Featured - Page 2

Կար ժամանակ, երբ երիտասարդութիւնը կը մեծնար «մեծ գաղափարներու» շուքին տակ։ Ազատութիւն, յեղափոխութիւն, ազգ, արդարութիւն, ընկերային հաւասարութիւն, յառաջդիմութիւն, նոյնիսկ՝ արուեստ կամ գրականութիւն. այս բոլորը պարզ բառեր չէին, այլ կեանք ձեւաւորող հաւատամքներ։ Անոնք երիտասարդը կը մղէին զոհողութեան, ընդվզումի, ստեղծագործութեան, երբեմն ալ՝ կործանումի։

Այսօր, սակայն, կարծես ուրիշ դարաշրջանի մը մէջ կ’ապրինք։

Ժամանակակից երիտասարդը աւելի շատ վստահութիւն ունի ալկորիթմներու, քան գաղափարախօսութիւններու հանդէպ։ Ան աւելի արագ կը հետեւի «թրենտ»-ներու, քան քաղաքական շարժումներու։Ան կասկածով կը մօտենայ գրեթէ ամէն բանի՝ կուսակցութիւններու, կրօնի, պետութեան, համալսարաններու, նոյնիսկ մտաւորականութեան։ Այս կասկածամտութիւնը պատահական չէ, այլ՝ ծնունդն է երկար յուսախաբութիւններու։

Քսաներորդ դարը դրախտներ խոստացաւ մարդկութեան, բայց ընդհանրապէս զանոնք աղէտներու վերածեց։ Ազգայնականութիւնը վերածուեցաւ պատերազմներու, յեղափոխութիւնները՝ բռնապետութիւններու, տնտեսական համակարգերը՝ անհաւասարութեան նոր ձեւերու։ Իսկ մեր ժամանակներուն, համաշխարհայնացումն ու թուային աշխարհը ոչ միայն չեն միացներ մարդը, այլ, շատ անգամ, աւելի կ’առանձնացնեն զայն։

Երիտասարդը այսօր կը մեծնայ աշխարհի մը մէջ, ուր ապագան այլեւս վստահութիւն չի ներշնչեր։ Ան կը տեսնէ պատերազմներ, տնտեսական փլուզումներ, կենսոլորտային ճգնաժամեր, գաղթեր, հոգեկան առողջութեան խնդիրներ եւ յարատեւ անորոշութիւն։ Այս պայմաններուն մէջ, «մեծ գաղափարի» մը հաւատալը շատերու համար կա՛մ միամտութիւն կը թուի, կա՛մ վտանգաւոր ռոմանթիզմ։

Բայց մարտահրաւէրը միայն արտաքին չէ. մարդկային հոգեբանութիւնը նոյնպէս փոխուած է:

Թուային մշակոյթը աստիճանաբար քայքայեց եւ դեռ կը քայքայէ մեր խորաթափանց մտածողութիւնն ու երկարատեւ հաւատարմութիւն պահելու կարողութիւնը։ Ընկերային ցանցերը մարդը կը վարժեցնեն արագ հակազդեցութեան, անմիջական արձագանգներու եւ կարճատեւ ուշադրութեան։ Մինչ հին գաղափարները տարիներու նուիրում կը պահանջէին, այսօրուան մշակոյթը ակնթարթային տպաւորութիւնները կը խրախուսէ։

Հետեւանքը՝ սերունդ մը, որ ամէն ինչի մասին տեղեկութիւն ունի, բայց շատ քիչ բանի կը հաւատայ։

Այսուհանդերձ, սխալ պիտի ըլլար եզրակացնել, թէ երիտասարդութիւնը ամբողջովին պարպուած է իտէալներէ։ Պարզապէս «մեծ գաղափարներու» ձեւը փոխուած է։ Այսօրուան երիտասարդը թերեւս աւելի քիչ կը վստահի մեծ համակարգերու, բայց աւելի զգայուն է անհատի իրաւունքներու, ինքնութեան, հոգեկան առողջութեան, կենսոլորտի պահպանութեան եւ անձնական ազատութեան նկատմամբ։ Ան չի հաւատար համընդհանուր ճշմարտութիւններու, բայց կը փնտռէ աւելի մարդկային, աւելի անմիջական արժէքներ։

Հարցը, ուրեմն, այն չէ, թէ երիտասարդութիւնը այլեւս ոչնչի կը հաւատայ։ Հարցը այն է, թէ արդեօք մեր դարաշրջանը տակաւին կրնա՞յ ստեղծել այնպիսի գաղափարներ, որոնք վստահութիւն, խորք եւ ապագայի տեսլական կը ներշնչեն։

Որովհետեւ մարդը առանց գաղափարի երկար չի կրնար ապրիլ։ Երբ մեծ գաղափարները կը մեռնին, շատ անգամ զանոնք կը փոխարինեն աւելի վտանգաւոր միտումներ՝ դատարկութիւն, սինիզմ, կամ կոյր մոլեռանդութիւն։

Եւ թերեւս մեր ժամանակներու մեծագոյն տագնապը տնտեսականը կամ քաղաքականը չէ, այլ՝ հաւատալու կարողութեան կորուստը։ Որովհետեւ առանց հաւատքի՝ ո՛չ գաղափար կը ծնի, ո՛չ ալ ապագայ։

Տարին անգամ մը աշխարհի ուշադրութիւնը կը կեդրոնանայ «Երջանկութեան Համաշխարհային Տեղեկագրին (World Happiness Report) վրայ։ Շատերուն համար, անիկա պարզապէս երկիրներու դասակարգում մըն է՝ գիտնալու, թէ ո՞ր երկիրներու ժողովուրդները աշխարհի ամենէն երջանիկներն են։ Սակայն 2026-ի տեղեկագիրը կ’արծարծէ աւելի խոր հարց մը. արդեօք աւելի կապակցուած աշխարհ մը կառուցելով՝ մենք յաջողա՞ծ ենք աւելի երջանիկ դառնալ:

Այս տարուան տեղեկագիրը, որ պատրաստուած է Օքսֆորտ համալսարանի Wellbeing Research Centre-ին կողմէ՝ Gallup-ի եւ ՄԱԿ-ի Sustainable Development Solutions Network-ի գործակցութեամբ, ամբողջովին նուիրուած է երջանկութեան եւ ընկերային ցանցերու յարաբերութեան։ Անիկա կը փորձէ հասկնալ այն հարցը, զոր միլիոնաւոր ծնողներ, մանկավարժներ, հոգեբաններ եւ քաղաքական որոշում կայացնողներ այսօր կը քննարկեն. ընկերային ցանցերը ինչպիսի՞ ազդեցութիւն ունին մեր կեանքին եւ մասնաւորաբար երիտասարդներու բարօրութեան վրայ։

Տեղեկագրին առաջին հետաքրքրական եզրակացութիւնը այն է, որ աշխարհը ընդհանուր առմամբ երջանկութեան տագնապ չի դիմագրաւեր։ Ընդհակառակը, վերջին երկու տասնամեակներուն ընթացքին, 136 երկիրներէն 79-ը բարելաւած են իրենց երջանկութեան ցուցանիշները, մինչ միայն 41 երկիր նշանակալից անկում արձանագրած է։ Սակայն այս ընդհանուր պատկերին տակ կը թաքնուի մտահոգիչ իրողութիւն մը. աշխարհի ամենէն աւելի զարգացած կարգ մը երկիրներուն մէջ, երիտասարդները աւելի դժբախտ դարձած են։

Ինչպէս նախորդ տարիներուն, այս տարի եւս հիւսիսային Եւրոպայի երկիրները կը շարունակեն գրաւել ցանկին առաջին տեղերը.

Այս ցանկին մէջ, յատկապէս ուշագրաւ է Քոսթա Ռիքայի ներկայութիւնը։ Անիկա առաջին անգամ ըլլալով կը հասնի այնպիսի դիրքի մը, որ Լատին Ամերիկայի պատմութեան մէջ երբեք արձանագրուած չէր։ Ասիկա ցոյց կու տայ, որ երջանկութիւնը միայն հարստութեան կամ տնտեսական իրագործումներու արդիւնք չէ։ Հասարակական վստահութիւնը, համայնքային կեանքը եւ մարդկային կապերը նոյնքա՛ն կարեւոր դեր կը խաղան։

Սակայն տեղեկագրին ամենէն մտահոգիչ բացայայտումը երիտասարդներուն կը վերաբերի։ Արեւմտեան աշխարհի երիտասարդները աւելի դժբախտ դարձած են։

Միացեալ Նահանգները, Քանատան, Աւստրալիան եւ Նոր Զելանտան աշխարհի այն երկիրներուն շարքին են, ուր 25 տարեկանը չբոլորած երիտասարդներու բարօրութիւնը զգալի անկում արձանագրած է։ Նոյն երեւոյթը կը նկատուի Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ։ Մինչ աշխարհի մեծ մասին մէջ երիտասարդները կա՛մ աւելի երջանիկ դարձած են, կա՛մ առնուազն պահպանած են իրենց նախկին մակարդակը, արեւմտեան երկիրներու երիտասարդութիւնը հակառակ ուղղութեամբ շարժած է։

Բնականաբար, հոս կը ծագի հարցումը որ արդեօք ընկերային ցանցե՞րն են այս երեւոյթին պատճառը։ Տեղեկագիրը զգուշաւոր պատասխան մը կու տայ։ Ան չի պնդեր, թէ ամբողջ մեղքը կարելի է բարդել Facebook-ի, Instagram-ի, TikTok-ի կամ այլ հարթակներու վրայ։ Անոնք միակ պատճառը չեն, սակայն անոնց ազդեցութիւնը անտեսել ալ կարելի չէ։ Հետազօտութիւնները ցոյց կու տան, որ երկարաժամ օգտագործողները աւելի յաճախ սթրես կ’ունենան, նաեւ՝ ընկճախտի ախտանշաններ եւ դժգոհութիւն կեանքի նկատմամբ։ Այս ազդեցութիւնը յատկապէս նկատելի է աղջիկներու պարագային։

Բոլոր հարթակները միաժամանակ նոյն ազդեցութիւնը չունին։ Այն հարթակները, որոնք կը նպաստեն իրական հաղորդակցութեան, ուսման կամ ստեղծագործ աշխատանքի, օրինակ WhatsApp-ը աւելի դրական ազդեցութիւն ունին։ Իսկ անվերջ գլորումի (scrolling), ալկորիթմական կախեալութեան եւ ազդեցիկներու (influencer) մշակոյթին վրայ հիմնուած միջավայրերը աւելի յաճախ կապուած են հոգեբանական դժուարութիւններու։

Այս տարբերութիւնը կը բացատրէ, թէ ինչու ընկերային ցանցերու ազդեցութիւնը նոյնը չէ աշխարհի բոլոր շրջաններուն մէջ։ Լատին Ամերիկայի երկիրներուն մէջ, օրինակ, ընկերային ցանցերու օգտագործումը շատ բարձր է, սակայն երիտասարդներու բարօրութիւնը կը մնայ համեմատաբար բարձր մակարդակի վրայ։ Տեղեկագրին համաձայն, հոն աւելի լայնօրէն կը գործածուին այն հարթակները, որոնք կը դիւրացնեն իրական հաղորդակցութիւնը եւ մարդկային կապերը։ Իսկ այն հարթակները, որոնց հիմնական նպատակն է օգտատէրերը հնարաւորինս երկար պահել պաստառին առջեւ՝ ալկորիթմներով ընտրուած բովանդակութեան միջոցով, աւելի բացասական ազդեցութիւն կ’ունենան երջանկութեան վրայ։

Տեղեկագիրը ամբողջ գլուխ մը նուիրուած է նաեւ Միջին Արեւելքի եւ Հիւսիսային Ափրիկէի (MENA) երկիրներուն։ Առաջին հայեացքով արդիւնքները զարմանալի են։ Այս շրջանը աշխարհի այն վայրերէն մէկն է, ուր ընկերային ցանցերու օգտագործումը բարձրագոյնն է։ Որոշ երկիրներու մէջ, օգտատէրերուն 20-40 տոկոսը օրական հինգ ժամէ աւելի կը մնայ ընկերային ցանցերու վրայ։ Սակայն հակառակ այս բարձր ցուցանիշներուն, երիտասարդներու ընդհանուր բարօրութիւնը այնպիսի անկում չէ արձանագրած, ինչպէս Միացեալ Նահանգներու, Քանատայի կամ Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ։

Սակայն ասիկա չի նշանակեր, թէ վտանգ գոյութիւն չունի։ Տեղեկագիրը դիտել կու տայ, որ Միջին Արեւելքի եւ Հիւսիսային Ափրիկէի մէջ, երկարաժամ օգտագործողները աւելի յաճախ կը տառապին սթրեսէ, ընկճախտի ախտանշաններէ եւ իրենց ծնողներու սերունդէն աւելի վատ վիճակի մէջ գտնուելու զգացումներէ։

Տեղեկագրին մէջ առանձին բաժին կամ վերլուծում չկայ Հայաստանի (89-րդ) կամ Լիբանանի (141-րդ) մասին, ոչ ալ ընկերային ցանցերու ազդեցութիւնը յատուկ կերպով կը քննարկուի այս երկու երկիրներուն մէջ: Սակայն երկուքն ալ կը գտնուին այն շրջաններուն մէջ, ուր ընտանիքը, համայնքը եւ մարդկային անմիջական յարաբերութիւնները տակաւին մեծ դեր կը խաղան առօրեայ կեանքին մէջ։ Ասիկա հետաքրքրական է, որովհետեւ տեղեկագիրը յստակօրէն ցոյց կու տայ, որ մարդկային իրական կապերը տակաւին կը մնան բարօրութեան ամենէն կարեւոր աղբիւրներէն մէկը։

Տեղեկագիրը կ’ընդգծէ շատ աւելի կարեւոր փաստ մը. մարդոց բարօրութիւնը միայն թուային վարքագիծէն կախեալ չէ։ Այսինքն հարցը միայն արհեստագիտական չէ, այլ նաեւ ինչպէ՞ս կ’օգտագործենք զայն:

Այս աղիւսակը թերեւս ամբողջ տեղեկագրին ամենէն կարեւոր պատգամը կը պարունակէ։

Զեկոյցին հեղինակները կը նշեն, որ դպրոցին նկատմամբ պատկանելիութեան զգացումը երիտասարդներու գոհունակ կեանքին վրայ դրական աւելի մեծ ազդեցութիւն ունի, քան ընկերային ցանցերու օգտագործման նուազեցումը, նոյնպէս՝ ընտանիքը, բարեկամութիւնը, վստահութիւնը եւ համայնքային կեանքը: Այլ խօսքով՝ մարդը չի դադրիր ընկերային արարած ըլլալէ միայն այն պատճառով, որ իր կեանքը աւելի թուայնացած է։

Թերեւս հոս է մեր ժամանակներու մեծ հակասութիւնը։ Մարդկութիւնը երբե՛ք այսքան կապակցուած չէ եղած։ Մենք կրնանք ակնթարթով մը հաղորդակցիլ աշխարհի միւս ծայրը գտնուող մարդոց հետ։ Կարելի է ունենալ հարիւրաւոր կամ հազարաւոր «ընկերներ», հետեւորդներ եւ կապեր։ Սակայն այդ բոլորը ինքնաբերաբար պատկանելիութիւն չեն ստեղծեր։

Ո՛չ ալ վստահութիւն։
Ո՛չ բարեկամութիւն։
Ո՛չ ալ երջանկութիւն։

 World Happiness Report 2026-ը կը յիշեցնէ, որ մարդկային բարօրութիւնը տակաւին կը հիմնուի այն նոյն արժէքներուն վրայ, որոնք մարդոց կեանքին մաս կազմած են դարեր շարունակ՝ վստահութիւն, համայնք, ընկերութիւն եւ իմաստալից յարաբերութիւններ։

Թուային դարաշրջանին մէջ խնդիրը այլեւս այն չէ, թէ որքան արագ կրնանք կապուիլ իրարու։ Աւելի կարեւոր է այն, թէ կրնա՞նք արդեօք այդ կապերը վերածել մարդկային իրական յարաբերութիւններու։

Որովհետեւ երջանկութիւնը, ի վերջոյ, ալկորիթմներու մէջ չէ։

Ան տակաւին մարդոց միջեւ կը գտնուի։

«Տարբերակ21»

Սփիւռքահայ իրականութեան մէջ մենք յաճախ կը խօսինք «համայնք», «ազգային ինքնութիւն», «գոյատեւում» եւ «ապագայ» եզրերուն մասին։ Կը կազմակերպենք ժողովներ, համագումարներ եւ քննարկումներ, կը խօսինք ռազմավարութիւններու մասին եւ յայտարարութիւններ կը կատարենք։ Սակայն հազուադէպօրէն հարց կու տանք․ արդեօք մենք իսկապէս կը ճանչնա՞նք մեր համայնքները։

Մօտաւորապէս քանի՞ հայ կ’ապրին այսօր Լիբանանի, Ֆրանսայի, Միացեալ Նահանգներու, Արժանթինի կամ Աւստրալիոյ մէջ։ Ի՞նչ համեմատութիւն կը կազմեն երիտասարդները: Քանի՞ համալսարանական։ Քանի՞ բժիշկ, ճարտարագէտ, գիտնական, իրաւաբան, ձեռնարկատէր կամ արուեստագէտ։ Ի՞նչ է համեմատութիւնը արհեստաւորներուն եւ ընդհանրապէս ի՞նչ մարզեր կ’ընդգրկեն անոնք: Քանի՞ հոգի տակաւին կը խօսի հայերէն։ Քանի՞ն կապ ունի հայկական հաստատութիւններուն հետ, եւ քանի՞ն արդէն հեռացած է անոնցմէ։ Անշուշտ՝ մօտաւոր:

Բացի Լոնտոնի Հայկական Հիմնարկի հովանաւորութեամբ եւ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Բաժանմունքին նիւթական աջակցութեամբ կատարուած Հայկական Սփիւռքի Հարցախոյզէն (ՀՍՀ), որ կ’ուսումնասիրէ աշխարհի տարբեր երկիրներու հայկական համայնքներուն հանրային կարծիքը, ուրիշ ոչ մէկ լուրջ աշխատանք կատարուած է: Տակաւի՛ն, այս հարցախոյզը, որ թէեւ կրնայ իսկապէ՛ս հիմք ծառայել համայնքներու ուսումնասիրութեան եւ ըստ այնմ վերակազմակերպական քայլերու մշակման, սփիւռքը ղեկավարելու կոչուած ոչ մէկ կազմակերպութիւն զայն սերտած ու համապատսխան որոշումներ տուած է: Մեր համայնքները կը շարունակուին առաջնորդուիլ տպաւորութիւններով, ենթադրեալ հաշիւներով եւ երբեմն ալ ցանկալի պատկերացումներով։

Սակայն կը մոռցուի այն, թէ ինչ որ չենք կրնար չափել ու գնահատել, չենք կրնար նաեւ լրջօրէն ծրագրել, զարգացնել կամ ղեկավարել։ Եւ ասիկա պարզ վիճակագրական խնդիր մը չէ, այլ ռազմավարական անհրաժեշտութիւն:

Ժամանակակից աշխարհին մէջ ուժը միայն զինուորական կամ տնտեսական կարողութիւններով չի չափուիր։ Կայ նաեւ «փափուկ ուժը» (soft power)՝ գաղափարներու, գիտութեան, մշակոյթի, կրթութեան եւ հանրային ազդեցութեան միջոցով քաղաքական կշիռ ունենալու կարողութիւնը։ Սակայն փափուկ ուժը չի ստեղծուիր դատարկ տարածքի մէջ։ Ան կը պահանջէ գիտակցութիւն մեր մարդկային ներուժին մասին։

Երբեմն կը խօսինք «միլիոնաւոր հայերու» մասին, բայց չենք գիտեր, թէ այդ միլիոններուն մէջ քանի՞ հոգի ունի մասնագիտական ազդեցութիւն, քանի՞ հոգի որոշում կայացնող պաշտօններ կը զբաղեցնէ, կամ քանի՞ հոգի կրնայ նպաստել հայկական շահերու պաշտպանութեան միջազգային բեմերու վրայ։

Ինչպէ՞ս կրնանք համահայկական ցանցեր ստեղծել, եթէ չենք գիտեր, թէ ո՞ւր կը գտնուին մեր գիտնականները։ Ինչպէ՞ս կրնանք երիտասարդ առաջնորդներ պատրաստել, եթէ չենք գիտեր, թէ ո՞ւր կը գտնուին եւ ի՞նչ կարողութիւններ ունին անոնք։ Ինչպէ՞ս կրնանք տնտեսական, մշակութային կամ քաղաքական ազդեցութիւն ստեղծել, եթէ չենք գիտեր մեր իսկ կարողութիւններուն քարտէսը։ Առանց յստակ տուեալներու, մենք չենք կրնար ամբողջական պատկերացում կազմել մեր մտաւորական, մասնագիտական եւ կազմակերպական ներուժին մասին։ Չենք կրնար գիտնալ, թէ ո՛ր ոլորտներուն մէջ ունինք ուժեղ ներկայութիւն, ո՛ւր կը նահանջենք, եւ ո՛ւր անհրաժեշտ է ներդրում կատարել։

Տուեալներու կարեւորութիւնը կը գերազանցէ ներքին կազմակերպումի սահմանները։ Երբ չենք գիտեր, թէ ո՞ւր են մեր գիտնականները, համալսարանականները, ձեռնարկատէրերը, արուեստագէտները, լրագրողները, դիւանագէտները եւ քաղաքական ազդեցիկ դէմքերը, ի՞նչ դեր կը խաղան եւ ի՞նչ ցանցերու մաս կը կազմեն, դժուար է այդ ներուժը վերածել հաւաքական ուժի։ Փափուկ ուժը միայն մշակութային ժառանգութիւն կամ ազգային համբաւ չէ. ան կազմակերպուած մարդկային դրամագլուխ է։ Իսկ այդ դրամագլուխը տեսանելի կը դառնայ միայն այն ժամանակ, երբ գոյութիւն ունին ճշգրիտ եւ թարմացուած տուեալներ։

Այլ ժողովուրդներ արդէն հասկցած են այս իրականութիւնը։ Անոնք կը հաւաքեն, կը վերլուծեն եւ կը թարմացնեն իրենց հաւաքականութեան վերաբերող տուեալները։ Անոնք գիտեն ոչ միայն իրենց թիւերը, այլ նաեւ իրենց կրթական, մասնագիտական եւ հասարակական կարողութիւնները։ Արդիւնքը այն է, որ իրենց հաւաքական ուժը կը վերածուի կազմակերպուած ռազմավարութեան։

Տուեալները, սակայն, միայն թիւեր չեն։ Անոնք գիտելիք են։ Իսկ գիտելիքը՝ կարողութիւն։ Երբ մենք գիտենք, թէ ո՛վ ենք, ո՛ւր ենք եւ ի՛նչ կարողութիւններ ունինք, այն ատեն միայն կրնանք լրջօրէն մտածել ապագայի մասին։ Հակառակ պարագային, մեր որոշումները կը հիմնուին ոչ թէ իրականութեան, այլ ենթադրութիւններու վրայ։

Այս հարցը աւելի հրատապ կը դառնայ յատկապէս սփիւռքի պարագային ։ Սփիւռքը մէկ ու ամբողջական աշխարհագրական տարածք մը չէ։ Ան ցրուած ցանց մըն է։ Եւ ցանց մը կարելի չէ ղեկավարել, զարգացնել կամ համախմբել, եթէ անոր մասին տեղեկութիւն չունինք։ Աւանդական սփիւռքը երկար ժամանակ հիմնուած էր աշխարհագրական մօտիկութեան վրայ՝ թաղամասի, եկեղեցւոյ, դպրոցի կամ ակումբի շուրջ։ Սակայն թուային դարաշրջանին, այդ սահմանները աստիճանաբար կ’անհետանան։ Այսօր համայնքային կեանքը այլեւս միայն ֆիզիքական տարածքի մէջ չի կառուցուիր։ Ահա թէ ինչու տուեալները կրնան հիմք ծառայել նոր տեսակի համայնքներու ստեղծման։ Ճիշդ տեղեկութիւններու օգնութեամբ կարելի է ստեղծել մասնագիտական, գիտական, մշակութային եւ երիտասարդական համաշխարհային ցանցեր, որոնք կը միացնեն տարբեր երկիրներու մէջ ապրող հայերը՝ անկախ հեռաւորութենէն։

Պատկերացուցէք աշխարհի հայ տնտեսագէտներու, ճարտարագէտներու, տեղեկատուական արհեստագիտութեան մասնագէտներու, գիտնականներու կամ արեւմտահայերէնով հետաքրքրուած երիտասարդներու համաշխարհային ցանց մը։ Այսպիսի ցանցային համայնքներ կրնան ստեղծել համագործակցութեան, գիտելիքի փոխանակման եւ ազգային ներգրաւուածութեան նոր ձեւեր։ Սակայն նման ցանցեր կառուցելու համար նախ պէտք է գիտնանք, թէ ո՞ւր են այդ մարդիկը, ի՞նչ կարողութիւններ ունին եւ ինչպէ՞ս կարելի է զանոնք իրարու կապել։ Այս իմաստով տուեալները միայն տեղեկութիւն չեն։ Անոնք ապագայի համայնքներուն ենթակառոյցներն են։

Ցանցային համայնքները նաեւ այլ կարեւոր դեր մը կրնան կատարել։ Անոնք կրնան կապի մէջ պահել այն հայերը, որոնք կ’ապրին փոքր կամ ուծացման վտանգի տակ գտնուող գաղութներու մէջ։ Անհատ մը, որ ֆիզիքապէս հեռու է հայկական միջավայրէ, կրնայ թուային հարթակներու միջոցով զգալ, որ կը պատկանի աւելի լայն հաւաքականութեան մը։ Այսպիսով, տուեալները կը դառնան կամուրջ՝ անցեալի ժառանգութեան եւ ապագայի տեսլականին միջեւ։

Հետեւաբար, համայնքային տուեալներու հաւաքագրումը պէտք չէ դիտուի որպէս վարչական կամ ակադեմական զբաղում։ Ան ազգային կարեւորութիւն ունեցող նախաձեռնութիւն մըն է։

Տուեալներ ունենալ կը նշանակէ ունենալ համարձակութիւն՝ ընդունելու մեր տկարութիւնները եւ ճշդելու մեր առաւելութիւնները։ Որովհետեւ ապագան կը պատկանի ոչ միայն անոնց, որոնք մեծ տեսիլք ունին, այլ նաեւ անոնց, որոնք ճիշդ տեղեկութիւն ունին։ Եւ թերեւս սփիւռքահայութեան համար մեր ժամանակներու ամենէն կարեւոր հարցումներէն մէկը հետեւեալն է․

Ինչպէ՞ս կրնանք ծրագրել մեր ապագան, երբ տակաւին պարզ պատկերացում չունինք մեր ներկայ իրավիճակին մասին։

 

Սփիւռքահայ իրականութեան մէջ «համայնք» բառը գրեթէ սրբազան հնչեղութիւն ունի։ Մենք առանց վարանելու կ’արտասանենք զայն, երբ կը խօսինք դպրոցներու, միութիւններու, եկեղեցիներու, ակումբներու կամ թաղամասերու մասին։ «Համայնքը պիտի կազմակերպէ», «համայնքը պիտի օգնէ», «համայնքը պիտի պահպանէ», «համայնքին համար», «համայնքին շահը»։ Այս բառը տարիներ շարունակ մեզի համար ոչ միայն կառոյց, այլ ապահովութիւն, պատկանելիութիւն եւ գոյատեւում նշանակած է։

Բայց այսօր անհրաժեշտ է դժուար հարց մը տալ. արդեօք հայ համայնքը տակաւին կենդանի իրականութի՞ւն մըն է, թէ՞ աստիճանաբար վերածուած է խորհրդանշական պատրանքի։

Ժամանակ մը համայնքը բնական երեւոյթ էր։ Անիկա կը կազմուէր նոյն թաղամասերուն մէջ ապրող, նոյն եկեղեցին յաճախող, նոյն դպրոցը գացող, նոյն լեզուն խօսող եւ նոյն պատմական յիշողութիւնը կիսող մարդոցմով։ Համայնքը պարզապէս կազմակերպութիւններու ամբողջութիւն չէր. ան առօրեայ կեանքի հիւսուածքն էր։

Այսօր այդ պայմանները զգալիօրէն փոխուած են։

Սփիւռքի նոր սերունդները բազմալեզու եւ բազմամշակութային միջավայրերու մէջ կը մեծնան։ Հայ դպրոցը այլեւս անկախ իրականութիւն չէ։ Թաղամասերը կորսնցուցած են իրենց նախկին համախմբուածութիւնը։ Շատերու համար հայկականութիւնը դարձած է մասնակի ինքնութիւն մը՝ սահմանափակուած շաբաթավերջի, տօնական կամ յիշատակի առիթներով։

Այս պայմաններուն մէջ «համայնք» բառը երբեմն աւելի շատ կը շարունակէ գոյատեւել լեզուին, քան իրական կեանքին մէջ։

Աւելին, հայկական հաստատութիւնները շատ անգամ սկսած են իրենք զիրենք պահպանելու համար գոյութիւն ունենալ, ոչ թէ անպայման մարդոց հիմնական կարիքներուն ծառայելու։ Ժողովո՞ւրդը պիտի ծառայէ հաստատութեան, թէ՞ հաստատութիւնը՝ ժողովուրդին։ Այս հարցը սփիւռքեան իրականութեան ամենէն զգայուն հարցերէն մէկն է։

Բազմաթիւ երիտասարդներ այսօր հայկական կառոյցներուն նկատմամբ օտարացում կը զգան։ Ոմանք զանոնք կը նկատեն փակ շրջանակներ, մաշած լեզուով խօսող համակարգեր կամ անցեալի յիշողութեան մէջ սառած միջավայրեր։ Անոնք հայկականութեան մէջ երբեմն աւելի շատ պարտականութիւն կը տեսնեն, քան կենդանի փորձառութիւն։

Բայց միաժամանակ, նոյն այդ երիտասարդները ամբողջովին կտրուած չեն իրենց ինքնութենէն։ Անոնք տակաւին կը փնտռեն պատկանելիութիւն, մշակութային խորք, լեզուական կապ եւ պատմական իմաստ։ Պարզապէս անոնք այլեւս չեն ընդունիր ժառանգութիւնը առանց հարցադրումներու։

Ճգնաժամը թերեւս հայկականութեան մէջ չէ, այլ «համայնք» կոչուած հասկացողութեան հին ձեւին մէջ։

Նոր սերունդը հաւանօրէն կը գտնուի անցումային հանգրուանի մը մէջ, ուր համայնքը այլեւս չի կրնար հիմնուիլ միայն աշխարհագրական մօտիկութեան, կուսակցական կառոյցներու կամ պատմական վախերու վրայ։ Թուային աշխարհը, շարժուն կեանքը եւ նոր ինքնութիւնները կը պահանջեն աւելի ճկուն, աւելի բաց եւ աւելի մտածող համայնքային ձեւեր։

Հակառակ այս բոլորին, «համայնք» հասկացողութիւնը տակաւին ամբողջովին մեռած չէ։ Մարդը բնազդաբար կը փնտռէ կապ, ճանաչում եւ հաւաքական իմաստ։ Սակայն եթէ այդ կապը պիտի վերապրի, ան պէտք է փոխանցուի նոր սերունդներուն։ Հոս է, որ կը ծագի այն հարցումը՝ որմէ կարելի չէ խուսափիլ․ ո՞վ պիտի ժառանգէ մեր համայնքները։ Եթէ նոր սերունդները չզգան, որ համայնքը նաեւ իրե՛նց տունն է, իրե՛նց ձայնն ու իրե՛նց ապագան, ապա ոչ մէկ հաստատութիւն, որքան ալ հարուստ կամ կազմակերպուած ըլլայ, կրնայ ապահովել իր շարունակականութիւնը։ Համայնքներու ճակատագիրը ի վերջոյ շէնքերու կամ կանոնագրութիւններու մէջ չէ, այլ այն երիտասարդներուն ձեռքն է, որոնք պիտի որոշեն՝ մնա՞լ, մասնակցի՞լ՝ հաւաքական կեանքի նո՛ր ձեւեր ստեղծելով։

Որովհետեւ երբ համայնքը կը դադրի ապրուած իրականութիւն ըլլալէ եւ կը վերածուի միայն կարգախօսի, ան կամաց-կամաց կը դառնայ պատրանք։

Իսկ պատրանքներով երկար ժամանակ ժողովուրդ մը պահել հնարաւոր չէ։

Նստած առջեւը մութին՝ ես կը փնտռեմ ներքնապէս
Բոլոր բաները մեկնած կամ արտաքսուած այս տեղէն.
Ու ես դարձեալ կ’աղօթեմ խոցուած սրտիս խորունկէն,
Ու յորդորանքըս խոնարհ ես կ’առաքեմ դէպի ձեզ:

Բացէ՛ք դռներն երկնքին, որ մտանեմ դէպի ներս
Լուսամուտէն այդ գաղտուկ, որ կը ծագի ակունքէն
Ու կը տանի դէպ՚ Անդին՝ բարձրանալով սանդուխքէն
Հիւսուած վարսքով նրբական հըրեշտակաց գեղատես:

Թոյլատրեցէք որ պագնեմ ձեռները ձեր սրբազան,
Որ օծանուի իմ հոգին ձեր շնորհքով բուժարար,
Ու դարմանուի վերջապէս իմ տառապանքն հոգեկան:

Յոյսի նշոյլն իմ վերջին դռան սեմին է կանգնած,
Որը պատուար մ’է կարծես՝ ծառցած աչքիս իմ դիմաց,
Որ պիտ’ բացուի անկասկած, երբ որ գոցուին մշտաբար:

Գէորգ Տանայեան

Գաղտնիք չէ, որ պատմութեան ընթացքին մարդիկ երբե՛ք այսքան տեղեկութիւն եւ տեղեկութեան հասանելիութիւն չեն ունեցած, որքա՛ն այսօր։ Սակայն նոյն պատմութիւնը եւ մարդիկ թերեւս երբե՛ք այսքան ալ չեն շփոթած, թէ ո՞ւր է ճշմարտութիւնը. թէ ո՞ր տեղեկութիւնը կամ լուրը իրա՛ւ է, եւ ո՞ր մէկը՝ սո՛ւտ։

Ամէն օր, հարիւրաւոր եւ նոյնիսկ հազարաւոր լուրեր, տեսանիւթեր, մեկնաբանութիւններ եւ կարծիքներ կը հասնին մեզի։ Սեղմում մը բաւարար է, որ քանի մը վայրկեանի ընթացքին տեղեկանանք աշխարհի միւս ծայրը տեղի ունեցած դէպքի մը մասին։ Առաջին հայեացքով, այս երեւոյթը կրնայ մարդկային յառաջդիմութեան մեծ նուաճում մը թուիլ։ Սակայն շատ անգամ զգայացունց կամ գայթակղեցուցիչ լուր մը աւելի արագ կը տարածուի, քան ճշգրիտ տեղեկութիւնը։ Ուստի զգո՛յշ. արդեօք մեր տեսածն ու լսածը ճի՞շդ է։

Այսօր տեղեկատուութիւնը այլեւս միայն գիտելիք փոխանցելու միջոց չէ․ ան դարձած է ազդեցութեան եւ երբեմն ալ ուղեղալուացի գործիք մը։ Ընկերային ցանցերու մէջ լուրը շատ անգամ կը տարածուի ոչ թէ իր ճշգրտութեան, այլ ցնցիչ ըլլալուն շնորհիւ։ Ամենէն կրքոտ, ամենէն սարսափելի կամ ամենէն ցնցող տեղեկութիւնը յաճախ աւելի արագ կը շրջի, քան ամենէն ճշգրիտը։

Հետեւաբար, կեղծ լուրերը դարձած են մեր ժամանակներու ամենէն լուրջ մարտահրաւէրներէն մէկը։ Անոնք միայն սխալ տեղեկութիւններ չեն փոխանցեր․ կեղծ լուրերը յաճախ կը կառուցեն ամբողջական պատկերացումներ, կը ձեւաւորեն քաղաքական համոզումներ, կը հրահրեն հասարակական լարուածութիւններ եւ երբեմն նոյնիսկ կը խաղան ժողովուրդներու ճակատագրին հետ։

Խնդիրը միայն կեղծ լուրերու գոյութիւնը չէ։ Կեղծ լուրեր միշտ ալ գոյութիւն ունեցած են։ Նորութիւնը այն է, որ քանի մը ժամուան մէջ, անոնք կրնան հասնիլ միլիոնաւոր մարդոց։ Ահա թէ ինչո՛ւ քննական մտածողութիւնը դարձած է ժամանակակից մարդուն ամենէն կարեւոր կարողութիւններէն մէկը։

Քննական մտածողութիւն ըսելով՝ չենք հասկնար ամէն ինչ մերժելու կամ ամէն ինչի նկատմամբ կասկածամիտ վերաբերում ունենալու սովորութիւնը։ Ընդհակառակը, քննական մտածողութիւնը հարցումներ տալու արուեստն է․ ո՞վ կը փոխանցէ այս տեղեկութիւնը, ի՞նչ աղբիւրէ կը բխի անիկա, կա՞ն այլ աղբիւրներ, որոնք նոյնը կը հաստատեն, եւ ի՞նչ շահ կրնայ ունենալ լուրը տարածողը։ Այս հարցումները պարզ կը թուին, բայց անոնք շատ անգամ կ’որոշեն սահմանը ճշմարտութեան եւ մոլորութեան միջեւ։

Այս խնդիրը աւելի հրատապ կը դառնայ մասնաւորաբար երիտասարդ սերունդին համար, որովհետեւ անոնք իրենց առօրեային մեծ մասը կ’անցընեն թուային աշխարհին մէջ, ուր տեղեկութիւնները անվերջ կը հոսին, բայց անոնց առատութիւնը ինքնաբերաբար իմաստութիւն չի ստեղծեր, այլ երբեմն, ընդհակառակը, կը դժուարացնէ ճշմարտութիւնը գտնելու աշխատանքը։

Գիրք կարդալը, տարբեր կարծիքներ ուսումնասիրելը, մէկէ աւելի աղբիւրներու դիմելը եւ փաստերը զգացումներէ ու համոզումներէ անջատելու վարժութիւնը այսօր ոչ միայն կրթական, այլեւ քաղաքացիական պարտաւորութիւններ դարձած են։

Ժողովրդավարութիւնը, ազատութիւնը եւ հանրային առողջ կեանքը չեն կրնար գոյատեւել այնպիսի հասարակութեան մը մէջ, ուր մարդիկ դադրած են մտածելէ եւ սկսած են միայն արձագանգել եւ թութակի պէս կրկնել։

Այս պատճառով, մեր ժամանակներու հիմնական հարցումը թերեւս այն չէ, թէ որքան տեղեկութիւն ունինք, այլ՝ որքանո՞վ կրնանք ճշմարտութիւնը տարբերել աղմուկէն, սուտէն եւ ուղեղալուացի փորձէն։

Որովհետեւ կեղծ լուրերու դարաշրջանին, գիտելիքը այլեւս բաւարար չէ։ Անհրաժեշտ է նաեւ դատողութիւն, առո՛ղջ դատողութիւն։

Իսկ դատողութիւնը կը սկսի այն պահուն, երբ մարդ կը համարձակի հարցադրել, կասկածիլ եւ մտածել։

Միշտ վտանգ կայ հայկական յիշողութեան մասին իրերու, հիւսուածեղէններու, ժանեակագործութեան կամ ժառանգուած բեկորներու ընդմէջէն գրելուն մէջ: Ընթացքը դիւրաբարկրնայ հայրենատենչական, գեղագիտականացած եւ գրեթէ սառած դառնալ ինքնին կորուստիգեղեցկութեան մէջ: Տեպորահ Վալոմայի եւ Էլիզ Եուսուֆեանի վերջերս մեկնարկած Armenian Needlelace Initiative-ը (Հայկական ասեղնագործութիւն նախաձեռնութիւն – https://www.armenianneedlelace.org/home) ժանեակագործութեան լոկ թուային արխիւ մը չէ, այլ կենսունակ արխիւային տարածք մըն է, ուր հիւսուածքներ, լուսանկարներ, բանաւոր պատմութիւններ, քերթուածներ եւ ընտանեկան պատումներ կը շարունակեն խօսիլ սերունդներու միջով։ Ծրագրին հանդիպիլս ինծի վերադարձուց զրոյցի մը, որ տարի մը առաջ պատիւը ունեցած էի վարելու Պոլսոյ մէջ՝ «Ancestral Journeys: Reflections on Land and Belonging» («Նախնիներու ճանապարհորդութիւններ. խորհրդածութիւններ հողի եւ պատկանելիութեան մասին» https://hrantdink.org/en/announcements/4565-ancestral-journeys-ondemand-deborah-valoma) զրուցաշարի ծիրին մէջ։ Ձեռնարկին ընթացքին, Տեպորահ Վալոմա խօսեցաւ Խարբերդի տարածքին իր նախնիներու գիւղերը վերադառնալուն եւ իր մեծ մօր հիւսքերու արխիւներուն մէջ ներկառուցուած պատմութիւնները լսելուն մասին։ Զիս ամենաշատ տպաւորեց ժառանգութեան նկատմամբ անոր աշխատանքի մօտեցումը։ Ան անցեալը չի գեղագիտացներ։ Ականջ կը դնէ անոր։ Հանդարտօրէն, համբերատար, թելի, հպումի, կրկնութեան եւ վերադարձի միջոցով։

Զրոյցի ընթացքին, Վալոմա նկարագրեց, թէ ինչպէս միջգիտակարգային գեղարուեստական ճանապարհորդութիւն մը զինք տարաւ Խարբերդի իր նախնիներուն գիւղերը եւ դէպի մեծ մօր հիւսքերու արխիւներուն շարամանուած թաքնուած պատումները։ Զիս մեծապէս տպաւորողը ոչ միայն անոր աշխատանքին արխիւային հարստութիւնն է, այլ նաեւ ժառանգութեան հետ իր հանդիպման մարմնաւորուած յատկութիւնը։ Ան նկարագրեց իր մեծ մօր ծննդավայրը այցելութեան ժամանակ ունեցած տեղն ու տեղը նստելու մղումի պահը։ Գրեթէ բնազդաբար, ան իր պայուսակէն հանած է կեռաժանեակը (crochet) եւ սկսած աշխատելու։ Այս շարժմունքին մէջ որեւէ բեմադրութիւն չկար։ Ոչ մէկ յայտարարութիւն։ Միայն շարժող ձեռքեր։ Սերունդներու միջեւ ծաւալող լուռ զրոյց մը։ Այդ պահուն, հողը ինքնին կարծես յիշողութիւն կը պարունակէր։ Իր մեծ մայրը՝ Եղիսաբէթ, բացակայ էր, շատոնց չկար, բայց տարօրինակ կերպով ան ներկայ էր շարժմունքի, կշիռի, կրկնութեան եւ հպումի միջոցով։ 

Մեր զրոյցին ընթացքին, աւելի ուշ, Տեպորահ ընդգծեց արձագանգող քան՝ հակազդեցիկ ստեղծագործութեան կարեւորութիւնը։ Ստեղծագործել ոչ թէ անմիջապէս ինքնին հոգեխոցի ցնցումէն, այլ աւելի հանգիստ յարաբերութենէն՝ դէպի ներկայ, շարունակականութիւն եւ վերադարձ։ Կը յիշեմ, որ աւելի ուշ իրեն հարցուցի, թէ ինչպիսի կտոր մը դուրս եկաւ կեռաժանեակի հիւսքէն. ան մեղմիւ ծիծաղեցաւ ու պատասխանեց՝ «Ոհ, պարզապէս խառնիճաղանճ մը»։ Այնուամենայնիւ, թերեւս այդ է ճիշդ նպատակը. ոչ թէ վարպետութիւն. ոչ թէ կատարելագործութիւն. այլ մարմնաւորուած կապ. ձեռք մը, որ կ՚արձագանգէ նախքան լեզուն լիովին հասնի։ 

Այս զգայնութիւնը աննկատաբար կը հոսի «Հայկական ասեղնագործութեան նախաձեռնութեան» ամբողջ ընթացքին։ Արխիւը ժանեակագործութիւնը չի դիտեր իբրեւ լոկ զարդ, այլ իբրեւ տարրերային հաղորդիչ՝ տեղահանութեան, աշխատանքի, գաղթի, սուգի եւ վերապրումի։ Լուսանկարներ, գրութիւններ, ընտանեկան պատումներ, ժանեակագործութեան նախշեր, բանաւոր պատմութիւններ եւ բանաստեղծութիւն գոյութիւն ունին կողք կողքի՝ թոյլ տալով, որ հայկական աստեղնագործութիւնը ի յայտ գայ ոչ միայն որպէս արհեստ, այլեւ որպէս ապրուած պատմութիւն։ 

Արխիւէն մէկ պատմութիւն սրտիս մէջ մնաց։ Վալոմա կը պատմէ մեծ մօր մայրատախտակ սնտուկին մէջ հայկական ասեղնագործութեամբ զարդարուած եւ զգուշութեամբ թաշկինակի մէջ փաթթուած բամպակէ երեք օձիքներ գտնելը։ Օձիքներուն միացուած էր երկտող մը, որ կ՚ըսէ, թէ անոնք զարմուհի Սաթենիկը ղկրած էր Խարբերդէն՝ տեղահանութենէն եւ Հալէպի աքսորի ճամբուն վրայ զոհուելէն քիչ մը առաջ։ Տարիներ անց, չորրորդ օձիք մը մէջտեղ ելաւ, որուն վրայ մատիտով գրուած էր՝ «Սառային կը պատկանի»։

Նման փոքրիկ իրեր։ Սակայն ամբողջ աշխարհներ կը գոյատեւեն անոնց մէջ։ Սաթենիկին ձեռքերը դպած էին այն թելերուն նախքան մահը։ Տասնամեակներ ետք, Տեպորահ կը դպչի նոյն հիւսքին։ Հիւսուածքը կը դառնայ հանդիպման վայր։ Նիւթը կը դառնայ վկայ։

Արխիւի կողքին, բանաստեղծութիւնը կ՚ուղեկցի այս բեկորներուն։ Կարծես ծրագրին ոգին Էլիզ Եուսուֆեանի «Let the Candle Keep Burning» (Թող մոմերը շարունակեն այրիլ) քերթուածին վերջին տունին մէջ կ՚իյնայ։ 

Թելը քաշէ եւ պիտի երգէ,
Կտրուկ ճամբաներ չկան ստեղծագործական պահ տանող,
Թող իր բոլոր լոյսերն ու շուքերը պարեն,
Ճամբադ լուսաւորուի փոքրիկ, մինակ մոմով։
Պարարտ հողի իւրաքանչիւր քայլ,
Ոչ աւելի, ոչ պակաս։

Ասոնք տրէզի մասին բանաստեղծութիւններ չեն պարզապէս։ Անոնք սերունդէ սերունդ փոխանցման մասին բանաստեղծութիւններ են՝ շարժումի, հպումի եւ ստեղծագործութեան միջոցով փոխանցուող դիւրաբեկ շարունակականութեան։ 

Խզումի եւ տեղահանութեամբ ձեւաւորուած շատ մը լռեցուած տուներու մէջ, յաճախ կիներն են բեկորները հաւաքողները, անաւարտ պատումները շալկողները եւ ընդհատուած պատմութիւնները իրարու հիւսողները։ Գործը բնաւ լիովին չ՚աւարտիր։ Թերեւս այդ պատճառով ասեղնագործութիւնը հզօր փոխաբերութիւն կը դառնայ հոս։ հիւսք առ հիւսք, յիշատակը շարժման մէջ կը մնայ։ 

«Հայկական ասեղնագործութիւն նախաձեռնութիւն»-ը յատուկ ուշադրութեան կը կարօտի։ Արագօրէն թերթելու կայքէջ մը չէ ան։ Այցելուն ոչ միայն հիւսքերու արխիւ մը մուտք կը գործէ, այլեւ՝ տարածք մը, ուր օձիքներ, կարեր, երկտողեր, լուսանկարներ, բանաստեղծութիւններ եւ ընտանեկան պատմութիւններ կը շարունակեն խօսիլ սերունդներու միջոց։ Հիւսելու եւ պահպանելու այս նուրբ գործին մէջ կարգ մը անցեալներ անաւարտ կը մնան, բայց եւ այնպէս կը մնան կարող կառչելու, դպչուելու եւ խնամքով յառաջ երթալու։ 

Այլին Վարդանեան

Թարգմանեց Արազ Գոճայեան

 (Սոյն յօդուածը լոյս տեսած է 14 Մայիս 2026-ին, Պոլսոյ «Ակօս»-ի մէջ, Բարռեսիա Գոլէքթիվի երկշաբաթեայ «Բարռեսիաբար» սիւնակին մէջ)

 Parrhesia Collective-ը կանանց միջազգային խումբ մըն է, որ բաղկացած է արուեստագէտներէ, ակադեմիկոսներէ եւ աքթիվիստներէ, որոնք կ՚աշխատին լուսանկարչութեան, պարի, շարժանկարի, ընկերաբանութեան, գրականութեան և պատմութեան ոլորտներու մէջ, եւ իր գործունէութիւնը կ՚իրականցնէ ընկերային ցանցերու միջոցով։

Կար ժամանակ, երբ տուն մը մտնելուդ պէս, աչքերդ բնազդաբար կը փնտռէին գրադարանը։ Անիկա տան ձեւաւորման պարզ մէկ մասը չէր, այլ՝ անոր բնակիչներուն մտաւոր աշխարհի հայելին։ Գիրքերու շարքերը, անոնց մաշած կողքերը, էջերու մէջ պահուած թղթիկները կը պատմէին մարդոց նախասիրութիւններուն, հետաքրքրութիւններուն եւ մտահոգութիւններուն մասին։ Գրադարանը տան յիշողութիւնն էր։

Այսօր, այդ տեսարանը սկսած է հազուադէպ դառնալ։

Գրադարաններու տեղը գրաւած են պատկերասփիւռները, խելախօսները եւ թուային այլ սարքեր։ Շատեր նոյնիսկ չեն ուզեր գրադարանները իբրեւ զարդարանք ու յարդարանք պահել, իսկ գիրքերը «տեղ գրաւող» եւ «անպէտք» առարկաներ կը նկատուին: Եւ յաճախ կը լսենք. «մեր տան գիրքերը պիտի թափենք, գիտէք մէկը կրնա՞յ վերցնել զանոնք»: Բարեբախտաբար՝ դեռ կա՛ն: Մենք կ’ապրինք աննախադէպ ժամանակաշրջանի մը մէջ, ուր օրական աւելի շատ տեղեկութիւն կը ստանանք, քան նախորդ սերունդները երբեմն ամբողջ ամիսներու ընթացքին։ Սակայն, տեղեկատուական այս առատութեան զուգահեռ, արձանագրուած է տարօրինակ երեւոյթ մը․ մարդիկ հետզհետէ աւելի քիչ գիրք կը կարդան, դժուարութիւն ունին երկար ժամանակ կեդրոնանալու եւ աւելի ու աւելի կը հեռանան խորքային ընթերցումէ։ Մակերեսայնութիւնը դարձած է տիրական:

Արդեօք այս կը նշանակէ՞, որ գիրքը կորսնցուցած է իր արժէքն ու իմաստը։ Պատասխանը այդքան ալ պարզ չէ։

Նախ պէտք է հասկնալ, թէ ինչո՛ւ մեր ուշադրութիւնը եւ կեդրոնացումը այսքան ցրուած են։ Ընկերային ցանցերու եւ թուային հարթակներու տրամաբանութիւնը հիմնուած է արագութեան վրայ։ Տեղեկութիւնը կը հասնի կարճ տեսագրութիւններու, արագ պատկերներու եւ քանի մը տողի մէջ ամփոփուած կարծիքներու ձեւով։ Մենք սորված ենք անմիջապէս արձագանգել, բայց երկար մտածել՝ սկսած ենք դժուարանալ։ Ուղեղը կամաց-կամաց սկսած է վարժուիլ մակերեսայինին։ Մարդը այսօր շատ տեղեկութիւն ունի, բայց զրկուած է զանոնք իրարու միացնող եւ կողմնորոշող ներքին դատողութենէն։ Ան հազարաւոր մանրամասնութիւններ գիտէ, բայց դժուարութիւն ունի ամբողջական պատկեր մը կազմելու։ Հետեւաբար, գիրք չկարդալը պարզապէս մշակութային սովորութեան մը կորուստ չէ։ Անիկա քննական եւ համադրական մտածողութեան նահանջի մէկ դրսեւորումն է։

Հոս է թերեւս ժամանակակից աշխարհի մեծ հակասութիւնը։ Մինչ մեր շուրջը ամէն ինչ արագացած է, գիրքը տակաւին համբերութիւն կը պահանջէ։ Մինչ ընկերային ցանցերը մեզի քանի մը վայրկեանէն նոր նիւթի անցնիլ կը սորվեցնեն, գիրքը մեզ կը հրաւիրէ երկար մնալու նոյն գաղափարին հետ։ Մինչ թուային աշխարհը կը վարձատրէ արագ արձագանգը, գիրքը խորհրդածութիւն կը քաջալերէ։ Անոր համար ալ գիրքը երբե՛ք միայն տեղեկութիւն փոխանցող միջոց չէ եղած։ Տեղեկութիւն կարելի է ստանալ նաեւ յօդուածէ, տեսանիւթէ կամ արուեստական իմացականութենէն։ Բայց գիրքին արժէքը երբե՛ք տեղեկութեան մէջ չէ եղած։ Թէեւ փաստերն ու գիտելիքը կարեւոր են, սակայն անոնք մակերեսային են՝ համեմատած այն խորունկ իմաստին, որ ծնունդ կ’առնէ ընթերցանութեան ընթացքին։ Գիրքի մը իմաստը միայն էջերուն վրայ գրուած բառերուն մէջ չէ, այլ անոր հետ մտերմանալու, անոր շուրջ խորհրդածելու, հարցադրելու եւ մեկնաբանելու գործընթացին մէջ։ Այդ կենդանի հաղորդակցութեան մէջ է, որ նոր գաղափարներ կը ծագին, զգացումներ կ’արթննան եւ նոր հորիզոններ կը ձեւաւորուին։ Այլ խօսքով, գիրքին իսկական էութիւնը կը գտնուի ընթերցանութեան հոլովոյթին մէջ, ուստի ընթերցելու փորձառութիւնը շատ աւելի խոր ու նշանակալից է, քան փաստերու պարզ ամբարումը։

Տակաւին, գիրք կարդալը մտային վարժանք է, երկխօսութիւն մըն է հեղինակին հետ։ Ընթերցողը քայլ առ քայլ կը կառուցէ գաղափարներ, կը կասկածի, կը բաղդատէ, կը վերլուծէ եւ կը մտածէ։ Գիրքը մեզի կը սորվեցնէ նաեւ սպասել ու դադար առնել։ Անիկա լռութեան տարածք մըն է աղմկոտ աշխարհի մը մէջ։

Պատահական չէ, որ մեծ քաղաքակրթութիւնները իրենց յիշողութիւնը պահած են գիրքերու միջոցով։ Մեր պարագային՝ աւելի՛ եւս։ Հայ ժողովուրդի պատմութիւնը կարելի չէ պատկերացնել առանց ձեռագիր մատեաններու, տպարաններու, դպրոցներու եւ գրականութեան։ Դարեր շարունակ, երբ պետականութիւնը բացակայ եղած է, գիրքը դարձած է ինքնութեան պահապանը։ Ան փոխանցած է լեզուն, յիշողութիւնը, արժէքները եւ պատկանելիութեան զգացումը։ Հետեւաբար, գիրքին հետ մեր մտերմութեան հարցը միայն ընթերցասիրութեան հարց չէ։ Ան մշակութային շարունակականութեան, ազգային յիշողութեան եւ հաւաքական մտածողութեան խնդիր է։

Սակայն, պատմութիւնը մեզի կը սորվեցնէ նաեւ, թէ ամէն անգամ, երբ մարդիկ զգացած են մակերեսայնութեան կապանքները, դարձեալ վերադարձած են գիրքին։ Որովհետեւ կան հարցումներ, որոնց պատասխանները կարելի չէ գտնել քանի մը վայրկեան տեւող տեսանիւթի մը մէջ։ Կան փորձառութիւններ, որոնք միայն գիրքը կրնայ փոխանցել։ Կան նաեւ այնպիսի ներքին ճամբորդութիւններ, որոնց ուղեկիցը տակաւին գիրքն է։

Հետեւաբար, գիրքը ոչ թէ կորսնցուցած է իր իմաստը, այլ ընդհակառակը՝ անոր նշանակութիւնը այսօր աւելի գոյութենական դարձած է։ Մեր օրերուն գիրք կարդալը որոշ իմաստով յեղափոխական արարք է։ Անիկա կը նշանակէ ըմբոստանալ տեղեկատուական աղմուկին դէմ, եւ մերժել այն մշակոյթը, որ մարդը կը վերածէ միայն արագ արձագանգող եւ պատրաստի կարծիքներ սպառող էակի մը։

Հայ իրականութեան եւ սփիւռքեան կեանքի մէջ, այս հարցը կրկնակի կարեւորութիւն ունի։ Մեր գոյատեւումը դարեր շարունակ հիմնուած է լեզուի, գիրի, գրականութեան եւ մշակոյթի վրայ։ Եթէ մեր ընթերցումը սահմանափակուի միայն կարճ գրառումներով, մակերեսային տեղեկութիւններով եւ ակնթարթային արձագանգներով, ապա լեզուն, մշակոյթը եւ ազգային ինքնութիւնը դժուար թէ պահպանել կարենան իրենց խորքը։ Այդ պարագային վտանգուած չէ միայն ընթերցանութեան սովորութիւնը, այլ նաեւ մեր հաւաքական մտածողութիւնը՝ մանաւանդ անոր ստեղծագործ նկարագիրը:

Խորքին մէջ, գիրքը չէ, որ կորսնցուցած է իր նշանակութիւնը․ մենք ենք, որ աստիճանաբար կը կորսնցնենք զայն տեսնելու եւ արժեւորելու մեր կարողութիւնը։ Անոր իմաստութեան հետ իսկապէս հաղորդակցելու եւ ներքին աճ մը ապրելու համար, մարդ երբեմն պէտք ունի հեռացնելու մակերեսայնութեան մշուշը եւ դարձեալ գիրք մը բանալու։ Որովհետեւ ճշմարիտ խորաթափանցութիւնը յանկարծակի չի ծնիր, այլ՝ այն հանդարտ լռութեան մէջ, զոր միայն մտածումով դարձուած էջերը կրնան ստեղծել։ Հոն է, որ խիղճը կը զարթնի եւ միտքը կը պայծառանայ։

Ահա թէ ինչու, թերեւս ճիշդ հարցումը այն չէ, թէ գիրքը կորսնցուցա՞ծ է իր տեղը։ Ան տակաւին հոն է՝ դարակին վրայ, գրադարանին մէջ կամ թուային տարբերակով մեր սարքերուն մէջ։ Հիմնական մարտահրաւէրը մեր ժամանակներուն հետեւեալն է․ արդեօ՞ք մենք տակաւին պատրաստ ենք պահ մը կանգ առնելու, լռելու եւ գիրքին հետ երկխօսութեան մէջ մտնելու, թէ՞ վերջնականապէս հեռացած ենք անկէ՝ զայն զրկելով մեր կեանքի հիմնական յենարանը ըլլալու հանգամանքէն։

 

Բարե՛ւ, Մե՛ծդ,

Կը դեգերիմ աշունաբոյր խոհական անդաստանիդ մէջ անծայր,
          ծալքերուն մէջ թագնուած, ես կ’որոնեմ թախծախիտ
                    աշխարհներդ հրաբորբ,
          որոնք ալեակ առ ալեակ կեաքնիդ ափը կ’ափլեզեն
          կը տարածուին կազմելով երկնակամարը խոհերուդ
          գերզգայուն զեփիւռներու համբոյրով․․․

Դալուկ շունչը աշունիդ երանգներու իր բոյրով
          խորհուրդներու տարափով կեանքի պահերն կ’օրհներգէ․․․
Առանձնութեան խոհերդ կը շշնջան՝
          «Արածներիդ համար երբեք չես ասելու ախ ու ափսոս,-
          Չարածներիդ համար պիտի ասես ափսո՜ս, հազա՜ր ափսոս»:

Իրա՞ւ․․․ Տէրեա՛ն․․․

Հոգիներու վեհ նրբակերտ, խօսքի վարպետ,
          իրա՞ւ կ’ըսես․․․

Երանի՜ քեզ․․․

Երանի՜ քեզ, մե՜ծ բանաստեղծ,
          որ կը յուզուիս «չարածներդ» ափսոսալով․․․
«Չարածնե՜րդ»՝․․․
          Չկատարուած, կեանքին չեկած,
                    անորոշի փոշիին մէջ լուռ կորսուած․․․

Կը ներես զիս, վարպե՛տդ մեծ,
          տարբերելով խոհէն քու լուրջ:

Ես կ’ափսոսամ․․․ կեանքս կազմող կատարուածի՛ն․․․
Կը թափառիմ ես մթամած
          մութ օրերուս տարափն գրկած,
                    ափսոսանքի հոյլով ծածկուած։

Ես կ’ափսոսա՛մ․․․
Հա՛, կ’ափսոսամ
          կատարուածի՛ն՝ «արածների՛ս»՝
          կեանքս կազմող դրուագներու առկայութեան․․․

Ափսոսանքներս դրօշ պարզած կը հալածեն զիս ամէն օր․․․

«Արածնե՛ր»ս՝․․․ կեանքս կազմող օրերս լուռ, կը տանջե՛ն զիս՝

– Երանի՜ թէ՝ կանաչ ծառը չկտրէի․․․
– Երանի՜ թէ՝ սխալ ճամբայ ես չընտրէի․․․
– Երանի՜ թէ՝ չընէի այն՝ որ արցունքով չողողուէին աչքերն անոր․․․
– Երանի՜ թէ՝ մեղմ խօսէի․․․ հասկցնէի՜․․․
– Երանի՜ թէ՝ ձեռքը ամուր ես բռնէի․․․ եւ ճիշդ ճամբան ես ցուցնէի․․․
– Երանի՜ թէ՝ երանութեան պահեր տայի փոխան ցաւի․․․
– Երանի՜ թէ՝ ես ակամայ երբեք, երբեք վիրաւորանք չգործէի․․․
– Երանի՜ թէ՝ չընէ՛ի այն ինչ որ ըրի․․․
– Երանի՜ թէ․․․

Ափսոսանքնե՜ր, ափոսանքնե՜ր կատարուածի՛ն, Տէրեա՛նդ մեծ․․․

Արարքներս, կեանքս կազմող մութ սիւներ են…
Չարածներս, երկնքի մէջ լոկ կերպար են անորոշի բոյրով ներկուած…

Արարքներս շուրջպար բռնած
          կը հեգնե՛ն զիս․․․ կը հալածեն
                    վերադարձի ճանապարհս լուռ կը փակեն․․․

Երջանի՛կ ես, մե՜ծ բանաստեղծ,
          չկատարուած անորոշը ափսոսալով․․․

Իսկ ես․․․ մա՜րդ եմ, մե՛ծ բանաստեղծ,
          ես մարդասէ՛ր մարդ եմ, վարպե՛տ,
          կեանքի ճամբան իր կորուսած․․․
Ա՜հ, երանի չափսոսայի՛․․․
Չափսոսայի՜․․․

Տէրեա՛ն, գիտե՞ս,
Այս խենթ կեանքի մեծ անիւի
          երկու կողմը մենք ծուարած էակներ ենք։
Դուն կ’ափսոսաս «չարած»երուդ,
Ես կ’ափսոսամ «արած»ներուս․․․

Ինչե՜ր, ինչե՜ր ես կու տայի․․․
          եթէ միայն չափսոսայի
                    զիս կառուցող՝ «արած»ներուս համար դաժան․․․

Ինչե՜ր, ինչե՜ր ես կու տայի եթէ միայն
          «արած»ներս ես ՋՆՋԷ՛Ի
                    եւ․․․ զէրօէ՛ն սկսէի․․․

ՉԱՓՍՈՍԱՅԻ՜․․․
ՉԱՓՍՈՍԱՅԻ՜․․.

ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ
Գրիգորեան տոմար- Օր՝ 9, Ամիս՝ Մայիս, Ամ՝ 2026
Հայկեան տոմար- Օր՝ Հրանդ, Ամիս՝ Մարերի, Յամի՝ ՏՇժԸ (4518)

Այսօր, երբ տեղեկութիւնները աննախադէպ արագութեամբ կը տարածուին, իսկ իմաստալից ու խորքային մտածողութիւնը հետզհետէ կը նահանջէ, «մտաւորական» հասկացողութիւնը աւելի քան երբեք դարձած է մշուշոտ եզր մը։ Ընկերային ցանցերու, լայնօրէն տարածուած համոզումներու եւ հանրային մնայուն լուսարձակներու դարաշրջանին, անհրաժեշտ դարձած է վերադառնալ հիմնական հարցումի մը․ ո՞վ է իսկական մտաւորականը, եւ ի՞նչ պատասխանատուութիւն ունի ան ընկերութեան եւ համայնքին հանդէպ։

Հայ իրականութեան մէջ, այս հարցը առանձնայատուկ կարեւորութիւն ունի, որովհետեւ մեր պատմութեան ընթացքին մտաւորականը միայն գրող, ուսուցիչ կամ մտածող չէ եղած, այլ շատ անգամ յեղափոխական գործիչ ու նաեւ՝ ազգային յիշողութեան, լեզուի եւ մշակոյթի պահապան։ Յատկապէս սփիւռքի պայմաններուն մէջ, հայ մտաւորականութիւնը փորձած է պահպանել մեր ինքնութիւնը, ստեղծել գաղափարական տարածք եւ դիմադրել այլասերումին։ Այս պատճառով ալ, այսօր, երբ հանրային կեանքը աւելի արագ, աղմկոտ եւ մակերեսային դարձած է, մտաւորականի դերին մասին մտածելը պարզ տեսական հարց մը չէ, այլ նաեւ գոյութենական անհրաժեշտութիւն մը։

Մտաւորականը պարզապէս ուսանած ու զարգացած մարդը չէ։ Ան միայն գիրքեր կարդացողը, համալսարանական աստիճան ունեցողը կամ բարդ բառերով խօսողը չէ։ Իրական մտաւորականը այն մարդն է, որ կը փորձէ հասկնալ իր ժամանակը, հարցականի տակ առնել ընդունուած ճշմարտութիւնները եւ բարոյական պատասխանատուութիւն զգալ ընկերութեան ու համայնքին հանդէպ։

Մտաւորականը շատ անգամ անհանգիստ մարդ մըն է։ Ան չի բաւարարուիր պատրաստ պատասխաններով։ Կը կասկածի, կը քննէ, կը համադրէ, կը մտածէ։ Անոր գործը միայն տեղեկութիւն փոխանցելը չէ, այլ նաեւ մտածելու ձեւ ստեղծելը։ Այս պատճառով ալ մտաւորականութիւնը ո՛չ պաշտօն է եւ ո՛չ ալ պարզ ասպարէզ։ Անիկա հոգեկան վիճակ մըն է, հասարակական դիրքորոշում մը եւ որոշ իմաստով՝ առաքելութիւն։

Պատմութեան ընթացքին մտաւորականները տարբեր դերեր ունեցած են։ Ոմանք եղած են իշխանութեան կողքին (որքան շա՛տ են այսօր աշխարհի տարածքին), ուրիշներ՝ իշխանութեան քննադատներ ու անոր դէմ պայքարողներ (երթալով կը պակսին)։ Ոմանք ժողովուրդները առաջնորդած են դէպի աւելի ազատ մտածողութիւն, ուրիշներ՝ գաղափարախօսութիւններու ծառայած (նաեւ փանջունիներ)։ Այս պատճառով, կարծէք «մտաւորական» բառը ինքնին բարոյական երաշխիք մը չէ։ Զարգացած մարդը կրնայ նաեւ վտանգաւոր ըլլալ, եթէ իր գիտելիքը ծառայեցնէ փրոփականտի եւ բռնութեան:

Մեր կարծիքով, իսկական մտաւորականին հիմնական յատկանիշներէն մէկը քննական մտածողութիւնն ու ներքին անկախութիւնն է։ Ան կուրօրէն չի հաւատար ընդունուած գաղափարներուն, չի հանդուրժեր փրոփականտան (պետական թէ կուսակցական) կամ պատրաստի կաղապարները։ Ան հարցականի տակ կ’առնէ նոյնիսկ այն «ճշմարտութիւնները», որոնք հասարակութեան մեծամասնութեան համար անքննելի կը նկատուին։ Անոր միտքը պէտք է ազատ մնայ քաղաքական, կրօնական, տնտեսական կամ ամբոխային ճնշումներէ (մանաւանդ ամբոխային)։

Մտաւորականութիւնը նաեւ բարոյական պատասխանատուութիւն է։ Ֆրանսացի փիլիսոփայ Ժան-Փոլ Սարթր իր A plea for intellectuals (Plaidoyer pour les intellectuels, «Պաշտպանութիւն մտաւորականներուն», 1972) աշխատութեան մէջ մտաւորականը կը նկարագրէ որպէս այն մարդը, որ կը «միջամտէ այն բաներուն, որոնք իրեն չեն վերաբերիր»։ Այսինքն՝ ան չի սահմանափակուիր իր մասնագիտական ոլորտով, այլ կը զգայ պարտաւորութիւնը արձագանգելու անարդարութեան, բռնութեան եւ հանրային կեանքի խնդիրներուն։ Նմանօրինակ միտք մը կը գտնենք նաեւ Էտուարտ Սայիտի գործերուն մէջ։ Իր Representations of the Intellectual («Մտաւորականին ներկայացումները», 1994) դասախօսութիւններուն մէջ, ան կը շեշտէ, որ մտաւորականին հիմնական դերերէն մէկը «ճշմարտութիւնը իշխանութեան դիմաց խօսիլն» է (speaking truth to power)։ Իր «Արեւելաբանութիւն» (*) (Orientalism, 1978) գործին մէջ, Սայիտ ցոյց կու տայ, թէ գիտելիքն ու իշխանութիւնը ինչպէս սերտօրէն կապուած են իրարու, եւ թէ ինչպէս «գիտական» կամ «առարկայական» ներկայացումներ յաճախ կը ծառայեն քաղաքական ու մշակութային տիրակալութեան։ Այս վերլուծութենէն կը բխի նաեւ մտաւորականին պատասխանատուութիւնը՝ քննութեան ենթարկելու տիրող պատկերացումները եւ հարցականի տակ առնելու ընդունուած «ճշմարտութիւնները»։ Այս պատասխանատուութիւնը կը վերաբերի ոչ միայն քաղաքական իշխանութեան, այլ նաեւ կրօնական, տնտեսական, մշակութային եւ նոյնիսկ ամբոխային մտածողութեան ճնշումներուն։

Իսկական մտաւորականը նաեւ իր գիտելիքը չի պահեր փակ շրջանակներու կամ «փղոսկրեայ աշտարակներու» մէջ։ Ան կամուրջ մը կը հանդիսանայ գաղափարներու եւ ընկերութեան միջեւ։ Անոր նպատակը մարդիկը մտածելու մղելն է եւ ո՛չ թէ պարզապէս տեղեկութիւն սպառելը։ Այս իմաստով, մտաւորականը ընկերութեան արթուն խիղճն է։ Անոր արժէքը կը չափուի ոչ թէ իր կարդացած գիրքերուն թիւով, այլ՝ իր սկզբունքներուն հանդէպ ունեցած հաւատարմութեամբ եւ դժուար պահերուն դիրքորոշում որդեգրելու կարողութեամբ։

Հայ իրականութեան մէջ, մտաւորականը նաեւ գոյատեւման նպաստող դեր ունի։ Սփիւռքի, լեզուի, յիշողութեան եւ ինքնութեան պայմաններուն մէջ, հայ մտաւորականը միայն գրող կամ մտածող չէ, այլ նաեւ մշակոյթի պահապան մը։ Ան գրականութիւն, դպրոց, մամուլ եւ գաղափարական տարածք ստեղծելով կը փորձէ պահպանել հաւաքական յիշողութիւնը եւ ազգային ինքնութիւնը։ Անոր հայրենասիրութիւնը, իր առողջ ձեւին մէջ, կուրացնող չէ, այլ՝ սրբագրող եւ կառուցողական։ Ան ցաւ կը զգայ թէ՛ իր հայրենիքի խնդիրներուն, եւ թէ՛ համամարդկային ողբերգութիւններուն համար։

Բայց այսօր մտաւորականի դերը զգալիօրէն փոխուած է։ Ընկերային ցանցերու, արագ տեղեկութեան եւ աղմկալի օրերու այս դարաշրջանին, խորքային մտածողութիւնը սկսած է նահանջել։ Մարդիկ աւելի արագ կարծիքներ կը սպառեն, քան գաղափարներ կը զարգացնեն։ Այս պատճառով ալ, շատեր սկսած են «լուսարձակի տակ գտնուիլը» շփոթել մտաւորականութեան հետ։ Բայց ամէն հանրային դէմք մտաւորական չէ։ Մտաւորականը յաճախ ան է, որ պատրաստ է առանձին մնալու՝ յանուն ճշմարտութեան կամ բարոյական դիրքորոշումի։

 Այս ամբողջ իրականութիւնը նոր փուլ մը թեւակոխած է արուեստական իմացականութեան (ԱԻ-ի) զարգացումով։ Նախապէս, գիտելիքի արտադրութիւնը դանդաղ ընթացք մըն էր՝ հիմնուած տարիներու ուսումնասիրութեան, յիշողութեան եւ փորձառութեան վրայ։ Բայց այսօր ChatGPT-ի եւ Gemini-ի նման լեզուական մոտելներ եւ այլ համակարգերը արդէն կրնան յօդուածներ գրել, գիրքեր ամփոփել, թարգմանել, վերլուծել եւ գաղափարներ առաջարկել։ Այս փոփոխութիւնը բնականաբար նոր հարցեր կը յառաջացնէ․ մտաւորական արտադրութիւնը արդեօք շուտով ամբողջովին մարդուն եւ մեքենային համագործակցութեամբ պիտի պայմանաւորուի՞։

Շատերու համար այս մէկը մտահոգիչ հեռանկար է։ Անոնք կը վախնան, թէ արուեստական իմացականութիւնը աւելի մակերեսային պիտի դարձնէ մտածողութիւնը եւ պիտի ստեղծէ արագ, բայց հոգիէ եւ խորքէ զուրկ գրութիւններ։ Այս վախը ամբողջովին անհիմն չէ։ Արդէն այսօր համացանցը ողողուած է մեքենական լեզուով արտադրուած բովանդակութիւններով։ Բայց խնդիրը աւելի բարդ է։ Պատմութեան ընթացքին, արհեստագիտական ամէն նոր միջոց փոխած է մտային աշխատանքի ձեւը։ Տպագրութիւնը փոխած է յիշողութեան մշակոյթը, համակարգիչը՝ գրելու եղանակը, իսկ համացանցը՝ տեղեկութեան հասանելիութիւնը։ Արուեստական իմացականութիւնը թերեւս այս շղթային հզօրագոյն հանգրուանն է։

ChatGPT-ի նման համակարգերը հետաքրքրական են այն պատճառով, որ անոնք միայն տեղեկութիւն չեն պահեր, այլ նաեւ լեզուական եւ գաղափարական կապեր կը ստեղծեն։ Անոնք կրնան տարբեր աղբիւրներ իրարու մօտեցնել, արագացնել հետազօտութիւնը եւ երբեմն մարդուն ստիպել վերատեսութեան ենթարկելու սեփական մտածողութիւնը։ Այս իմաստով, արուեստական իմացականութիւնը կրնայ գործակից մը դառնալ մտաւորականին:

Բայց հոս կը գտնուի հիմնական սահմանը։ Արուեստական իմացականութիւնը տակաւին չի կրնար ունենալ մարդկային փորձառութիւն, վիշտ, յանցանքի զգացում, կորուստի կամ մահուան գիտակցութիւն։ Մեքենան կրնայ գրել պատերազմի մասին, բայց չէ ապրած պատերազմը։ Կրնայ խօսիլ սիրոյ մասին, բայց չէ սիրած։ Կրնայ մեկնաբանել աքսորը, բայց չէ զգացած տեղահանութեան եւ ջարդի հոգեբանական ցնցումը։

Հետեւաբար, հիմնական հարցը այն չէ, թէ արուեստական իմացականութիւնը պիտի փոխարինէ՞ մտաւորականը։ Աւելի կարեւոր է այն, թէ արդեօք մարդը պիտի կարենա՞յ պահպանել ինքնուրոյն մտածելու, կասկածելու եւ ներքին պայքար ապրելու կարողութիւնը, երբ մեքենան սկսի իրեն հետ մտածել, կա՞մ պիտի դառնայ անոր գերին եւ կամաց-կամաց ընդունի անոր մեքենական տրամաբանութիւնը։

Որովհետեւ մտաւորական ըլլալ չի նշանակեր միայն տեղեկութիւն արտադրել։ Մտաւորականութիւնը խիղճ է, պատասխանատուութիւն է եւ երբեմն ալ՝ իր ժամանակի նորմերը կասկածի տակ դնելու խիզախութիւն։

Վ.Թէնպէլեան

(*) Այս գործին արեւմտահայերէն թարգմանութիւնը արդէն հրապարակի վրայ է, նախաձեռնութեամբ՝ Գալուստ Կիւլպէնկեան թարգմանական մատենաշարի:

Շարունակելով քննական մտքի եւ զայն առաւելապէս մշակութային ոլորտի մէջ կիրառելու կենսական կարեւորութեան թեման, մենք այս գրառումով կ’ամբողջացնենք նախորդ նիւթով արծածուած մտքերը՝ զանոնք լրացնելով կամ աւելի մանրամասն բացատրելով: Մենք կրկին կը հիմնուինք արդէն բազմիցս յիշատակուած Ֆրանքֆորթեան դպրոցին վրայ, որովհետեւ, ըստ էութեան նոյնինքն Ֆրանքֆորթեան դպրոցի առաջարկած գաղափարները այսօր աւելի արդիական եւ կարեւոր են ժամանակակից իրականութիւնը հասկնալու համար: Երկրորդ՝ որովհետեւ Ֆրանքֆորթեան դպրոցը քննական տեսութեան հիմնական միջուկն է․ փաստօրէն, սխալ պիտի չըլլայ ըսել, որ հոսկէ կը սկսի ամէն ինչ: Թէպէտ, ինչպէս միշտ, ակունքները կարելի է գտնել դեռ շատ հին դարերուն:

Քննական տեսութիւնը ամբողջութիւնն է մօտեցումներու, որոնք կը քննադատեն հասարակութիւնն ու մշակոյթը՝ ցոյց տալով, որ մեր կենցաղը, այն, ինչ որ սովորաբար բնական կը համարենք, ինչպէս նաեւ մեր մարդկայնական գիտելիքը, իրականութեան մէջ գաղափարախօսական կառուցումներ են: Եւ այստեղ «գիտելիք» բառը չափազանց կարեւոր է:  Մենք կ’ապրինք աղաւաղուած իրականութեան մէջ, բայց նոյնիսկ չենք ալ կասկածիր անոր մասին, որովհետեւ այդ իրականութիւնը այնքան հմտօրէն եւ խորամանկ կերպով կառուցուած է: Քննական տեսութիւնը կը փորձէ բացայայտել ու լուսաբանել այն համընդհանուր պատրանքները, որոնց մէջ կ’ապրին մարդիկ:

Շատ կարեւոր է, որ մենք չբաւարարուինք միայն կեանքի «ականատես»ը կամ «դիտորդ»ը ըլլալով՝ պարզապէս նկարագրելով այն, ինչ կը տեսնենք, բացայայտելով օրինաչափութիւններ եւ խուսափելով «լաւ», «վատ», «կը հաւնիմ», «չեմ հաւնիր» տեսակի արժէքային դատողութիւններէ։ Այդ պարագային մարդը կը կորսնցնէ իր մշակութային դիմագիծը եւ կը վերածուի պարզ արձանագրող մեքենայի մը։ Քննական տեսութեան ներկայացուցիչները, ընդհակառակը, գիտակցաբար կը կատարեն նման արժեւորումներ։ Անոնք յստակ արժէքներ կը կրեն եւ կը պաշտպանեն զանոնք։  Ահա՛ այս մէկն է, որ քննական տեսութիւնը կը զանազանէ այլ մօտեցումներէ։ Աւելին, քննական տեսութիւնը կը պնդէ, որ մարդկայնական գիտելիքը իր բնոյթով անկարող է լիովին առարկայական ըլլալու։ Ան միշտ գաղափարախօսական որոշ ներգրաւուածութիւն ունի, կողմնորոշուած է որոշ արժէքներու եւ տեսանկիւններու կողմէ։ Ուստի ան չի կրնար ամբողջովին կրաւորական կամ չէզոք ըլլալ։

Օրինակ՝ ֆեմինիսթական տեսութիւնները կը պնդեն, որ հասարակական յարաբերութիւնները կառուցուած են այնպէս, որ վերարտադրեն հայրիշխանութիւնը, այսինքն՝ կնոջ ստորադաս դիրքը տղամարդուն նկատմամբ։ Մարդիկ կ’ապրին իրենց առօրեան եւ շատ անգամ չեն նկատեր այս երեւոյթները, մինչդեռ անոնք կը սկսին մանկութենէն իսկ՝ խաղալիքներէն, հեքիաթներէն, երեխային հետ խօսելու ձեւերէն, այն պատկերացումներէն, թէ ի՛նչ պէտք է ըլլայ աղջիկը կամ տղան, իսկ հետագային՝ կինը կամ տղամարդը։ Այս բոլորը կը ձեւաւորեն խեղաթիւրուած իրականութիւն մը, ուր ամէն ինչ յարմարցուած է տղամարդկութեան ու կանացիութեան արուեստական չափանիշներուն, ուր կիները միշտ ստորադաս են տղամարդոց, եւ բոլորը ասիկա կ’ընկալեն որպէս բնական կանոն: Նմանապէս, գաղութատիրական եւ յետգաղութատիրական ուսումնասիրութիւնները կը փորձեն բացայայտել տիրապետութեան, ստորադասման եւ վերահսկողութեան այն մեքանիզմները, որոնք գոյութիւն ունէին գաղութատէր կեդրոններուն եւ գաղութներուն միջեւ։ Առաջին հայեացքով կրնայ թուիլ, թէ մենք կ’ապրինք ազատ, ժողովրդավարական եւ հաւասարակշռուած աշխարհի մը մէջ, բայց այս ուսումնասիրութիւնները կը պնդեն, որ իշխանութեան անհաւասար բաշխումն ու մշակութային տիրակալութեան տարբեր ձեւերը տակաւին կը շարունակեն ազդել ժողովուրդներու, պետութիւններու եւ ընկերութիւններու միջեւ եղած յարաբերութիւններուն վրայ։

Այս է քննական տեսութիւնը ընդհանուր գծերով: Այժմ քանի մը բառ «Ֆրանքֆորթեան»-ին մասին:

Ֆրանքֆորթեան դպրոցի ներկայացուցիչները նորմարքսականներ էին, եւ անոնց քննադատութեան առանցքը նոյնինքն դրամատիրութիւնն էր՝ այն վայրի դրամատիրութիւնը, որուն կը հակադրուէր իրաւունքներու գաղափարաբանութիւնը: Մարքսի մասին անոնք կ’ըսէին, որ մենք կը ծնինք եւ հասակ կ’առնենք ոչ թէ չէզոք, այլ դրամատիրական իրականութեան մէջ: Դրամատիրութիւնը կը ձեւաւորէ հասարակութեան որոշակի տեսակ մը, մարդու որոշակի տեսակ մը եւ մարդոց միջեւ յարաբերութիւններու որոշակի համակարգ մը: Այս կը նշանակէ, որ ընկերային ամբողջ իրականութիւնը՝ իր բոլոր կապերով ու մանրամասնութիւններով, կառուցուած է այնպէս, որ վերարտադրէ գոյութիւն ունեցող կարգը: Մենք կը մտածենք, թէ ընտանիքը պարզապէս ընտանիք է, դպրոցը՝ պարզապէս դպրոց, լրատուամիջոցները՝ պարզապէս լրատուամիջոցներ, հայրենիքը՝ պարզապէս հայրենիք: Բայց իրականութեան մէջ, ամէն ինչ այլ կերպ է:

Այս ամբողջ դրութիւնը պատահական կերպով չէ ձեւաւորուած։ Համակարգը կառուցուած է այնպէս, որ հարստութիւնն ու իշխանութիւնը կեդրոնանան փոքրամասնութեան մը ձեռքը, իսկ ժամանակի ընթացքին այդ փոքրամասնութիւնը աւելի կը բազմապատկէ իր ազդեցութիւնն ու կարողութիւնը, մինչդեռ մեծամասնութիւնը գրեթէ ոչինչ ունի։ Ողբերգութիւնը այն է, որ մարդիկ ամենայն անկեղծութեամբ կը կարծեն, թէ ամէն ինչ կարգին է։

Իրենց «Լուսաւորութեան տիալեքթիք» (Dialectic of Enlightenment) աշխատութեան մէջ Մաքս Հորքհայմըրն ու Թէոտոր Ատորնոն կը ներմուծեն «մշակութային արդիւնաբերութիւն» (culture industry) հասկացողութիւնը։ Մշակութային արդիւնաբերութիւնը այն միջավայրն է, որուն մէջ մենք այսօր կ’ապրինք։ Անոնց ժամանակին, սակայն, անիկա տակաւին իր զարգացման նախնական փուլին մէջ էր՝ քսաներորդ դարու առաջին կէսին։

Լրագրական հաղորդումները, հեռատեսիլային մեծ ցանցերը եւ ընդհանրապէս ամբողջ զանգուածային մշակոյթը մեծ մասամբ կը կառուցուին պատրաստի կաղապարներով։ Առաջին հայեացքով կրնայ թուիլ, թէ ամէն ինչ տարբեր է, սակայն բաւ է քիչ մը աւելի ուշադիր նայիլ, որ տեսնենք, որ էութիւնը գրեթէ ամէնուր նոյնն է։ Նկարահանման ձեւերը նման են իրարու, մարդիկ նոյն ձեւով կը շարժին, նոյն բառապաշարը կը գործածեն, պատմողական նոյն կառուցուածքները կը կրկնուին։ Ամէն ինչ կը համապատասխանեցուի նոյն չափանիշներուն եւ ճաշակային կանոններուն։ Այս երեւոյթը հրէշաւոր չափեր ստացած է նոր արհեստագիտութիւններու դարաշրջանին, երբ ընկերային ցանցերը «պլոկըրներուն» եւ բովանդակութիւն ստեղծողներուն հնարաւորութիւն կու տան կայծակնային արագութեամբ կրկնօրինակելու որեւէ տարածուած կերպար։ Յանկարծ կը նկատենք, որ ամբողջ համացանցը լեցուած է միանման գեղեցկութեամբ, միանման գայթակղութեամբ միանման պարով եւ այլն: Ամէնուր կը տիրէ նմանութիւնը։ Թէեւ մշտապէս կը խօսուի անհատականութիւնը ընդգծելու մասին, իրականութեան մէջ այդ գործընթացը շատ անգամ կը յանգի միօրինակութեան։ Եթէ համեմատենք հարիւր ֆիլմի ազդեր, հարիւր պլոկ, հարիւր գիրք կամ հարիւր երգ, շատ յաճախ պիտի տեսնենք, որ անոնք կառուցուած են նոյն սկզբունքներով։ Տարբերութիւնները մակերեսային են, մինչդեռ խորքին մէջ անոնք նոյն իրողութեան բազմաթիւ տարբերակներն են՝ նոյն կաղապարի բազմաթիւ արտայայտութիւնները։

Եւ ասիկա պատահական չէ:

Զարգացած դրամատիրական ընկերութիւններու մէջ ամէն ինչ կը վերածուի առեւտուրի (պիզնեսի), ներառեալ՝ մշակոյթը։ Եթէ նախապէս մշակոյթը իր մէջ արժէքներ ու իմաստներ կը կրէր, ապա մշակութային արդիւնաբերութիւնը, այսինքն՝ արդի մշակոյթը, կառուցուած է բացառապէս եւ միայն դրամ վաստկելու համար։ Այլեւս գոյութիւն չունին ստեղծագործողներ եւ արժէք գնահատողներ․ կան միայն արտադրողներ եւ սպառողներ:

Ժամանակակից աշխարհին մէջ յայտնուեցաւ նաեւ բառ մը, որ կարծէք թէ անխուսափելիօրէն պիտի ծնէր․ «բովանդակութիւն» (content)։ Ամենէն տխուր, ամենէն նողկալի, բայց միեւնոյն ժամանակ՝ ամենաճշգրիտ բառերէն մէկը։ Այսօր գոյութիւն ունի միայն «content»-ը։ Ոմանք զայն կ’արտադրեն, ուրիշներ՝ կը սպառեն։ Այլեւս չկայ ո՛չ խորք եւ ո՛չ ալ իմաստ, կայ միայն «բովանդակութիւն», որ նոյնիսկ մասնագիտական հմտութեան մակարդակի հասած է՝ շնորհիւ զանազան «տնօրէններու» (managers)։ Մեր խելախօսները (smartphones) մեզի կը ներկայացուին իբրեւ սարքեր, որոնք «մեզի թոյլ կու տան նոր մակարդակի վրայ սպառելու այդ նոյն բովանդակութիւնը»:

Մշակութային արդիւնաբերութիւնը զուարճանքի (ժամանցի) առեւտուր մըն է, որ կը գործէ զանգուածային արտադրութեան մեթոտներով։ Ասկէ՛ ալ կը յառաջանայ ամէն ինչին իբրեւ փորձնական նմուշի նայելու սովորութիւնը։ Ամէն ինչ ապրանք է, իսկ լաւ ապրանքը այն է, որ լաւ կը վաճառուի։ Այդ պատճառով ալ, անոնք նախ կը ստեղծեն «փորձնական թողարկում» մը կամ «փորձնական շարք» մը, ապա կը նային՝ անիկա կը յաջողի՞, թէ՞ ոչ։ Եթէ յաջողութիւն գտնէ, կը սկսին անվերջանալի շարունակութիւններ, ալպոմներ, արարներ ու եղանակներ։ Այնքան, մինչեւ ճզմեն մինչեւ վերջ, սպառեն վերջին կաթիլը ու անդին նետեն: Եւ արդէն տխուր իրականութիւն է որեւէ լաւ ֆիլմ կամ ֆիլմաշար այնքա՛ն երկար նկարահանելը, որ անոր սկզբնական հարազատ հմայքը կը վերածուի զզուելի դատարկութեան մը՝ պատճառելով միայն ձանձրոյթ կամ ատելութիւն:

Մշակութային արդիւնաբերութիւնը հասարակութեան կառավարման եւ դրամատիրական կարգի վերարտադրութեան գլխաւոր գործիքներէն մէկն է: Անոր միջոցով զանգուածներուն կը պարտադրեն կեղծ արժէքներ եւ պահանջներ՝ մարդկիկը շեղելով գլխաւոր հարցերէն: Մարդիկ այլեւս չեն մտածեր, թէ ինչո՞ւ հասարակութիւնը այսպէս կառուցուած է, ինչո՞ւ դպրոցին մէջ կը դասաւանդեն նոյնիքն այս առարկաները, ինչո՞ւ ամէն բան կազմակերպուած է այս ձեւով, ինչո՞ւ համաշխարհային հարստութեան մեծ մասը կեդրոնացած է բնակչութեան մէկ տոկոսին ձեռքը:

Ատորնոյի եւ Հորքհայմըրի կողքին, մէկ այլ կարեւոր մտածող է Հերպըրթ Մարքիւզը՝ «Միաչափ մարդը» (One-Dimensional Man) իր աշխատութեամբ։ Մարքիւզ կ’ըսէ, որ առատութեան հասարակութիւնը, ուր խանութներու դարակները ողողուած են ապրանքներով, իսկ մարդիկ մեծաւ մասամբ կրնան գնել զանոնք, իրականութեան մէջ կը վերածուի սպառողականութեան պաշտամունքի (cult of consumption)։ Մարդիկ կ’ապրին սպառելու համար։ Անոնք կ’աշխատին երեկուընէ աւելի վաստկելու, եւ հետեւաբար՝ երեկուընէ աւելի գնելու համար։ Ուստի, մենք ստիպուած ենք Հայզինկայի «Homo Ludens»-ի (Խաղացող մարդը) տեսութիւնը շարունակել նոր կերպարով մը՝ «Homo Consumens» (Սպառող մարդը)։ Ըստ էութեան, Պոտրիար իր «Խորհրդանշական փոխանակում եւ մահ» (Symbolic Exchange and Death) գիրքին մէջ արձանագրած է մարդուն մշակութային մահը։ Անիկա իր գերեզմանէն յարութիւն առած է իբրեւ ծախսող ու սպառումի փոխակերպուած հրէշ մը:

Այս տրամաբանութեան ենթարկուած է ամբողջ կեանքը:

Բայց ինչո՞ւ այդպէս է:

Ըստ Մարքիւզի, զանգուածային լրատուամիջոցները՝ ռատիօն, հեռատեսիլը, թերթերը, հանդէսները, իսկ այսօր նաեւ համացանցը, անընդհատ նոյն պատգամները կը փոխանցեն մարդոց․ «հարուստ եղի՛ր», «հանգստացի՛ր շքեղ հիւրանոցներու մէջ», «նոր ինքնաշարժ մը գնէ՛», «iPhone գնէ՛», «PlayStation ունեցի՛ր», «նուշի կաթով սուրճ խմէ», «ելեկտրոնային սիկարեթ ծխէ», «քաղաքի կեդրոնին մէջ գտնուող փարթամ շէնքի մը մէջ ապրիր»։ Քանի որ այս բոլոր պատգամները մարդուն կը հասնին օրական 24 ժամ, ան վերջ ի վերջոյ կ’իւրացնէ զանոնք եւ կը սկսի կարծել, թէ իր իսկական ցանկութիւններն են։ Օրինակ՝ երբ ան թանկարժէք հեռաձայն մը կը գնէ, որուն համար ամբողջ տարի մը դրամ խնայած է, անկեղծօրէն կը հաւատայ, թէ այդ իր անձնական փափաքն էր։ Մարդը իրերը կը գնէ, զանոնք մէկ-երկու անգամ կը գործածէ, ապա կը դնէ պահարանի մը մէջ։ Երբեմն նոյնիսկ կրնայ ինքն իրեն հարց տալ․ «Ինչո՞ւ այս բոլորը գնեցի»։ Բայց շատ չանցած՝ դարձեալ պիտի սկսի նորէն գնել։

Այս վարքագիծը անտրամաբանական է եւ շատ անգամ ակնյայտ՝ նոյնիսկ մարդուն համար։ Սակայն այս մէկը պատահական երեւոյթ չէ։ Զանգուածային լրատուամիջոցներուն եւ գովազդին միջոցով հասարակութիւնը կը ղեկավարուի, իսկ դրամատիրութիւնը շարունակաբար կը վերարտադրուի։ Մարքիւզ ժամանակակից մարդը կը կոչէ «միաչափ մարդ»։ Այս գաղափարին հիմքը այն պատկերացումն է, որ եւրոպական մշակոյթին մէջ, ինչպէս նաեւ այլ մշակոյթներու պարագային, մարդը միշտ ընկալուած է որպէս երկակի էակ՝ ունենալով թէ՛ նիւթական, թէ՛ հոգեւոր կողմ։ Անուանումները կրնան տարբեր ըլլալ, սակայն խօսքը նոյն երեւոյթին մասին է։ Մարքիւզի կարծիքով, սակայն, ժամանակակից մարդուն մօտ աստիճանաբար գերիշխող դարձած է միայն նիւթական կողմը։ Ան այլեւս քիչ հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ արժէքներու, իմաստի որոնման կամ բարդ մտային ու բարոյական հարցերու հանդէպ։ Անոր համար առաջնահերթ են կենցաղային յարմարաւէտութիւնն ու սպառելու հնարաւորութիւնը:

Խնդիրը այն է, որ եթէ այդ յարմարաւէտութիւնը կամ սպառելու հնարաւորութիւնը վերանան, մարդը մնայ դատարկութեան առջեւ: Որովհետեւ ան միաչափ է․ սպառումէ զատ այլ բան չունի: Բոլորը չեն կրնար հարուստ եւ յաջողակ դառնալ: Այստեղէն ալ հոգեկան հիւանդութիւններու տարածումը, անձնասպանութիւններու թիւին աճը եւ համատարած դժբախտութիւնը: Մարդը կը պտտի ապրանքներու, ծառայութիւններու եւ քաղաքական կուսակցութիւններու ընտրութեան պատրանքին մէջ, սակայն չի հասկնար, թէ ո՛վ է ինք, ուրկէ՞ կու գայ, ո՞ւր կ’երթայ եւ ընդհանրապէս ինչո՞ւ հոս է։ Եւ այս պայմաններուն մէջ իրմէ կը սպասուի նաեւ հայրենասէր եւ բարոյական ըլլալ։ Բայց արդեօք նման մարդը կրնա՞յ առհասարակ ազգային ինքնութեան մասին մտածել։

Եւ ինչո՞ւ պէտք է գիտնանք այս բոլորը․ թեկուզ միայն անոր համար՝ որ հասկնանք, թէ խրամատին միւս կողմը կանգնած հրթիռէն աւելի վտանգաւոր է այն աննկատ միօրինակացումը (standardization), որ կամաց-կամաց մեզ կը սպաննէ մշակութապէս եւ բարոյապէս։

Արայիկ Մկրտումեան

Հրաչ Չիլինկիրեան

Կեանքը աւարտած նկար մը չէ, որ պատէն կախենք ու հեռուէն հիացումով դիտենք, թէ մենք ո՛վ կամ ի՛նչ ենք: Կեանքի «կտաւը» շրջանակի մէջ առնուած յայտարարութիւն մը չէ, ըսելու համար՝ «Ահա՛, այս է կեանքս»։ Այդպէս դիտել կեանքը՝ կը նշանակէ չգիտակցիլ անոր բուն էութեան։ Կեանքը հոսուն է, շարժուն, անդադար փոփոխութեան մէջ գտնուող գոյութիւն մը՝ ապրող արուեստի գործ մը, որ ամէն վայրկեան ուրիշ ձեւ կը ստանայ։ Նոյնն է նաեւ ասպարէզի ճամբան։

Կարելի է կեանքը երեւակայել որպէս կտաւ մը, որ տակաւին նկարակալին վրայ կը մնայ եւ երբեք ամբողջապէս չ’աւարտիր։ Ամէն օր անոր կը մօտենանք նոր աչքերով, վրձինը ձեռքին, որ գոյն մը աւելցնենք, մանրամասնութիւն մը սրբագրենք, կամ երբեմն ամբողջ բաժիններ ծածկենք՝ նոր բան մը ծնելու կամ ստեղծելու համար։ Այս պատկերացումը ինծի օգնած է կեանքը տեսնելու որպէս ընթացք մը՝ կտաւ մը, ուր շարունակ կը ստեղծենք եւ վերստեղծենք մենք զմեզ։

Անկատարութիւնը ընդունիլ

Կեանքի փորձառութիւնը, ինչպէս արուեստը, մեզի կը սորվեցնէ, թէ կատարելութիւնը նպատակ չէ։ Գլուխ գործոցները հազուադէպօրէն անթերի գործադրութեան արդիւնք կ՚ըլլան։ Անոնք կը ծնին արուեստագէտին համարձակութենէն՝ փորձելու, սխալելու, անակնկալը գրկաբաց ընդունելու։ Նոյնն է նաեւ ապրելու պարագան։ Ամէն սայթաքում, ամէն անորոշութիւն, ձախողութիւն չէ, այլ վրձինի հարուած մը՝ մեծ ամբողջին անհրաժեշտ մէկ մասը։

Երբ կեանքը դիտենք որպէս շարունակուող նկար, կը սորվինք անկատարութիւնը ընդունիլ իբրեւ ընթացքին մէկ մասը։ Կը հասկնանք, թէ այսօր սխալ թուացողը վաղը կրնայ դառնալ կերպարանափոխութեան հիմքը։ Գոյնի շերտերը՝ երբեմն պայծառ, երբեմն խամրած, երբեմն խռով, երբեմն գիտակից, կը պատմեն մեր ով ըլլալն ու մեր դառնալիքը։

Կտաւին դարձեալ մօտենալու համարձակութիւնը

Կեանքի նկարը նկարակալին վրայ պահելը քաջութիւն կը պահանջէ։ Կը նշանակէ յաճախ վերադառնալ կտաւին, նոյնիսկ երբ չենք գիտեր ինչ աւելցնել, կամ կը վախնանք տեսնելէ այն, ինչ որ մեզի կը սպասէ։ Ես ալ շատ անգամ վերադարձած եմ իմ կտաւիս՝ կանգ առած, յուսախաբ կամ շուարած պահերու մէջ, չգիտնալով պէտք է նոր գոյն մը աւելցնե՞մ, թէ՞ ջնջեմ այն, ինչ որ այլեւս ճշմարիտ չէր։

Մարդ պէտք է ինքնիրեն հարց տայ․
Ի՞նչ պէտք է փոխուի։
Ի՞նչ կրնամ աւելի լաւ ընել։
Ի՞նչ կ՚ուզեմ, որ այս նկարը իմ ով ըլլալս պատմէ։

Տարիներու ընթացքին, աճելով ու փոխուելով, նոր փորձառութիւններ, յարաբերութիւններ եւ յայտնութիւններ կը դառնան մեր ներկապնակին գոյները։ Երբեմն կեանքը մեզի կը պարգեւէ լուսաւոր երանգներ՝ սիրոյ, յաջողութեան եւ տօնախմբութեան պահեր, որոնք կտաւը կը պայծառացնեն։ Ուրիշ ժամանակներ՝ մութ գոյներ՝ կորստի, վիշտի ու պայքարի, որոնք խորութիւն եւ հակադրութիւն կու տան նկարին։ Երկուքն ալ անհրաժեշտ են։ Առանց խաւարի՝ լոյսը իմաստ չի ստանար։ Առանց հակադրութեան՝ նկարը խորք չի ստանար։

Անվերջ ընթացքի մէջ գործ մը

Ես կը գնահատեմ այն պահերը, երբ կանգ կ՚առնենք մեր «անաւարտ նկարին» դիմաց՝ նայելու, խորհելու, զգալու եւ նոր գոյն մը յայտնաբերելու համար։ Կեանքի գեղեցկութիւնը հոն է, որ ան երբեք ամբողջապէս չի վերջանար։ Մինչեւ վերջին շունչը կը շարունակենք բան մը աւելցնել մեր կտաւին։ Ու թերեւս կեանքի ամենէն քաղցր մղումներէն մէկը ուրիշներու համար ներշնչող գոյն ու հիւսուածք փոխանցելն է։

Եւ թերեւս մեծագոյն պարգեւը այն գիտակցութիւնն է, թէ մեր նկարը, որքան ալ անձնական ու եզակի ըլլայ, մաս կը կազմէ աւելի ընդարձակ պատկերասրահի մը՝ մարդկային ընդհանուր փորձառութեան, որ մեզ զիրար կը կապէ։

Ահա թէ ինչու սորված եմ հանգիստ զգալ կեանքիս նկարը պահելով նկարակալին վրայ եւ յաճախ վերադառնալով անոր։ Մօտեցէ՛ք ձեր սեփական անաւարտ գեղանկարին ամէնօրեայ կեանքէն քաղուած նոր ներշնչումով, քաջութեամբ եւ բաց սրտով։ Յիշեցէ՛ք, որ արուեստի ամենէն արտակարգ գործերը անոնք չեն, որ կատարելապէս անթերի են, այլ անոնք՝ որոնց մէջ ստեղծողին ոգին տակաւին կենդանի է։

(Լոնտոն / Լոս Անճելըս)

27 Մայիս 2026

 

«Ատրպէյճան-Սուրիա յարաբերութիւնները․ տատանումներու եւ շրջադարձային փուլերու ձեւաւորումը (1992–2025)» («Azerbaijan-Syria Relations: Shaping the Fluctuations and Turning Points (1992–2025)») խորագրեալ յօդուած մը լոյս տեսած է ռուսական «International Trends» միջազգային յարաբերութիւններու գիտական հանդէսին մէջ (DOI: 10.46272/IT.2025.23.3.82.3) (իր ֆէյսպուքեան էջով դոկտ. Հրաչ Չիլինկիրեան վերջերս զայն կը յանձնէր հանրութեան ուշադրութեան): Հեղինակներ՝ Արաքս Փաշայեան, Գոռ Գէորգեան եւ Գրիգոր Վարդանեան, Հայաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի արեւելագիտութեան հիմնարկէն են։ Յօդուածը կարելի է ներբեռնել եւ կարդալ այս կապով https://tinyurl.com/4f4cf2vp.

Յօդուածը կը քննարկէ Ատրպէյճանի եւ Սուրիոյ յարաբերութիւններուն զարգացումը 1992-էն մինչեւ 2025՝ զանոնք բաժնելով երեք հիմնական փուլերու. յետխորհրդային շրջան, Պաշշար Ասատի իշխանութեան տարիներ եւ 2024-էն ետք ձեւաւորուող յետասատեան իրավիճակ։ Հեղինակները կը նշեն, թէ այս յարաբերութիւնները երբեք ամբողջովին ռազմավարական բնոյթ չեն ստացած, այլ մեծապէս պայմանաւորուած եղած են տարածաշրջանային զարգացումներով, յատկապէս Թուրքիոյ դերակատարութեամբ, Միջին Արեւելքի հակամարտութիւններով եւ աշխարհաքաղաքական մրցակցութեամբ։

Յօդուածը կը բացատրէ, որ Ատրպէյճան Միջին Արեւելքը կը դիտէր ոչ միայն քաղաքական, այլ նաեւ խորհրդանշական տեսանկիւնէ, քանի որ իսլամական աշխարհի աջակցութիւնը կարեւոր էր Լեռնային Ղարաբաղի հարցին մէջ։ Սուրիոյ եւ Ատրպէյճանի կապերը նաեւ որոշ պատմական հիմքեր ունէին խորհրդային շրջանին՝ Հաֆէզ Ասատի եւ Հայտար Ալիեւի անձնական կապերուն միջոցով։ Սակայն, հակառակ այս մերձեցումներուն, երկկողմանի յարաբերութիւնները երկար ժամանակ սահմանափակ մնացած էին։

Հեղինակները կը նշեն, որ 2008–2010 տարիները երկու երկիրներու յարաբերութիւններուն ամենէն աշխուժ շրջանը եղած է, երբ Թուրքիա եւ Սուրիա նաեւ սերտ յարաբերութիւններ ունէին։ Այդ շրջանին Պաշշար Ասատ այցելած է Պաքու, տնտեսական համաձայնութիւններ ստորագրուած են, եւ սկսած են քննարկուիլ ատրպէյճանական կազի արտածումը դէպի Սուրիա, ինչպէս նաեւ համագործակցութիւնը ուժանիւթի, առեւտուրի, փոխադրութեան եւ ներդրումներու մարզերուն մէջ։ Սուրիա կը յուսար, որ Ատրպէյճանի ուժանիւթային ներուժը եւ Կովկասի մէջ անոր ռազմավարական դիրքը կրնան օգնել նաեւ Սուրիոյ տնտեսական վերելքին։

Սակայն, յօդուածը կը շեշտէ, որ Սուրիա ընդհանուր առմամբ հաւասարակշռուած դիրքորոշում մը պահպանած է Հայաստան-Ատրպէյճան հակամարտութեան նկատմամբ։ Պաշշար Ասատ խուսափած է բացայայտ հակահայ դիրքորոշումներէ՝ նոյնիսկ այն պարագաներուն, երբ Ատրպէյճան իսլամական ժողովներու մէջ կը փորձէր Ղարաբաղի հարցը ներկայացնել որպէս իսլամական համերաշխութեան խնդիր։ Հեղինակները կը նշեն, որ Դամասկոս կը փորձէր պահպանել յարաբերութիւնները երկու կողմերուն հետ՝ առանց անոնց մէկը ամբողջովին օտարացնելու։

Մեծ շրջադարձը պատահած է 2011-ի սուրիական պատերազմով եւ Թուրքիոյ ու Սուրիոյ յարաբերութիւններու կտրուկ վատթարացումով։ Քանի որ Ատրպէյճան սերտ ռազմավարական դաշնակիցն է Թուրքիոյ՝ «մէկ ազգ, երկու պետութիւն» գաղափարախօսութեան հիմամբ, Սուրիա կը սկսի Ատրպէյճանը դիտել Թուրքիոյ քաղաքականութեան ծիրէն ներս։ 2012-ին, Ատրպէյճան կը փակէ իր դեսպանատունը Դամասկոսի մէջ՝ ապահովական պատրուակներով, եւ երկկողմանի յարաբերութիւնները շուրջ տասներեք տարի կը մնան գրեթէ սառեցուած վիճակի մէջ։

Յօդուածը նաեւ կը քննարկէ սուրիական պատերազմի ընթացքին ատրպէյճանցի զինեալներու մասնակցութիւնը տարբեր խմբաւորումներու։ Ոմանք միացած էին ծայրայեղ սիւննի կազմակերպութիւններու, ուրիշներ՝ Իրանի աջակցութիւնը վայելող շիա ուժերու։ Ատրպէյճանի իշխանութիւնները մտահոգուած էին արմատական գաղափարախօսութիւններու տարածումով եւ Թուրքիոյ հետ համագործակցաբար կը փորձեն կանխել նոր զինեալներու տեղափոխումը Սուրիա։

Հեղինակները նաեւ կը նշեն, որ սուրիական հարցին մէջ Ատրպէյճանի քաղաքականութիւնը հիմնականօրէն համընկած է Թուրքիոյ մօտեցումներուն հետ։ Պաքու հրապարակաւ կ’աջակցի Թուրքիոյ զինուորական գործողութիւններուն Սուրիոյ հիւսիսը եւ աստիճանաբար իր արտաքին քաղաքականութիւնը կը ներդաշնակէ Անգարայի շրջանային ռազմավարութեան հետ։ Այս պատճառով ալ, Սուրիա յաճախ Ատրպէյճանը կը դիտէ Թուրքիոյ աւելի լայն դերակատարութեան շրջագիծին մէջ։

Ուսումնասիրութեան ամենէն կարեւոր բաժիններէն մէկը կը վերաբերի 2024-էն ետք ձեւաւորուած նոր իրավիճակին։ Հեղինակները կը պնդեն, որ Իրանի եւ Ռուսիոյ ազդեցութեան նահանջը Սուրիոյ մէջ, ինչպէս նաեւ Թրքամէտ իսլամական իշխանութեան ձեւաւորումը, նոր հնարաւորութիւններ կը ստեղծեն Ատրպէյճանի համար։ Թուրքիոյ աջակցութեամբ, Պաքու այժմ կը փորձէ ներգրաւուիլ Սուրիոյ վերակառուցման, ուժանիւթի, փոխադրութեան եւ շրջանային դիւանագիտութեան ոլորտներուն մէջ։

Յօդուածը նաեւ կը նշէ, որ Ատրպէյճան կը փորձէ ներկայանալ որպէս միջնորդ ուժ՝ մասնաւորաբար Թուրքիոյ եւ Իսրայէլի, իսկ ապագային թերեւս նաեւ Սուրիոյ եւ Իսրայէլի միջեւ։ Հեղինակներուն համաձայն, այս քաղաքականութիւնը մաս կը կազմէ Ատրպէյճանի աւելի լայն ձգտումին՝ բարձրացնելու իր կշիռը եւ տեսանելիութիւնը միջազգային բեմի վրայ։

Ուշագրաւ բաժին մը նաեւ կը վերաբերի Սուրիոյ հայկական համայնքին։ Հեղինակները կը նշեն, որ պատերազմը, արտագաղթը եւ շրջանային փոփոխութիւնները զգալիօրէն տկարացուցած են սուրիահայ համայնքի ժողովրդագրական եւ քաղաքական ազդեցութիւնը։ Անոնք նաեւ կ’ենթադրեն, որ Ատրպէյճանի աճող ներգրաւուածութիւնը Դամասկոսի հետ հաւանօրէն անուղղակի կերպով կը միտի նուազեցնելու Հայաստանի ազդեցութիւնը Սուրիոյ մէջ։

Յօդուածը կ’եզրակացնէ, որ Սուրիոյ մէջ Ատրպէյճանի աշխուժացումը մաս կը կազմէ աւելի լայն ռազմավարութեան մը, որով ան կը փորձէ ներկայանալ ոչ միայն որպէս յետխորհրդային փոքր պետութիւն մը, այլ որպէս շրջանային դերակատար՝ Կովկասէն անդին։ Սակայն հեղինակները կը շեշտեն, որ այս ամբողջ քաղաքականութիւնը տակաւին մեծապէս կախեալ կը մնայ Թուրքիոյ աջակցութենէն եւ Միջին Արեւելքի արագ փոփոխուող աշխարհաքաղաքական զարգացումներէն։

Վ.Թ.

Պատմութիւնը յաճախ կը թուի անվերջ կրկնուող խաղ մը։ Դէմքերը կը փոխուին, կայսրութիւնները կը կործանին, նոր սահմաններ կը գծուին, բայց ուժի տրամաբանութիւնը ընդհանրապէս կը մնայ նոյնը։ Մարդկութիւնը կը շարունակէ շարժիլ մեծ ուժերու, պատերազմներու, գաղափարախօսութիւններու եւ տնտեսական շահերու միջեւ՝ կարծես հսկայական ճատրակի տախտակի մը վրայ։

Այս միտքերը սկսան տողանցել, երբ առաջին անգամ ըլլալով ծանօթացայ եգիպտահայ արուեստագէտ Աննա Պողիկեանի եւ անոր նշանաւոր գործին՝ «The Chess Game»-ին (Տարբերակ21, 23 Մայիս 2026), ուր պատմական դէմքեր, ղեկավարներ, մտածողներ, զինուորականներ եւ անանուն մարդիկ, կանգնած ճատրակի նոյն տախտակին վրայ, կ’որոշեն պատմութեան հոլովոյթը։ Անոնք բոլորը տարբեր ժամանակաշրջաններէ եկած են, բայց միեւնոյն պատմութեան մէջ փակուած կը թուին։ Ոմանք շարժողներն են, ուրիշները՝ շարժուողները։ Այս գործին ուժը կը կայանայ այն իրողութեան մէջ, որ անիկա պատերազմն ու քաղաքականութիւնը չի ներկայացներ որպէս հեռաւոր պատմութիւն։ Անիկա ցոյց կու տայ, թէ ինչպէ՛ս ուժն ու իշխանութիւնը դարեր շարունակ մարդոց ճակատագիրները վերածած են ռազմավարական հաշիւներու։

Այսօր, երբ աշխարհը կ’ապրի նոր պատերազմներու, տնտեսական մրցակցութեան եւ արուեստական իմացականութեան (ԱԻ) սրընթաց զարգացման դարաշրջան մը, ճատրակի տախտակին պատկերը կը թուի աւելի իրական, քան երբեք։

Մեծ պետութիւնները կը պայքարին ազդեցութեան համար, փոքր երկիրները յաճախ կը վերածուին բանակցութիւններու կամ բախումներու թատերաբեմի, իսկ սովորական մարդիկ կը շարունակեն վճարել այս մրցակցութիւններուն գինը։ Ուքրանիոյ պատերազմը, Կազայի աղէտը, Միջին Արեւելքի լարուածութիւնները, տնտեսական պատժամիջոցները եւ աշխարհաքաղաքական դաշինքներու վերադասաւորումը կը յիշեցնեն, որ մարդկութիւնը տակաւին ամբողջութեամբ չէ հրաժարած ուժի ու իշխանութեան հին տրամաբանութենէն։

Բայց մեր ժամանակներու խաղատախտակը աւելի բարդ դարձած է։

Նախորդ դարերուն, ուժն ու իշխանութիւնը մեծ մասամբ զինուորական կամ տնտեսական բնոյթ ունէին։ Այսօր, տեղեկատուութիւնն ու թուային համակարգերը նոյնքան կարեւոր դարձած են։ Արուեստական իմացականութիւնը, հսկայ տուեալներու վերահսկողութիւնը եւ ալկորիթմները աստիճանաբար կը վերածուին ուժի եւ իշխանութեան նոր ձեւերու։

Մարդիկ այսօր ոչ միայն զէնքերով, այլ նաեւ տեղեկատուութեամբ կը կառավարուին։

Ընկերային ցանցերը կրնան հանրային կարծիք ձեւաւորել, վախ տարածել, բեւեռացում յառաջացնել կամ ազդել ընտրութիւններու ընթացքին։ Ալկորիթմները կը հետեւին մարդոց վարքագիծին, նախասիրութիւններուն եւ վախերուն։ Ժամանակակից մարդը յաճախ, առանց անդրադառնալու, կը դառնայ թուային ռազմավարութիւններու մասնակից մը։

Այս իմաստով, ճատրակի խաղը այլեւս միայն պետութիւններու միջեւ չէ։ Ան նաեւ պայքար մըն է մարդկային ուշադրութեան, յիշողութեան եւ գիտակցութեան համար։

Արուեստական իմացականութեան զարգացումը ա՛լ աւելի խորացուցած է այս հարցերը։ ԱԻ-ն այժմ կրնայ վերլուծել պատերազմներ, նախատեսել վարքագիծեր, պատրաստել քարոզչական բովանդակութիւն եւ նոյնիսկ ազդել քաղաքական որոշումներու վրայ։ Ոմանք այս բոլորը կը նկատեն մարդկային յառաջդիմութեան նոր փուլ մը, իսկ ուրիշներ՝ վերահսկողութեան աւելի նուրբ ու քողարկուած համակարգ մը։ Հոս հարցը միայն արհեստագիտական չէ, այլ՝ բարոյական։ Ո՞վ պիտի վերահսկէ այս համակարգերը։ Ո՞ւր կ’աւարտի որոշումներ կայացնելու մարդուն դերը, եւ ո՞ւր կը սկսի մեքենային միջամտութիւնը։ Երբ ալկորիթմները կը սկսին որոշել, թէ մարդիկ ի՛նչ պիտի կարդան, ինչէ՛ն պիտի վախնան կամ ինչպէ՛ս պիտի մտածեն, ազատութիւնը կը դառնայ աւելի խրթին ու բարդ հասկացողութիւն մը։

Այս բոլորին մէջ ամենէն մտահոգիչը թերեւս այն է, որ ժամանակակից մարդը կամաց-կամաց կը վարժուի այս խաղին։ Պատերազմները կը վերածուին առօրեայ լուրերու։ Մահերը՝ վիճակագրութեան։ Տեղահանութիւնները՝ քաղաքական վերլուծութիւններու։ Մարդկային ողբերգութիւնները արագօրէն կը սպառին տեղեկատուական հոսքին մէջ։ Մարդ արարածը կը շարունակէ դիտել աշխարհը այնպէս, կարծես անիկա հեռուէն դիտուող խաղ մը ըլլար։

Բայց իրականութեան մէջ, ճատրակի տախտակին վրայ գտնուող քարերը իրական մարդիկ են։ Անոնք ընտանիքներ ունին, յիշողութիւններ, կորուստի փորձառութիւններ եւ վախեր՝ ապագային հանդէպ։ Երբ մեծ պետութիւնները կը մրցին, ամենէն ծանր գինը շատ անգամ կը վճարեն անոնք, որոնք որոշումներ կայացնողները չեն եւ ոչ մէկ կապ ունին այդ խաղին հետ:

Աննա Պողիկեանի գործին մեծագոյն ուժը հաւանօրէն կը կայանայ հոն, որ ան դիտողին կը պարտադրէ հասկնալու, թէ պատմութիւնը վերացական հասկացողութիւն մը չէ։ Անիկա մարդկային ճակատագիրներու ամբողջութիւն մըն է։ Եւ թերեւս մեր ժամանակներու ամենէն վտանգաւոր պատրանքը այն է, երբ մարդիկ կը սկսին կարծել, թէ իրենք խաղատախտակէն դուրս են։

Որովհետեւ պատմութիւնը բազմիցս ցոյց տուած է, որ ճատրակի խաղերուն մէջ, երբեմն նոյնիսկ հանդիսատեսները ի վերջոյ կը վերածուին ճատրակի քարերու։

«Աննա Պողիկեան. Աննա Պողիկեանի գործերը պէտք է նայիս»։

Այս նախադասութիւնը շա՜տ լսեցի վերջերս, արուեստի դպրոցիս մէջ դասաւանդող արհեստավարժ նկարիչներու կամ արուեստի մասնգէտներու կողմէ, երբ գործերուս ներկայացման ոճը կը փորձէին վերլուծել, քննարկել, քննադատել։

Թէեւ Աննայի գործերը չէի տեսած, մտածմունքիս մէջ փայլակ մը արձակեց. անոր անունը հետաքրքրութիւնս շարժեց ։ Ժամանակակից արուեստի բնագաւառին մէջ ճանչցուած, հեղինակութիւն եւ կշիռ ունեցող հայ կին արուետագէտ մը, որուն երբե՛ք չեմ հանդիպած։

Առաջին քայլով՝ ընկերային ցանցերը պրպտեցի եւ գտայ «Անուշիկ լոլիկ»-ին, որ ըստ երեւոյթին, Աննային instagram-ի համար որդեգրած  կեղծանունն էր։

Սկսայ հոս-հոն տեղեկութիւններ, նկարներ փնտռել, ընկերային ցանցերու բոլոր անկիւնները պրպտել։

Լուսանկարներուն մէջ, Աննայի դէմքին արտայայտութիւնն ու անոր կերպարը բնորոշող գիծերը միահիւսուած են իր ներաշխարհին, անհնազանդութեան եւ ըմբոստութեան հետ։ Անհնար է չնշմարել ծովածիծառը յիշեցնող արծաթագոյն, խիտ մազերը, մեծ քիթին եւ պեխերուն տակ պահուըտած նրբակերտ բերանը, ինչպէս նաեւ վերին ծնօտին վրայ դեռ հաստատ մնացած միակ ակռան, որ երբեմն, ակամայ, դուրս կը մնայ շրթունքներուն բացուածքէն։

Վիզի գիրութենէն՝ պարարտութենէն ելած փխրուն ձայնին մէջ, սքանչացում արտացոլող աչքերուն խորքին տակաւին կը նշմարուի մանկութեան շող մը, պարզութիւն մը։ Ութսուն տարեկանին իսկ, ան կը պահպանէ աշխարհը թարմ մտքով կարդալու եւ մեկնաբանելու հասունութիւնը, երիտասարդական կորովը եւ վառուող հետաքրքրասիրութեան խայծը։

Ան ծնած է 1946-ին, Գահիրէ բնակող սփիւռքահայ ընտանիքի մը մէջ։

1960-ականներուն, ան կը սկսի յաճախել Գահիրէի Ամերիկեան համալսարանը, քաղաքական գիտութիւն ուսանելու՝ միջազգային քաղաքականութեան, պատմութեան եւ գաղափարական համակարգերու քննական ուսումնասիրութիւններու մէջ մասնագիտանալու նպատակով։

Հետագային, ան կը տեղափոխուի Մոնթրէալ, աւելի ազատամիտ, համարձակ շրջանակներու մէջ մխրճուելու եւ արուեստ ուսանելու համար։ Նախ` կը մտածէ խորանալ երաժշտութեան մէջ, սակայն կը սկսի լսողութեան լուրջ խնդիրներ ունենալ եւ հետեւաբար կ’որոշէ գծել, ներկել եւ քանդակել։

Քոնքորտիա համալսարանէն գեղանկարչութեան վկայական ստանալէ ետք, ան կը սկսի անընդհատ ճամբորդել, տեղափոխուիլ երկրէ երկիր, իր տեղը գտնելու եւ սերտելու, տեսնելու տարբեր մշակոյթներ, առեւտրական պատմութիւն ունեցող քաղաքներ։

Տեղահանուած ընտանիքի մը, ժողովուրդի մը խոցը, մինչեւ վերջ օտար մշակոյթներու, ազգերու հետ ապրելու շարաւոտ գաղափարը եւ անոր բերած հոգեկան եռքը հիմքն է իր գործերուն բովանդակութեան, ուր կ’անդրադառնայ գաղթի, բռնութեան, գաղութատիրութեան եւ ջնջուած պատմական յիշողութիւններու։

Հարցազրոյցներէն մէկուն ընթացքին, ան կը նշէ «եթէ չես պատկանիր (տեղի մը կամ խումբի մը) ուրեմն դուն քեզի կը պատկանիս»։

Միջազգային մակարդակի վրայ անոր հռչակը կը տարածուի 2012 թուականին, Documenta 13-ի իր մասնակցութեամբ։

2015-ին, Վենետիկի Պիէննալէին, Աննա Պօղիկեան կը մասնակցի Հայաստանի տաղաւարին, որ կը կրէր «Armenity» խորագիրը եւ կազմակերպուած էր Ս. Ղազար կղզիի Մխիթարեան վանքին մէջ։

Ան կը ներկայացնէ «Անի» խորագրով արուեստի տեղադրական համադրութիւն մը (installation), որ կ’արժեւորէր միջնադարեան հայկական մայրաքաղաք Անիի պատմամշակութային  հարստութիւնն ու աներկիւղ ոգին։

Անոր աշխատանքի ոճը՝ աթոռի մը բազմած, թուղթեր կտրատելով գեղանկարներ, արձաններ շինելու եղանակը, Հէնրի Մաթիսի գործելակերպը կը յիշեցնէ։ Սակայն մինչ Մաթիսի գործերը գեղեցիկը՝ դիւթական ու երանաւէտ աշխարհ մը կը ներկայացնեն, Աննային գործերը կ’արտացոլեն քաղաքական տգեղ իրականութիւնը ։

Վերջերս, Հայաստանի ազգային պատկերասրահին մէջ բացուեցաւ Աննա Պողիկեանի «Հիւսելու մաշկոյթ» խորագրով անհատական ցուցահանդէսը։ Ասիկա արուեստագէտին առաջին անհատական ցուցահանդէսնն է Հայաստանի մէջ։

Աշխատանքը սկսած է դէպի Հայաստանի հարաւը ճամբորդութենէ մը ետք, գիւղագիտական արխիւներու ուսումնասիրութիւններէ եւ Արցախէն տեղահան եղած կիներու հետ հանդիպումներէ ներշնչուած։

Ան ստեղծած է գծանկարներ, եւ արցախցի գորգագործերու աշխատակցութեան հնարաւորութիւն ընձեռելով՝ հիւսած եւ ցուցադրած են 37 ձեռագործ գորգեր։

Հայկականութեան առնչուող գործերէ հեռանալով, կ’ուզեմ անդրադառնալ Աննայի գլուխ-գործոց «The Chess Game» գործին, ուր ան արխիւներու խորքերէն դուրս կը բերէ եւ արձաններու կը վերածէ տարբեր ժամանակաշրջաններու պատկանող ղեկավարներ, մտաւորականներ գիտնականներ՝ պատկերելով անոնց վարքագիծը, հագուածքի ձեւն ու արտաքին տեսքը, միաժամանակ մատնանշելով անոնց ստեղծած բարդ խնդիրները, որոնք մինչեւ այսօր կը շարունակեն պատուհասել համաշխարհային քաղաքական խաղաղութիւնը։

«The Chess Game»-ին մէջ, Աննա  ճատրակի մե՜ծ խաղատախտակի մը վրայ կը տեղադրէ պատմական դէմքեր, ինչպէս՝ Մարի Անթուանեթը, Նիցչէն, Թոլսթոյը, նացի բժիշկ Արիպերթ Հայմը, նաեւ սովորական, անծանօթ մարդիկ կամ զինուորներ։

Այս դէմքերն են, որ կը վերահսկեն մարդկային ճակատագրի ձեւաւորման գործընթացը։

Թէ՛ քննադատ մտաւորական բարեկարգիչները, թէ՛ քաղաքական լարուածութիւններ, պատերազմներ եւ ցեղասպանութիւններ հրահրողները կանգնած են մէկ ռազմաբեմի վրայ՝ երբեմն իրարու դէմ, երբեմն ալ իրարու հետ։

Պողիկեանի համար պատմութիւնը պարզապէս վաւերաթուղթերու հաւաքածոյ մը չէ, ոչ ալ միայն երէկուան դէպքերուն կը պատկանի, այլ՝ անցողիկ ժամանակի բանականութեան, ամբողջ իրականութեան։ Պատմութեան պէտք է զգոյշ հետեւիլ, զայն ըմբռնել, թերեւս նոյնիսկ հաշուետուութեան կանչել։

2024-ին, ան Գերմանիոյ մէջ կ’արժանանայ հեղինակաւոր Wolfgang Hahn մրցանակին, որ կը տրուի ժամանակակից արուեստի այն ստեղծագործողներուն, որոնք կը վերամշակեն գեղարուեստական լեզուն եւ կը խախտեն պատկերին, պատմութեան ու յիշողութեան միջեւ գոյութիւն ունեցող պատնէշները։

 

Փրոֆ․ Արա Սայեղ

Կրթութեան զօրակոչի առջեւ կանգնած են մեր աւանդական ուսումնակրթական համակարգերը  վերաձեւաւորելու մարտահրաւէրի հրամայականով՝ թուային արհեստագիտութիւններու անհակակշիռ զարգացող  միջավայրին մէջ։ Մենք կը կրթենք սերունդներ՝ յարափոփոխ աշխարհի մը համար, ուր արհեստական բանականութեան (AI) անկաշկանդ յառաջընթացը արմատապէս կը վերաձեւաւորէ ուսումի, աշխատանքի եւ մարդկային փոխյարաբերութիւններու կառուցուածքի բնոյթը։ 21-րդ դարու երրորդ տասնամեակի սեմին, վերաձեւաւորելու մարտահրաւէրը կրթական ասպարէզին մէջ գործողներս կը հարկաւորէ նոր տեսլականով վերարժեւորելու թուային արհեստագիտութիւններու համարկումը կրթական կառոյցին մէջ ։

 Արդեօ՞ք ուսումնակրթական հաստատութիւնները՝ դպրոցներ եւ բարձրագոյն ուսման կառոյցներ իրենց աւանդական ուսումնադաստիարակչական միօրինակ մօտեցումներով, կաղապարուած ծրագիրներով ի վիճակի են ապահովելու յաջորդ սերունդներու կրթական եւ մասնագիտական պատրաստուածութիւնը։ Համահունչ ե՞ն լուսաւորութեան արդի կողմնորոշումներուն, կը յարմարի՞ն թուային արհեստագիտութիւններու համակարգի (այսույետեւ՝ ԹԱՀ) խելայեղ ընդլայնումին ու նուաճումներու հոլովոյթին [1]։

Արդեօ՞ք ուսումնակրթական հաստատութիւնները կրնան ուսանողները վերազինել ԹԱՀ-ի համապատասխան կարողութիւններով, որոնք անհրաժեշտ են ո՛չ միայն ներկայի, այլեւ ապագայ աշխատաշուկայի փոփոխուող պահանջներուն յարմարելու համար: Ինչպիսի՞  կրթական կառոյցի հեռանկար կարելի է կանխատեսել: Ինչպէ՞ս կարելի է վերարժեւորել ուսման կազմակերպումը՝ կրթութեան եւ մեքենայի միջեւ ձեւաւորուող փոխյարաբերութիւնը։

Ուսումնակրթական համակարգի հրամայականը՝ վերաձեւաւորում

Ցարդ ի՞նչ փոփոխուած է կրթական համակարգին մէջ, ինչո՞ւ աւանդական ուսումնակրթական մօտեցումները չեն կրնար համընթաց զարգանալ ԹԱՀ-ի եւ ԱԲ անկառավարելի եւ խորապէս նորարարական զարգացումներուն հետ։ Սա պարզապէս թուայնացում չէ, այլ մարդկային բանականութեան եւ մեքենայական համակարգերու միջեւ դերերու վերաբաշխում է։ Մեքենաները կը ստանձնեն տեղեկատւութեան, վերլուծութեան գործողութիւնները, մինչ մարդը կը պահէ քննադատական մտածողութեան, ստեղծագործութեան եւ բարոյական ճշգրիտ որոշումներ կայացնելու ճարտարապետի առանցքային իր դերը։ Այսպիսով, կը ձեւաւորուի փոխլրացնող համագործակցութեան նոր նմուշ մը, ուր մարդն ու մեքենան չեն դիտուիր որպէս իրարու փոխարինողներ, այլ՝ փոխադարձաբար լրացնող կառուցակարգեր։ Այս համագործակցութիւնը ո՛չ միայն կ’ընդլայնէ կրթական եւ մասնագիտական գործունէութեան արդիւնաւէտութիւնը, այլեւ կը նպաստէ մարդկային կանխատեսելի սխալներու նուազեցման։ Աւանդական ուսումնակրթական համակարգերը կը գտնուին լուրջ մարտահրաւէրի ճնշման տակ։ Անոնք կառուցուած են դանդաղ փոփոխուող միջավայրի համար, մինչդեռ (ԹԱՀ)-ը ունի թռիչքաձեւ զարգացումի (exponential growth) բնոյթ։

Հասկնալի է, որ ուսումնակրթական ծրագիրներու բովանդակութիւնը (syllabus, course sheet), կը թարմացուի երբեմն տարիներու ընթացքին, մինչդեռ  տեղեկատւական եւ հաղորդակցական արհեստագիտութիւնները (IT), ԹԱՀ-ը կը զարգանան արագաշարժ ու ճկուն՝ ամիսներու վրայ չափուող շրջափուլով (cycle): 

Ծրագիրներու բովանդակութեան եւ յիշուած արհեստագիտութիւններու զարգացման անհամաչափութիւնը ո՛չ թէ ուսումնակրթական ծրագիրներու թոյլ կառավարման հետեւանք է, այլ ուսումնակրթական համակարգերու զարգացման դանդաղ ռիթմին եւ նշուած  արհեստագիտութիւններու  նորարարութեան դիւրափոխութեան միջեւ։  

Աւանդական ուսումնակրթական կառոյցները մշտափոփոխ ուժընթացի (dynamics) հոսքի մէջ չեն, որուն պատճառով ուսանողի մը ձեռք բերած գիտելիքը կրնայ հնանալ նոյնիսկ իր ուսման տարիներու ընթացքին, ինչ որ նոյնիքն ուսանողը կը պարտաւորեցնէ հետեւելու յաւելեալ որակաւորման դասընթացքներու, որպէսզի իր տեղը գտնէ աշխատաշուկային մէջ։ Հետեւաբար, աւանդական ուսումնակրթութեան բնոյթի վերաձեւաւորումը գերհրամայական անհրաժեշտութիւն է, որ անհաճոյ բայց յանդուգն հարցադրում մը կը յառաջացնէ՝ «ինչո՞ւ սորվիլ», փոխանակ հարց տալու թէ «ինչպէ՞ս սորվիլ» եւ «ի՞նչ սորվիլ»:

Մարդառոպոթ ուսուցիչներ՝ կրթութեան նոր յարացո՞յց

Պատմականօրէն՝ ուսուցիչը ընկալուած է որպէս գիտելիքներու հիմնական պահապան՝ «շարժական գրադարան»ի տիպարով, մինչ արդի կրթական միջավայրին մէջ անոր վերապահուած է աւելի ընդլայնուած դերակատարութիւն մը, որ կը բնութագրուի որպէս ուղղորդող եւ երբեմն ուսումնական գործընթացի միջնորդ։ Կրթութեան արժէքը այլեւս չի սահմանափակուիր տեղեկութեան փոխանցումով, այլ կը վերաբերի ստուգուած եւ օգտակար տեղեկութիւնը քննադատական ու վերլուծական մտածողութեամբ գնահատելու, զայն ուղղորդելու եւ նպատակային ու հեռանկարային կերպով կիրառելու կարողութեան։ Ուստի, կրթութեան առաւելութիւնը այլեւս միայն գիտելիքներ ունենալը չէ, այլ՝ նպատակադրուած եւ ծրագրուած հարցադրումներ ձեւակերպելու, արդիւնաւէտ կերպով օգտագործելու եւ ստուգուած տեղեկութիւնները ռազմավարական նպատակներու ծառայեցնելու հմտութիւններով։

Աստիճանաբար մարդառոպոթները մեզ կը շրջապատեն օրէ օր, կրթական նոր միջավայրի մը ընթացք տալով։ ԱԲ կառոյցով մարդառոպոթները սկսած են լայնօրէն օգտագործուիլ ուսումնակրթական զանազան կառոյցներու մէջ, ներկայիս անոնք կարեւոր բաժին մը ստանցնած են լեզուաբանութեան, տնտեսագիտութեան, բժշկութեան, մանկավարժութեան, իրաւագիտութեան եւ այլ ոլորտներուն մէջ, օգնելով բազմալեզու թարգմանութեան, վերլուծութեան, խորհրդատուութեան, քննութիւններու ստուգման, անհատական ուսուցման կազմակերպումի եւ այլն, այս գործընթացը արդէն կը կատարուի ու կը զարգանայ։ Հաւանական է, որ շատ մօտ ապագային «մարդառոպոթ ուսուցիչները» բազմանան ծառայելու որպէս բազմաշերտ աւելի համակարգուած հմտութիւններով իբրեւ մասնագիտացած ակադեմական օգնականներ, առանց ամբողջովին փոխարինելու մարդը։

Արհեստագիտութեան եւ կրթական շրջափուլերու անհամընթացութիւն

Պատկերացնենք ուսանող մը, որ իր ուսումը սկսած է 2018 թուականին՝ ԱԲ-ի (generative AI) լայն տարածումէն առաջ։ Չորս տարուան ընթացքին ի յայտ եկան ԹԱՀ-ի եւ ծրագիրներու նոր մոտելներ, որոնք կրցան իրագործել ծրագրաւորման, փորձարկման, փաստաթղթաւորման եւ սխալներու ուղղման գործառոյթներ՝ յաճախ գերազանցելով միջին մակարդակի մասնագէտներու կարողութիւնները, որուն հետեւանքով աշխատաշուկան արմատապէս փոխեց իր պահանջները։ Միեւնոյն ժամանակ, այդ ուսանողի ուսումնական ծրագիրը գիտելիքի ենթարկուածութիւն մը կը յուշեր, ձեւաւորուած էր ԹԱՀ-ի արագ  զարգացումներէն առաջ, հետեւաբար չէր կրնար համահունչ ընդանալ արհեստագիտական սրընթաց հոսքի դրոյթին:

Մենք արդէն ականատես ենք «կրթական խզման» (educational gap) երեւոյթին, որ տեղ գտած է ուսումնակրթական եւ մասնագիտական գրեթէ բոլոր ոլորտներուն մէջ: Եւ սա հաստատուած է  2024–2025 թուականներու միջազգային հետազօտական զեկոյցներով։ Հետեւաբար, խնդիրը այն է, որ ուսումնակրթական հաստատութիւնները կազմաւորուած էին աւելի դանդաղ եւ կանխատեսելի փոփոխութիւններու պայմաններուն յարմարելու նպատակով, մինչդեռ այսօր ԹԱՀ-ը սրընթաց զարգացում կ’ապրին եւ կը ձեւաւորեն ուսումնական բարդ համակարգեր, որոնց պայմաններուն մէջ աւանդական մօտեցումները այլեւս անկարող են լիարժէք կերպով բաւարարելու արդի ուսումնակրթական մերօրեայ կարիքները։

ԹԱՀ-ի ժամանակակից զարգացումը խորապէս կը վերափոխէ կրթութեան եւ գիտելիքի աւանդական ըմբռնումները։ Կրթութեան առաքելութիւնը կը վերասահմանուի մարդու քննադատական մտածողութեան ինքնուրոյնութեամբ, իմացաբանական խորաթափանցութեամբ եւ իմաստաստեղծ կարողութեան համակարգուած զարգացումով, ԱԲ-ի դարաշրջանին մէջ աւելի կենսական կը դառնայ մարդկային արժէքաբանական գիտակցութիւնն ու բնորոշող  դատողութեան խորացումը։

Գիտելիք թէ՞ կարողութիւն․ կրթութեան երկբեւեռութիւնը

Կրթութեան ոլորտին մէջ OECD-ը կը հետազօտէ, թէ ինչպէս կարելի է կրթական համակարգերը համապատասխանեցնել ժամանակակից աշխարհի արագ փոփոխուող կարիքներուն [2] ։ OECD-ն իր 2025 թուականի զեկոյցին մէջ կը ներկայացնէ մտահոգիչ եզրակացութիւն մը՝ ընդգծելով, որ աւանդական կրթութեան մակարդակի աճը ինքնաբերաբար չի վերածուիր հիմնարար հմտութիւններու զարգացման։ Այլ խօսքով, մեծ թիւով վկայականներ կը տրուին, սակայն սահմանափակ թիւերով շրջանաւարտները աշխատաշուկայ կը մտնեն, որոնք օժտուած են ԹԱՀ-ի գերազանց հմտութիւններով, կարողութիւններով։

Ժամանակակից կրթութիւնը կը գերազանցէ գիտելիքի վերարտադրութիւնը՝ առաջնահերթ համարելով ստեղծագործական, վերլուծական եւ քննադատական մտածողութիւնը, երեւակայութեան եւ նորարար մտայղացումներու, լուծումներու զարգացումը։ Ապագայի կրթութիւնը կը դիտարկուի որպէս միջգիտակարգային (interdisciplinary) եւ բազմագիտակարգային (multidisciplinary) համագործակցութեան հարթակ, որ կը նպաստէ բեկումնային հետազօտութիւններու։

Ըստ համաշխարհային տնտեսական համաժողովի (WEF) 2025 թուականի զեկոյցին, գործատուներուն 81%-ը կը նախատեսէ մինչեւ 2030 թուական թեկնածուները գնահատել նախ եւ առաջ ըստ իրենց մասնագիտական փորձառութեան, ԹԱՀ-ի հմտութիւններուն, ատակութիւններուն եւ ո՛չ միայն վկայականներու հիման վրայ։

Թէեւ կրթական համակարգերը հետամուտ են ու ճիգ չեն խնայեր կրթութեան արդի արհեստագիտութիւններու հասանելիութիւնը ընդլայնելու, սակայն միշտ չէ, որ կրնան այդ գիտելիքներու գործնական կիրառումը ապահովելու աշխատաշուկայի համապատասխանութեամբ։ Հետեւաբար, խնդիրը քանակական չէ, այլ՝ որակական բնոյթով կը յատկանշուի՝ ի՞նչ եւ ինչպէ՞ս կը սորվեցնենք եւ ի՞նչ կը պահանջէ առկայ իրավիճակը։

Վերջաբանի փոխարէն՝ խոհի կոչ

Ժամանակակից ԹԱՀ-ի նուաճումներու շրջապատին մէջ կրթութիւնը կը գտնուի խորքային վերաձեւաւորման շեմի հրամայականին առջեւ։ Մենք կը կրթենք գալիք շրջանի մը համար, որ տակաւին կը ձեւաւորուի, մասնաւորաբար ԱԲ-ի արագ զարգացումով, որ գլխավորաբար կը փոխէ ո՛չ միայն գիտելիքի բնոյթը, այլեւ կրթութեան իմաստը, դերն ու ուղղութիւնը։

Այս իրողութիւնը մեզ կը մղէ մտածելու, թէ ինչպէ՞ս կրթութիւնը կը շարունակէ իր առաքելութիւնը միջավայրի մը մէջ, ուր տեղեկութիւնները բոլորիս հասանելի են ակնթարթի մէջ, իսկ փոփոխութիւնները տեղի կ՛ունենան անկանխատեսելի բարեփոխումներով, որոնք կարելի է բաժնել՝ 

Ա- Կրթական համակարգին առջեւ

• Հնարաւո՞ր է, որ կրթական համակարգերը աստիճանաբար հեռանան գիտելիքի փոխանցման մօտեցումներէն եւ աւելի մօտենան վերլուծութեան եւ գործնական կիրառութեան վրայ հիմնուած մոտելներու։
• Կարելի՞ է պատկերացնել աւելի ճկուն եւ շարունակաբար թարմացուող ուսումնական ծրագիրներ, որոնք աւելի արագ արձագանգեն ԹԱՀ-ի զարգացումներուն եւ աշխատաշուկայի փոփոխուող պահանջներուն։
• Արդեօ՞ք նախագծային ուսուցումը, եւ բազմագիտակարգային (multidisciplinary) մօտեցումները կարող են աւելի կենսունակ ուղիներ դառնալու համակարգային մտածողութեան եւ բազմաբաղադրիչ խնդիրներու լուծման ելքեր գտնելու համար։
• Ի՞նչպէս կրթութիւնը կրնայ վերարժեւորել իր հասունութիւնը աշխատաշուկայի հետ, որպէսզի վկայականը միայն գիտելիքի ցուցանիշ մը, ապացոյց եւ որոշիչ եզր չըլլայ, այլ նաեւ հմտութիւններու, մտային որակի, փորձառութեան, յարմարունակութեան եւ գործելու կարողութեան արտայայտութիւն։

Բ- Ուսուցիչին առջեւ

• Ի՞նչպէս կրնայ ուսուցիչը պահպանել իր առանցքային դերը այնպիսի միջավայրի մը մէջ, ուր տեղեկատւութիւնը այլեւս միայն դասարանէն չի փոխանցուիր, այլ հասանելի է բազմաթիւ ԹԱՀ-ի աղբիւրներէ։
• Կարելի՞ է ուսուցիչը դիտարկել ո՛չ միայն որպէս գիտելիք փոխանցող, այլ նաեւ որպէս ուղղորդող, քննադատական մտածողութիւնը զարգացնող եւ ստեղծագործական բազմաշերտ հմտութիւններով օժտուած դերակատար։
• Ի՞նչ նշանակութիւն կրնայ ունենալ ուսուցիչներու շարունակական վերապատրաստումը եւ թուային արհեստագիտութիւններու տիրապետումը կրթական գործընթացի որակը արդիականացնելու եւ կատարելագործելու։
• Խորապէս կառուցողական է ԹԱՀ-ը օգտագործել ո՛չ թէ որպէս պարզ կամ յաւելեալ ընտրութիւն, այլ՝ թէական, որպէս արժանահաւատ կրթական գործընկեր։ Հարկ է շեշտել, որ կրթական գործընթացին արդիւնաւէտութիւնը զգալիօրէն կախեալ է ուսուցիչին՝ ԹԱՀ-ի, ԱԲ-ի հասուն ու իրազէկ հմտութիւններէն, որպէս առանցքային ընտրութիւն՝ հասկնալու, կիրառելու, զատորոշելու, ընտրելու, ուղղորդելու եւ մանկավարժական նպատակներով արժեւորելու կարողութենէն։ Այս իմաստով, ԹԱՀ-ի գրագիտութիւնը պէտք չէ դիտուի սոսկ որպէս արհեստագիտական լրացուցիչ հմտութիւն, այլ՝ որպէս մանկավարժական եւ հաղորդակցական փոխազդեցիկ միջավայր, որ կը վերաձեւաւորէ ուսուցման գործընթացը։ Մանաւանդ, որ ուսանողութիւնը այսօր ո՛չ միայն ԱԲ պայմանաւորուած միջավայրի գործօն մասնակիցներէ կը բաղկանայ, այլեւ ԹԱՀ-ի մէջ հասակ առնող, արդի հաղորդակցութեան վարժ եւ գիտելիքի ընկալումը ձեւաւորող ունակ սերունդ մըն է։

Գ- Ուսանողի առջեւ

• Արդեօ՞ք ապագայի ուսանողը պիտի բաւարարուի միայն տեղեկութիւններ իմանալով, թէ՞ աւելի կարեւոր պիտի դառնան հասկնալու, հարցադրելու, քննական ու գիտավերլուծութեամբ վերարտադրելու կուտակած իր գիտական հմտութիւնները։
• Ինչպիսի՞ արժէք պիտի ունենայ գիտելիքը այնպիսի միջավայրի մը մէջ, ուր տեղեկութիւնը հասանելի է ակնթարթօրէն եւ ԱԲ-ը կարող է ակնթարթօրէն պատասխաններ տրամադրելու, բայց միշտ ալ կարելի չէ ԱԲ-ի պատասխաններն ու լուծումները ընդունիլ որպէս բացարձակ ճշմարտութիւն։
• Հնարաւո՞ր է, որ ապագայի ուսանողը վերաձեւաւորուի որպէս ստեղծագործող ինքնուրոյն, արհեստագիտութիւններու յարմարունակ, հմտութիւններով զինուած ճարտար անհատ, քան որպէս միայն պատրաստ գիտելիքներու ամբարողն ու սպառողը։

Մենք չենք կրթեր միայն այսօրուան աշխարհի համար, այլ՝ այն վաղուան, որ դեռ կը կերտուի մեր աչքերուն առջեւ՝ ԹԱՀ-ի եւ ԱԲ աննախադէպ եւ ուժգին թափով զարգացումներու նոր իրականութեամբ։ Կը համոզուինք, որ ուսումնակրթական համակարգը ռազմավարական մտածողութեան հիմնարար դարբնոցն է, մտաւոր ձեւաւորման առաջնային տարածքն է, մեր ապագայ սերունդներուն հետ կամրջող ու խորամիտ մարդ տիպարը ձեւաւորող հիմնական հենքը։ Այս իմաստով, ապագայի կրթութեան առանցքային խնդիրը այլեւս չի սահմանափակուիր «ի՞նչ» եւ «ի՞նչպէս» սորվեցնելու հարցադրումներով, այլ կ’առնչուի աւելի խորքային եւ քաղաքակրթական նշանակութիւն ունեցող հարցի՝ «ապագայատեսիլ ինչպիսի՞ մարդ ձեւաւորել»։

• Ա․ Ս․ – «Ինչպէ՞ս կ՛իմաստաւորենք բեկումնային ԱԲ-ը (AI) սփիւռքահայ արժեհամակարգին մէջ» https://wp.me/pd909i-mif  
• Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) – «Տնտեսական համագործակցութեան եւ զարգացման կազմակերպութիւն»։

 

Արուեստական իմացականութեան (ԱԻ-AI) նկատմամբ խանդավառութիւն կը տիրէ ամէնուր։ Մեքենաները այսօր կրնան գրել, նկարներ եւ երաժշտութիւն ստեղծել, լեզուներ թարգմանել, նոյնիսկ մարդուն նման խօսիլ։ Շատեր արդէն վստահ են, թէ ԱԻ-ի միջոցով մարդկային գիտակցութեան ստեղծումը պարզապէս ժամանակի հարց է։ Ըստ այս պատկերացումին, եթէ հաշուարկային ուժը, տեղեկութիւններու ծաւալը եւ ալկորիթմները բաւական զարգանան, մեքենան օր մը անխուսափելիօրէն պիտի «արթննայ»։ Ինքզինք պարտադրող հարցումը հետեւեալն է. իսկապէ՞ս կարելի է մեքենաներով գիտակցութիւն ստեղծել:

Վերջերս, այս մասին կը զրուցէինք Գանատա բնակող յարգելի բարեկամի մը հետ, որ միաժամանակ արուեստական իմացականութեան դասախօս է, ան յանձնարարեց սերտել անգլիացի բնագէտ եւ ուսողագէտ, բնագիտութեան նոպէլեան մրցանակակիր (2020) Ռոճըր Փենրոզի մտածումները։

Փենրոզի համաձայն, մարդկային գիտակցութիւնը հիմնականօրէն ոչ-հաշուողական է եւ չի կրնար վերարտադրուիլ կամ պատճենուիլ աւանդական արուեստական իմացականութեան կողմէ։ Պարզ ասած, Փենրոզ կը պնդէ, որ մարդկային ուղեղը համակարգիչ չէ, բայց ժամանակակից աշխարհը սկսած է զայն պատկերացնել որպէս տեղեկութիւն մշակող կենսաբանական մեքենայ մը։ Այս մտածողութեան համաձայն, մարդուն եւ մեքենային միջեւ տարբերութիւնը խորքին մէջ քանակական է․ աւելի արագ հաշուարկ, աւելի մեծ յիշողութիւն, աւելի բարդ ալկորիթմներ։ Սակայն եթէ մարդը պարզապէս բարդ համակարգ մըն է, ապա տրամաբանական պիտի թուէր, թէ օր մը մեքենան ալ պիտի կարենայ կրկնել նոյն գործընթացը։ Ահա այստեղ է, որ Փենրոզի պնդումը կը դառնայ կարեւոր։

Փենրոզ կը հաւատայ, որ մարդկային գիտակցութիւնը աւելի խոր է, քան հաշուարկը։ Ըստ անոր, մարդը երբեմն կրնայ «տեսնել» ճշմարտութիւններ, որոնք պարզ տրամաբանական կանոններով չեն բացատրուիր։ Ան իր այս տեսակէտը կը կապէ Կէօտըլի նշանաւոր ուսողական տեսութեան հետ, թէ ոչ մէկ տրամաբանական համակարգ կրնայ ամբողջովին բացատրել ինքզինք։ Ուսողագէտ եւ տրամաբանագէտ Քըրթ Կէօտըլ այս գաղափարը առաջադրած է իր 1931-ի կոթողային աշխատութեան մէջ («Principia Mathematica-ի եւ յարակից համակարգերու պաշտօնապէս անորոշելի դրոյթներու մասին»), որ աշխարհին ծանօթ է որպէս «Անամբողջականութեան թէորէմներ» (Incompleteness Theorems)։ Ասոնք ցոյց կու տան, թէ միշտ գոյութիւն պիտի ունենան ճշմարտութիւններ, զորս համակարգը չի կրնար ապացուցել՝ հիմնուելով իր սեփական կանոններուն վրայ։ Փենրոզ այս գաղափարէն կը հետեւցնէ, թէ մարդը երբեմն կրնայ ըմբռնել այնպիսի ճշմարտութիւններ, որոնք ալկորիթմական համակարգերը չեն կրնար ամբողջովին ընդգրկել։

Այս մտածողութիւնը զինք կը հասցնէ աւելի համարձակ տեսութեան մը, թէ գիտակցութիւնը կրնայ կապ ունենալ ուղեղին մէջ տեղի ունեցող քուանթմային (ենթակորիզային մակարդակի) գործընթացներու (Quantum processes) հետ։ Այլ խօսքով՝ մարդուն գիտակցութիւնը կրնայ ծնիլ բնութեան այն խոր մակարդակէն, որուն ժամանակակից համակարգիչները ընդհանրապէս չեն մասնակցիր։ Այս պատճառով Փենրոզ չի հաւատար, թէ այսօրուան կամ նոյնիսկ ապագայի արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ) պիտի կարենայ իսկապէս «զգալ» կամ գիտակից դառնալ։ Մեքենան կրնայ ընդօրինակել մարդը, բայց այդ մէկը չի նշանակեր, թէ ան ներքին փորձառութիւն ունի։

Եւ ահա հոս կը գտնուի ամենէն կարեւոր տարբերութիւններէն մէկը․ ընդօրինակումը եւ գոյութիւնը նոյն բանը չեն։ Արուեստական իմացականութիւնը այսօր կրնայ տպաւորիչ կերպով նմանիլ մարդուն. ան կրնայ ցաւի մասին գրել, սիրոյ մասին խօսիլ, մահուան մասին խորհիլ։ Բայց հարցումը աւելի խոր է․ արդեօք մեքենան իրապէ՞ս կը զգայ այդ բոլորը, թէ՞ պարզապէս լեզուական ձեւերու հսկայ կրկնութիւն մըն է։

Այս հարցումը միայն արհեստագիտական չէ։ Ան գոյաբանական հարց է նաեւ։ Որովհետեւ գիտակցութիւնը պարզ տեղեկութիւն մշակելու գործընթացի վերածելը վտանգաւոր չափով աղքատացնող մօտեցում կրնայ դառնալ։ Մարդը միայն մտածող մեքենայ չէ։ Ան ներկայութի՛ւն է։ Ապրուած փորձառութի՛ւն է։ Ցաւի ներքին զգացո՛ւմ է։ Վա՛խ է։ Յիշողութի՛ւն է։ Լռութեան մէջ սեփական գոյութիւնը զգալու կարողութի՛ւն է։ Այս բոլոր փորձառութիւնները դժուար է վերածել զուտ հաշուարկային գործողութիւններու։

ԱԻ-ի գործածած ալկորիթմը կանոն է։ Հերթականութիւն է։ Նախատեսելի ընթացք է։ Իսկ մարդկային գիտակցութիւնը շատ անգամ աննախատեսելի է։ Մարդը կրնայ ամբողջովին անտրամաբանական որոշում տալ, բայց այդ որոշումը տակաւին խորապէս մարդկային կը մնայ։ Սէրը տրամաբանական չէ։ Սուգը արդիւնաւէտ չէ։ Կարօտը օգտակար չէ։ Արուեստը միշտ գործնական նպատակ չունի։ Բայց այս բոլորն են, որ մարդը մարդ կը դարձնեն։

Ժամանակակից աշխարհը, սակայն, կարծես օրէ օր աւելի մեծ վստահութեամբ կը սկսի հաւատալ, թէ «մարդութիւնը» վերջապէս լուծուած խնդիր մըն է։ Մենք սկսած ենք ամէն բան չափել արագութեամբ, արդիւնաւէտութեամբ եւ տեղեկութիւն մշակելու կարողութեամբ։ Այս պատճառով ալ հասարակութիւնը կամաց-կամաց կը սկսի նաեւ մարդոց հետ վարուիլ որպէս ալկորիթմներ: Յիշողութիւնը կը դառնայ տուեալ, յարաբերութիւնը՝ փոխանակում, ուշադրութիւնը՝ չափելի արտադրողականութիւն, իսկ մարդը՝ բարելաւելի եւ կատարելագործելի համակարգ։

Բայց գիտութեան բարձրագոյն մակարդակներուն վրայ իրականութիւնը աւելի բարդ կը թուի։ Գիտական յայտնագործութիւնը ինքնին ստեղծագործական արարք է։ Երբ գիտնական մը կը յղանայ տիեզերքի սկզբնաւորման կամ քուանթմային աշխարհի անհեթեթ թուացող օրէնքները, ան կը գործածէ ոչ միայն տրամաբանութիւնը, այլ նաեւ երեւակայութիւնը, կասկածը եւ գեղագիտական զգացողութիւնը։ Այս յատկանիշները ամբողջովին ալկորիթմական չեն։ Անոնք կապուած են մարդկային գոյութեան խորքային շերտերուն։

Փենրոզի մտածողութեան մէջ գիտակցութիւնը նաեւ տիեզերական տարողութիւն ունի։ Ըստ այս պատկերացումին, մարդկային գիտակցութիւնը այն միակ «միջավայրն» է, ուր տիեզերքը կը դառնայ ինքնագիտակից։ Առանց մարդկային ներկայութեան, աստղերու փայլքը կամ բնագիտական օրէնքները պիտի մնային լուռ իրականութիւններ։ Մարդկային միտքը այն կամուրջն է, որ նիւթական աշխարհին կու տայ իմաստ եւ արժէք։

Այս պատճառով ալ, որքան ալ զարգանայ արուեստական իմացականութիւնը, անիկա թերեւս միշտ պիտի մնայ մարդկային մտքի արտացոլացումը կամ գործիքը, բայց ոչ մարդկային գիտակցութիւնը փոխարինողը։ Որովհետեւ մարդը միայն տեղեկութիւն մշակող էակ չէ։ Ան միակ էակն է, որ կրնայ յուսալ, սիրել, տառապիլ եւ սեփական գոյութեան մասին հարց տալ։

Եւ թերեւս 21-րդ դարու ամենէն կարեւոր պայքարը ոչ թէ մարդուն եւ մեքենային միջեւ պիտի ըլլայ, այլ երկու տարբեր աշխարհընկալումներու միջեւ․ մէկը, որ մարդը կը տեսնէ որպէս մշակուելիք տեղեկութիւն, եւ միւսը, որ տակաւին կը հաւատայ, թէ մարդկային գիտակցութեան մէջ գոյութիւն ունի բան մը, որ չի բացատրուիր ո՛չ թիւերով, ո՛չ ալ ալկորիթմներով։

«Ինչո՞ւ ծնելիութիւնը կը նուազի ամէն տեղ եւ միաժամանակ» (Why birth rates are falling everywhere all at once) խորագրեալ յօդուած մը լոյս տեսած է Financial Times օրաթերթի 15 Մայիս 2026-ի թիւին մէջ՝ հեղինակութեամբ անգլիացի տուեալագիտութեան եւ ժողովրդագրական վերլուծութիւններու սիւնակագիր Ճոն Պըրն-Մըրտոքի (John Burn-Murdoch) ։

Յօդուածը կը քննէ մեր ժամանակաշրջանի ամենէն խոր ժողովրդագրական փոփոխութիւններէն մէկը՝ ամբողջ աշխարհի տարածքին ծնելիութեան արագ եւ համատարած անկումը։ Պըրն-Մըրտոք կը փորձէ ցոյց տալ, թէ այս երեւոյթը այլեւս չի բացատրուիր միայն տնտեսական դժուարութիւններով կամ կենսամակարդակի փոփոխութիւններով։ Ըստ անոր, ծնելիութեան տագնապը կապուած է աւելի լայն մշակութային եւ քաղաքակրթական փոփոխութիւններու՝ մասնաւորաբար մարդկային կապերու թուլացման, ընտանիքի կազմաւորման յետաձգման, թուային կեանքին եւ խելախօսերու (smartphones) ու ընկերային ցանցերու աճող ազդեցութեան։ Յօդուածը ծնելիութեան անկումը կը ներկայացնէ ոչ միայն իբրեւ վիճակագրական հարց մը, այլեւ որպէս ժամանակակից մարդկային կեանքի, յարաբերութիւններու եւ ապագայի հանդէպ վստահութեան ճգնաժամի արտայայտութիւն։

Յօդուածին ցնցիչ դիտարկումներէն մէկը այն է, թէ աշխարհի 195 երկիրներէն աւելի քան երկու երրորդին մէջ ծնելիութիւնը արդէն իջած է բնակչութեան բնական վերարտադրութեան մակարդակէն վար։ 66 երկիրներու պարագային՝ միջին ծնելիութիւնը աւելի մօտ է մէկ զաւակի, քան երկուքի։ Այս երեւոյթը այլեւս միայն հարուստ երկիրներու յատուկ չէ։ Մեքսիքոյի, Պրազիլի, Իրանի, Թունուզի եւ Սրի Լանքայի նման երկիրներու մէջ եւս ծնելիութիւնը կտրուկ նահանջ արձանագրած է։

Յօդուածագիրը կը շեշտէ, թէ այս տագնապը միայն տնտեսական բացատրութիւններով հասկնալ այլեւս կարելի չէ։ Թէեւ բնակարանային դժուարութիւնները, աշխատանքի անորոշութիւնը եւ երիտասարդներու տնտեսական խոցելիութիւնը կարեւոր դեր ունին, սակայն վերջին տարիներու կտրուկ անկումը աւելի խոր մշակութային եւ հոգեբանական փոփոխութիւններու կապուած կը թուի։

Յօդուածին հիմնական գաղափարներէն մէկը հետեւեալն է․

«Մեր ժամանակաշրջանի գլխաւոր խնդիրը այլեւս միայն այն չէ, որ ընտանիքները քիչ զաւակ կ՛ունենան, այլ այն, որ ընդհանրապէս աւելի քիչ զոյգեր կը կազմուին»։

Այս մէկը թերեւս ամբողջ յօդուածին ամենէն կարեւոր եզրակացութիւնն է։ Նախորդ տասնամեակներուն ծնելիութիւնը կը նուազէր, որովհետեւ ընտանիքները աւելի քիչ զաւակ կ’ունենային։ Այսօր, սակայն, խնդիրը աւելի խոր է․ մարդիկ աւելի ուշ կամ ընդհանրապէս կը խուսափին երկարատեւ յարաբերութիւններէ, աւելի քիչ կը հանդիպին, աւելի երկար ժամանակ կ’ապրին առանձին եւ աւելի դժուար կը կապուին իրարու։

Պըրն-Մըրտոք նաեւ կը նշէ, թէ ծնելիութեան անկումը յաճախ աւելի ցայտուն կը դառնայ կրթութեան եւ եկամուտի ցած մակարդակ ունեցող խաւերու պարագային, մինչ բարձրագոյն կրթութիւն ունեցողները ընդհանրապէս կը պահպանեն ընտանիքի կազմաւորման կայուն մակարդակ մը: Ընտանիք կազմելը կարծես սկսած է վերածուիլ տեսակ մը ընկերային առանձնաշնորհումի։

Յօդուածը նաեւ կը բացատրէ, թէ մինակութիւնը եւ յուսախաբութիւնը դարձած են ժամանակակից երիտասարդութեան հիմնական փորձառութիւններէն։

«Ծնելիութեան անկումը կ’ընթանայ զուգահեռ առանձնութեան, յուսախաբութեան եւ մարդկային կապերու թուլացման», կը նշէ Պըրն-Մըրտոք:

Ամենէն հետաքրքրական բաժիններէն մէկը կը վերաբերի խելախօսերուն եւ ընկերային ցանցերուն։ Տարբեր հետազօտութիւններու համաձայն, բազմաթիւ երկիրներու մէջ ծնելիութեան կտրուկ անկում արձանագրուած է գրեթէ միաժամանակ, երբ խելախօսերը զանգուածաբար սկսած են մաս կազմել մեր առօրեայ կեանքին։

Յօդուածագիրը կը ներկայացնէ ուսումնասիրութիւններ, ըստ որոնց երիտասարդները այսօր աւելի քիչ ժամանակ կը տրամադրեն մարդկային իրական շփումներու եւ աւելի շատ կ’ապրին թուային միջավայրի մէջ։ Հարաւային Քորէայի մէջ, օրինակ, երիտասարդներու անմիջական ընկերային շփումները երկու տասնամեակի ընթացքին գրեթէ կէսով նուազած են։

Ըստ յօդուածին, խելախօսերը փոխած են ոչ միայն հաղորդակցութեան ձեւը, այլ նաեւ սիրոյ եւ ընտանեկան ակնկալելիքները։

«Instagram-ն ու TikTok-ը երիտասարդներու սպասումները կը կապեն արուեստական պատկերներու՝ փոխելով սիրոյ եւ ընտանեկան յարաբերութիւններու հանդէպ ընկալումները»։

Այս երեւոյթը յատկապէս կը խորացնէ երիտասարդ սերունդներուն մօտ անբաւարարութեան, մեկուսացման եւ զգացական անապահովութեան զգացումները։ Յօդուածը նաեւ կը նշէ, թէ ընկերային ցանցերը յաճախ կը շեշտեն արդէն գոյութիւն ունեցող տնտեսական եւ հոգեբանական ճնշումները՝ ստեղծելով մնայուն անհանգստութեան եւ անկայունութեան մթնոլորտ մը։

Պըրն-Մըրտոք ի վերջոյ կը պնդէ, թէ ծնելիութեան անկումը պարզ ժողովրդագրական հարց մը չէ, այլ ժամանակակից քաղաքակրթութեան աւելի լայն ճգնաժամին մէկ արտայայտութիւնը։ Ըստ անոր, խնդիրը միայն այն չէ, թէ մարդիկ ինչո՞ւ քիչ զաւակ կ’ունենան, այլ այն, թէ ինչո՞ւ մարդիկ ընդհանրապէս աւելի դժուար կը կապուին իրարու եւ աւելի դժուար զոյգ կը կազմեն:

Յօդուածին վերջին եւ ամենէն դիպուկ եզրակացութիւններէն մէկը հետեւեալն է․

«Ժամանակակից աշխարհի հիմնական մարտահրաւէրը միայն ծնելիութիւնը չէ, այլ բաժնուած, մեկուսացած եւ յոգնած սերունդ մը կրկին իրարու մօտեցնելը»։

Այս իմաստով, յօդուածը ծնելիութեան տագնապը կը դիտէ ոչ միայն որպէս վիճակագրական կամ տնտեսական խնդիր, այլ որպէս ժամանակակից մարդկային կեանքի, համայնքային կապերու եւ հոգեբանական առողջութեան խոր ճգնաժամ մը։

Վ.Թ.

Մեր ապրած անհաւատալի եւ խելայեղ քաոսին մէջ, փորձենք քիչ մը մէկդի դնել նորաձեւութիւնը եւ քաղաքականութիւնը, գործարար փոթորիկներն ու յաջող վաճառականի կերպարը, եւ փորձենք քիչ մը մտածել։ Այս առումով, բազմիցս յիշատակուած Ֆրանքֆուրթեան դպրոցը միշտ օգտակար կ՛ըլլայ, եւ այս անգամ փոքր, բայց նշանակալից ակնարկ մը պիտի նետենք այդ դպրոցի գլխաւոր ներկայացուցիչներէն երկուքին՝ Թէոտոր Ատորնոյի եւ Մաքս Հորքհայմըրի գործերէն մէկուն։

իրենց նշանաւոր Dialectic of the Enlightenment գործին մէջ, Թէոտոր Ատորնոն եւ Մաքս Հորքհայմըր կը ներկայացնեն «Մշակութային Արդիւնաբերութիւն․ Լուսաւորութիւնը իբրեւ զանգուածային խաբկանք» գլուխը՝ որպէս ժամանակակից զանգուածային մշակոյթի եւ անոր միջոցով իրականացուող ընկերային վերահսկողութեան խոր քննադատութիւն մը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի եւ ֆաշական ու դրամատիրական քարոզչութեան վերելքի պայմաններուն մէջ գրուած այս աշխատութիւնը մինչեւ այսօր կը նկատուի ժամանակակից հասարակութիւններու մշակութային արտադրութեան ամենէն ազդու վերլուծութիւններէն մէկը։ Իբրեւ Ֆրանքֆուրթեան դպրոցի ներկայացուցիչներ՝ Ատորնոն եւ Հորքհայմըր կը քննեն, թէ ինչպէս մշակոյթը, որ նախապէս կը պատկերացուէր որպէս գեղարուեստական արտայայտութեան եւ քննադատական մտածողութեան տարածք, ուշ դրամատիրութեան ազդեցութեան տակ վերածուեցաւ վերահսկողութեան, միօրինակացման եւ ճնշումի գործիքի մը։

Ատորնոն եւ Հորքհայմըր այս բաժինը գրեցին զանգուածային լրատուամիջոցներու՝ ռատիոյի, շարժապատկերի եւ հեռատեսիլի արագ զարգացումին եւ հանրային կարծիքի ու սպառողական վարքագիծի ձեւաւորման վրայ անոնց ազդեցութեան շրջագիծին մէջ։  Այս մէկը այսօր աւելի հետաքրքրական կը դառնայ, որովհետեւ մենք եւս կ’ապրինք համացանցի սրընթաց զարգացման, բայց միաժամանակ նաեւ նկատելի լճացման ժամանակաշրջան մը, երբ արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ) ստեղծագործական տարածք ըլլալէ աւելի սկսած է վերածուիլ այլասերած եւ ուղղորդող (շահագործող ու վերահսկող) համակարգի մը։ Նացիական քարոզչութեան սարսափները արդէն իսկ ցոյց տուած էին լրատուամիջոցներու ձեռնավարական կործանարար ներուժը, մինչ ամերիկեան զուարճանքի արդիւնաբերութիւնը բացայայտեց, թէ մշակոյթը ինչպէս կրնայ դառնալ դրամատիրական շահոյթի գործիք մը։

Հեղինակները մեծապէս ազդուած էին Մարքսի դրամատիրական համակարգի քննադատութենէն, Ֆրէօյտի հոգեվերլուծութենէն եւ իրենց իսկ ժամանակաշրջանի դիտարկումներէն։ Անոնց աշխատութիւնը կը տեղաւորուի Լուսաւորութեան քննադատութեան աւելի լայն ծիրին մէջ, որովհետեւ իրենց կարծիքով Լուսաւորութիւնը չկրցաւ իրագործել մարդկային ազատագրումի իր խոստումը (այս մէկը կարելի է նաեւ կապել մեր օրերու տկարացած ազատականութեան)։ Լուսաւորութեան բանականութիւնը, ըստ անոնց, այլասերեցաւ եւ վերածուեցաւ գործիքային բանականութեան մը՝ այնպիսի տրամաբանութեան, որ աւելի առաջնահերթ կը նկատէր արդիւնաւէտութիւնը, վերահսկողութիւնն ու շահոյթը, քան մարդկային բարօրութիւնը:

«Մշակութային արդիւնաբերութիւն» եզրը հեղինակները կը գործածեն նկարագրելու մշակութային արտադրանքներու՝ ֆիլմերու, երաժշտութեան, գրականութեան եւ արուեստի զանգուածային արտադրութիւնն ու առեւտրականացումը։ Ի տարբերութիւն իրական գեղարուեստական ստեղծագործութեան, զոր անոնք կը դիտէին որպէս քննադատական մտածողութեան եւ դիմադրութեան տարածք, մշակութային արդիւնաբերութեան արտադրանքները միօրինակացած, կրկնուող եւ միայն սպառման ծառայող արտադրութիւններ են։ Մշակոյթը այլեւս դրամատիրական համակարգէն դուրս գտնուող երեւոյթ մը չէ, այլ անոր անբաժանելի մասը։ Մշակութային արտադրանքները գոյութիւն չունին ներկայ կարգը վիճարկելու. ընդհակառակը, անոնք կը վերահաստատեն զայն՝ ստեղծելով հլու եւ հնազանդ սպառողներ։

Զուարճանքը, իրականութենէն փախուստ կամ քննադատական խորհրդածութեան աղբիւր ըլլալու փոխարէն, կը գործէ որպէս ուշադրութիւնը շեղող եւ ընկերային վերահսկողութեան միջոց։ Այս առիթով տեղին է նաեւ յիշել Հաքսլիի քննադատութիւնը, երբ ան կը գրէ, թէ մարդկութիւնը պիտի կործանի ժամանցի պատճառով, որովհետեւ ան իր մէջ կը խտացնէ այնպիսի անբովանդակ ու դատարկ երեւոյթներ,  որոնք կրնան մարդկային քաղաքակրթութիւնը ստեղծագործ ուժէ մը վերածել նեխող ճահիճի:

Մշակութային արդիւնաբերութեան ուղղուած գլխաւոր քննադատութիւններէն մէկը մշակութային արտադրանքներու միօրինակացումն է։ Ֆիլմերը, երաժշտութիւնը եւ հեռատեսիլային յայտագիրները կը հետեւին կանխատեսելի բանաձեւերու, որոնք կ’երաշխաւորեն առեւտրական յաջողութիւն եւ կը նուազեցնեն ստեղծագործական վտանգները։ Ատորնոն եւ Հորքհայմըր կը պնդեն, թէ այս միօրինակացումը ընտրութեան պատրանք կը ստեղծէ։ Սպառողները կը կարծեն, թէ իրենք եզակի արտադրութիւններ կ’ընտրեն, մինչ իրականութեան մէջ նոյն առեւտրական կաղապարներուն տարբերակներն են, որ իրենց կը մատուցուին։ Սերտօրէն ասոր կապուած է «կեղծ անհատականութիւն» գաղափարը։ Մշակութային արդիւնաբերութիւնը այն տպաւորութիւնը կը ստեղծէ, թէ սպառողները իւրայատուկ անհատներ են՝ իրենց անձնական ճաշակներով ու նախասիրութիւններով, մինչ անոնց ընտրութիւնները զգուշօրէն նախապէս կանխորոշուած են մեծ ընկերութիւններու կողմէ։ Օրինակ, ժողովրդական երաժշտութիւնը շատ անգամ կը կառուցուի կրկնուող կառուցուածքներու եւ մեղեդիներու վրայ, որոնք առաջին հայեացքով անձնական եւ զգացական կը թուին, բայց իրականութեան մէջ առեւտրական կաղապարներ են։

Ատորնոն եւ Հորքհայմըրը կը պնդեն, թէ զուարճանքը երկակի գործառոյթ ունի։ Մէկ կողմէ, ան կը շեղէ մարդիկը իրենց տնտեսական եւ ընկերային դաժան իրականութիւններէն, իսկ միւս կողմէ կը վերահաստատէ այն գաղափարախօսական կառոյցները, որոնք այդ պայմանները կը պահպանեն։ Օտարուած աշխատանքով տիրապետուած հասարակութեան մը մէջ զուարճանքը ժամանակաւոր թեթեւացում կը պարգեւէ, բայց միաժամանակ կը գործէ որպէս տեսակ մը թմրեցուցիչ՝ բթացնելով քննադատական մտածողութիւնը եւ խրախուսելով հնազանդութիւնը։ Անոնց նշանաւոր միտքը, թէ «ուշ դրամատիրութեան մէջ զուարճանքը աշխատանքին շարունակութիւնն է այլ միջոցներով», ճշգրտօրէն կ’արտայայտէ այս միտքը։ Նոյնիսկ իրենց ազատ ժամերուն ընթացքին մարդիկ տակաւին գերի կը մնան դրամատիրական համակարգի տրամաբանութեան՝ սպառելով մշակութային արդիւնաբերութեան արտադրանքները, որոնք ազատագրելու փոխարէն աւելի կը խորացնեն ենթարկուածութիւնը։

Դրամատիրական հասարակութեան մէջ մշակութային արտադրանքներն ալ կը վերածուին ապրանքի՝ ինչպէս որեւէ այլ բան։ Անոնց արժէքը այլեւս ոչ թէ կ’որոշուի գեղարուեստական կամ մտային որակներով, այլ՝ շուկայական արժէքով։ Մեծ եկամուտ ապահովող ֆիլմ մը կամ լայն տարածում գտած երաժշտական գործ մը չի գնահատուիր իր բովանդակութեամբ կամ գեղարուեստական արժէքով, այլ՝ վաճառքի թիւերով եւ առեւտրական յաջողութեամբ։ Նոյնիսկ բարձր արուեստը չկրցաւ խուսափիլ այս ճակատագիրէն։ Թանգարաններն ու պատկերասրահները շատ անգամ արուեստը կը վերածեն ապրանքի եւ ընտրանիական խորհրդանիշի, փոխանակ զայն իսկական ներգրաւման տարածք դարձնելու փոխարէն։

Ատորնոյի եւ Հորքհայմըրի համաձայն, մշակութային արդիւնաբերութեան ամենէն վտանգաւոր հետեւանքներէն մէկը քննական մտածողութեան քայքայումն է։ Զանգուածային մշակոյթի կրկնուող եւ կաղապարային բնոյթը հանդիսատեսը չի մղեր խորհրդածելու ընկերային եւ քաղաքական իրականութիւններուն մասին։ Օրինակ՝ Հոլիուտեան (մեր պարագային նաեւ ռուսական եւ հայկական) ֆիլմերը շատ անգամ կը հիմնուին պարզունակ բարոյական պատգամներու վրայ՝ բարին եւ չարը ներկայացնելով չափազանց պարզ բաժանումներով, իսկ խնդիրներու լուծումը կապելով անհատական հերոսութեան, եւ ոչ թէ համակարգային փոփոխութիւններու հետ։ Հեղինակները նաեւ կ’ուսումնասիրեն թեքնաբանութեան դերը մշակութային արդիւնաբերութեան մէջ։ Թեքնաբանակն զարգացումը մշակութային արտադրանքները աւելի մատչելի կը դարձնէ, բայց միաժամանակ աւելի կը խորացնէ անոնց ապրանքային բնոյթը։ Ռատիոն, հեռատեսիլը եւ շարժապատկերը (այժմ նաեւ համացանցը) կը ստեղծեն հաղորդակցութեան միակողմանի համակարգ մը, ուր արտադրողներու փոքր խումբ մը բովանդակութիւն կը փոխանցէ կրաւորական հանդիսատեսին։

Թէեւ անոնց այս աշխատութիւնը գրուած է 20-րդ դարու կէսերուն, ան զարմանալիօրէն այժմէական կը մնայ թուային լրատուամիջոցներու, ընկերային ցանցերու եւ ալկորիթմներով կառավարուող բովանդակութեան ժամանակաշրջանին մէջ։ Netflix-ը, Spotify-ը եւ YouTube-ը, ի միջի այլոց, կը գործեն նոյն այն միօրինակացման եւ կեղծ անհատականութեան սկզբունքներով, զորս Ատորնոն եւ Հորքհայմըր նկարագրած էին։

Չնայած անոնց գաղափարներուն կարեւորութեան, Ատորնոն եւ Հորքհայմըր յաճախ քննադատուած են մշակոյթի հանդէպ իրենց ընտրանիամէտ մօտեցումին եւ արուեստի հանրամատչելի ձեւերուն նկատմամբ ցուցաբերած արհամարհանքին համար։ Այնուամենայնիւ, «Մշակութային Արդիւնաբերութիւն․ Լուսաւորութիւնը իբրեւ զանգուածային խաբկանք» մինչեւ այսօր կը մնայ կարեւոր աշխատութիւն մը՝ հասկնալու մշակոյթի, դրամատիրական համակարգի եւ ընկերային վերահսկողութեան փոխազդեցութիւնը։

Աշխարհի մը մէջ, ուր մշակութային արտադրանքները հետզհետէ աւելի կ’ենթարկուին շահոյթի տրամաբանութեան, Ատորնոյի եւ Հորքհայմըրի գաղափարները այսօր աւելի այժմէական կը հնչեն, քան երբեւէ։ Մշակութային արդիւնաբերութեան գործելակերպերուն ճանաչումը առաջին քայլն է մշակոյթը վերահաստատելու որպէս իսկական ստեղծագործութեան, դիմադրութեան եւ ազատագրումի տարածք մը։

Մեր պարագային իրավիճակը աւելի տեսանելի եւ աւելի տխուր է, երբ մշակոյթէն մինչեւ քաղաքականութիւն ամէն ինչ կը ծառայէ միայն մէկ նպատակի՝ վաճառքի եւ սպասարկութեան։ Միայն վաճառելու մոլուցքով տարուած հասարակութիւնը կամաց-կամաց կը սկսի զիջիլ իր արժէքներէն եւ արժէքաւոր նկատել միայն այն, ինչ կարելի է վաճառել։ Այս մէկը ոչ ժամանակաւոր խնդիր մըն է եւ ոչ ալ համացանցի պարզ վատ հետեւանք մը, այլ գաղափարական ճգնաժամի յստակ ցուցանիշ։ Եւ հասկնալի է, որ այս պարագային առողջ բան մը հաստատելու կամ պահպանելու մասին մտածումները կը դառնան կա՛մ տխրութեան, կա՛մ ռոմանթիք մտածողութեան առարկայ:

Արայիկ Մկրտումեան

Հայ ժողովուրդի կեանքին մէջ, դարեր շարունակ եկեղեցին ունեցած է բացառիկ դեր մը։ Ան ոչ միայն աղօթավայր մը եղած է, այլեւ՝ դպրոց, մշակութային կեդրոն, ազգային յիշողութեան պահապան եւ հաւաքական ինքնութեան կարեւոր սիւներէն մէկը։ Մանաւանդ պետականութեան բացակայութեան շրջանին, եկեղեցին շատ անգամ ստանձնած է այնպիսի դերեր, որոնք սովորաբար պետութեան կամ հանրային հաստատութիւններուն կը պատկանին։ Այս պատճառով, եկեղեցւոյ նկատմամբ հայ ժողովուրդին կապը միայն կրօնական չէ, այլեւ պատմական, մշակութային եւ զգացական։ Սակայն ժամանակակից աշխարհին մէջ աւելի ու աւելի կը բարձրանայ կարեւոր հարց մը․ ինչպէ՞ս կարելի է եկեղեցին եւ հաւատքը դարձնել աւելի ժողովրդային, մասնակցային եւ ապրող իրականութիւն մը՝ առանց կորսնցնելու անոնց հոգեւոր խորքը։

Առաջին հերթին պէտք է յստակացնել, թէ եկեղեցին ժողովրդակացնել չ’ենթադրեր վերացնել անոր հոգեւոր հեղինակութիւնը կամ զայն պարզ ընկերային ակումբի վերածել, այլ՝ ինչպէ՞ս եկեղեցին կրնայ աւելի ընկալունակ դառնալ ժողովուրդի ձայնին, մտահոգութիւններուն եւ մասնակցութեան նկատմամբ։ Որովհետեւ շատերու մօտ այսօր ստեղծուած է այն տպաւորութիւնը, թէ եկեղեցին հեռացած է առօրեայ մարդէն եւ սկսած է ապրիլ ինքն իր փակ շրջանակին մէջ, իսկ եկեղեցւոյ գործերուն մէջ կարծես տեղ ունին միայն «Աբիսողոմ աղաները եւ կարգ մը մենաշնորհեալներ: Երբ հաւատացեալը այլեւս ինքզինք դերակատար չի զգար, հաւատքը աստիճանաբար կը վերածուի սովորութեան, իսկ եկեղեցին՝ հաստատութեան մը։

Ժողովրդակացման առաջին քայլերէն մէկը լեզուի հարցն է։ Շատերու համար եկեղեցական լեզուն այսօր դժուար հասկնալի է, մանաւանդ երիտասարդ սերունդներուն։ Անշուշտ, եկեղեցական լեզուն մեր մշակութային ժառանգութեան կարեւոր մասն է եւ պէտք չէ պարզապէս վերացուի։ Սակայն կարելի է աւելի մատչելի ձեւերով բացատրել պատարագը, քարոզները եւ աստուածաբանական գաղափարները, որ ժողովուրդը ոչ միայն լսէ, այլեւ հասկնայ եւ ներքուստ ապրի հաւատքը։ Երբ հաւատքը կը դադրի միայն ծէս ըլլալէ եւ կը դառնայ գիտակցուած փորձառութիւն, ան աւելի կենդանի եւ ազդու կը դառնայ։ Անշուշտ, ակնարկութիւնը կ’երթայ գրաբարին, բայց ոչ միայն գրաբարին, այլեւ խօսոյթին՝ հաւատքը փոխանցելու եւ սիրցնելու ոճին: Խօսքը նաեւ կը վերաբերի եկեղեցականներու գործածած լեզուին՝ անոր բովանդակութեան, մատչելիութեան եւ հոգիները շարժելու ներուժին: Քարոզը պէտք չէ միայն անդրադառնայ սուրբգրային պատմութիւններուն, այլեւ այսօրուան մարդը յուզող հարցերուն՝ ընտանեկան տագնապներէն մինչեւ ընկերային անարդարութիւններ:

Եկեղեցւոյ Ժողովրդականացումը նաեւ կը պահանջէ աւելի լայն մասնակցութիւն։ Բազմաթիւ համայնքներու մէջ որոշումները կը կայացուին փոքր շրջանակներու կողմէ, մինչ հասարակ հաւատացեալները հիմնականին մէջ կը մնան դիտորդներ։ Սակայն եկեղեցին միայն հոգեւորականութեան սեփականութիւնը չէ, ոչ ալ քանի մը աշխարհական մենաշնորհեալներու։ Ան համայնք է։ Երբ ժողովուրդը մասնակցի մշակութային, կրթական, բարեսիրական եւ կազմակերպական կեանքին, եկեղեցին կը դառնայ ոչ թէ վերէն ղեկավարուող կառոյց, այլ միասին ապրուած իրականութիւն: Ո՛չ մեր երիտասարդները, ո՛չ ալ մեր ժողովուրդին մեծամասնութիւնը ծանօթութիւն ունի հայ եկեղեցւոյ մէջ գոյութիւն ունեցող ժողովներուն մասին, ո՛չ թափանցիկութեան, ո՛չ ալ որոշումներ կայացնելու ձեւերուն մասին: Իսկ մեծագոյն գաղտնիքը կը մնայ ժողովներու ներկայացուցչական բնոյթը: Ո՞վ կ’ընտրէ, ո՞վ կը նշանակէ եւ որոնք կրնա՞ն նշանակուիլ: Եթէ այս բոլորը ժողովուրդին անունով եւ ժողովուրդին համար ըլլալու յաւակնութիւնը չունենային, մենք մեզի իրաւունք պիտի չտայինք խօսելու եկեղեցւոյ ներքին հարցերուն մասին, բայց նշուածները ներքին հարցեր չեն. անոնք ժողովուրդի աշխարհին կապուած են, ժողովուրդին անունով եւ ժողովուրդին համար կ’ըլլան, մինչ ժողովուրդին մէկ կարեւոր հատուածը աստիճանաբար կը հեռանայ հոգեւոր եկեղեցիէն՝ առաւելագոյն պարագային կապը չկտրելով ծիսական եւ տօնական եկեղեցիէն:

Այս մէկը յատկապէս կարեւոր է երիտասարդներուն պարագային։ Բազմաթիւ երիտասարդներ չեն մերժեր հոգեւորութիւնը, բայց կը հեռանան այն միջավայրերէն, ուր ազատ չեն զգար մտածելու, հարցումներ տալու կամ իրենց տեղը գտնելու հնարաւորութիւնը: Ժողովրդային եկեղեցին պէտք է կարենայ լսել երիտասարդները, անոնց մտահոգութիւնները եւ ժամանակակից աշխարհին հետ անոնց ունեցած հարցերը։ Ան պէտք է ընդունի, թէ հաւատքը չի խորանար միայն հրահանգներով, հռետորական ճառերով, այլ նաեւ երկխօսութեամբ, վստահութեամբ եւ մասնակցութեամբ։

Հաւատքը ժողովրդակացնել նաեւ կը նշանակէ զայն վերադարձնել մարդու առօրեայ կեանքին։ Յաճախ կրօնքը կը ներկայացուի իբրեւ միայն եկեղեցի երթալու կամ որոշ ծէսեր կատարելու հարց։ Սակայն իրական հաւատքը նաեւ բարոյական եւ հասարակական պատասխանատուութիւն է։ Երբ եկեղեցին խօսի արդարութեան, աղքատութեան, արտագաղթի, երիտասարդութեան տագնապներուն կամ հասարակական անարդարութիւններու մասին, ան աւելի մօտ կը դառնայ մարդոց իրական կեանքին։ Հաւատքը այդ ժամանակ կը դադրի վերացական գաղափար ըլլալէ եւ կը դառնայ ապրուած փորձառութիւն։

Ժողովրդականացումը նաեւ կը պահանջէ որոշ չափով թափանցիկութիւն եւ ինքնաքննադատութիւն։ Ոչ մէկ հաստատութիւն կրնայ վստահութիւն ներշնչել, եթէ ամբողջովին փակ մնայ քննադատութեան առջեւ։ Եկեղեցին պատմութեան ընթացքին ունեցած է մեծ արժանիքներ, բայց նաեւ սխալներ եւ մարդկային թուլութիւններ ու թերութիւններ։ Երբ հաստատութիւնը կը համարձակի ընդունիլ իր սխալները եւ աւելի բաց կերպով հաղորդակցիլ ժողովուրդին հետ, վստահութիւնը ոչ թէ կը տկարանայ, այլ կը խորանայ։ Որովհետեւ անկեղծութիւնը շատ անգամ աւելի հոգեւոր է, քան անսխալականութեան պատրանքը։

Սփիւռքի պարագային այս հարցը աւելի զգայուն է։ Շատ մը հայկական համայնքներու մէջ եկեղեցին տակաւին կը մնայ ինքնութեան պահպանման գլխաւոր կառոյցներէն մէկը։ Սակայն եթէ ան չափազանց փակ կամ միայն անցեալով ապրող կառոյց դառնայ, երիտասարդ սերունդները կրնան աստիճանաբար օտարանալ կազմակերպուած կրօնական կեանքէն։ Այս պատճառով ժողովրդակացնել եկեղեցին նաեւ կը նշանակէ զայն վերածել մշակութային եւ հոգեւոր բաց միջավայրի մը, ուր տարբեր սերունդներ եւ մտածողութիւններ կրնան իրարու հանդիպիլ՝ առանց վախի կամ պարտադրանքի, համոզումով։

Անշուշտ, Ժողովրդականացումը չի նշանակեր հաւատքի մակերեսայնացում։ Ընդհակառակը, իսկական ժողովրդային հաւատքը կրնայ աւելի խոր ըլլալ, որովհետեւ ան հիմնուած կ՛ըլլայ գիտակցուած մասնակցութեան վրայ, ոչ թէ միայն ժառանգուած սովորութեան։ Մարդիկ աւելի խոր կապ կը հաստատեն այն հաւատքին հետ, որուն մէջ իրենք իրենց ձայնը, տառապանքը եւ յոյսերը կը տեսնեն։

Թերեւս այսօր եկեղեցւոյ առջեւ ծառացած մեծագոյն մարտահրաւէրը հետեւեալն է․ ինչպէ՞ս պահպանել հոգեւոր խորութիւնը՝ առանց ժողովուրդէն հեռանալու, եւ ինչպէ՞ս բացուիլ ժամանակակից աշխարհին՝ առանց ինքնութիւնը կորսնցնելու։ Այս հաւասարակշռութիւնը դիւրին չէ։ Սակայն եկեղեցին պատմութեան ընթացքին միշտ գոյատեւած է այն ժամանակ, երբ կրցած է լսել ժողովուրդին ձայնը եւ միաժամանակ պահպանել իր հոգեւոր էութիւնը։ Հետեւաբար ժողովրդակացնել եկեղեցին ու հաւատքը վերջին հաշուով չի նշանակեր սրբութիւնը նուազեցնել, այլ հաւատքը վերադարձնել մարդո՛ւն եւ համայնքի՛ն։

 

 

14 Մայիս 2026 -ին Պէյճինկի մէջ տեղի ունեցած Թրամփ–Շի գերաստիճանը առաջին հայեացքով կրնայ սովորական դիւանագիտական հանդիպում մը թուիլ․ ժպիտներ, ձեռքի սեղմումներ, կենացներ, պետական ճոխ հանդիսակատարութիւն եւ քաղաքավար փոխադարձ նայուածքներ։ Սա արտաքին երեւոյթն է, իսկ խո՞րքը: Խորքին մէջ կան հարցումներ, որոնք կը գերազանցեն երկու ղեկավարներու անձերը։ Իրականութեան մէջ, սեղանին շուրջ ոչ միայն Ամերիկան եւ Չինաստանը նստած էին, այլեւ ամբողջ 21-րդ դարու ապագայ աշխարհակարգը։

Իր բարի գալուստի պաշտօնական խօսքին մէջ, Չինաստանի նախագահ Շի Ժինփինկ ակնարկութիւն մը կատարեց յոյն հին պատմաբան եւ զօրավար Թուսիտիտեսի անուան կապուած «Թուսիտիտեսի թակարդ» եզրին, զոր զարգացուցած է ամերիկացի քաղաքական վերլուծաբան-գիտնական Կրահամ Ալիսըն 2012-ին։ Առաջին հայեացքով, այս արտայայտութիւնը կրնայ անմեղ եւ ակադեմական կամ պատմագիտական հնչել, բայց անիկա աշխարհաքաղաքական ամենէն վտանգաւոր հասկացողութիւններէն մէկն է այսօր։ Թուսիտիտես կը նկարագրէր Աթէնքի վերելքն ու այդ վերելքէն Սպարթայի վախը՝ իբրեւ պատերազմի հիմնական պատճառ։ Կրահամ Ալիսըն այս գաղափարը վերածեց արդի աշխարհաքաղաքական տեսութեան մը՝ պնդելով, թէ երբ նոր ուժ մը սկսի սպառնալ գոյութիւն ունեցող գերիշխող ուժին, պատերազմը գրեթէ անխուսափելի կը դառնայ։

Այսօր այդ պատմական օրինակը սկսած է կիրարկուիլ Միացեալ Նահանգներ–Չինաստան յարաբերութիւններուն վրայ։ Շատեր սակայն կը քննադատեն զայն՝ պնդելով, թէ պատմութիւնը ճակատագիր չէ, եւ թէ նման տեսութիւնները երբեմն կրնան ինքնիրականացող մարգարէութիւն դառնալ՝ մեծ ուժերը դրդելով իրարու հանդէպ աւելի կասկածամիտ եւ յարձակողական քաղաքականութիւն վարելու։

Միացեալ Նահանգները տակաւին կը մնայ աշխարհի զինուորական եւ տնտեսական հզօրագոյն ուժը։ Սակայն, Չինաստան այլեւս պարզ զարգացող երկիր մը չէ։ Ան վերածուած է քաղաքակրթական հսկայի մը, որ կը մրցի Արեւմուտքին հետ՝ տնտեսութեան, արհեստագիտութեան, արուեստական իմացականութեան, առեւտուրի, ծովուժի եւ համաշխարհային ազդեցութեան գրեթէ բոլոր ոլորտներուն մէջ։

Հետեւաբար, նախագահ Շիի նշումը պարզ պատմագիտական ակնարկ մը չէր։ Անիկա զգուշացում մըն էր։ Չինաստան փաստօրէն Ամերիկայի կ՛ըսէր․ «Մեր վերելքը պատերազմ չի նշանակեր, եթէ դուք զայն այդպէս չընկալէք»։

Բայց իրականութիւնը աւելի բարդ է։ Որովհետեւ մեծ ուժերը միայն ռազմավարական հաշիւներով չեն առաջնորդուիր։ Անոնք նաեւ վախերով կը շարժին։ Իսկ պատմութիւնը բազմիցս ցոյց տուած է, թէ երբ տիրապետող ուժ մը սկսի զգալ իր գերակայութեան փլուզումը, ան շատ արագ կրնայ վերածուիլ կասկածամիտ եւ յարձակողական համակարգի։

Իրանի շարունակուող պատերազմը ճնշող ներկայութիւն էր Պէյճինկի բանակցութիւններուն։ Երկու ղեկավարներն ալ համաձայն էին, որ Հորմուզի նեղուցը պէտք է բաց մնայ՝ մեկնելով համաշխարհային ուժանիւթի անվտանգութեան շահերէն։ Չինաստան նաեւ դէմ էր նաւերու անցքին վրայ տուրք սահմանելու Թեհրանի փորձերուն, մինչ Շի Ժինփինկ կը խոստանար զէնք չտրամադրել Իրանի։ Ան միաժամանակ կ’առաջարկէր քուլիսային դիւանագիտական միջնորդութիւն կատարել՝ հակամարտութեան խաղաղ լուծում մը գտնելու նպատակով, վերահաստատելով նաեւ, թէ Իրան երբե՛ք պէտք չէ կորիզային զէնք ունենայ։

Այս բոլորին զուգահեռ, տնտեսական եւ առեւտրական կարեւոր զարգացումներ եւս արձանագրուեցան։ Թրամփի հետ Պէյճինկ ժամանած ամերիկեան մեծ ընկերութիւններու ղեկավարներուն ներկայութեամբ՝ ներառեալ Իլոն Մասք եւ Ճենսըն Հուանկ, Չինաստան որոշեց աւելցնել ամերիկեան գիւղատնտեսական արտադրանքներու, օդանաւերու եւ յատկապէս նաւթի գնումները՝ քայլ մը, որ մասամբ կը նուազեցնէ անոր կախեալութիւնը Միջին Արեւելքէն։

Սակայն հակառակ ստեղծուած դրական մթնոլորտին, Շի Ժինփինկ առիթը օգտագործեց Տոնալտ Թրամփի ուղղելու շատ յստակ զգուշացում մը։ Ան շեշտեց, թէ Թայուանի հարցը Ամերիկա–Չինաստան յարաբերութիւններուն ամենէն զգայուն եւ կարեւոր խնդիրն է, եւ զգուշացուց, որ եթէ այս հարցը դրական զարգացում չունենայ, երկկողմանի յարաբերութիւնները կրնան ենթարկուիլ ծանր հարուածներու, նոյնիսկ զինեալ բախումի վտանգին։

Ամերիկան այսօր Չինաստանի վերելքը ոչ միայն որպէս տնտեսական մրցակցութիւն կը դիտէ, այլ նաեւ որպէս իր համաշխարհային դիրքին ուղղուած սպառնալիք մը։ Չինաստանի համար ալ Թայուանի զինումը, կիսահաղորդիչներու սահմանափակումները եւ Խաղաղական ովկիանոսի մէջ ամերիկեան զինուորական ներկայութիւնը կը դիտուին որպէս «զսպումի» փորձ։

Փաստօրէն, երկու կողմերն ալ սկսած են զիրար ոչ միայն մրցակից տեսնել, այլեւ գոյաբանական վտանգ։

Ճիշդ հոս է որ ի յայտ կու գայ Թուսիտիտեսի թակարդին իսկական վտանգը։ Պատերազմները շատ անգամ չեն սկսիր որովհետեւ կողմերը պատերազմ կ’ուզեն։ Անոնք կը սկսին որովհետեւ կողմերը կը սկսին վախնալ իրարմէ։

Այս բոլորին մէջ ամենէն վտանգաւոր կէտը Թայուանն է։ Չինաստանի համար անիկա ազգային ամբողջականութեան եւ պատմական վերամիաւորման հարց է։ Ամերիկայի համար՝ Ասիոյ մէջ ուժերու հաւասարակշռութեան առանցքային հանգոյց մը։ Այս պատճառով Թայուան այսօր դարձած է աշխարհակարգի նուրբ սահմանագիծերէն մէկը։

Սակայն Պէյճինկի հանդիպումը միայն հակամարտութեան մասին չէր։ Անիկա նաեւ ցոյց տուաւ, թէ երկու ուժերն ալ տակաւին կը հասկնան ամբողջական պատերազմի գինը։ Հետեւաբար, ներկայ փուլին աւելի հաւանական է երկարատեւ մրցակցութիւնը, քան անմիջական համաշխարհային բախումը։

Բայց նոյնիսկ այդ մրցակցութիւնը արդէն իսկ փոխած է աշխարհը։

Աշխարհաքաղաքականութիւնը այլեւս միայն զէնքի կամ տարածքի պայքար չէ։ Այսօր պատերազմները կրնան տեղի ունենալ կիսահաղորդիչներու, արուեստական իմացականութեան, տեղեկատուութեան, նաւահանգիստներու, մատակարարման շղթաներու եւ նոյնիսկ թուային դրամանիշերու շուրջ։

Ահա թէ ինչու Թրամփի Պէյճինկ այցելութիւնը պարզ դիւանագիտական եղելութիւն մը չէր, այլ շրջադարձային կարեւոր կէտ մը պատմութեան մէջ։ Աշխարհը աստիճանաբար կը հեռանայ այն միաբեւեռ համակարգէն, ուր Ամերիկան գրեթէ անվիճելի գերիշխանութիւն ունէր։ Փոխարէնը կը ձեւաւորուի աւելի բարդ, բազմաբեւեռ եւ անկայուն աշխարհ մը։

Բայց հոս կը ծագի հիմնական հարցում մը․ մարդկութիւնը  արդեօք կրնա՞յ խուսափիլ պատմութեան կրկնութենէն։

Որովհետեւ Թուսիտիտեսի թակարդը վերջնական հաշուով միայն Չինաստանի եւ Ամերիկայի մասին չէ։ Անիկա մարդկային բնութեան մասին է։ Մեծ ուժերու հպարտութեան, անապահովութեան եւ վախերուն մասին է։

Եւ թերեւս 21-րդ դարու ամենէն կարեւոր հարցումը հետեւեալն է․ երբ նոր ուժ մը կը սկսի բարձրանալ, իսկ հին ուժ մը կը սկսի կորսնցնել իր բացարձակ գերակայութիւնը, կրնա՞ն արդեօք անոնք գոյակցիլ առանց աշխարհը դէպի աղէտ մղելու։

Պատմութիւնը տակաւին վերջնական պատասխան մը չէ տուած։

 

 

Թոյլատրեցէք ինծի յաւերժապէս քնանալ,
Զի կը բաղձամ սուզուիլ անդունդին մէջ լռութեան,
Թաղել կիրքերըս թէժ ու մարել յուշերուս
Կայծիկները բոսոր: Խուսափիլ կանչերէն,
Որ հաւատքըս շիջող կը խարսխեն սիւնին վրայ
Անթառամ վարդերուն եւ կը յիշեցընեն
Այդ հեքիաթն հնօրեայ, որ պատմըւեր էր ինձ
Անբարբառ պարիկի մ՚յաւերժաձայն շունչով:

Կարօտանքիս ալքէն կը բխին հուր ու թախիծ,
Կու տան անոնք ինծի յաւէտ սէր ու մահիճ.
Սէրը ցօղ մ՚է մաքուր, որ անհատ կը յորդի
Եւ կ՚ոռոգէ ոգեաց շիրիմները ծարաւ:
Երբ գլուխըս դնեմ սիրոյ կապոյտ բարձին,
Թոյլատրեցէք ինծի յաւերժապէս քնանալ:

Գէորգ Տանայեան

 

Պետական հաստատութիւններու եւ մարդկային յառաջդիմութեան միջեւ կապը առանձնայատուկ կերպով տեսանելի կը դառնայ հայկական իրականութեան մէջ՝ թէ՛ Հայաստանի Հանրապետութեան եւ թէ՛ սփիւռքի պարագային։ Հայերը ընդհանրապէս կը բնորոշուին իբրեւ աշխատասէր եւ յարմարող ժողովուրդ մը, որ օժտուած է մտաւոր կարողութիւններով։ Սակայն հայերը յաճախ դժուարացած են այս յատկութիւնները վերածելու հաւաքական յառաջդիմութեան։ Պատճառը տաղանդի պակասը չէ։ Խնդիրը աւելի բացակայութիւնն է արդար, կայուն եւ վստահութիւն ներշնչող կառոյցներու, որոնք կրնան այդ ներուժը կազմակերպել եւ վերածել երկարատեւ զարգացման։

Հայաստանի արդի հանրապետութիւնը կազմաւորուեցաւ պատմական չափազանց դժուար պայմաններու մէջ՝ Խորհրդային Միութեան փլուզում, պատերազմ, տնտեսական շրջափակում, արտագաղթ եւ տկար հաստատութիւններ։ Այս պայմաններուն մէջ, հանրային վստահութիւնը պետութեան հանդէպ շատ կանուխ խախտեցաւ։ Փտածութիւնը, մենաշնորհային ցանցերը, քաղաքական հովանաւորութիւնը եւ անհաւասար հնարաւորութիւնները տարածեցին այն համոզումը, թէ յաջողութիւնը աւելի կապուած է անձնական ծանօթութիւններու, քան արժանիքի։ Այս մէկը խոր ազդեցութիւն ունեցաւ հանրային հոգեբանութեան վրայ։ Բազմաթիւ քաղաքացիներ հիասթափեցան քաղաքականութենէն եւ սկսան անվստահութեամբ մօտենալ հաստատութիւններուն։ Հետեւանքը միայն տնտեսական անկում չէր, այլ նաեւ մարդկային մեծ արտահոսք։ Հազարաւոր հայեր լքեցին երկիրը, որովհետեւ այլեւս չէին հաւատար, թէ իրենց կարողութիւնները կրնան արդար պայմաններու մէջ զարգանալ։

Այսօր ալ, հակառակ վերջին տարիներուն արձանագրուած բարեփոխումներուն եւ որոշ յառաջդիմութեան, Հայաստան կը շարունակէ ապրիլ արդիականացման եւ ժառանգուած քաղաքական մշակոյթի միջեւ առկայ լարում մը։ Թէեւ պետական կառավարման, թափանցիկութեան եւ թուայնացման ոլորտներուն մէջ նկատելի զարգացումներ արձանագրուած են, դատական իշխանութեան անկախութեան, քաղաքական բեւեռացման եւ հաստատութենական վստահութեան հարցերը տակաւին ամբողջովին լուծուած չեն։

Սփիւռքի իրականութիւնը տարբեր է, բայց նոյնքան կապուած այս հարցերուն։ Սփիւռքեան հայկական համայնքները երկար տարիներ գոյատեւեցին յարաբերաբար ուժեղ հաստատութիւններու միջոցով՝ եկեղեցիներ, դպրոցներ, կուսակցութիւններ, մշակութային միութիւններ, բարեսիրական կազմակերպութիւններ եւ մամուլ։ Այս կառոյցները հիմնական դեր խաղցան ցեղասպանութենէն եւ տեղահանութենէն ետք հայկական ինքնութիւնը պահպանելու գործին մէջ։ Սակայն ժամանակի ընթացքին, շատ մը սփիւռքեան կառոյցներ վերածուեցան վարչական համակարգերու, որոնց հիմնական մտահոգութիւնը ինքնապահպանումն էր, ոչ թէ արդիականացումը եւ երիտասարդականացումը։

Որոշ համայնքներու մէջ, յատկապէս աւելի հին սփիւռքներուն մէջ, ղեկավարութիւնը մնաց նեղ շրջանակներու ձեռքը, որոնք յաճախ մերժեցին քննադատութիւնը, մտաւորական անկախութիւնը եւ ընդդիմացան սերնդափոխութեան։ Արդիւնքը եղաւ այն, որ շատ մը երիտասարդ հայեր սկսան օտարանալ կազմակերպական կեանքէն (Նաեւ կարդալ՝ «Արտագաղթ սփիւռքի կառոյցներէն, ինչպէ՞ս…» մեր յօդուածը): Խնդիրը անպայման հայ ինքնութեան մերժումը չէ, այլ հիասթափութիւնը այն անճկուն եւ ինքնսիրահարած կառոյցներէն, որոնք երբեմն աւելի շատ կը պարգեւատրեն հնազանդութիւնը, քան ստեղծագործական միտքը։ Անկախ մտաւորականները, արուեստագէտները եւ քննադատող ձայները շատ անգամ կը գտնուին լուսանցքի վրայ, որովհետեւ անոնք հարցականի տակ կը դնեն ժառանգուած պահպանողական ու անթեք մտածողութիւնը եւ հնամաշ իշխանութիւնները։

Այս մէկը աւելի կարեւոր կը դառնայ, որովհետեւ սփիւռքը Հայաստանի սահմաններէն դուրս սեփական պետութիւն չունի։ Հետեւաբար անոր հաստատութիւնները պարզ վարչական մարմիններ չեն, այլ մշակութային միջավայրեր, որոնք կը ձեւաւորեն ինքնութիւնը, մասնակցութիւնը եւ պատկանելիութեան զգացումը։ Երբ այս միջավայրերը կը դառնան չափազանց փակ, առճակատող կամ միայն անցեալով ապրող, երիտասարդ սերունդները կամաց-կամաց կը հեռանան՝ ոչ անպայման հայութենէն, այլ կազմակերպուած հայկական կեանքէն։

Այսպիսով թէ՛ Հայաստանը եւ թէ՛ սփիւռքը կը դիմագրաւեն նոյն հիմնական մարտահրաւէրը՝ ինչպէ՞ս ստեղծել համակարգեր, որոնք կը ներշնչեն վստահութիւն, մասնակցութիւն, արդարութիւն եւ վերանորոգում։ Հայերը ամբողջ աշխարհով մէկ ունին հսկայական մարդկային ներուժ՝ գիտութեան, թեքնաբանութեան, կրթութեան, գործարարութեան եւ արուեստի մէջ։ Սակայն տաղանդը միայնակ բաւարար չէ հաւաքական բարգաւաճում ստեղծելու համար։ Մարդիկ աւելի ստեղծագործ եւ արդիւնաբեր կը դառնան, երբ հաւատան, թէ հաստատութիւնները արդա՛ր են, քննադատութիւնը հանդուրժելի՛, արժանիքը կը գնահատուի, եւ անհատական ներդրումը իսկապէ՛ս կրնայ ազդեցութիւն ունենալ ապագային վրայ։

Թերեւս մեր ժամանակներուն հայկական հիմնական հարցերէն մէկը այս է։ Խնդիրը միայն ազգային գոյատեւումը չէ իր աւանդական իմաստով, այլ նաեւ հաստատութենական հասունութիւնը։ Ոչ մէկ հասարակութիւն կրնայ անվերջ գոյատեւել միայն պատմական վէրքերով, զգացական կապերով կամ հայրենասիրական կարգախօսերով։ Երկարատեւ զարգացումը կը պահանջէ այնպիսի համակարգեր, որոնք կրնան մարդկային միտքը, եռանդը եւ ստեղծագործութիւնը վերածել հաւաքական յառաջդիմութեան։ Հակառակ պարագային, նոյնիսկ ամենէն տաղանդաւորներն ու նուիրեալները աստիճանաբար կրնան օտարանալ այն համայնքներէն, որոնց կ’ուզեն ծառայել։

Հայաստանի եւ սփիւռքի ապագան հաւանաբար աւելի կախեալ է արդարութեան, հաշուետուութեան, թափանցիկութեան եւ վստահութեան մշակոյթներ կառուցելու դժուարին աշխատանքէն քան ինքնութեան շուրջ ստեղծուած խօսոյթներէն: Որովհետեւ ի վերջոյ հասարակութիւնները կը բարգաւաճին ոչ միայն այն ժամանակ, երբ մարդիկ կը սիրեն իրենց ազգը, այլ երբ կը հաւատան, թէ իրենց հաստատութիւնները արժանի են իրենց ճիգին, ներդրումին եւ հաւատքին:

Վ.Թէնպէլեան