Արցախը պիտի ցոյց տայ, թէ մենք որքանո՞վ հաստատուած ու յառաջացած են որպէս հասարակութիւն եւ պետութիւն:
Բազմաթիւ են նախաձեռնութիւնները յիշելու եւ գովաբանելու մօր մը անզուգական դերն ու նուիրումը։ Հայրերու համաշխարհային օրուան առթիւ սակայն, անհրաժեշտ է ընդգծել նաեւ հօր մը հիմնական դերը, ինչպէս նաեւ՝ յարգանքի մեր տուրքը մատուցել այն դէմքերուն, որոնք հայոց պատմութեան մէջ արժանաւորապէս նկատուած են հայրեր՝ կերտելով մեր ազգային դիմագիծն ու մշակոյթը։
Քննական մտածողութիւնը կ'երաշխաւորէ շարք մը հմտութիւններ, որոնք կը գերազանցեն դասական կրթութիւնը:
Ճշմարտութեան հասնելու համար, անհրաժեշտ է կասկածիլ ու հարցադրել, իսկ մէյ մը որ կասկածինք՝ քիչ մը վերլուծելով եւ քիչ մը պրպտելով ու փաստեր գտնելով՝ իրականութիւնը կը դառնայ հասանելի:
21-րդ դարուն ամբոխավարութիւնն ու քաղաքական չարախնդութիւնը պատանդ վերցուցած են ժողովրդավարութիւնը` եւ ոչ միայն դասական, այլեւ այլընտրանքային լրատուամիջոցներուն կողմէ:
Տակաւին, անհանդուրժողականութեան առկայութիւնը, հաղորդակցելու եւ զիրար լսելու սովորութեան չգոյութիւնը, ընդհանրապէս երկխօսութեան բացակայութիւնը թէ՛ ղեկավարութեան եւ թէ՛ հասարակ քաղաքացիներու մակարդակներուն վրայ, շատ աւելի գերիշխող է Հայաստանի քան Լիբանանի մէջ:
Մինչ մարզական կեանքի մէջ ֆանաթիզմը ընդհանրապէս վնասակար չէ, քաղաքական կեանքին մէջ ան միայն աւերներ կրնայ գործել:
Վարուժ Թէնպէլեան Թուրքիա ուրացումի եւ արդարացումի ամբողջական ռազմավարութիւն մը մշակած է հերքելու համար ցեղասպանութիւնը եւ այդ ճամբով հայկական հողերու բռնագրաւումը: Թուրքիա ինչպէ՞ս կը հիմնաւորէ ուրացումի եւ արդարացումի իր ռազմավարութիւնը: Առաջին հերթին պէտք է նշել, եւ բնականօրէն, որ թուրքիա չի գործածեր ցեղասպանութիւն բառը, իսկ 1915ը կը բնորոշէ իբրեւ նեղ ժամանակաշրջանի մէջ պատահած դէպքերու շարք մը, որ ըստ իրեն հետեւանք է Ա. Աշխարհամարտին: Թուրքիա կ՝ուրանայ որ այս դէպքերը ցեղասպանական արարքներ էին՝ հրահանգուած օրուան իշխանութիւններուն կողմէ եւ տակաւին կը փորձէ արդարացնել զանոնք՝ հայերու վերագրուած խեղաթիւրեալ ամբաստանութիւններով: Ուրեմն, հերքելու համար, Թուրքիա կ՝օգտագործէ երկու միջոց—ուրացում
Լեզուները կը բաժնուին երկու խումբերու՝ կցականներ եւ անջատականներ:
Ի՞նչ արժէք ունի հայերէնի եւ հայոց պատմութեան դասաւանդումը, եթէ ան պիտի չծառայէ մարդակերտումի եւ հայակերտումի նպատակին:
Արդեօ՞ք 5 միլիոննոց կամ 10 միլիոննոց ժողովուրդով Հայաստանի հետ նոյն ձեւով պիտի վերաբերէին նոյն թշնամի «դրացիները»:
Փրոֆ. Արա Սայեղ. Հայկական գիտական մտքի ուժը եւ գիտահետազօտական մարդուժը թէ՛ Հայաստանի եւ թէ՛ Սփիւռքի մէջ գերազանցապէս աւելին է, քան՝ այն տեսանելին, որ կը թուի շատերուս։
