաստատակամ լաւատեսութեամբ գրուած խորագիրները։

Ինչպէ՞ս չյիշել վաղամեռիկ մտաւորական, կրթական մշակ, բեմադրիչ Մանուէլ Քէշիշեանի հրատարակած բազմատասնեակ  յօդուածները, պատկերացումները եւ երբեմն ալ հայ կուսակցական եւ միութենական կառոյցներու մասին իր գրառումները, տագնապի շրջանին Հալէպեան իր համայնապատկերները, ցաւատանջ տագնապի իրականութեան հետ դէմ-դիմաց իր մտասեւերումները, որոնք վստահաբար գիրք մը կամ գիրքեր կրնան կազմել։ 

Վերոյիշեալ գրական արտադրութեան մէջ, ամէն մէկ մտաւորական իր սրտէն ու մտքէն տոհմիկ շող մը կաթեցուցած է, անկորնչելի բան մը ծրարած է իր հոգիէն։

Մարդաբանութիւն է (Anthropology), բազում դիւտանկիւններէ գնահատելով վերոյիշեալ աղբիւրները, որոնք կը յաւակնին ուրուագծելու եւ արտացոլացնելու սուրիահայ փոքրամասնութեան դիմագրաւող տագնապը: Ինչու չէ նաեւ սերունդներու համար ականատեսի վկայութիւններու ու հաւաստումներու ատաղձ մը կրնան հանդիսանալ սփիւռքագիտութեան:

Անհնար է սեղմ սիւնակներու այս յօդուածին մէջ անդրադառնալ Սուրիոյ տագնապին հետ առնչուած բոլոր հայ մտաւորականներէն, գրողներէն ծաղկած մտքի շիթերուն եւ հրապարակուած յիշատակելի խորագիրներուն։

Կը յուսանք, շատեր իրենց յուշագրութիւնները պիտի չզլանան յիշատակելու, վերարտադրելու հայ մարդուժի եւ մտաւորականութեան մեղուափեթակ՝ Հալէպի մէջ ապրուած տագնապի փորձառութիւնը, վկայութիւնները, յուշերը, յուշելով նաեւ իրենց մտորումները։

Պարտք է յիշեցնել, որ հայ մամուլը ընդհանրապէս առատ մելան հոսեցուց Սուրիոյ ներքին տագնապի մասին, բազմազան տեղեկատուական երկարաշունջ սիւնակներ յատկացուց, հաղորդագրութիւններ, հարցազրոյցներ, երկխօսութիւններ, անհատական տպաւորութիւններ տեղադրեց։

Նախատեսելով, որ այդ բոլոր գիրքերու հրատարակութիւնները, իրենց թուայնացած տարբերակներով եւ յօդուածներու առատ բերքը մէկտեղուած հասանելի կրնան դառնալ համացանցային կայքէջի մը վրայ, օգտաշատ եւ համապատասխան ուսումնասիրուած հարթակի մը ստեղծումով, մատչելի պիտի դառնան հետաքրքրուողներուն, մանաւանդ այդ բոլոր աղբիւրներէն դաստիարակչական դասեր քաղելու եւ ուղենշային դիտարկումներով յաջորդող սերունդներուն փոխանցելու, սփիւռքի մեր շարունակականութիւնը, գոյատեւութիւնը (sustainability) եւ կենսագոյութիւնը հոգատարելու, պահպանելու եւ ամրապնդելու ի խնդիր։

Նպատակս չէ «Հալէպի ողբերգութիւն» գիրքին կամ յիշուած հայերէն թէ արաբերէն գիրքերուն, յօդուածներուն մասին գրախօսականներ գրել, կամ վիրաւոր Հալէպի նկարագրութիւնները վերակոչել, ապրուած ողբերգութիւնները վերարտադրել։

Պարզապէս վերոյիշեալ հատորներուն, յուշագրութիւններուն, յօդուածներուն բովանդակութիւնը, եւ մանաւանդ իբրեւ հալէպահայ՝ տագնապի օրերու վկայութիւնս, կենսափորձս մտքի առկայծում մը բռնկեցուցին հաւաքուած մտածումներուս, քանի մը բարդ ծալքեր, երեւոյթներ ընդգծելու, որոշ համեստ խոկումներ արձանագրելու։

 

Փրոֆ․ ԱՐԱ ՍԱՅԵՂ

 

«Հալէպի ողբերգութիւն»-ը մեծ չափով գունազարդ լուսանկարներու, որակաւոր տպագրութեամբ հատորի մը խորագիրն է, 2017 թուին լեհերէնով հրատարակուած, 206 էջ ծաւալով։

Անդրանիկ տղաս՝ Գէորգը այս գիրքը գնած էր, Հայոց ցեղասպանութեան եւ Հալէպի հետ առնչուած նիւթի մասին աւարտական իր թեզի պատրաստութեան համար։

Գէորգ, Սուրիոյ ահարկու պատերազմի ցաւալի մրմուրը համտեսած էր՝ տեսնելով իր ընտանիքի, ծնողներու եւ նախնիներու բնակած շէնքին ամբողջութեամբ փուլ գալը, պետական զօրքերու ընդդէմ ահաբեկչական եւ ընդդիմադիր խմբաւորումներու առճակատումներուն եւ պայթումներուն պատճառով։ Գէորգ 12 տարեկան դերատի պատանի մըն էր, երբ Հալէպէն հեռացաւ միլիոնաւոր տնանկ մնացած սուրիացիներու նման։

Հոգետանջ ողբերգութիւն մըն է՝ տխրութեան կեղեքիչ զգացում, երբ ապրած շէնքիդ փլատակներուն տակ անդարձ թաղուեցան տոհմական Սասունէն, Խարբերդէն, Այնթապէն  բերուած՝ կալուածներու, ինչքերու սեփականատիրութեան վկայագիրներ, կրթութեան վկայականներ, տասնիններորդ դարու պատկանող Աստուածաշունչեր: Նուազագոյն երեք սերունդներէ  ժառանգուած հայ մշակոյթի պատկանող նիւթեղէն մասունքներ, բազմալեզու, բազմահազար գիրքեր, պատմական տարբեր սրբութիւններ, հայոց ցեղասպանութենէն փրկուած եւ երկար տարիներով խնամքով պահուած փշրանքներ, օրհնաբեր պատառիկներ, ինչե՜ր կարելի է յիշել ու վերյիշել։

Ճիշդ է որ յիշողութիւնը, վերյիշումը երբեմն տանջող է, բայց միշտ ալ սփիւռքահայուն համար հաւաքական վերյիշումը ընկալուած է որպէս անցեալի վերակառուցումը։  Հայու յիշողութեան մշակոյթը, մշակութաբանութիւնը (Cultural anthropology), ընդունուած է ո՛չ միայն ինքնութեան հիմնական բաղադրիչներէն մին, այլեւ ինքնութիւնը ինքնին։

Պարտադրուած բռնի տեղահանութեան նման, նախնիներու ճակատագրի կրկնութիւնն էր՝ բռնագաղթի անորոշ խաչմերուկին դիմաց կանգնողի հրամայական որոշում մը։ Հարազատ ծննդավայրէն, ենթահողէն հեռանալու անբեկանելի ընտրանքին դէմ յանդիման ընտանեօք պարտադրաբար 2012 թուի հոկտեմբերին հեռացած էինք ծննդավայր Հալէպէն։ Մէկ կողմէ համտեսելով առեւանգումի եւ սպանութեան սպառնալիքի անողորմ ազդարարութիւնը՝ «Դուք հայերդ պետական իշխանութեան թիկունքին էք, պետութեան կողմնակից էք» մեղադրանքով։ Հայերը միշտ ալ կը մեղադրուին ոչ միայն իշխանամէտ ըլլալու, այլ նոյնիսկ՝ չէզոքութեան համար։ Իսկ դաժանագոյնը՝ ետին թողելով քարուքանդ մեր բնակարանի, շէնքին քարակոյտը եւ սեփական այլ կալուածներ՝ որոնք դժբախտաբար մինչեւ այսօր սուրիական պետական գերիշխանութեան սահմաններէն հեռու են՝ չեն վայելեր Սուրիական պետական ինքնիշխանութեան ներկայութիւնը։ Հոգիս կ’ալեկոծի, երբ վերյիշեմ ետիս թողած հիմնովին տապալուած մեր ապրած շէնքին աւերակները։

Մենք, ինչպէս նաեւ հազարաւոր հալէպահայեր, սուրիահայեր տարանցիկ կանգառներով երամ-երամ դէպի վերջնական կանգառներ անվերադարձ հեռացանք, իմա՝ արտագաղթեցինք, ընդլայնելով հայ սփիւռք կոչուած թնճուկին տարածքն ու խորութիւնը։ Ինքնայօժար հեռացում մը չէր, բայց երազային Հալէպի տպաւորութիւնները, մեր ծնողներուն, նախնիներուն հոն ապրուած անջնջելի յիշատակները՝ վստահաբար քանդակուած ու առկայծ կը մնան իբրեւ խորտակուած երազներ մեր յիշողութեան կայծկլտուքին մէջ, եւ  իբրեւ սեփականը կորսնցուցած մեր  հոգեխոց (trauma) մորմոքի ենթագիտակցութեան մէջ:

Ճակատագրի դաժան ընկճախտը (depression), հարկադրիչ այս անկիւնադարձը մեր հոգիներուն մէջ պիտի մնայ, ծննդավայրի հանդէպ իբրեւ ճնշող կարօտախտ մը, քօղարկուած մշտայուշ վիշտ մը։

Գէորգ ծննդավայրի իր կարօտն ու գուրգուրոտ հոգատարութիւնը խտացուցած էր վերոյիշեալ գիրքի ինքնախօս լուսանկարներու յարակցութեան մէջ, երբ գնած գիրքը ներկայացուց ըսելով՝ «Հայրիկ տե՛ս մեր սիրելի Հալէպին առընչուող վաւերագրական լուսանկարներու ինչպիսի գիրք մը հրատարակուած է»։

Ծանօթագրութեան կարգով կարելի է յայտնել, որ գիրքին լեհ համահեղինակը՝ Ատամ Պուեաքը, արհեստավարժ եւ հանրածանօթ ռազմական, ճակատամարտերու խիզախ միջազգային լուսանկարիչ մըն է, արկածախնդրութիւնը յանձն առած, տագնապի ու աղէտալի պայմաններու մէջ, մանաւանդ Հալէպի ամէնէն բռնկուն եւ դժոխային տարիներու սարսափելի իրավիճակները իր ոսպնեակով վաւերագրելու՝ տագնապի անողորմ գոյավիճակը լուսանկարներով ամրագրելու ծրագիրով Սուրիա եկած էր, երբ բազմահազար տեղացիներ երկնառաք մոգական փրկութեան հնարքներ կը փնտռէին, երկրին մէջ աւելի ապահով շրջաններ տեղափոխուելու եւ անվտանգ ապրելու նպատակով հեռաւոր խաղաղ երկիրներ արտագաղթելով, նոյնիսկ իբրեւ գաղթականներ, տեղահանուածներ, փախստականներ կամ այլ որակումներով։

Տագնապի առաջին օրերուն Սուրիոյ հայ համայնքի մէջ, այն հաստատ համոզումը կար, որ օրերու, շաբաթներու, առաւելագոյն մէկ երկու ամսուայ մէջ կ՛աւարտի ընդդիմութիւններու, պոռթկումներու, պատերազմական ահ ու թողի իրավիճակը։ Սակայն մեր սփիւռքի պատմութեան բովերու պճեղ մը ծանօթութիւնը, տեղւոյն եւ շրջանի հետ աշխարհաքաղաքական առողջ վերլուծումը, վտանգին եւ սպառնալիքներուն չափի սահմանները ընկալելու սրատեսութիւնը, յետպատերազմեան տնտեսական հետեւանքներու ողջամիտ եւ հեռատես արժեւորումը բաւարար էին հասկնալու եւ արդարացնելու արտագաղթողներու պատճառաբանութիւնը։

Վերոնշեալ գիրքին խմբագիրն է հոգեւորական՝ Փրոֆ․ հայր Վալտեմար Չիսլոն։ Քանիցս Սուրիա այցելած այս լեհ հոգեւորականի կենսագրականը կարելի է խտացնել, որ օգնութեան հասնելու՝ «Կարիքաւոր եկեղեցւոյ օգնութիւն» ծրագրի այս ղեկավարը, իր ներգործութեամբ պահ մը մեզ կը յիշեցնէ, կամ զայն կարելի է նմանցնել քսաներորդ դարու Հայոց ցեղասպանութեան ժամանակաշրջանին յաւէտ յիշատակութեան արժանի մարդասէր հրեշտակներուն, անմոռանալի դանիացի ու սքանտինաւեացի միսիոնարուհիներուն, որոնք հասած էին աղէտեալ վայրեր եւ իրենց մարդասիրական օժանդակութիւնն ու նիւթական կարելիութիւնները ի սպաս դրած էին հայութեան, իրենց նմաններուն հանդէպ անգնահատելի բարեգործութիւններով ու գործնական երախտարժան մասնակցութեամբ։

Վերոյիշեալ լեհ հոգեւորականը, ծանօթ է միջին արեւելքի մէջ՝ Իրաք, Սուրիա, Լիբանան, Յորդանան եւ այլուր։ Կենաց եւ մահու տագնապներու, անհրաժեշտ կարիքի մէջ գտնուող քրիստոնեայ հաւաքականութիւններու հանդէպ իր մարդասիրական անխոնջ պատրաստակամութեամբ, անսահման իր օգնութիւնները հասցուցած է վերոյիշեալ երկիրներու տառապեալներուն։ Կարելի է վկայել նաեւ, որ Լեհաստանի տարբեր յարանուանութիւններու պատկանող եկեղեցիներու մէջ, համալսարաններու, հանրային կեդրոններու, կայարաններու եւ պետական զանազան հաստատութիւններու, կառոյցներու մէջ յատուկ տուփիկներով, գանձանակներով «Հալէպի համար» խորագրեալ նիւթական հանգանակութիւններ կազմակերպելու արշաւին լծուած այս հոգեւորականի ընթացքը։ Հաւաքուած գումարները օգնութեան շիթեր էին պատերազմի տարիներուն ու տակաւին կը շարունակուին այսօր ալ տեղացի տառապեալներուն համար։ Իր քարոզչական աշխատանքով, հանգանակութիւններով, նուիրատուութիւններու հաւաքներով, հարցազրոյցներով օրինակելի բարեսէր մըն է կարիքաւորներուն, իր նուիրուածութեամբ, օգնութեամբ եւ ծառայութեամբ։ Ի վերջոյ ո՞վ չի վկայեր կամ չի հաստատեր  հանրածանօթ «Լեհաստանի Գարիթաս»-ի բարեսիրական ու հոգատար բարեգործութիւնները, ծառայութիւնները Սուրիոյ եւ Լիբանանի մէջ, որուն գլխաւոր դերակատարներէն մին է յիշեալ հոգեւորականը։ Խորապէս ըմբռնելի ու համոզիչ է, նման հայրենասէր լեհ հոգեւորականի մը կողմէ քրիստոնէավայել մարդասիրական օժանդակութեան մղիչ խանդը, օգնութեան կամքը։

Հասկնալի է նաեւ, Լեհաստանի դէմ գերմանական եւ Խորհրդային Սովետական Միութեան զօրքերու կողմէ բարբարոսութիւնները, անմարդակային եւ գարշելի բռնագրաւումները, չարչարանքները համտեսող լեհ ազգի զաւկի մը  համար։

Միւս կողմէ, 2010 թուականէն սկսեալ, ժողովրդավարութեան կեղծ ու խաբուսիկ լոզունգի պատրանքներով, եւ միջազգային շահերու բախումները եւ փոխադարձաբար զիրար վերացնելու նպատակով,  միջին արեւելքի մէջ նոյն միջազգային սադրիչ որոմնացաններու նենգաբարոյ դաւադրութեամբ բոցավառող «Արաբական գարուն» անուանեալ հրեշային պատուհասը, իր քանդիչ ու թունաւոր ծիլերը կը փորձէր ծաղկեցնել, հասնելով Սուրիա մարտ 2011-ին, այդ պատճառով մեծ թիւով  գաղթականներու հսկայ ալիք մը կ՛աշխուժանար դէպի Եւրոպա, անոնց մէջ ըլլալով ստուար թիւով քրիստոնեաներ, հայեր։ 

2015 թուականէն սկսեալ, Լեհաստանի պետութեան այդ ժամանակաշրջանի քաղաքական իշխանութեան յստակ դիրքորոշումն ու հաստատակամ որոշումն էր՝ 1) մենք գաղթականներ չենք ընդունիր, բայց երբեք պիտի չզլանանք մեր նիւթաբարոյական օգնութիւնները հասցնել այդ երկիրներուն մէջ բոլոր տառապեալներուն, 2) Օժանդակել քրիստոնեայ փոքրամասնութիւնները՝ չհեռացնելու իրենց հաստատուած բնակավայրերէն ու արմատացած բնօրրանէն, պահելու համար անոնց դարաւոր քրիստոնէական դիմագիծը, 3) Օժանդակել՝  չլքելու քրիստոնէական բազմադարեայ մշակութային եւ կրօնաբարոյական ստեղծագործութիւններու ժառանգութիւնը, եկեղեցիները, վանքերը, հաստատութիւնները։

Բնականաբար հոս կարելի չէ մոռնալ եւ բարձր պէտք է գնահատել թէ՛ հայ սփիւռքի զանազան միաւորներու եւ թէ՛ Հայրենիքի վիթխարի օժանդակութիւնները, որոնք միջոց ու դարման հանդիսացան ազգակից սուրիահայութեան։

Փրոֆ․ ԱՐԱ ՍԱՅԵՂ

(Շարունակելի)

Վաթսունական թուականներուն, Ապու Տապիի մէջ հայկական համայնք չկար, բայց կային հայեր եւ անոնցմէ մէկն է Պերճ Աբրահամեան:

Պերճ Աբրահամեան ծնած է 1931-ին Երուսաղէմի հայկական թաղամասը եւ յաճախած Սրբոց Թարգմանչաց դպրոցը։ Ան կը յիշէ իր հայոց լեզուի ուսուցիչը՝ Սեդրակ Պաղտոյեանը եւ դպրոցին տնօրէնը՝ Սերովբէ Վարդապետ Մանուկեանը։ Կինը Սիւզան Սուլթանեան, ծնած է Ամման, Յորդանան: Ունեցած են երկու դուստրեր՝ (ծնեալ Անգլիա) Հուրի Նատին  եւ Սեդա Նատին:

Նշենք, որ Երուսաղէմի Սրբոց Թարգմանչաց միջնակարգ դպրոցը  հիմնուած է 1929-ին,  Եղիշէ Արք. Դուրեան (1860, Սկիւտար – 1930, Երուսաղէմ) ջանքերով: Եղիշէ Արք. Դուրեան կրտսեր եղբայրն է բանաստեղծ Պետրոս Դուրեանի:

Պերճ Աբրահամեան իր ուսումը կը շարունակէ Երուսաղէմի Santa College-ի մէջ: Սակայն, 1947-ին, ըստ ՄԱԿ-ի որդեգրած բանաձեւին, որ կ’առաջադրէր բրիտանատան հոգատարութիւն հաստատել Պաղեստինի մէջ, զայն կը բաժնէր երկու պետութիւններու, մէկը՝ արաբական, միւսը՝ հրէական: Երուսաղէմի Santa College դպրոցը կը մնար հրէական գօտիին մէջ եւ Պերճին համար կը դառնար անհասանելի: Այնուհետեւ, ան աշխատանքի կ’ընդունուի բրիտանական կառավարական ծառայութեան մէջ որպես հաշուապահութեան ժամանակաւոր գործավար՝ 17.5 պաղեստինեան փաունտ աշխատավարձով:

Բրիտանական հոգատարութեան աւարտէն ետք, Պերճ մէկ տարի կը մնայ առանց դպրոցի եւ պատշաճ աշխատանքի, սակայն հետագային կ’ամբողջացնէ իր միջնակարգ կրթութիւնը Frers College-ի մէջ։ Պերճին եղբայրը, որ Իրաք կը բնակէր այդ օրերուն, Պերճին համար  աշխատանք կը դասաւորէ իրաքցի կապալառուի մը մօտ, որպէս վարչական գործավար՝ վերահսկելու ընկերութեան աշխատանքները: Աշխատանքային այս փորձառութիւնը անոր կը ստիպէ շարունակելու իր ճարտարագիտական-երկրաչափական կրթութիւնը, որուն առաջին տարին կ’աւարտէ Aleppo College-ին մէջ (Հալէպ, Սուրիա), ապա չորս տարի կը յաճախէ Պոլսոյ Robert College-ը, զոր կ’աւարտէ 1957-ին՝ ստանալով  Երկրաչափութեան պսակաւոր արուետից վկայականը: Այնուհետեւ, ան ամէն ամառ կ’աշխատի Իրաքի մէջ նոյն կապալառուին քով՝ իր ուսումնական յաջորդ տարին ֆինանսաւորելու համար:

Ուսումը աւարտելէ ետք, ան կը վերադառնայ եւ տասը ամիս կ’աշխատի Քարքուք քաղաքին մէջ Shaheen and Janabi Contractors ընկերութեան մէջ, որպէս մնայուն օգնական ճարտարագէտ-երկրաչափ եւ իր մասնակցութիւնը կը բերէ «Մեծ Զապ գետ»-ի եզրին (արաբերէն الزَّاب الْكَبِيْر ) բնակարանային համալիրի մը կառուցման աշխատանքին: Նշենք որ Մեծ Զապ (Հայկական լեռնաշխարհին, Տիգրիսի ձախ վտակը) 400 քմ երկարութեամբ գետ է, որ կը հոսի Թուրքիոյ եւ Իրաքի միջով: Ան ակունք կ’առնէ պատմական Հայաստանէն՝ Վանա լիճին մօտ եւ կը միանայ Տիգրիսին Իրաքի մէջ՝ Մոսուլ քաղաքէն հարաւ։ Բայց, տնօրէնութեան հետ ունեցած վէճի մը պատճառով, ան կը հրաժարի:

1958-ի ապրիլին, Պերճ աշխատանքի կ’ընդունուի Քուէյթի Հանրօգուտ շինարարութեան նախարարութեան մէջ՝ ծառայելով գրեթէ ինը տարի: Քուէյթի մէջ, ան ականատես կը դառնայ Քուէյթի հայկական համայնքի ձեւաւորումին եւ Սելմիա շրջանին մէջ, ամենօրեայ հայկական դպրոցի մը հիմնադրութեան, 1960-ին: Այդ օրերուն դպրոցին տնօրէնն էր Յարութիւն Սահակեան:

Ճարտարագէտ- երկրաչափ Պերճ Աբրահամեան Քուէյթի Ազգ. վարժարանի հոգաբարձուներու խորհուրդին կը միանայ 1963-1964 տարեշրջանին իբրեւ անդամ, 1965-1966-ին՝ գանձապահ, 1966-1967՝ պարզ անդամ:

 «Սելմիա» շրջանը գտնուող հայկական դպրոցին շէնքը, որ արաբական տուներ էին, հայ համայնքին ջանքերով վարձուած ու բարեկարգուած է որպէս Քուէյթի Ազգային Հայկական Վարժարան: Երբ համայնքը կ’որոշէ եկեղեցի մը կառուցել դպրոցին ետեւը գտնուող բակին մէջ, հայ արհեստաւորներ իրենց ձեռքերով կը կառուցեն թիթեղածածկ կառոյցը, որ մինչեւ ասկէ տասը տարի առաջ գործող, բայց հիմա նոր շէնքի մէջ է», կը գրէ Հրաչ Քալսահակեան՝ աւելցնելով, «ես տեսած եմ այդ կառոյցը քանի անոր կողքին գտնուող Առաջնորդարանի շէնքին մէջ ապրած ենք ընտանեօք մէկ տարի, 1973-1974-ին»:

1966 հոկտեմբերին, Պերճ Աբրահամեան աշխատանքի բերումով կը մեկնի Ապու Տապի՝ որպէս մնայուն Ճարտարագէտ-երկրաչափ Arabicon British Consultants ընկերութեան մէջ, որ ըստ էութեան կիսաանապատային միջավայրի մէջ կը գտնուէր: Այդ ատեն, «Մաքթաա» կամուրջը չկար, եւ խճուղի մը կղզին կը միացնէր մայրցամաքին: Երկրաչափ Պերճին կը վստահուի Ապու Տապիի Քորնիշին վրայ ծովային պատի կառուցման հսկողութիւնը, որ կ’ընդգրկէր հսկայական հողերու բարելաւման աշխատանքները: 1967-ին, Ն.Վ. Շէյխ Զայէտ կը կտրէ «Abu Dhabi Sea Wall»-ի  կառուցման ժապաւէնը: Պերճ ուղեկցելով Շէյխ Զայէտին բացատրութիւններ կու տայ գործընթացին, նաեւ  հողահանումի, հողերու բարելաւումի եւ թիթեղներու կուտակումին մասին:

Այդ տարիներուն, Ապու Տապիի մէջ կային միայն քանի մը հայ ընտանիքներ, շուրջ 100 անհատներ՝ գլխաւորապէս մասնագէտներ։ Յատկանշական է, որ 1970-ականներու սկիզբը Ապու Տապիի մէջ շինարարական տասը մեծ ընկերութիւններէն հինգը կը ղեկավարուէին հայ ճարտարագէտներու կողմէ։ Այդ տարիներուն, հայկական համայնքային գործունէութիւն չկար:

Ալ Խուպեյրաթ դպրոցը

«1967-ին, Ապու Տապիի մէջ սեփական դպրոցներ գոյութիւն չունէին։ Երբ 1967-ի վերջերը կ’առաջարկուի դպրոց մը հիմնել, հոն բնակող քանի մը ընտանիքներ մեծ ոգեւորութեամբ կ’ընդունին զայն, որպէսզի կարողանան իրենց երեխաները հոն դպրոց ուղարկել։ Բայց դպրոցին մէջ կարելի կ’ըլլայ հաւաքել տարբեր տարիքի միայն ութ աշակերտ, որոնցմէ մէկը իմ աղջիկս էր՝ Հուրին: Հետեւաբար, աշակերտները բոլորը կը հաւաքուին մէկ սենեակ-դասարանին մէջ, որ յատկացուած էր այդ նպատակին՝ Pauling’s Road Contractor ընկերութեան ժամանակաւոր ճամբարին մէջ», կը գրէ ճարտարագէտ Պերճ Աբրահամեան՝ աւելցնելով, «Եւ այսպէս, Խուպեյրաթ դպրոցին հունտերը կը ցանուին։ Ամիսներու ընթացքին, աշակերտներու թիւը կը կրկնապատկուի, եւ անհրաժեշտ կը դառնայ պատշաճ դպրոցի մը կառուցումը»:

Նոր դպրոցին շէնքը կը կառուցուի ցուցանիշային արագութեան մէջ, եւ կը բացուի 15 փետրուար 1968-ին՝ Շէյխ Զայէտ պին Սուլթան Ալ-Նահեանի՝ այդ ժամանակուայ Ապու Տապիի կառավարիչ եւ Երուսաղէմի Անկլիքան եկեղեցւոյ առաջնորդ Քամփպել Մաքքինսի կողմէ:

Բացման  արարողութեան ներկայ կը գտնուին քանի մը այլ բարձրաստիճան պաշտօնատարներ, ինչպէս՝ Արչի Լէմպ, որ Մեծն Բրիտանիոյ գաղութատէր իշխանութեան ներկայացուցիչն էր Ապու Տապիի մէջ (Ապու Տապի կ’անկախանայ 1971-ին), Խալաֆ Ալ Օթեյպա, որ կ’ուղեկցէր Շեյխ Զայէտին, Մահմուտ Հասան Ճումաա, եւ Ապու Տապիի առողջապահութեան գաղութատէր «նախարար» տոքթ. Ֆիլիփ Հորնիպլո:

1976-ին, խումբ մը երիտասարդներ արդէն ստեղծած էին գաղութային կեանքի կորիզ մը Ապու Տապիի մէջ, յանձինս Պերճ Աբրահամեանի, Հրաչ Արզումանեանի, Վարդան Ինկիլիզեանի, Կարօ Սատըգճեանի եւ Գրիգոր Ճէրէճեանի:

Ապրիլ 1980-ին, կը նշանակուի  Ապու Տապի համայնքին անդրանիկ Ազգային Վարչութիւնը՝ ներառելով հայութեան բոլոր հատուածները եւ յարանուանութիւնները՝ Անդրանիկ Տաղլեան, Գրիգոր Ճէրէճեան, Հրաչ Արզումանեան, Միքայէլ Պատալեան, Պերճ Աբրահամեան, Վարդան Ինկիլիզեանի եւ Վարդգէս Թավլեանի:

Մարտ 1981-ին, կը սկսի Ապու Տապիի հայկական դպրոցին դասաւանդութիւնը երկօրեայ դրութեամբ, հինգշաբթի եւ շաբաթ կէսօրէ ետքերը, ապա կը վերածուի միօրեայի, հինգշաբթի օր, իսկ տարիներ ետք՝ չորեքշաբթի յետմիջօրէին:  Դեկտեմբեր 2014-ին, Ապու Տապիի համայնքը կ’ունենայ իր սեփական համալիրը՝ Սրբոց Նահատակաց Եկեղեցին եւ Արա Խանոյեան Ազգ. միօրեայ վարժարանը:

Պերճ Աբրահամեան 1969-1984 կը վարէ  Brook and Khalfan ընկերութիւններու խումբին գլխաւոր տնօրէնի պաշտօնը՝ իրականացնելով բազմաթիւ ծրագիրներ, գլխաւորապէս՝ ճամբաներ:

1984-էն սկսեալ, ան կ’աշխատի Սալահ Հարիրիի հետ, Ապու Տապիի Spectrum Engineering Consultants ընկերութեան մէջ: Տեղին է նշել, որ Էմիրութիւններու մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպանատան շէնքին ճարտարապետներն էին Պերճ Աբրահամեան եւ Սալահ Հարիրի: Դեսպանատան աշխատանքները սկսան Ապրիլ 2000-ին: Իսկ, 23 Սեպտեմբեր 2000-ին, տեղի ունեցաւ դեսպանատան պաշտօնական բացումը, որուն ներկայ գտնուեցան Հայաստանի նախկին արտաքին գործոց նախարար Վարդան Օսկանեան, Էմիրութեանց պետական բարձրաստիճան պատասխանատուներ, դեսպանատան դիւանագիտական անձնակազմը եւ հոծ բազմութիւն մը Արաբական Միացեալ Էմիրութեանց հայ համայնքէն:

2005-ին, Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպանատան մնայուն նոր շէնքի հիմնարկէքը տեղի ունեցաւ։ 2007-ին աւարտեցան շինարարական աշխատանքները ու դեսպանութեան նոր շէնքին բացումը կատարուեցաւ օրուան Նախագահ Ռոպերթ Քոչարեանի ներկայութեամբ։

1990-ին, Ապու Տապիի մէջ կը ստեղծուի Հայկական մշակութային ընկերակցութիւնը, որուն, 1992 մինչեւ 2010 (ընկերակցութեան դադարեցումը), Պերճ կ’ըլլայ անոր պատուոյ նախագահը:

Նշենք որ Հայկական մշակութային ընկերակցութիւնը կազմակերպած է բազմաթիւ ձեռնարկներ, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ հրաւիրած հայրենի հարիւրաւոր արուեստագէտներ եւ այդպէսով ձեւաւորելով հայկական մշակութային աշխոյժ կեանք մը՝ սերտօրէն համագործակցելով Էմիրութիւններու մշակութային առաջատար կառոյցներու հետ: Իր կառոյցով, անդամներուն հայեցողութեամբ եւ նպատակային ուղղուածութեամբ, Ընկերակցութիւնը անկախ միաւոր մը կը ներկայացնէր գաղութին մէջ: Եւ իր որդեգրած մշակութային եւ բարեսիրական ուղղուածութեամբ, կը լրացնէր Ազգային Վարչութեան տարած եկեղեցական եւ կրթական գործունէութիւնը: Համերաշխութեան այս մթնոլորտը կը շեշտուի, երբ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Կաթողիկոս Մեծի Տանն Կիլիկիոյ առաջին անգամ կ’այցելէ Էմիրութիւններ (Ապրիլ 1997) ու իր մօտ կը հրաւիրէ Ազգային Վարչութեան եւ Ապու Տապիի Հայկական Մշակութային Ընկերակցութեան անդամները:

2018-ին, Պերճ Աբրահամեան կը հրատարակէ «Berj Aprahamian: A book dedicated to Abu Dhabi. A Tribute with Love » գիրքը, որ կ’ընդգրկէ աւելի քան 200 գունաւոր ինքնատիպ լուսանկարներ՝ մեծաւ մասամբ Պերճի լուսանկարած պատկերները, որոնք  լուսանկարչական տեղեկութիւն կը տրամադրեն Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու պատմութեան, ձեւաւորման եւ Շէյխ Զայէտի պաշտօնավարման առաջին տարիներուն մասին (1966-1971), այսպէս.

Շեյխ Զայէտ պին Սուլթան Ալ Նահիան՝ Ապու Տապիի կառավարիչ 6 օգոստոս 1966-էն եւ մինչեւ 2 դեկտեմբեր 1971՝ Արաբական Միացեալ Էմիրութեանց նախագահ դառնալը։

Գիրքը կ’ընդգրկէ յատուկ լուսանկարներ Ապու Տապիի Համտան փողոցի մէջ տեղի ունեցած զինուորական շքերթէն, որ կը  նշէր Շեյխ Զայէտի գահակալութեան առաջին օրը:
Լուսանկարներ Ապու Տապի Քորնիշի տարածքէն:
Լուսանկարներ Ապու Տապիի հին օդակայանէն, ճամբաներ:
Լուսանկարներ հին ամրոցէն (Հոսն):
Լուսանկարներ Մաքթաա կամուրջէն,  «Տաս» կղզիէն, Բանջարեղէնի եւ ձուկի նոր շուկայէն:
Լուսանկարներ Ալ Խուպեյրաթ դպրոցէն:
Նաեւ՝ պատկերներ ճարտարագիտական եւ շինարարական սխրանքներու մասին:

Գիրքը նախատեսուած է Էմիրութիւններու գալիք սերունդներուն համար՝ աւելին իմանալու իրենց պատմութեան եւ այն երկրին մասին, ինչպէս Պերճ Աբրհամեան տեսած էր ու ապրած:

Շնորհակալութիւնս Հրաչ Քալսահակեանին՝ իրեն յատուկ մակագրուած Պերճ Աբրահամեանի հեղինակած «Berj Aprahamian: A book dedicated to Abu Dhabi. A Tribute with Love» գիրքը ժամանակաւոր տրամադրելուն համար:

Հրաչ Քալսահակեան հիմնադիրն է «Ազատ Հայ» կայքէջին: Պերճ Աբրահամեանի մասին կարդալ անգլերէն՝ այս յղումով ՝ https://www.azad-hye.com/the-legacy-of-berj-aprahamian/

(Բոլոր լուսանկարները՝ Պերճ Աբրահամեանի)

Գերմանացի փիլիսոփայ Նիցչէ իր «Չաստուածներու մթնշաղ» («Twilight of the Idols») գործին մէջ ունի նման արտայայտութիւն մը․ «ինքնասպանութեան գաղափարը հզօր սփոփանք է, անոր օգնութեամբ բազում անքուն գիշերներ կը յաղթարահուին»:

Հայ ժողովուրդը իր ամենօրեայ կեանքով կ’ապացուցէ այս մէկը, քանի որ անընդմէջ ցաւի մէջ ապրելով, ան յարմարած է ցաւին եւ որեւէ փոփոխութիւն կը վախցնէ զինք: Շատ աւելի լաւ է մնայուն գտնուիլ ցաւի մէջ, որովհետեւ այդ ցաւը ամբողջովին ծանօթ է իր իւրայատուկ հիւլէով եւ նոյնիսկ հանգստաւէտ է, մինչ նորութիւնը անծանօթ է, իսկ անծանօթութիւնը միշտ կը վախցնէ անոնց, որոնք շարունակական ցաւի մէջ կը գտնուին: Նորութիւն ընդունելու համար նախ անհրաժեշտ է ընդունիլ իրականութիւնը: Հասկնալ՝ որ ցաւէն թմրած հաւաքական մեր միտքը կրնայ ոսկրանալ, քարանալ եւ այլեւս անընկալունակ դառալ ամէն ինչի նկատմամբ, մինչդեռ ան միակ բանն է, որ կրնայ մեզ սթափեցնել, որպէսզի անընդմէջ ցաւը կարողանանք փոխարինել այն նորութեամբ, զոր մենք մեզի համար կ’որոշենք, այլ ոչ թէ կը յարմարինք նոր հարուածներու՝ մինչ յոխորտալով, որ մենք «շատ ցաւ քաշած» ազգ ենք: Ուստի ամէն բան զարմանանք կը պատճառէ մեզի, թէեւ ամէն ինչ շատ աւելի պարզ է, քան մենք կը պատկերացնենք: Մենք կը նայինք ու չենք տեսներ: Եթէ տեսնենք ալ, չենք հասկնար: Կը նմանինք այն մարդուն, որուն կը բացատրեն, թէ թերմոսը (thermos) բան մըն է, որ հեղուկը ձմեռ ատեն տաք կը պահէ, իսկ ամառը՝ պաղ. մենք հարց կու տանք, թէ թերմոսը ի՞նչ գիտէ որ ամառ է, կամ ձմեռ: Իրականութեան ընկալումը ծանր կը թուի:

Իրականութեան ընդունումը այնպէս, ինչպէս կայ՝ դժուար է: Դժուար է թէ՛ մէկ անձի, թէ՛ ամբողջ հասարակութեան մը համար: Յատկապէս հասարակութեան՝ որովհետեւ ան ստիպուած է իրականութեան հետ մէկտեղ ընդունիլ սեփական վրիպումները, սխալները եւ այդ բացասականը, որ կա՛յ: Ու սովորաբար ամենէն տարբեր միջոցներով փորձ կը կատարուի խուսափելու իրականութեան ընդունումէն՝ անոր համար գտնելով բազմաթիւ տարբեր պատճառներ, մինչեւ իսկ մեղադրանք Աստուծոյ կամ սատանային:

Իրականութիւնը կամ անխուսափելին ընկալելու համար ամերիկացի հոգեբան եւ հոգեբոյժ Էլիզապեթ Քիւպլեր-ռոսս (Elisabeth Kübler-Ross) իր «Մահուան եւ մահանալու մասին» (On Death and Dying, 1969) գիրքին մէջ կ’առաջարկէ հետեւեալ հինգ փուլերը`

Ժխտում (denial), Զայրոյթ (anger), Սակարկութիւն (bargaining), Ընկճախտ (depression), Ընդունում (acceptance): Փորձենք հասկնալ, թէ ի՞նչ կ’ենթադրեն այդ փուլերը եւ ինչպէ՞ս կը կիրարկուին մեր պարագային՝ մեր հաւաքական կեանքին մէջ:

Ժխտում

Առաջին փուլին, հասարակութիւնը կը ժխտէ իր իսկ իրականութիւնը, զայն կը նկատէ տարբեր եւ ամէն ձեւով կը փորձէ ժխտել նոյնիքն իր աչքին առջեւ կատարուող կամ կատարուած իրականութիւնը: Փորձ կը կատարուի գոյութիւն ունեցող փաստը բացատրելու ուրիշ կերպով, ուրիշ անուն տալով, ըսելու ու ընելու ամէն ինչ, միայն թէ՝ չընդունելու: Այդ մէկը կը նշանակէ, որ ամէն ինչ շատ գէշ է, որովհետեւ փորձ կը կատարուի ջայլամի պէս գլուխը պահել հողին մէջ, միայն թէ չտեսնելու տալ եղածը: Հասարակութիւնը սուր յուզումով եւ զայրոյթով կը լսէ որեւէ քննադատութիւն իր կամ իր արարքին մասին եւ պատրաստ է նոյնիսկ ամենէն դաժան եւ չհիմնաւորուած արարքներու, միայն թէ չլսէ իր հասցէին կատարուած քննադատութիւնն ու մեղադրանքը:

Զայրոյթ

 Երկրորդ փուլին, իրականութենէն փախուստ տալը արդէն կարելի չէ, եւ սկսած է հասուննալ իրականութեան աչքերուն նայելու պահը: Բայց հասարակութիւնը տակաւին պատրաստ չէ ընդունելու իրականութիւնը եւ տեսնելով, թէ ժխտելով ոչինչ կը փոխուի եւ ամէն ինչ կը մնայ նոյնը, դեռ քիչ մը աւելի վատթարանալով, կը սկսի զայրոյթի փուլը: Հասարակութիւնը տակաւին ի վիճակի չէ քննարկելու. ան զայրացած է, ան կը հայհոյէ, մեղադրանքներ կը տարածէ ամենուր եւ մեղաւորներ կը փնտռէ իր վիճակին համար: Ան ի վիճակի չէ զգաստ կերպով նայելու իրավիճակին եւ զայրոյթը անոր միակ գործիքն է, որով կը փորձէ այդ իրավիճակին մէջ սթափ մնալ, ան այլեւս չի կրնար ժխտել, բայց եւ բաւականաչափ հասունացած չէ ընդունելու համար:

Սակարկութիւն-քննարկում

Երրորդ փուլը բաւական ուշ կրնայ ժամանել, որովհետեւ զայրոյթը (նաեւ ցաւը) ինքզինք կը սնուցանէ: Երբեմն զայրոյթը կրնայ շատ երկար տեւել, եւ երկար տեւելով ոչ միայն լճացում ու այդ պատճառով ճգնաժամ յառաջացնել, այլեւ սխալ ուղի տանիլ մարդը: Ի վերջոյ, սակարկութեան փուլը կը հասնի՝ յառաջացնելով «ի՞նչ»,  «ինչպէ՞ս»,  «ինչո՞ւ» հարցումները: Այդ հարցումներուն պատասխանելու կարողութիւնը կախեալ է հասարակութեան մտաւոր մակարդակէն: Որքան ցած է մակարդակը, այնքան երկար է կը տեւէ այդ ներքին սակարկութիւնը, տարակարծութիւնը, վէճը: Եւ որքան շատ երկարի սակարկութիւնը արդէն իսկ գոյութիւն ունեցող փաստին շուրջ, որքան աւելի արդարացումներ յօրինուին, այնքան աւելի կը հեռանայ ճշմարտութիւնը եւ կը ձեւափոխուի իրականութիւնը:

Հանդէս կու գան կեղծ մարգարէներ ու կեղծ ճշմարտութիւններ կը փոխանցեն, կ’ապակողմնորոշեն հասարակութիւնը, կը տանին սխալ ճամբով:  Մտաւոր ցած մակարդակ ունեցող հասարակութիւնը կրնայ տասնամեակներով քննարկել ու սակարկել իրեն հետ տեղի ունեցածը եւ չհասկնալ ու անընդհատ ապակողմնորոշուիլ, բայց ի վերջոյ միեւնոյնն է քննարկումը, իր ներքին սակարկութիւնը կը մօտենայ իրականութեան եւ հասարակութիւն ուշ կամ կանուխ ստիպուած կը կանգնի մերկ ճշմարտութեան առջեւ: Յաճախ այդ իրավիճակը կը ձեւաւորուի ոչ միայն ներքին քննարկում-սակարկութեամբ, այլեւ՝ ինչ որ աղէտով մը, որ կը ջնջէ հասարակութիւնը, մինչ այդ ունեցած պատրանքները եւ իր ամբողջ մերկութեամբ կը պարտադրէ իրականութիւնը:

Ընկճախտ (depression)

Ընկճուածութիւնը կը սկսի անմիջապէս իրականութիւնը տեսնելէ եւ հասկնալէ ետք: Որքան երկար հասարակութիւնը հաւատացած մնայ իր իսկ սուտերուն, այնքան աւելի երկար կը տեւէ անոր ընկճուածութիւնը: Ան կրնայ շատ երկար տեւել, ու ժամանակին չհասկնալու, չսթափելու պարագային, անձնասպանութեան հասցնել թէ՛ մարդը եւ թէ՛ հասարակութիւնը: Ընկճուածութեան փուլին կը պակասի ներքին հաւատքը սեփական ուժերուն նկատմամբ, ամէն ինչ կը սկսի կեղծ թուիլ, խոչընդոտները` անյաղթահարելի, հակառակորդը` անպարտելի: Կրնայ թուիլ, որ ամբողջ աշխարհը քեզի դէմ է: Ընկճուածութիւնը կ’ընթանայ ամէն բանի նկատմամբ խոր անտարբերութեամբ: Բոլոր կարեւոր հարցերը կը դառնան անկարեւոր, կեանքը կը կորսնցնէ իր իմաստը, կեանքը կ’ընթանայ ինքնիրեն: Կը գերակշռեն անմակարդակ գաղափարները, կը տարածուին հասարակական մոլութիւններն ու ախտերը` անբարոյականութիւնը, կաշառակերութիւնը, խաղամոլութիւնը, արբեցողութիւնը, ոճիրը: Կը զօրանայ նաեւ յանցանքի զգացումը, մարդը եւ հասարակութիւնը կը սկսին խղճալ իրենք իրենց: Ընկճախտը շատ վտանգաւոր ճահիճ մըն է, ուր բազմաթիւ մարդիկ խեղդուած են չկարենալով յաղթահարել զայն: Բայց ընկճախտը կարելի է յաղթահարել՝ անձի մը պարագային, հոգեբանի մը դիմելով եւ լաւ ու առողջ միջավայրի մը ձեւաւորումով, իսկ հասարակութեան պարագային, զայն ուշքի բերելու պարտականութիւնը կ’իյնայ մտաւորական, գիտական ընտրանիի ուսերուն: Ճիշդ այս փուլին ալ շատ յաճախ կը սկսի «առաջ աւելի լաւ էր» մտայնութիւնը, քանի որ իրականութիւնը անտանելի է, ընդունելի չէ եւ վատ է:

Ընդունում

Ընդունման փուլը կը նշանակէ ընդունիլ ամէն ինչ այնպէս, ինչպէս որ է: Եթէ հասարակութիւնը յաջողի հասնիլ ընդունումին, ուրեմն ան բուժուած է շատ ծանր հիւանդութենէ, ան յաղթահարած է իր տագնապն ու անկարողութիւնը եւ այժմ պատրաստ է ուղիղ նայելու իրականութեան աչքերուն, ուղղել իր սխալները եւ շարունակել ապրիլ: Երջանիկ են այն հասարակութիւնները, որոնք կը յաջողին վերականգնիլ ծանր հարուածներէ յետոյ, բայց նաեւ կան այնպիսինները, որոնք չյաղթահարելով նախավերջին փուլը, ընկճախտը՝ կրնան պարզապէս ինքնաոչնչանալ:

Էլիզապեթ Քիւպլեր-ռոսս այս գիրքը գրած է օգնելու մահամերձ հիւանդ մարդոց՝ անխուսափելին աւելի դիւրին ընդունելու համար: Իսկ արդեօ՞ք մենք ուրիշ վիճակի ենք: Միայն թէ, ի տարբերութիւն մահուան դատապարտուածէն, մենք դեռ առիթ ունինք. կրնանք ընդունիլ, հասկնալ ու փոխել:

Պէտք է փոխել ապագան՝ փոխելով մենք զմեզ:

«Նախքան քու փոխուիլդ, քեզի համար անհաւատալի կարեւոր բան մը պէտք է վտանգի մէջ գտնուի»,- Ռիչըրտ Պախ:

17 փետրուար 2024-ին հրապարակեցինք Յովհաննէս Թումանեանի «Փարւանա» հեքիաթը՝ առ ի թարմացում բոլորիս յիշողութեան եւ…իրազեկութեան: Հետագայ տողերով կը հրապարակենք Թումանեանի «Անբախտ վաճառականներ» հեքիաթը, որ նոյնպէս արեւմտահայերէնի վերածած է գրագէտ Զարեհ Խրախունի, 1969-ին, Պոլիս: Յիշեցնենք, որ 19 փետրուար 2024-ը կը զուգադիպէր Ամենայն Հայոց Բանաստեղծին ծննդեան 155-ամեակին:

Ճայն ու Չղջիկն օր մ’ալ ելան
Ըսին. «Ըլլանք վաճառական»:
Նստան, գլուխ գլխի տուին,
Ընկեր ըլլալ որոշեցին.
Սակայն… դրա՞մն ուրկէ գտնեն…
Շտտ խորհեցան թէ ի՞նչ ընեն,
Յետոյ ելան Փուշին գացին,
Ձեռքն ու ոտքը համբուրեցին,
            Ու մուրհակով,
            Բարձր սակով,
Դրամ առին մեծագումար՝
Որքան պէտք էր գործին համար:

Չղջիկն եղաւ տէր–տնօրէն,
Ճայն ալ ապրանք բերող դուրսէն.
            Դրամն առաւ,
            Նետուեցաւ նաւ,
            Գնաց Կիպրոս,
            Ու Եգիպտոս,
            Անցաւ Ասիա՝
            Մերձ ու միջին,
            Թէ Արաբիա,
            Թէ Պարսկաստան,
            Եւ Հնդկաստան,
            Մինչեւ իսկ Չին . . .
Եւ թանկագին Քիրմանի շալ,
Եւ մարգարիտ, զմրուխտ ու լալ,
Հնդկոյզ, արմաւ, պիստակ, համեմ,
Ալ ո՞րն ըսեմ, ո՞րը համրեմ…
Խաչ որ տեսաւ՝ աչքը բռնեց՝
Մէկի տեղ հինգ — աժան գնեց,
Նաւը լեցուց հսկայ բեռով,
Ու վերջապէս բարով – խերով
Ուրախ – զուարթ երբ տուն կուգար՝
Ճամբան եղաւ արկածահար:
Փոթորիկ մը ահագնազանգ
Փշրեց, տարաւ նաւ ու ապրանք:

Ճայը իբրեւ քաջ նաւաստի,
Ազատեցաւ մերկ, անօթի:
Բախտ ունեցաւ, փրկեց հոգին,
Բայց ծայր չկա՜յ իր մորմոքին • • •
Ցնցոտիով պատառատուն,
Ի՞նչ երեսով խեղճը զայ տուն.
Գա՜ յ – ի՞նչ պատմէ պարտատիրոջ,
ի՞նչ հաշիւ տայ իր ընկերոջ…
Ընկերն ըսես՝ դուռը նստած,
Աչքը ճամբուն, վիզն երկարած,
Գիշեր ցերեկ սիրտ կը սպառէ,
Ճային գալուն դեռ կը սպասէ…

Շատ սպասեց, տառապեցաւ,
Մտքէն հազար հարցում անցաւ,
Տեսակ տեսակ երազ տեսաւ,
Մինչեւ պարտքին օրը հասաւ,
Ու մուրհակի թուղթը ձեռքին՝
Փուշն երեւաց դրան սեմին.
– «Հէ՛յ բարեկամ, ո՞ւր մնացիք,
Դուք չէ՞ք յիշեր թէ պարտք ունիք…
Խանութ բացիք, գործ բռնեցիք,
իմ տուածով լաւ շահ ըրիք.
Դրամս հիմա ետ կ’ուզեմ ես –
Չտուողն է զո՛յգ սեւերես.
Թուղթ տուած էք, պատուի մուրհակ,
Ապա կ՚ըլլաք դուք խայտառակ.
ի՞նչ կը կարծէք՝ խա՞ղ թէ կատակ,
Ես կը մնա՞մ այս դաւին տակ…
Կողոպո՜ւտ կայ եկէ՛ք, տեսէ՛ք,
Մեղք չէ՞ ինծի, խնդրեմ՝ ըսէք.
Ոսկի համրեմ ես անվարան .
Հիմա ելլեն քթի՜ս խնդան…
Ալ ասկէ վերջ ի՞նչպէս կրնամ
Մարդոց օգնել յօժարակամ…»

Կը պոռչտար փուշը կատղած,
Անէծք կուտար՝ սիրտը այրած .
Ամէն մարդ ալ որ կը լսէր,
Կը գայթակղէր ու կը սկսէր.

«Ամօթ ձեզի, Չղջիկ ու Ճայ,
Այս ի՜նչ գործ է. – վա՛յ, վա՛յ, վա՛յ, վա՛յ.
Անունով էք վաճառական,
Մինչդեռ խարդա՜խ, թշուառական
           Չղջիկ ու Ճայ,
           Վա՛յ, վա՛յ, վա՛յ, վա՛յ..
Չղջիկն ասոնք երբ կ’իմանար,
Նեղութենէն անձայն կուլար.
Ան կը կարծէր թէ անօրէն
Խաղ մը խաղաց Ճայը իրեն.

– «Ա՛խ Ճայ, գետնին տակն անցնիս դուն,
Կուտ չունենաս, ո՛չ կին, ո՛չ տուն…
Այս ի՜նչ փորձանք բերիր գլխուս,
Դրամն առիր ու տուիր խոյս…»

Եւ կ’աղաչէր ամէն անգամ.
«Մի՛ բարկանար, Փուշ բարեկամ
Այսքան ատեն սպասեցիր,
Շատը գնաց, քիչ մ’ալ կեցիր.
Նամակ առի երէկ Ճայէն
Թէ կը մեկնի Արաբիայէն.
Ալ ուր որ է՝ շուտով կուգայ,
Աւելիով պարտքը կուտայ…»

– «Ես աւելին չեմ փափաքիր,
Շահ ու տոկոս՝ գրպանդ դիր.
Կանխիկ համրած դրամս բե’ր,
Ձեզմէ ուրիշ բան չեմ ուզեր»:

            – «Չէ՜, աղա Փուշ,
            Կանուխ թէ ուշ,
Թէ մայր գումար եւ թէ տոկոս
Պիտի շարենք առջեւդ, հո՛ս…
Մենք ալ մարդ ենք սխալական,
Բայց քեզի չա՜տ ենք պարտական .
Ըրած բարիքդ եթէ մոռնանք՝
Լաւ է՝ Աստուածն ալ ուրանանք…»

Խեղճը այսպէս լեզու թափեց,
Մերթ խոստացաւ, մերթ յուսադրեց:
Շա՜տ սուտ ըսաւ պարտատիրոջ,
Եւ սպասեց իր ընկերոջ.
Բայց ընկերը չկա՜յ, չկա՜յ:
– «Ես փճացայ, Աստուած վկայ,
Ինչպէ՜ս ինկայ ծուղակին մէջ,
Չեմ ազատիր ալ մինչեւ վերջ…
Ի՞նչպէս պրծիմ այս կրակէն,
Այս ահագին պարտքին տակէն.
            Ալ ի՞նչ ըսեմ,
            Դեռ սպասե՞մ,
Ան ե՞րբ կուգայ, ես ի՞նչ գիտնամ,
Որո՞ւ երթամ՝ սիրտս բանամ…

            Շատ սիրտ հատցուց,
            Միտք յոգնեցուց,
            Ոտք մաշեցուց,
            Հոս – հոն ցուցուց՝
Ինչ որ ունէր տունը պահած՝
Կահ ու սպաս, հագուստ հագած,
Տարաւ, բերաւ, գտաւ լաւ գին,
Ծախեց, ծախեց, տուաւ պարտքին:
            Տուն մերկ գնաց,
            Դեռ պարտք մնաց.
Ու երբ տեսաւ թէ ճար չկայ՝
Առաւ սուգի թեւեր հսկայ,
Մէջը մտաւ, փախաւ այդպէս,
Որ ինք՝ սնանկ ու սեւերես,
Չտեսնուի պարտատէրէն,
Զինք ամօթող արեւ օրէն :
Եւ այդ օրէն, Չղջիկն հպարտ՝
Մերկ մնացած, ամօթապարտ
Ցերեկները կը պահուըտի,
Գիշերը լոկ կը թռչըտի,
Որ խուսափի ծանօթներէն,
Ու մանաւանդ պարտատէրէն :

            Իսկ ծովուն մէջ,
            Ճայն ալ անվերջ
            Ջուր կը մտնէ,
            Հետք կը գտնէ…
            Մերթ կը սուզուի,
            Մերթ կը յուզուի,
            Կը զառանցէ
            Թէ մի գուցէ՝
            Բախտ կ’ունենայ,
            Ու վերստին
            Իր կորուստին
            Կը տիրանայ:

Փուշն իր կարգին, յոյսը կտրած,
Ճանկ ու ակռայ բացած, սրած,
Կը քաշէ փէշն անցորդներուն,
Կը հարցընէ տուն, տեղ, անուն,
Թէ տեսե՞ր են արդեօք իրենք՝
Այն Ճայը լիրբ, Չղջիկը նենգ։

Եւ այն օրէն մինչեւ այսօր,
Իրար տեսած չեն, իրաւ որ…:

1886
Յովհաննէս Թումանեան