Ժողովրդավարութիւնը մեր ժամանակներու ամենէն շատ գնահատուած քաղաքական գաղափարներէն մէկն է։ Ժողովուրդներ կը պայքարին անոր համար, քաղաքական գործիչներ կը խոստանան զայն ամրապնդել, իսկ միջազգային կազմակերպութիւնները զայն կը ներկայացնեն որպէս արդար եւ կայուն հասարակութեան ստեղծման բնական ուղին։ Սակայն պատմութիւնը մեր առջեւ կը դնէ անյարմար հարցում մը, որուն մասին քիչ կը խօսուի. արդեօք ազատութի՞ւնը առաջ կու գայ, թէ՞ նախ պէտք է կարգ ու կանոն գոյութիւն ունենայ։
Առաջին հայեացքով պատասխանը պարզ կը թուի։ Բնական է կարծել, թէ ազատութիւնը ինքնին ծնունդ կու տայ ժողովրդավարութեան։ Բայց երբ աշխարհի ամենէն կայուն ժողովրդավարութիւններուն պատմութիւնը կը սերտենք, կը նկատենք աւելի բարդ պատկեր մը։ Շատ յաճախ անոնք նախ անցած են երկարատեւ պետականաշինութեան, կեդրոնացած կամ նոյնիսկ խիստ իշխանութեան փուլերէ, նախքան ժողովրդավարական հաստատութիւններու կայացումը։
Այս իրականութիւնը յաճախ շփոթ կը ստեղծէ երկու տարբեր հասկացողութիւններու՝ զօրաւոր պետութեան եւ բռնապետութեան միջեւ։ Անոնք նոյն բաները չեն։
Բռնապետութիւնը իշխանութեան կեդրոնացումն է մէկ անձի կամ փոքր խումբի մը ձեռքերուն մէջ։ Զօրաւոր պետութիւնը, ընդհակառակը, այն կառոյցն է, որ ունի գործող հաստատութիւններ, արդիւնաւէտ վարչակարգ, անկախ կամ գոնէ գործունակ դատարաններ, հարկահաւաքութիւն, հանրային ծառայութիւններ եւ օրէնքներու կիրարկման կարողութիւն։ Պատմութիւնը ցոյց կու տայ, որ ժողովրդավարութիւնը շատ աւելի յաջողած է այն երկիրներուն մէջ, ուր երկրորդը գոյութիւն ունեցած է, անկախ այն հանգամանքէն, որ առաջինը եղա՞ծ է, թէ՞ ոչ։
Ազատ ընտրութիւնները ինքն ըստ ինքեան կայուն պետութիւն մը չեն ստեղծեր։ Քուէատուփը կրնայ ընտրել ղեկավարներ, բայց չի կրնար ինքնաբերաբար դատարաններ, համալսարաններ, վարչական մշակոյթ կամ հանրային վստահութիւն ստեղծել։ Այդ բոլորը երկար ժամանակի ընթացքին ձեւաւորուող կառոյցներ են։ Ահա թէ ինչո՛ւ պատմաբաններ եւ քաղաքական գիտնականներ յաճախ կը մատնանշեն հետաքրքրական երեւոյթ մը։ Ժամանակակից ժողովրդավարութիւններու մեծ մասը նախ ստեղծած է պետութիւնը, ապա միայն ժողովրդավարացուցած է զայն։
Ֆրանսան երկար դարեր ապրած է միապետութեան ներքեւ։ Անգլիան անցած է ներքին պատերազմներու, թագաւորական եւ խորհրդարանական իշխանութիւններու բախումներու միջով։ Գերմանիան երկար ժամանակ միաւորուած պետութիւն իսկ չէ եղած։ Ճափոնը արդիականացած է կեդրոնական զօրաւոր իշխանութեան ներքեւ։
Այս դիտարկումը, սակայն, կրնայ վտանգաւոր թիւրիմացութեան մը առաջնորդել։ Ոմանք կրնան եզրակացնել, թէ բռնապետութիւնը ժողովրդավարութեան անհրաժեշտ նախապայմանն է։ Պատմութիւնը նման եզրակացութիւն չի հաստատեր։ Աշխարհը տեսած է նաեւ բազմաթիւ բռնապետութիւններ, որոնք ո՛չ կայունութիւն ստեղծած են, ո՛չ հաստատութիւններ, ո՛չ ալ ժողովրդավարութիւն։ Անոնք միայն երկարաձգած են իրենց իշխանութիւնը՝ թուլացնելով հասարակութեան ինքնակազմակերպման կարողութիւնը եւ քանդելով այն կառոյցները, որոնք ապագային կրնային ժողովրդավարական զարգացում երաշխաւորել։
Հետեւաբար, հարցը բռնապետութեան եւ ժողովրդավարութեան միջեւ ընտրութիւն մը կատարելու չի վերաբերիր։ Բուն հարցը այն է, թէ ի՞նչ պայմաններ ժողովրդավարութիւնը կենսունակ կը դարձնեն։
Ժողովրդավարութիւնը միայն ընտրութիւններու համակարգ մը չէ։ Ան նաեւ վստահութեան համակարգ է։ Քաղաքացին պէտք է վստահի, որ դատարանը պիտի գործէ, ոստիկանութիւնը պիտի պաշտպանէ, օրէնքը պիտի գործադրուի եւ պետութիւնը պիտի շարունակէ իր աշխատանքը՝ անկախ ընտրութիւններու արդիւնքէն։ Առանց այդ վստահութեան, ժողովրդավարութիւնը շատ արագ կրնայ վերածուիլ քաղաքական անվերջ տագնապի։ Քաղաքական ազատութիւնը երկարատեւ չի կրնար տեւել, եթէ անիկա չյենի ամուր հաստատութիւններու եւ քաղաքացիական մշակոյթի վրայ։ Ինչպէս ֆրանսացի քաղաքական փիլիսոփայ Ալեքսիս տը Թոքվիլ կը նշէ իր «Ժողովրդավարութիւնը Ամերիկայի մէջ» աշխատութեան մէջ, ժողովրդավարական հաստատութիւններու յարատեւութիւնը մեծապէս կախեալ է հասարակութեան սովորութիւններէն, վստահութենէն եւ քաղաքացիական մշակոյթէն։
Այս պատճառով ալ կարգն ու կանոնը, օրէնքի գերիշխանութիւնը եւ ազատութիւնը պէտք չէ դիտել որպէս հակադիր արժէքներ։ Առանց ազատութեան՝ կարգը կրնայ վերածուիլ ճնշումի։ Առանց կարգ ու կանոնի՝ ազատութիւնը կրնայ առաջնորդել քաոսի։ Ժողովրդավարութեան մեծագոյն յաջողութիւնը հաւանաբար այն չէ, որ անիկա ազատութիւն կու տայ մարդոց։ Անոր մեծագոյն յաջողութիւնը այն է, որ կը փորձէ համատեղել երկու դժուար սկզբունքներ՝ ազատութիւնը եւ օրէնքի գերիշխանութիւնը։
Մեր ժամանակներուն, երբ շատ մը հասարակութիւններ արագ լուծումներ կը փնտռեն, պատմութիւնը օգտակար յիշեցում մը կու տայ։ Զօրաւոր պետութիւններ չեն կառուցուիր մէկ ընտրութեամբ, ինչպէս նաեւ ժողովրդավարութիւնները չեն ստեղծուիր մէկ սահմանադրութեամբ։ Երկուքն ալ երկարատեւ մշակոյթներ են, որոնք կը պահանջեն հաստատութիւններու առկայութիւնը, նաեւ՝ համարատուութիւն եւ համբերութիւն։
Հետեւաբար, թերեւս պատմութեան անյարմար հարցումին պատասխանը ո՛չ «այո»-ն է, ո՛չ ալ «ոչ»-ը։ Կարգը եւ ազատութիւնը մրցակիցներ չեն։ Անոնք նոյն տան երկու սիւներն են։ Առանց մէկուն, միւսն ալ երկար չի դիմանար։