Փրոֆ. Արա Սայեղ. Հայաստանէն դուրս բնակող գիտական մտաւորականութիւնը, իր ստեղծարար մօտեցումներով, անփոխարինելի ներուժ մը պէտք է դարձնել հայ ժողովուրդին համար:
Կ'արժէ մտածել արեւմտահայ լեզուի հեղինակութիւններէ բաղկացած մարմին մը յառաջացնելու մասին: Երիտասարդական խանդը խառնել ամբարուած գիտելիքներուն եւ փորձառութեան: Արդիւնքը վստահ աւելի լաւ կ'ըլլայ:
Ահա թէ ինչ աւերներ կրնայ գործել մէկ անհատը, որ կ՛առաջնորդուի ամենաստոր նկրտումներով` փառամոլութեամբ, ոճրամէտութեամբ, ընչաքաղցութեամբ, դաւաճանութեան յստակ հակումներով:
Դեղորայքի շուկային մէջ, լիբանանցի ճարպիկ վաճառականը յաջողած է անցնող մէկ տարուան ընթացքին գրպանել մօտ մէկ միլիառ տոլար:
Ժամանակն է որ մեր կարդացածներն ու լսածները չսեփականացնենք հալած իւղի պէս.... տարակուսինք եւ հարցադրենք...որովհետեւ ճշմարտութիւնը կրնայ այլ տեղ ըլլալ:
«Մեր զաւակներուն հոգեմտաւոր զարգացումն ա՞լ այսքան աժան է միթէ, որ այս պատասխանատուութիւնն ալ թօթափենք մեր ուսերէն եւ բաւարարուինք «կրցածնիս կ'ընենք կոր», «բոլոր երկիրը նոյն վիճակին է» ինքնամխիթարական յանկերգներով:»
Ինչո՞ւ մեր ժողովուրդը հակամէտ է ընկալելու եւ պահելու թրքատիպ երեւոյթները: Մեր ժողովուրդը ինչո՞ւ կը յամառի իրմէ չվանելու թրքական ազդեցութիւնները եւ տկարութիւն ունի անոնց հանդէպ:
«Հայութեան տարբեր օղակները պէտք է առանձնայատուկ ջանք գործադրեն դիմացինը հասկնալու, դիմացինի վիճակին մէջ մտնելու, այդ վիճակին համապատասխան երբեմն նոյնիսկ տհաճ, հանգիստի գօտիէն դուրս բերող քայլեր կատարելու համար:»
Օտար երկինքներու տակ, ընկերային, տնտեսական, մշակութային եւ քաղաքական բազմազան ազդեցութիւններու ենթակայ մեր ժողովուրդը, իր նոր դիմագիծի փնտռտուքին մէջ, սկսած է անջատուիլ իր ամբողջ անհատականութիւնը կերտած մօտիկ թէ հեռաւոր անցեալի պատմութենէն:
Ղեկավարութիւնը ինքնանպատակ չէ, ոչ ալ ինքնակոչ եւ վերէն վար ինքզինք ընտրող ընտրանիի մը մենաշնորհը։ Անիկա կոչուած է ծառայելու ժողովուրդին, ըլլալու անոր հետ եւ անոր համար։
Դասականացած ոճով խոստումները լուծում չեն բերեր տագնապին: Պէտք է ձերբազատիլ այս ինքանպատակ ոճէն եւ ժողովուրդին ներկայանալ նոր բանաձեւումով մը, որ սերտուած ծրագիրներու ձեւաչափով միայն կրնայ արտայատուիլ:
Վէճերն ու տարակարծութիւնները բնական ու առողջ երեւոյթներ են, երբ կը ծագին ու կը դարմանուին ազգային շրջագիծի, ազգային հաստատութիւններու եւ ազգային շահերու լայն պարունակին մէջ:
Դպրոցը վաճառատուն մը չէ, ուր խնձորի փոխարէն կարելի է նարինջ ծախել, որովհետեւ խնձորը սուղ է կամ հասանելի չէ: Հոս սերունդի մը հոգեմտաւոր առողջութիւնն ու ընկերութեան կենսունակութիւնը խնդրոյ առարկաներն են, որոնց համար անկարելին իրապէ՛ս կարելի դարձնելու ճառաբանութիւնը պէտք է ամէն գնով կեանքի կոչել: