Նոր բառեր արեւմտահայերէնի մէջ

ԾՈՎԱՇԱՐԺ, գ., Երկրաշարժի պատճառով առաջացած վիթխարի ալիք // Օվկիանոսային հսկայ ալիք, որ կը յառաջանայ  ստորջրեայ երկրաշարժի պատճառով, ցունամի: Քաղաքացիները նախազգուշացուած են հաւանական ծովաշարժի մասին. արձանագրուած է 92 յետցնցում (Ազդակ, 9 Սեպտեմբեր 2021, էջ 8):

ԾԱԾԿԱՂՕԹՔ, գ., Գաղտնաբար՝ ցած ձայնով ըսուած սրտի խօսք // Ծածուկ՝ մտքով ըսուած աղօթք: Կան քերթողներ, որոնք վարարուն թախիծով մը իրենց ծածկաղօթքը կը մրմնջեն, եւ բարութեան քնքշութեան գեղեցկութեան դուռ մը կը բանան մարդկութեան համար (Վեհանոյշ Թէքեան, Իբրեւ Որդի եւ Նախահայր):

ԽՆԴՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ, գ., Հաւանութիւն վայելող համոզումի  մը քննելի ըլլալը, անքննելին քննելը: Եւ ամէն պարագայի՝ աստուածային նմանութեան եւ պատկերի ամբողջ խնդրականութիւնը պիտի վերարծարծուի «Պատկեր,  պատում, պատմութիւն» շարքին յաջորդ հատորներէն մէկուն մէջ (Մ.Ն., 2015, էջ 15)։

ԼՈՒՍԱԿՐՈՒԹԻՒՆ, գ., Էութիւն՝ հոգի, որ շաղուած, պատուած է լոյսով // Պայծառութեամբ օժտուած ըլլալը: Վարուժանի քերթողութեան շեղբը կ'իջնէր, իր բառերով «պաղպաջուն, մերկ ու արու» պատեանէն դուրս քաշուած սուրի շողարձակութեամբ, եւ մեծ սիրոյ խոստովանանքի նման՝ յաւիտենական լուսակրութեամբ:

ԼԻԱՔԻՍՏ, ած., Հասունացած ցորենի հասկի լեցուն գլխիկի  նման // Քիստերով՝ հասկերով, բեղուն: Անսպառ են Վարուժանի արուեստի զգլխիչ ոլորտները, հայ լեզուի շքեղ գանձարանը ձեռքերուն մէջ եւ յաւերժութեան հունտերով լիաքիստ իր անդաստանը (Վեհանոյշ Թէքեան, Իբրեւ Որդի եւ Նախահայր):

ԻՐԱՒԱԴՐՈՅԹ, գ., Այս կամ այն բանը ընդունելու կամ մերժելու օրինական անառարկելի հիմք // իրաւական՝ իրաւունքի դրոյթ։ Անվաւեր հռչակուելու բոլոր իրաւադրոյթները կ'ամփոփեն թէ Ալեքսանդրոպոլի, թէ Կարսի եւ թէ զայն նախորդած Մոսկուայի դաշնագիրները (Ազդակ, 19 Հոկտեմբեր 2021, էջ 1):

ԻՆՔՆԱՀՆԱՐՈՒՄ, գ., Ինքզինք՝ ինքն իր էութիւնը գիտակցիլը, զայն ստեղծելը // ինքն իրեն գիտակցիլը: Վերլուծաբանը սա հարցադրումը կատարած է. ինչպէ՞ս կը բանի ազգայնական խօսոյթը, եւ ազգայնական ամէն խօսոյթէ առաջ՝ ինչպէ՞ս տեղի կ’ունենայ ազգի մը ինքնահնարումը (Բագ, թիւ 2-3 2021, էջ 181)։

ԻՄԱՑԱԿԱՐԳԱՅԻՆ, ած., Աշխարհիկ երեւոյթներու, մարդու  կեանքին՝ էութեան՝ նապատակներուն մեկնաբանութեան ամբողջական եղանակին վերաբերող, անոր յատուկ //Իմացակարգին՝  իմացաբանութեն յատուկ՝ բնորոշ: Անգամ մը եւս, գործ ունինք բարդ հանգոյցի մը հետ ու,  արդարեւ, վերը գործածուած իմացակարգային շրջանները աւելի ճշգրիտ սահմանումի կը կարօտին (Բագ, թիւ 2-3 2021, էջ 96)։

ԹՐՔԱՑԵՂ, ած., Թրքական ցեղին, այդ ցեղերէն մէկուն պատկանող // Թրքական լեզուաընտանիքին՝ ցեղախումբերուն՝ ժողովուրդներին պատկանող: Խօսքը Թուրքիա-Նախիջեւան-Զանգեզուր-Ազրպէյճան եւ անկէ՝ թրքացեղ, թրքախօս ժողովուրդներու ցամաքային գերիշխան կամուրջի մասին է (Ազդակ, 4 Հոկտեմբեր 2021, էջ 1):

ԹԵՔՆԱԲԱՆԱԿԱՆ, ած., Ճարտարագիտութեան յատուկ, այդ  մասնագիտութեան վերաբերող։ Միշտ զանգուածային, հականեխիչ եղեռնական ձեռնարկներ կան, նոյնին կրկնորդները, ֆոսֆորով, անօդաչուներով, հրասայլերով, թեքնաբանական բոլոր կարելի եւ անկարելի սարքերով, հարուածող ինչ որ կը նկատուէր, դեռ երէկ, անառիկ (Բագ, թիւ 2-3  2021, էջ 30)։

ԶԳԱՑԱՊԱՇՏ, ած., Զգացումներու թելադրանքով շարժող՝ որոշումներ ընդունող, զգացումներուն աւելի մեծ արժէք տուող: Զգացապաշտ յեղափոխականը վերածուած էր հեռատես եւ գործնապաշտ ֆետայիի մը, որ հակառակ գերագոյն զոհողութեան իր անառար կելի պատրաստակամութեանը՝ կը մերժէր շատ յաճախ ի զուր նահատակութեան տանող ցարդ գործադրուող վարքագիծը (Ազդակ, 4 Հոկտեմբեր 2021, էջ 5):

ԵՐԱԽՏԱՇԱՏ, ած., Մեծապէս օգտակար՝ նպաստաւոր, առատ՝ ճոխ արդիւնք տուող // Շատ երախտիքներ ունեցող, բազում  երախտիքներով: Կը սպասուի, որ սկսուած երախտաշատ գործը շարունակուի եւ Ջիւանին իր ամբողջական հասակով մատչելի ըլլայ մեր ժողովուրդի զանգուածներուն (Բագին, 2010, 1), էջ 69:

ԵԶՐԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ, գ., Գիտութեան կամ արուեստի այս կամ այն ասպարէզին միայն յատուկ եզրերու (գիտական բառերու) ամբողջութիւնը: Խնդիրը պայմանագիրը անօրինական նկատելու հրամայականին վրայ կը կեդրոնանայ. իսկ եզրաբանութիւնը կարեւոր է այս պարագային:

ԴԱՍՊԱՍԱՍԻՒՆ, գ., Դուռը կանգուն պահող սիւն // Սիւն, որուն ծխնիներով կ'ամրանայ դարպասդուռը: Անգամ մը, սպիտակ դարպասասիւնի մօտ, գայթեցաւ զամբիկը, ու քիչ մնաց որ գետին նետէր զինք (Օսգար Ուայլդ, Տորիըն Կրէյի Պատկերը, Պէյրութ, 1992, էջ 340):

ԳՈՒՄԱԿԱՅԻՆ, ած., Տեղափոխելուն՝ փոխադրելուն վերաբերող, անոր ընթացքին յատկանշական //Փոխադրելուն վերաբերող, յատկանշական: Ան նշեց, որ հատուցման քարտը պիտի հրապարակուի գումակային աշխատանքը աւարտելէ ետք (Ազդակ, 4 Հոկտեմբեր 2021, էջ 2):

ԳՈՅԱՑԱՓՈԽԵԼ, բ., Երեւոյթի մը էական՝ անկապտելի յատկանիշները այլափոխել // Գոյութիւնը՝ գոյավիճակը փոխել: Անիկա ունի զօրութիւնը գոյացափոխելու «աւերածութեան լեզու»-ն, որ աղէտէն մոխրացած մնացորդն է (Բագ, թիւ 2-3 2021, էջ 185)։

ԳԻՆԵԴԵՂԻՆ, ած., Ճերմակ գինիին յատուկ ոսկեգոյնի երանգը ունեցող։ Կը պատահէր յաճախ, որ ամբողջ օր մը անցընէր իրենց տուփիկներուն մէջ դասաւորելով ու վերադասաւորելով իր հաւաքած այլազան քարերը՝ [...] վարդակարմիր ու գինեդեղին տպազիոնները [...] (Օսգար Ուայլդ, Տորիըն Կրէյի Պատկերը, Պէյրութ, 1992, էջ 221):

ԲՈՒՐԱՀԱՆԴԷՍ, գ., բնստ., Փխբ. Զանազան ախորժելի հոտերով լեցուն տօն, հոս՝ հոգիի խորքէն բխող անարատ՝ գինովցնող ձայն // Անուշաբոյր՝ ճոխ հանդէս, անոր արբեցնող հնչիւնները:  Բոյրը Աստուծոյ, որ ձայնն էր հոգիին, օր մը օրանց չէ՞ր առած, չէ՞ր լսած իր աղօթքներուն բուրահանդէսին մեղեդիները, որ խնկարկած էր երջանիկ օր մը (Բագ., 2010, 1, էջ 11):

ԲԻՒՐԱՍԱՊԱՏ, ած., փխբ. Բազմաթիւ բարձրութիւններ՝ սապատի պէս դուրս ցցուած կատարներ ունեցող // Բազմաթիւ գագաթներ ունեցող: ...էգը իր կողքին էր տակաւին, ծովահայեաց բիւրասապատ ժայռաբլուրի է՛ն վտանգաւոր կէտին վրայ (Բագ., 2010, 1, էջ 3):

ԲԱՐՈՅԱՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ, ած., Բարոյական վարքուբարքի՝ արժէքներու եւ հոգեկան առողջութեան ու կայունութեան վերաբերող: Քննարկուեցան երկրի ապահովութեան, շրջանային մարտահրաւէրները դիմակայելու, երկրին մէջ առկայ լարուած բարոյահոգեբանական մթնոլորտը կարգաւորելու, սփիւռքի ներուժը արդիւնաւէտօրէն օգտագործելուն առնչուող հարցեր (Ազդակ, 19 Հոկտեմբեր 2021, էջ 2):

ԲԱԶՄԱՍԱՐԻՔ, ած., Բազմաթիւ կապեր, հոս՝ նմանութիւններ եւ առնչութիւններ, ունեցող // Բազում սարիքներ՝ կապեր ունեցող, բազմաշար: Կոմիտաս վարդապետ ո՛չ մէկ երգ է հեղինակած,  բայց ստեղծած է հայ երգին պատկերը, դիտելով անոր ոճը բազմասարիք փոփոխակներու մէջէն ու հասնելով իր համերգներուն սէնֆոնիք ճարտարապետութեան (Բագ, թիւ 2-3 2021, էջ 11):

ԱՐՔԱՅԱԲԱՂՁ, Սրտի խորքէն բխող՝ անդրդրուելի՝ անտեղիտալի կարօտ՝ իղձ //1. Թարգաւորական իշխանութեան հանդէպ բաղձանք՝ կարօտ: 2. Անդիմադրելի իղձ՝ երազանք: Եւրոպայի մէկ մռայլ ոստայնը ինկած օրերէն ի վեր, Վարուժան արքայաբաղձ կարօտ մը ունէր Մեծն Տիգրանի մասին դիւցազներգութիւն մը գրելու (Վեհանոյշ Թէքեան, Իբրեւ Որդի եւ Նախահայր):

ԱՐԾԻՒԱՆԱԼ, չբ., փխբ., բնստ., Աներկիւղ՝ անվեհեր ըլլալ, արծիւի պէս ազատ ըլլալ //Արծիւ՝ քաջ՝ անվախ դառնալ, խիզախանալ։ ... Կը ներքաշուի ծուծին մէջը իր հողին/ կը լիանայ կ'արծիւանայ/ ուր յաջորդ օր/ ժայռէ փրթած բեկորի պէս/ նոյն դարպասը կը բանայ... (Պարութճեան Նորա, Զէրօ (2016-2021),  Երեւան, Լուսակն, 2022, 80 էջ (էջ 29))։

ԱՐԵՒԵԼԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ, գ., Եւրոպական արուեստի գործերու մէջ արեւելեան կենցաղի, բարքերու նկարագրութիւն//Եւրոպական մշակոյթի մեջ Արեւելքի երկիրներու արուեստին բնորոշ ոճաւորում: Այս բոլորին մէջ տակաւին կարելի է ընդնշմարել թէ ինչպէս հին արեւելասիրութիւնը դերակատար կը մնայ. ան այսօր կու գայ զգեստաւորուած ժամանակակից նորոյթի....

ԱՍՏՂԱԿԱՅԼԱԿ, Աստղերէ՝ լուսաւոր աղբիւրներէ հոսող՝ կաթող, վերերկրային, աստղածոր: Անոնք կեանքէն մեծ են։ Մարդկութեան եւ իրենց ժողովուրդին համար չեն տատամսիր հաշիւ պահանջելէ բոլոր աստուածներէն եւ սատանաներէն։ Անոնք հանճարներ են, որոնք աստղակայլակ իրենց խօսքը կ'ըսեն եւ իրենց հմայքին տակ կը պահեն դարե՛րը:

ԱՌՈՒԱԿՈՒՄ, գ., Համակարգչային ցանցով տեղեկութիւններու (ձայնագրութիւններու եւ տեսանիւթերու) անընդհատական  փոխանցում՝ հոսում (streaming)//Ցանցային եղանակով տեղեկութիւնների հաղորդում: Փորձեր կան նաեւ անցեալի յաջող բեմադրութիւններ յարմարեցնելու առցանց ցուցադրութեան: Այդ կը կոչուի առուակում (հոսք)):

ԱՇԽԱՐՀԻԿԱՆԱԼ, չբ., Աշխարհի՝ նիւթականի մէջ մարմին առնել, մարմնանալ, մարդանալ // Իրական՝ նիւթական դառնալ: Հարիւրաւոր էջերու երկայնքին՝ Օշական ուրեմն այդտեղ կը գրէ վիպագիրի ծնունդին Աւետումը, որպէս աշխարհիկացած Մեսիայ կամ Դերաքրիստոս (Բագ, թիւ 2-3 2021, էջ 165):

ԱՆՊԵՂ, ած., Հողը, հոս՝ նիւթը, որ տակաւին չէ հետազօտուած, չէ քրքրուած՝ ուսումնասիրելու նպատակով //1. Չպեղուած։ 2.  փխբ. Չբացայայտուած, անյայտ։ Իրմէ առաջ՝ Քաֆքա կամ Ռիլքէ նոյն փորձառութեան մասի խօսած էին, անպեղ անջրպետի մը առաջին այցելուներն էին (Մ.Ն., 2015, էջ 25)։

ԱՆՇՐՋԱՐԿ, ած., Առարկան՝ առանց իր բնական միջավայրին կամ պատմական հանգամանքներուն //Առարկան ինքնին:  Անշրջարկ, անշրջանակ, անաշխարհ, անմարդաբնակ լուսանկարներ են ուրեմն, թատերական կազմակերպութիւն մը, խորութիւնը ջնջելու, երրորդ տարածութիւնը (երրորդ չափումը) մոռնալու միտումնաւոր ձգտումը, նկարին եւ առարկային մակերեսները իրարու հաւասարեցնող աշխատանք մը (Մ.Ն., 2015, էջ 36)։

ԱՆԻՆՔՆ, ած., Ինքն իր անձը՝ սեփականը չունեցող (հոս. իշխանութիւնը՝ տէրութիւնը կորսնցուցած) // Ինքնութիւնը՝ էութիւնը՝ անհատականութիւնը կորսնցուցած։ Անոր բանտարկումը Անյուշ բերդին մէջ, ինչպէս սպարապետ Վասակի մորթին խոտով լեցնելը կը նշեն գահակալին հիւծումը, պարապ, անինքն գոյութիւնը, օտար հողի վրայ (Բագ, թիւ 2-3 2021, էջ 34)։

ԱՆԴՐԱԿԵՐՊԵԼ, բ., Եղելութիւն մը ձեւափոխել՝ անոր լեզուական տարազ մը տալով //Արտապատկերել: «Իրողութիւն» մը լեզուական հաստատում մըն է, զուտ լեզուական երեւոյթ մը։ Տեսակ մը բարբառում (utterance) մըն է, որուն նպատակն է դէպք մը անդրակերպել գիտութեան առարկայի մը (Բագ, թիւ 2-3 2021, էջ 173)։

ԱՆԲՈՒԺԵԼԻՕՐԷՆ, մկբ., Բուժում՝ դարման չունեցողի պէս // Անբուժելի ձեւով, չբուժուող: Քսաներորդ դարու վերջին, Թոմի հայրը կը համաձայնի զաւկին անբուժելիօրէն հիւանդ մարմինը սառեցնել մինչեւ բուժման մը գիւտը (Բագ., թիւ 4, 2020,էջ 68)։

Գիրքին հիմնական նպատակը արեւմտահայերէնի նորաբանութիւնները հաւաքել, դասակարգել եւ բացատրելն է, նպաստելով լեզուի շարունակական զարգացումին եւ փաստագրութեան։