Արցախը պիտի ցոյց տայ, թէ մենք որքանո՞վ հաստատուած ու յառաջացած են որպէս հասարակութիւն եւ պետութիւն:
Վերջերս, «Արաս» հրատարակչատունը Սրբուհի Տիւսաբի «Մայտա»-ն (1988) հրատարակեց թրքերէն լեզուով, Մարալ Աքթոքմաքեանի թարգմանութեամբ, որպէս մեկնարկ իր նոր «Կին գրողներ» շարքին։
Արեւմտահայերէնի պայքարը միայն քերականութեան կամ բառապաշարի հարց չէ․ ան ինքնութեան, պատկանելիութեան եւ գոյատեւման խնդիր է։
Ան կը շեշտէր ամերիկեան համալսարանական կրթութեան բացասական կողմերը՝ պնդելով, թէ անոնք վերածուած են գաղափարախօսական կեդրոններու, ուր ուսանողները հիմնականօրէն կ՚առաջնորդուին «ազատական» կամ «յառաջադիմական» ուղղութիւններով։
Կարելի է ենթադրել, թէ հայ ազգը իւրայատուկ ազգ մըն է, որուն գլխաւոր արժէքները խորովածը, դուդուկը, կաթն ու մածունն են՝ լաւաշով եւ այդ ազգին գլխաւոր հերոսները մատի վրայ կը հաշուըուին:
Հայ երիտասարդներն ու պատանիները իրենց առջեւ հարուստ ու գրագէտ խօսք չեն տեսներ, ընդօրինակման արժանի կերպարների չեն տեսներ։ Ամէն ինչ կը կտարուի արագ ու անհետեւանք։
Գործարար աշխարհին մէջ սթարթափը կը փորձէ, յաճախ կը ձախողի, կը սորվի ու նոր փորձառութեամբ վերստին կը փորձէ, մինչեւ որ գտնէ աճող ու կրկնելի ձեւաչափ մը։ Նոյնը կրնանք կիրառել հաւաքականութեան կամ համայնքին մէջ:
Ու ինչպէս ռուսական հովանաւորութեան 30 տարիներուն մենք ոչինչ ըրինք, այնպէս ալ ամերիկեան հովանաւորութեամբ ապագայ տարիներուն ոչինչ պիտի ընենք:
Ժամադրութիւնը մարդկային յարաբերութիւններու կարեւոր հիմքերէն է։ Ժամադրութիւն մը յարգելը կ՛ամրապնդէ վստահութիւնը եւ առողջ յարաբերութիւնները։
Այս լուռ պարզութեամբ դրուած հարցումը, խորքին մէջ, հրաւէր մըն է վերատեսութիւն ենթարկելու համայնքային կեանքի կառուցուածքը, նեռարականութիւնը եւ արդիւնաւէտութիւնը։
Սփիւռքի բազմատասնեակ նոր տեղանուններու ցանկին վրայ՝ Բրենզլաու կոչուած քաղաքին մէջ ներկայացուածը արտագաղթող հալէպահայերու առօրեայէն առնուած յորդորիչ խճանկար մըն է, ՄԵԶ պէտք է հրաւիրէ՝ ինքնամփոփումի եւ խորհրդածութեան:
Մենք կը մերժենք ընդունիլ, որ իրականութիւնը երբեմն կը պարտադրէ որոշ բաներ։ Մեզի համար աւելի դիւրին է դաւադարապաշտութեամբ ցանկալին մատուցել իրականի տեղ։
Դոկտ. Չիլինկիրեանի ախտաճանաչումը եւ կացութեան գնահատումը ինքնանպատակ չէ. ան ոչ միայն կը մատնանշէ կառոյցներու մաշումը, այլ կը գծէ վերաթարմացման ուղի մը՝ հիմնուած լսելու, ներառելու եւ նորարարութեան վրայ։
Այդ օրերուն կապուած որեւէ մանրուք պէտք է յիշել, ուսումնասիրել ու ներկայացնել. ինչ որ տեղի ունեցաւ այդ օրերուն, ոչ թէ պարզապէս պետականութեան վերականգնում էր, այլեւ ունէր համաշխարհային նշանակութիւն:
Արեւմտահայերէնի կորուստը ոչ միայն հսկայական մշակոյթի ու գրականութեան, պատմական յիշողութեան ու ժառանգութեան կորուստ է, այլեւ հայ ազգի գերակշիռ մեծամասնութեան ինքնութեան կորստի հարիւր տոկոսանոց երաշխիք:
Երիտասարդները իսկապէս ներգրաւելու համար պէտք է լսել զանոնք։ Ոչ միայն անհատական զրոյցներով, այլեւ հետեւողական հարցադրումներով, հետազօտութիւններով՝ հասկնալու, թէ ի՛նչ ակնկալութիւններ ունին:
Իսկ կրնա՞նք: Կրնա՞նք ինչ որ բան պարտադրել Թուրքիոյ: Գործնականօրէն, գետնի վրայ, կրնա՞նք պարտադրել, ստիպել, համոզել: Ոչ թէ իրարմէ պահանջել ու իրարու հայհոյել, այլ պահանջել, ստիպել, ստանալ:
Կը մնայ միայն յիշել մեր խոկումի եւ ինքնադատութեան կողմնացոյցը, եւ մանաւանդ յիշեցնել՝ ԽՕՍՔԵՐԷՆ ԱՆԴԻՆ հարկաւոր է համազգային կամքով՝ ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ, ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ ՈՒ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒԱԾ ԾՐԱԳՐԵՐՈՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԼԾՈՒԻԼ:
Հայերը պէտք է առնուազն երկու հազար տարի առաջ հասկցած ըլլային, որ ի վերջոյ ամէն ինչի մէջ կայ բնական շահադիտական կողմ մը, եւ իւրաքանչիւրը կ՚ընէ միայն այն, ինչ իրեն օգուտ է։
...մեր մեծ մամաներն ալ կը պատկանին տարբեր սերունդներու։ Այս առիթ կ՚ընծայէ մեզի վերանայելու, թէ ի՛նչ նշանակութիւն ունին մեր մեծ մամաները մեզի համար, 1915-էն մինչեւ օրս, եւ վերստին քննելու անոնց տեղը մեր կեանքին մէջ։
Շատեր, առանց ստուգելու տեղեկութեան աղբիւրը եւ անոր արժանահաւատութիւնը, կը հաւատան՝ մանաւանդ եթէ ան համապատասխանէ իրենց նախապաշարումներուն։
Ան կը ձգտի դառնալու «Արեւու Թագաւոր»՝ ժամանակակիցներուն տուած անուանումը Ֆրանսայի Լուի ԺԴ-ին (1638-1715), բոլորը վերածելով իր ճառագայթներու գերիներուն, որոնք կրնան կորստեան մատնուիլ, երբ անոնց ջերմութենէն կը զրկուին։
Այսօր սփիւռքի «դասական» կազմակերպութիւնները կը նմանին լքուած շէնքերու, ուր անցեալի փառքը տակաւին յայտնապէս տեսանելի է, տէրերը, դեռ տեղ մը գոյութիւն ունին, բայց շատ քիչ բնակիչներ մնացած են
Այժմ հասարակութիւնը կ'եռայ, բայց մէջը բան չկայ, ոչ մէկ գործողութիւն, ոչ մէկ նպատակ: Կուսակցութիւններու թիւը կ'աւելնայ, յայտարարութիւններու քանակը՝ եւս: Արդիւնքը՝ զէրոյ:
Թէեւ ինքնավստահութիւնն ու որոշումներ կայացնելու ունակութիւնը էական է ղեկավարելու համար, սակայն չափազանց ինքնավստահութիւնը կրնայ յանգիլ ձախող ու կողմնակալ կառավարման: