Featured

Հողին բոյրը թաց՝ նարկիսի մը պէս
Կը համակէ ռունգերըդ ցամաքեալ.
Կապոյտը երկնին նէճեմի մը պէս
Կը փայփայէ աչքերըդ պապակեալ:

Այդ բոյրը հոնաւ՝ սեւաթոյր հողէն
Խանձն է եդեմի բոսոր մրգերուն.
Այդ գոյնը կապոյտ՝ անհուն երկնքէն
Ցոլքն է անիծեալ՝ շառագոյն հովուն:

Ակնէդ արիւնող արցունքն երազն է,
Փափագըն հոգւոյդ անեղծ անջնջման.
Ահոկուած սրտիդ ահահար լացն է:

Նատարըդ ուղղուած փոսին րենական,
Ո՞չ ապաքէն տաճարըդ փոս մըն է
Անեղ հոգիիդ անհուն քայքայման:

Գէորգ Տանայեան

 

Հոնաւ – Խոնաւ
Նէճեմ – գրաբարի մէջ կը նշանակէ աստղ կամ երկնային լուսատու մարմին: Անիկա փոխառություն է արաբերէն najm (نجم) բառէն:
Նատար – արաբերէն nazar, նայիլ, դիտել
Րենական – աստուածային

Արուեստական իմացականութեան (ԱԻ) մասին քննարկումները սովորաբար կը սկսին նոյն հարցումով. ի՞նչ կրնայ ընել ան։ Կրնայ արագ գրել։ Կրնայ երկար փաստաթուղթ մը քանի մը երկվայրկեանի մէջ ամփոփել։ Կրնայ հարցազրոյց մը վերծանել, թարգմանել, վերնագիր առաջարկել, տուեալներ վերլուծել, նոյնիսկ՝ պատրաստ գրութեան մը ոճը փոխել։

Բայց լրագրութեան մէջ ԱԻ-ն օգտագործելու կարելութեան առնչութեամբ, անխուսափելի կը դառնայ հարցումը. ի՞նչ սահմաններ պէտք է ճշդենք անոր համար: Այս երկու հարցումներուն միջեւ տարբերութիւնը փոքր չէ։ Առաջինը արհեստագիտութեան կարողութեան մասին է։ Երկրորդը՝ լրագրութեան արժէքներուն։

Այս հարցին կ՚անդրադառնայ The Conversation-ի մէջ լոյս տեսած յօդուած մը՝ «As AI reshapes newsrooms, leading media outlets are charting different paths for its use» խորագրով։ Հեղինակը՝ Միլատ Ճալալեան Էպրահիմի (Milad Jalalian Ebrahimi), իր գործընկերներուն հետ կատարած ուսումնասիրութեան մը հիման վրայ, կը համեմատէ միջազգային երեք կարեւոր լրատուամիջոցներու՝ Reuters-ի, BBC-ի եւ The Guardian-ի մօտեցումները արուեստական իմացականութեան նկատմամբ։

Ուսումնասիրութիւնը կը յանգի հետեւեալ եզրակացութեան. «ԱԻ-ին նոյն ձեւով պիտի չփոխէ բոլոր խմբագրատուները», որովհետեւ իւրաքանչիւր լրատուամիջոց ԱԻ-ն կը գործածէ այնպէս, ինչպէս ինք կը հասկնայ լրագրութիւնը։ Եւ թերեւս ճիշդ հոս կը սկսի իսկական քննարկումը։

Reuters. երբ վայրկեանները դրամ կ՚արժեն

Reuters-ի պարագային առաջնահերթութիւնը հասկնալը դժուար չէ։ Անիկա համաշխարհային լրատու գործակալութիւն մըն է, որուն արտադրած տեղեկութիւնը կը հասնի հազարաւոր լրատուամիջոցներու, ֆինանսական հաստատութիւններու եւ շուկայով հետաքրքրուողներու։ Ֆինանսական աշխարհին մէջ երբեմն նոյնիսկ երեսուն վայրկեանը երկար ժամանակ է։ Կեդրոնական դրամատան որոշում մը, ընկերութեան եկամուտներուն վերաբերող նոր տուեալ մը կամ շուկան շարժող լուր մը առաջինը հաղորդելը կրնայ տնտեսական իսկակակն արժէք ունենալ։ Հետեւաբար Reuters-ի համար ԱԻ-ի մեծագոյն հրապոյրներէն մէկը արագութիւնն է։

Ընկերութիւնը ստեղծած է իր սեփական ԱԻ գործիքները։ Lynx Insight-ը կ՚օգնէ իրական ժամանակի մէջ ֆինանսական տուեալներ վերլուծելու, իսկ Fact Genie-ն՝ ընկերութիւններու հաղորդագրութիւնները մշակելու։ Այս համակարգերուն շնորհիւ ֆինանսական որոշ հրատապ լուրեր կարելի է հրապարակել ընդամէնը վեցէն ութ վայրկեանի մէջ։ Ժամանակին լրագրողներուն մրցումը վայրկեաններով չէր չափուեր։ Այսօր կը չափուի։

Բայց հոս կը յայտնուի հին հարցի մը նոր տարբերակը։ Եթէ արագութիւնը կը բազմապատկուի, սխալելու կարելիութիւնն ալ կը բազմապատկուի՞։ Reuters գիտակից է այս վտանգին եւ կը պահանջէ, որ լրագրողները ստուգեն ԱԻ-ի արտադրած տեղեկութիւնը՝ նախքան հրապարակումը։ Հետաքրքրական հակասութիւն մը կը ստեղծուի։ Արուեստական իմացականութիւն կը գործածենք ժամանակ խնայելու համար, բայց անոր արտադրանքը պէտք է կրկին ստուգենք։ Այս հակասութեան դեռ կը վերադառնանք։

BBC. ԱԻ՝ բայց սահմանափակումներով

BBC-ի պարագային հարցը տարբեր է։ Հանրային միջոցներով գործող լրատուամիջոցի մը հիմնական դրամագլուխը միայն արագութիւնը չէ։ Վստահելիութիւնն է, որ կառուցուած է անաչառութեան, ճշգրտութեան եւ հրապարակային հաշուետուութեան վրայ։ Այդ պատճառով BBC-ն աւելի զգուշաւոր մօտեցում որդեգրած է ԱԻ-ի նկատմամբ։

Անոր At a Glance գործիքը երկար յօդուածներու ամփոփումներ կը պատրաստէ, իսկ BBC Style Assist-ը կ՚օգնէ տեղական լուրերը BBC-ի խմբագրական ոճին համապատասխանեցնելու։ Այս վերջին աշխատանքը լրագրողէ մը կրնայ շուրջ կէս ժամ պահանջել, մինչ ԱԻ-ն կրնայ ժամանակին մեծ մասը խնայել։

BBC-ն նաեւ ԱԻ-ի օգնութեամբ թարգմանութիւներ կը կատարէ՝ տարբեր լեզուներով նոր լսարաններու հասնելու համար։ Բայց սահմանը յստակ է։

ԱԻ-ի մասնակցութեամբ պատրաստուած որեւէ նիւթ չի հրապարակուիր առանց լրագրողի ստուգումին եւ հաւանութեան։ Ասիկա պարզ արհեստագիտական կանոն մը չէ։ Ան լրագրութեան մասին պատկերացում մըն է։ Վերջնական պատասխանատուութիւնը մարդունն է։

Աւելին՝ BBC-ն ինքն ալ մասնակցած է ուսումնասիրութեան մը, որ մտահոգիչ արդիւնք տուած է. փորձարկուած ԱԻ օգնականները լուրերու բովանդակութիւնը սխալ ներկայացուցած են զգալի թիւով պարագաներու՝ աղբիւրներու սխալ գործածութեամբ, հնարուած մանրամասնութիւններով կամ հինացած տեղեկութիւններով։

BBC-ն այդ խնդիրը ծածկելու փոխարէն հրապարակած է արդիւնքները եւ սկսած է ԱԻ-ի գործածութեան մասին յստակ նշումներ զետեղել համապատասխան բովանդակութեան վրայ։

Այսինքն՝ ընթերցողը իրաւունք ունի գիտնալու ոչ միայն ի՛նչ կը կարդայ, այլ նաեւ՝ ինչպէ՛ս պատրաստուած է իր կարդացածը։

The Guardian. սկզբունքները՝ նախքան Աի-ն

Երրորդ օրինակը՝ The Guardian-ը, թերեւս ամենէն հետաքրքրականն է, որովհետեւ այստեղ ԱԻ-ի հարցը ուղղակի կը բախի լրատուամիջոցին ինքնութեան։ Երբ Ճալալեան Էպրահիմի եւ իր գործընկերները սկսած էին իրենց ուսումնասիրութիւնը, The Guardian-ի քաղաքականութիւնը խիստ էր. ծնանող Աի-ն ընդհանրապէս պէտք չէր գործածուէր ուղղակի հրապարակման համար նախատեսուած գրութիւն մը  կամ պատկեր մը ստեղծելու նպատակով՝ բացի բացառիկ պարագաներէ։

2026-ի Մարտին այդ դիրքորոշումը որոշ չափով մեղմացաւ։ Այսօր ԱԻ-ն կրնայ սահմանափակ ձեւով գործածուիլ, օրինակ՝ պատկերներու այլընտրանքային նկարագրութիւն առաջարկելու, խորհրդարանական փաստաթուղթեր վերլուծելու կամ ձայնագրութիւններ վերծանելու համար։ Բայց պայմանները դարձեալ խիստ են՝ մարդկային վերահսկողութիւն, խմբագրական չափանիշներ եւ պատասխանատու խմբագիրի արտօնութիւն։

The Guardian-ի դիրքորոշումը կարելի է ամփոփել մէկ սկզբունքով. ԱԻ-ն պէտք է օժանդակէ լրագրողին մասնագիտական կարողութեան, ոչ թէ փոխարինէ զայն։ Այս դիրքորոշումը հեղինակը կը կապէ նաեւ թերթին սեփականութեան առանձնայատուկ կառուցուածքին հետ։ The Guardian-ը բաժնետէրեր չունի եւ երկար ժամանակէ ի վեր կառուցուած է իր խմբագրական անկախութիւնը պաշտպանելու տրամաբանութեամբ։ Ան մեծապէս կը հիմնուի նաեւ ընթերցողներու կամաւոր աջակցութեան վրայ։

Հետեւաբար ԱԻ-ի պարագան ալ անոր համար միայն արտադրողականութեան խնդիր չէ։ Հարցումը հետեւեալն է. արդեօք այս գործիքը կը ծառայէ՞ ընթերցողին, հանրային շահին եւ լրագրութեան արժէքներուն։

Բայց սկզբունքները ամենէն աւելի դժուար փորձութեան կ՚ենթարկուին ճիշդ այն պահուն, երբ զանոնք պահպանելը դժուար կը դառնայ։

2024-ի Դեկտեմբերին, երբ շուրջ 500 լրագրողներ գործադուլի դիմեցին The Observer-ի առաջարկուած վաճառքին դէմ, ղեկավարութիւնը մեղադրուեցաւ ChatGPT-ի եւ Claude-ի նման գործիքներ գործածելու յանցանքով՝ վերնագիրներ առաջարկելու եւ պատկերներու նկարագրութիւններ պատրաստելու համար։ Ղեկավարութիւնը վիճարկեց միջադէպին վերաբերող որոշ մանրամասնութիւններ, սակայն աշխատակիցներուն եւ արհեստակցական միութեան համար հարցը շատ աւելի խոր էր։

Եթէ ԱԻ-ն կը գործածուի այն պահուն, երբ մարդիկ իրենց աշխատանքային իրաւունքներուն համար գործադուլ կ՚ընեն, արդեօք գործիքը այլեւս միայն արհեստագիտութի՞ւն է, թէ՞ կը դառնայ աշխատանքի, իշխանութեան եւ պատասխանատուութեան հարց։

Նոյն ԱԻ-ն, երեք տարբեր լրագրութիւններ

Այս երեք օրինակներուն ամենէն հետաքրքրական կողմը այն չէ, թէ ո՛ր լրատուամիջոցը արուեստական իմացականութիւնը աւելի շատ կը գործածէ։ Հարցը այն է, թէ ինչո՛ւ կը գործածէ։

Reuters-ի համար ԱԻ-ն առաջին հերթին արագութեան եւ արտադրողականութեան միջոց է։ BBC-ի համար՝ օգտակար գործիք, որ պէտք է գործէ մարդկային վերահսկողութեան եւ հրապարակային պատասխանատուութեան սահմաններուն մէջ։ The Guardian-ի համար՝ գործիք մը, որուն գործածութիւնը պէտք է համատեղելի մնայ լրատուամիջոցին խմբագրական արժէքներուն հետ։

Երեքն ալ նոյն արհեստագիտութիւնը ունին իրենց դիմաց։ Բայց երեքը տարբեր մօտեցումներ ունին։ Եւ թերեւս ասիկա մեզ կը հասցնէ շատ ընդհանրական մեծ եզրակացութեան մը։ ԱԻ-ն ինքնին չ’որոշեր, թէ լրագրութիւնը ինչ պիտի դառնայ։ Լրագրութեան մասին մեր ունեցած պատկերացումն է, որ պիտի որոշէ, թէ ԱԻ-ն ինչ դեր պիտի ունենայ անոր մէջ։

Արդեօք լրագրողը պիտի անհետանա՞յ

ԱԻ-ի մասին գրեթէ ամէն քննարկում ի վերջոյ կը հասնի այս հարցումին. արդեօք լրագրողը պիտի անհետանա՞յ:

Թերեւս հարցումը սխալ է։ Լրագրողին ապագան հաւանաբար պիտի չորոշուի այն պարզ ընտրութեամբ, թէ մեքենան զինք պիտի փոխարինէ՞, թէ՞ ոչ։ Աւելի հաւանական է, որ լրագրողին աշխատանքը փոխուի։ Վերծանումը, փաստաթուղթերու նախնական ուսումնասիրութիւնը, թարգմանութիւնը, մեծ քանակութեամբ տուեալներու դասակարգումը, ամփոփումը եւ բազմաթիւ կրկնուող աշխատանքներ հետզհետէ կրնան գործիքին փոխանցուիլ։ Բայց այդ պարագային լրագրողին արժէքը պէտք է փնտռել ճիշդ հոն, ուր գործիքը ամենէն տկարն է` հարցում տալու կարողութեան մէջ, դատողութեան մէջ, աղբիւրին վստահելիութիւնը գնահատելու մէջ, մարդկային իրականութիւնը հասկնալու մէջ։ Եւ ամէն բանէ առաջ՝ պատասխանատուութիւն ստանձնելու մէջ։

ԱԻ-ն կրնայ լրագրողին առաջարկել հինգ վերնագիր։ Բայց մէկը պէտք է որոշէ, թէ ո՛ր վերնագիրը ճշգրիտ է, ո՛րը արդար է, ո՛ր մէկը մոլորեցնող չէ եւ ո՛ր մէկը չի խեղաթիւրեր պատմութիւնը։ Այդ որոշումը տակաւին լրագրութիւն կը կոչուի։

Կ’արժէ առանձնացնել Ճալալեան Էպրահիմի եւ իր գործընկերներուն ուսումնասիրութեան եզրակացութիւնը։ Անոնց համաձայն, ապագայի ամենէն ազդեցիկ եւ յաջող լրատուամիջոցները կրնան չըլլալ անոնք, որոնք ամենէն արագն են կամ ամենէն զարգացած Աի գործիքները ունին։ Յաջող պիտի ըլլան անոնք, որոնք գիտեն իմաստութեամբ գործածել այդ գործիքները՝ արագութիւնը հաշտեցնելով ճշգրտութեան, աշխատակիցներուն հանդէպ արդար վերաբերմունքին, վստահութեան եւ լրագրութեան ամբողջականութեան հետ։

The Conversation-ի բնագիր յօդուածը

Հ.Ա.

 

Վերջին տասնամեակին Հայրենիքը հետզհետէ աւելի դարձած է աշխարհատարած հայութեան հանդիպման եւ միացման վայրը։ Աշխարհի տարբեր երկիրներէն հայեր կու գան Հայաստան՝ միանալու իրենց հարազատներուն եւ բարեկամներուն, միասին ապրելու յիշատակելի պահեր եւ ընտանեկան նոր պատմութիւններ ստեղծելու։ Այս այցելութիւնները միայն հարազատներու հանդիպումներ չեն։ Անոնք նաեւ Հայրենիքի հողին, կենցաղին, բարքերուն, աւանդութիւններուն եւ մշակոյթին հետ վերամերձեցման առիթներ են։ Հայրենիքի մէջ շատեր կը փնտռեն հինը, հարազատը, արժէքաւորը եւ այն գեղեցիկը, որ իրենց համար հայկականութեան հետ անքակտելիօրէն կապուած է։

Ասիկա, անշուշտ, չի նշանակեր, թէ Սփիւռքի մէջ այս բոլորը չկան։ Հոն ալ սերունդներ շարունակ մեծ ճիգով պահպանած են հայկական մշակոյթն ու աւանդութիւնները։ Երբեմն նոյնիսկ հայրենիքէն հեռու ապրիլը հայուն մէջ աւելի մեծ վճռակամութիւն ստեղծած է իր ինքնութիւնը, լեզուն եւ կենցաղային սովորութիւնները պահպանելու համար։

Բայց Հայրենիքի հողին վրայ այդ բոլորը ուրիշ զգացողութիւն կը ստանան։ Այն, ինչ Սփիւռքի մէջ յաճախ գիտակցաբար կը պահպանուի, Հայրենիքի մէջ կը միանայ հողին, միջավայրին եւ հայկական կեանքի բնական ներկայութեան։

Ահա թէ ինչու վերջին տարիներուն կարելի է նկատել նաեւ հետաքրքրական երեւոյթ մը. աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ ապրող ընտանիքներ կ՚ընտրեն Հայաստանի մէջ համախմբուիլ իրենց կեանքի կարեւորագոյն պահերուն։

Եւ այդ պահերէն ամենէն խորհրդանշականներէն մէկը հարսանիքն է։

Այսօր բազմաթիւ սփիւռքահայ երիտասարդներ կը փափաքին իրենց ամուսնութիւնը կնքել Հայրենիքի մէջ։ Անոնց հարազատները տարբեր երկիրներէ Հայաստան կու գան իրենց կարօտը առնելու եւ միաժամանակ վայելելու թէ՛ զիրար, թէ՛ Հայրենիքը։

Այսպիսով հարսանիքը ընտանեկան ուրախութենէ մը աւելին կը դառնայ։ Ան երբեմն կը վերածուի փոքրիկ համահայկական հանդիպման մը, ուր Լիբանանէն, Ֆրանսայէն, Միացեալ Նահանգներէն, Գանատայէն, Աւստրալիայէն կամ այլ երկիրներէ եկած հարազատներ նոյն սեղանին շուրջ կը հաւաքուին հայկական հողին վրայ։

Հայկական հարսանիքը իր բազմազան ու գեղեցիկ աւանդութիւններով ինքնին մշակութային հարուստ ժառանգութիւն մըն է։

Աւանդաբար առաջին քայլերէն մէկը խօսքկապն է։ Տղուն ընտանիքը կ՚այցելէ աղջկան ընտանիքին՝ անոր ձեռքը խնդրելու։ Ծնողներուն հաւանութեամբ երիտասարդը մատանի մը կը զետեղէ աղջկան մատին՝ ի նշան իրենց կապին։

Ապա կու գայ նշանախօսութիւնը՝ ազգականներու եւ բարեկամներու աւելի մեծ հաւաքով։ Տէր Հօր օրհնութեամբ զոյգը կը փոխանակէ մատանիները՝ պատրաստուելով կեանքի նոր փուլին։

Այդ օրէն կը սկսին նաեւ հարսանեկան պատրաստութիւնները։

Ժամանակին աղջկան ընտանիքը հարսնցուն կը պատրաստէր իր նոր կեանքին՝ անոր տրամադրելով օժիտ, անհրաժեշտ իրեր եւ յաճախ ընտանիքի կիներուն ձեռքով պատրաստուած ասեղնագործութիւններ։ Իսկ տղուն ընտանիքը կը ջանար նորապսակներուն համար հանգստաւէտ եւ ապահով ընտանեկան բոյն մը պատրաստել։

Այս սովորութիւններուն ձեւերը բնականաբար փոխուած են։ Բայց խորքին մէջ նոյն գաղափարը կը մնայ. ամուսնութիւնը միայն երկու անհատներու միութիւն չէ, այլ նաեւ երկու ընտանիքներու մերձեցումը։

Հայկական ժողովրդական եւ եկեղեցական կարգ մը տօներ եւս ժամանակին մաս կազմած են հարսանեկան սովորութիւններուն։ Միջինքին, որ կը զուգադիպի Մեծ Պահքի քառասնօրեայ շրջանի կիսուն, աղջկան կողմը յատուկ ուտեստներ եւ հիւրասիրութիւն կը պատրաստէր, իսկ տղուն ընտանիքը նուէրներով կը մասնակցէր ընտանեկան հաւաքին։

Համբարձման տօնը եւս իր ժողովրդական սովորութիւններով կապուած էր երիտասարդներուն, սիրոյն ու ապագայի սպասումներուն։ Դաշտագնացութիւններու ընթացքին վիճակ կը քաշէին եւ ժողովրդական քառեակներով ու ասացուածքներով կը փորձէին «կարդալ» իրենց բախտը։

Վարդավառը, Աստուածածնայ Վերափոխման տօնը, Խաչվերացը եւ ուրիշ տօներ եւս տարբեր շրջաններու մէջ իրենց տեղը ունեցած են նշանուած զոյգերու եւ անոնց ընտանիքներու կեանքին մէջ։

Այս սովորութիւններէն շատերը այսօր ամբողջութեամբ չեն պահպանուած։ Ժամանակները փոխուած են, ընտանիքները ցրուած են աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ, իսկ ժամանակակից կեանքի պայմանները միշտ կարելիութիւն չեն տար երկարատեւ արարողութիւններ կատարելու։ Սակայն անոնցմէ շատեր տակաւին կ՚ապրին՝ երբեմն նոյնութեամբ, երբեմն ալ նոր ձեւերով։

Հարսանիքի նախօրեակի ամենէն ուրախ սովորութիւններէն մէկը հինայի գիշերն է։ Հարազատները կը հաւաքուին սեղանի մը շուրջ՝ երգով, պարով եւ երաժշտութեամբ։ Աւանդական ձեւով փեսային կողմը թմբուկ-զուռնայով կ՚ուղղուի հարսնցուին տունը՝ տանելով հինայի զարդարուած ափսէն՝ մոմերով եւ կարմիր խնձորով։

Բայց նոյնիսկ այս սովորութիւնը մէկ ձեւ չունի։ Հայկական աշխարհը իր բազմազանութեամբ հարուստ է։ Երեւանցիին սովորութիւնը կրնայ տարբերիլ արցախցիէն, սասունցիէն, մուսալեռցիէն կամ ուրֆացիէն։ Իւրաքանչիւր շրջան իր հետ բերած է երգ մը, պար մը, ուտեստ մը, արարողութիւն մը կամ խորհրդանիշ մը։

Եւ երբ այս տարբեր աւանդութիւնները այսօր կը հանդիպին Հայաստանի մէջ, Հայրենիքը կարծես կը դառնայ անոնց բնական հանդիպավայրը։ Մեղրն ու լաւաշը, գաթան, խաշն ու խորովածը, հայկական միրգերը, տնական օղին ու գինին, տարազները, տարոսիկները, ժողովրդական երգն ու պարը հարսանիքին կը փոխանցեն այն հայկական շունչը, որուն համար շատ մը սփիւռքահայ ընտանիքներ կը որոշեն իրենց ուրախութիւնը Հայրենիքի մէջ ապրիլ։

Հարսն ու փեսան այլեւս միայն օրուան թագաւորն ու թագուհին չեն։ Անոնց շուրջ հաւաքուած ընտանիքը եւս կը վերագտնէ բան մը, որ առօրեայ կեանքին մէջ, աշխարհի տարբեր անկիւնները ցրուած, թերեւս միշտ զգալի չէ՝ միասին ըլլալու հայկական զգացումը։

Բնականաբար Հայաստանը այսօր փակ աշխարհ մը չէ։

Երիտասարդ սերունդները իրենց հետ կը բերեն նաեւ այն երկիրներուն սովորութիւնները, ուր մեծցած են։ Հայկական աւանդական հարսանիքին կողքին այսօր կարելի է տեսնել bridal shower, bachelor party, ամուսնութեան հրապարակային առաջարկ (proposal) եւ միջազգային հարսանեկան մշակոյթէն փոխ առնուած բազմաթիւ այլ սովորութիւններ։

Այս երեւոյթը անպայման հակասութիւն մը չէ։ Մշակոյթը երբե՛ք անշարժ չէ եղած։ Ան միշտ փոխ առած է, փոխած եւ իրեն յարմարցուցած։ Հարցը այն է, թէ նորին կողքին որքանո՛վ կը շարունակենք գիտնալ, արժեւորել եւ ապրեցնել մերը։

Որովհետեւ հայկական հարսանիքի արժէքը միայն այն չէ, թէ քանի հին սովորութիւն ճշգրտօրէն կրկնուեցաւ։ Անոր արժէքը նաեւ այն է, թէ այդ օրը մարդիկ որքանով զգացին, որ իրենց անձնական ուրախութիւնը մաս կը կազմէ աւելի մեծ ընտանեկան եւ մշակութային շարունակականութեան մը։

Այս բոլորը, անշուշտ, կարելի է իրականացնել նաեւ Պէյրութի, Փարիզի, Լոս Անճելըսի, Մոնթրէալի, Սիտնիի կամ աշխարհի որեւէ ուրիշ քաղաքի մէջ։ Սփիւռքի հայկական հարսանիքներն ալ ունեցած են եւ կը շարունակեն ունենալ իրենց առանձնայատուկ ջերմութիւնն ու հայկական շունչը։

Բայց Հայրենիքի մէջ բան մը եւս կ՚աւելնայ։

Հողը՛։

Այն հողը, որուն մասին սերունդներ պատմութիւններ լսած են, երգեր երգած եւ կարօտով խօսած։ Երբ աշխարհատարած ընտանիք մը հոն կը հաւաքուի հարսանիքի մը համար, տեղի ունեցածը միայն ամուսնութիւն մը չէ։ Տարբեր երկիրներու մէջ ծնած ու մեծցած հայեր քանի մը օրով դարձեալ նոյն աշխարհին մէջ կը գտնուին։ Կը քալեն նոյն փողոցներով, կը նստին նոյն սեղանին շուրջ, կը լսեն նոյն երաժշտութիւնը, կը պարեն նոյն պարերը եւ միասին նոր յիշատակներ կը ստեղծեն։

Թերեւս Հայրենիքի այսօրուան կարեւոր դերերէն մէկն ալ ճիշդ ասիկա է։ Ոչ միայն ըլլալ պետութիւն եւ աշխարհագրական տարածք, այլ նաեւ՝ հաւաքման վայր։

Վայր մը, ուր աշխարհի չորս կողմերը ցրուած հայը կրնայ գալ ոչ միայն անցեալը յիշելու, այլ նոր յիշատակներ ստեղծելու։

Ոչ միայն իր արմատները փնտռելու, այլ նաեւ նոր արմատներ ձգելու։

Եւ թերեւս այդ պատճառով ալ, երբ հայկական հարսանիքի մը երաժշտութիւնը կը հնչէ Հայրենիքի հողին վրայ, ան միայն երկու երիտասարդներու նոր կեանքի սկիզբը չ՚աւետեր։

Ան նաեւ փոքրիկ, բայց գեղեցիկ յիշեցում մըն է, որ աշխարհատարած հայութիւնը տակաւին ունի վայր մը, ուր կրնայ վերադառնալ, հանդիպիլ եւ դարձեալ իրարու միանալ։

Փառանձեմ Ֆագրաճեան-Տէմիրճեան

Նուալա Օ’Ֆլահերթիի յիշատակին նուիրուած Մայքըլ Օ’Ֆլահերթիի դասախօսութենէն

Մարդկային իրաւունքներու մասին խօսելու համար սովորաբար կը դիմենք օրէնքի, քաղաքականութեան, պատմութեան կամ ընկերային գիտութիւններու։ Սակայն մարդկային արժանապատուութեան, անարդարութեան, բռնութեան եւ ազատութեան մասին մարդկութեան ամենէն խոր վկայութիւններէն շատերը մեզի հասած են նաեւ ուրիշ լեզուով մը՝ արուեստի լեզուով։

Եւրոպական Խորհուրդի Մարդկային իրաւունքներու յանձնակատար Մայքըլ Օ’Ֆլահերթի այս հարցին կը նուիրէ Նուալա Օ’Ֆլահերթիի յիշատակին իր 2026-ի դասախօսութիւնը՝ Արուեստագէտը՝ իբրեւ մարդկային իրաւունքներու պաշտպան (The Artist as Defender of Human Rights) խորագրով։ Ան կը փորձէ հասկնալ, թէ արուեստագէտը ի՞նչ դեր կրնայ ունենալ մարդկային իրաւունքներու պաշտպանութեան մէջ, եւ ինչպէ՞ս նկարը, քանդակը, երաժշտութիւնը կամ ժողովրդային արուեստաը կրնան մեզի տեսնել տալ այն, ինչ որ երբեմն քաղաքական կամ իրաւական լեզուն անկարող է փոխանցելու։

Դասախօսութեան առանձնայատկութիւններէն մէկը այն է, որ արուեստի գործերը ոչ թէ պարզապէս կը նկարազարդեն խօսքը, այլ կը մասնակցին անոր գաղափարական զարգացման։

Այս գրութիւնը դասախօսութեան ամբողջական թարգմանութիւնը չէ։ Բնագիրը զգալիօրէն կրճատուած է՝ պահելով անոր հիմնական գաղափարական առանցքները եւ կառուցուածքը։ Յիշատակուած բազմաթիւ արուեստի գործերէն ընտրած ենք տասը խորհրդանշական օրինակներ, որոնք միաժամանակ կը ներկայացնեն հեղինակին հիմնական փաստարկները եւ կը փոխարինեն կրճատուած բաժիններուն մէջ ներկայացուած այլ գործերու գաղափարական դերը։ Այսպիսով փորձած ենք պահպանել դասախօսութեան մտաւորական ամբողջականութիւնը՝ զայն դարձնելով աւելի կեդրոնացած եւ ընթեռնելի։

Արուեստը՝ վկայութիւն                                            

Մարդկային իրաւունքներու պաշտպանութեան մէջ արուեստի առաջին մեծ ուժերէն մէկը վկայելու կարողութիւնն է։ Դարեր շարունակ արուեստագէտները պատկերած են տառապանքը, հալածանքը, պատերազմը, անարդարութիւնը եւ մարդկային դիմադրութիւնը։ Անոնք երբեմն ըրած են այն, ինչ որ այսօր պիտի կոչէինք մարդկային իրաւունքներու փաստագրում՝ առանց այդ եզրաբանութիւնը ունենալու։ Այդ երկար պատմութեան խորհրդանշական օրինակներէն մէկը Ֆրա Անճելիքոյի՝ Սուրբ Քոզմասի եւ Տամիանոսի նահատակութիւնը պատկերող գործն է։ Հինգ եղբայրները դատապարտուած են այրուելու, բայց կրակը, ըստ պատումին, չի կրնար վնասել անոնց եւ կը դառնայ զիրենք հալածողներուն դէմ։

Այս գործը մեզ կը վերադարձնէ մարդկային իրաւունքներու հիմնական հարցերէն մէկուն՝ մարդը ինչպէ՞ս կը պահէ իր արժանապատուութիւնը, երբ իշխանութիւնը կը փորձէ խլել զայն։

Դարեր ետք նոյն հարցումը պիտի վերադառնար բոլորովին տարբեր լեզուով։

Փապլօ Փիքասոյի Guernica-ն այլեւս կրօնական նահատակութիւն չի ներկայացներ։ Ան կը ներկայացնէ պատերազմի զոհ դարձած հասարակ մարդը։ 1937-ին սպանական Կեռնիքկա քաղաքի ռմբակոծումը Փիքասոյի ձեռքին տակ կը դառնայ ոչ միայն պատմական դէպքի պատկեր, այլ պատերազմի սարսափին համամարդկային խորհրդանիշ։

 

Արուեստը այստեղ չի բացատրեր պատերազմը։ Չի ներկայացներ վիճակագրութիւն։ Չի թուարկեր զոհերը։ Ան մեզ կը ստիպէ տեսնել զանոնք։ Եւ երբեմն այդ տեսնելը քաղաքական արարքին առաջին քայլն է։

 

Անհատին արժանապատուութիւնը տեսանելի դարձնել

Բայց մարդկային իրաւունքներու պաշտպանութիւնը միայն զանգուածային ողբերգութիւններու մասին չէ։ անիկա կը սկսի ամէն մէկ անհատի արժէքն ու արժանապատուութիւնը տեսնելով:

Օկասթա Սեւըճի Gamin-ը այս իմաստով ուշագրաւ օրինակ մըն է։ 1920-ականներու Ամերիկայի մէջ սեւամորթ աղքատ պատանի մը արուեստի կեդրոնական կերպար դարձնելը պարզ գեղագիտական ընտրութիւն չէր։

Այս պատանին հերոս չէ։ Զօրավար չէ։ Թագաւոր չէ։ Պատմութեան մեծ դէմք մը չէ։ Պարզապէս մարդ է։ Եւ ճիշդ հոս կը գտնուի գործին ուժը։ Մարդկային իրաւունքներու գաղափարը, խորքին մէջ, նոյն պնդումը կը կատարէ. մարդը արժէք ունի ոչ թէ իր դիրքին, հարստութեան, ազգութեան, ցեղային պատկանելիութեան կամ իշխանութեան պատճառով, այլ որովհետեւ մարդ է։

 

Երբ արուեստը կը մերժէ լռել

Սակայն կան պահեր, երբ արուեստագէտը այլեւս չի բաւարարուիր մարդուն արժանապատուութիւնը պատկերելով։ Ան կը դառնայ մեղադրող։

Ֆեռնանտօ Պոթերոյի Ապու Ղրայպի նկարաշարքը այդպիսի օրինակ մըն է։

2004-ին աշխարհը տեսաւ Իրաքի Ապու Ղրայպ բանտին մէջ բանտարկեալներու խոշտանգումներուն լուսանկարները։ Պոթերօ տարիներ ետք վերադարձաւ այդ պատկերներուն՝ ոչ թէ զանոնք պարզապէս վերարտադրելու, այլ անոնց մարդկային իրականութիւնը վերականգնելու համար։

Լուսանկարը կրնայ փաստագրել։ Արուեստը կրնայ ստիպել մեզ երկար նայելու այդ փաստին։ Եւ այդ տարբերութիւնը փոքր չէ։

Անանուն զոհին անուն տալ

Իրլանտացի նկարիչ Պրայըն Մակուայրի ստեղծագործութեան մէջ այս պարտաւորութիւնը գրեթէ արուեստագիտական սկզբունք դարձած է։ Ան տարիներ շարունակ աշխատած է պատերազմներու, գաղթի, բռնութեան եւ լուսանցքայնացուած մարդոց իրականութեան հետ։

2016-ի Over Our Heads the Hollow Seas Closed Up գործը կապուած է Միջերկրականի գաղթականական ողբերգութեան։ Մակուայրի այդ շրջանի աշխատանքները ուղղակիօրէն կ’անդրադառնան գաղթին, տեղահանութեան եւ մարդկային արժանապատուութեան։

Լուրերուն մէջ զոհերը շատ արագ թիւ կը դառնան։ Տասը։ Հարիւր։ Հազար։ Բայց արուեստը երբեմն այդ թիւէն մարդը ետ կը բերէ։ Եւ մարդկային իրաւունքներու պաշտպանութեան համար ասիկա էական է։ Որովհետեւ անարդարութեան առաջին յաղթանակներէն մէկը զոհը անանուն դարձնելն է։

Զայրոյթը՝ իբրեւ արուեստի լեզու

Արուեստը միշտ հանդարտ ձայնով չի խօսիր։ Երբեմն ան նաեւ զայրոյթ կ’արտայայտէ այն երեւոյթներուն նկատմամբ, զորս իբրեւ հասարակութիւն կը հանդուրժենք կամ թոյլ կու տանք, որ պատահին մեր աշխարհին մէջ։

Աւստրալիացի նկարիչ Պեն Քուիլթիի 2012-ի Bushmaster գործը այդպիսի օրինակ մըն է։ Ան կը պատկերէ Աֆղանիստանի մէջ վնասուած զրահապատ մը, որ յատկապէս պատրաստուած էր իր մէջ գտնուող զինուորները վտանգէն պաշտպանելու։

Բայց քանդուած զրհապատը այստեղ այլեւս միայն զինուորական սարք մը չէ։ Անիկա կը կրէ զինուորներուն ինքնութեան եւ անոնց ֆիզիքական փորձառութեան հետքերը։ Bushmaster-ը կը վերածուի vanitas-ի՝ կեանքի անցողիկութիւնն ու պատերազմի մէջ մարդկային գոյութեան խոցելիութիւնը յիշեցնող խորհրդանիշի։

Օ’Ֆլահերթի այս գործը կը տեղադրուի նաեւ աւելի լայն գաղափարի մը մէջ՝ արուեստը իբրեւ զայրոյթի արտայայտութիւն։ Անիկա կրնայ մեզ դէմ յանդիման դնել այն իրականութեան, որուն հետ ժամանակի ընթացքին կրնանք վարժուիլ, եւ կը ստիպէ հարց տալու՝ ինչո՞ւ այսքան բան կը հանդուրժենք մեր աշխարհին մէջ։

Ինքնութեան իրաւունքը

Մարդկային արժանապատուութիւնը նաեւ սեփական ինքնութեամբ ապրելու իրաւունքն է։

Օրնելլա Ռուտեւիչայի (լաթվիացի) ստեղծագործական աշխարհը կը բխի Եւրոպայի Ռոմա համայնքի (գնչու) պատմութիւններէն, ընտանեկան յիշողութենէն եւ մշակութային ժառանգութենէն։ Անոր աշխատանքները տեսանելի կը դարձնեն մշակոյթ մը, որ երկար դարեր մատնուած է խտրականութեան եւ մեկուսացման:

Մարդկային իրաւունքներու լեզուն յաճախ կը խօսի փոքրամասնութիւններու պաշտպանութեան մասին։ Արուեստը երբեմն նոյն բանը կ՚ընէ ուրիշ ձեւով։ Կ՚ըսէ՝ մենք հոս ենք։ Մենք պատմութիւն ունինք։ Մենք յիշողութիւն ունինք։ Եւ մեր պատմութիւնը արժանի է տեսանելի ըլլալու:

Մարդկային իրաւունքները եւ բնութիւնը

Այսօր մարդկային իրաւունքներու հարցը այլեւս կարելի չէ ամբողջովին անջատել բնապահպանական ճգնաժամէն։

Պրայըն Մակուայրի Ամազոնի նուիրուած աշխատանքները այս կապը կը դարձնեն տեսանելի։ Ան այցելած է Պրազիլ եւ իր աշխատանքներուն մէջ անդրադարձած անտառահատումին, բնութեան ոչնչացման եւ բնիկ ժողովուրդներու վրայ այդ գործընթացներուն ազդեցութեան։

Որովհետեւ մաքուր ջուրը, բնակելի միջավայրը, առողջութիւնը եւ ապագայ սերունդներուն անվտանգութիւնը վերացական բնապահպանական խնդիրներ չեն։ Անոնք նաեւ մարդկային իրաւունքներու խնդիրներ են։

Երբ բարի մտադրութիւնը բաւարար չէ

Օ’Ֆլահերթիի դասախօսութեան ամենէն հետաքրքրական կէտերէն մէկը այն է, որ ան արուեստը չի սրբացներ։ Արուեստագէտը կրնայ պաշտպանել մարդկային արժանապատուութիւնը, բայց կրնայ նաեւ սխալիլ։ Այդ մասին ան կը պատմէ անձնական յիշողութիւն մը։

1980-ին Տապլինի մէջ արժանթինցի արուեստագէտ Մարթա Մինուժին կառուցեց Ճէյմս Ճոյսի հետ կապուած Մարթելլոյի աշտարակին հսկայական կրկնօրինակը՝ 5000 հացով։ Ցուցադրութեան աւարտին աշտարակը վար առնուեցաւ եւ հացերը բաժնուեցան ժողովուրդին։

Օ’Ֆլահերթի ներկայ էր այդ օրը։

Իր յիշողութեան մէջ, սակայն, գեղարուեստական ուրախութիւնը շուտով փոխուեցաւ անհանգստութեան։ Հացը ստանալու համար ստեղծուած անօթի մարդոց խուժանը իրեն ցոյց տուաւ, թէ ինչպէս բարի նպատակով ստեղծուած նախաձեռնութիւն մը կրնայ անսպասելի կերպով վնասել կամ նուաստացնել ճիշդ այն մարդիկը, որոնց օգտակար ըլլալ կը փորձէ։

Արուեստագէտը՝ մարդկային իրաւունքներու պաշտպան

Այս բոլոր օրինակները վերջապէս մեզ կը հասցնեն դասախօսութեան հիմնական հարցումին։ Արուեստագէտը ե՞րբ միայն արուեստագէտ չէ, այլ նաեւ մարդկային իրաւունքներու պաշտպան։

Այ Ուէյուէյի Remembering գործը թերեւս ամենէն յստակ պատասխաններէն մէկը կու տայ։

2008-ի Սըչուանի երկրաշարժին հազարաւոր դպրոցականներ մահացան։ Յաջորդող հարցումները կեդրոնացան նաեւ դպրոցական շէնքերու շինարարական որակին եւ իշխանութիւններու պատասխանատուութեան վրայ։ Այ Ուէյուէյ սկսաւ զոհուած երեխաներուն անունները հաւաքել։ Իսկ 2009-ին, Միւնիխի Haus der Kunst-ի ճակատին վրայ ստեղծեց Remembering հսկայական տեղադրումը՝ շուրջ ինը հազար դպրոցական պայուսակներով։

Հոս արուեստագէտը այլեւս միայն ողբերգութիւն մը չի պատկերեր։ Ան կը հետաքննէ։ Ան անուններ կը հաւաքէ։

Կը յիշեցնէ եւ պատասխանատուութիւն կը պահանջէ։ Եւ այդ պահուն արուեստը կը սկսի մաս կազմել մարդկային իրաւունքներու պաշտպանութեան։

Չնայիլ ուրիշ կողմ

Թերեւս այս ամբողջ դասախօսութիւնը կարելի է ամփոփել պարզ պահանջով մը՝ չնայիլ ուրիշ կողմ։ Մարդկային իրաւունքներու ամենէն մեծ վտանգներէն մէկը միշտ չէ, որ ատելութիւնն է։ Երբեմն անտարբերութիւնն է։

Մարդը կը տեսնէ անարդարութիւնը, բայց կը շարունակէ իր ճանապարհը։ Կը լսէ զոհերուն մասին, բայց թիւերը այնքան շատ են, որ այլեւս զինք չի հետաքրքրեր։ Կը տեսնէ պատերազմը հեռատեսիլէն եւ քանի մը վայրկեան ետք կը փոխէ ալիքը։

Արուեստը կրնայ խանգարել այդ հարմարաւէտ հեռաւորութիւնը։

Փիքասոյի Guernica-ն մեզ կը ստիպէ նայելու պատերազմին։ Պոթերոն՝ խոշտանգումին։ Մակուայրը՝ ծովուն մէջ կորսուած գաղթականին եւ քանդուող Ամազոնին։ Քուիլթին՝ պատերազմէն վերադարձած զինուորին։ Ռուտեւիչան՝ այն ժողովուրդին, որուն ներկայութիւնը յաճախ անտեսանելի կը դարձնենք։ Այ Ուէյուէյը՝ մահացած երեխաներուն, որոնց անունները իշխանութիւնը պիտի նախընտրէր մոռնալ։

Ասոնք իրարմէ շատ տարբեր արուեստագէտներ են։ Անոնց գեղագիտական լեզուները, ժամանակները, երկիրները եւ նպատակները տարբեր են։ Բայց զիրենք միացնող բան մը կայ։ Անոնք կը մերժեն մարդը վերածել թիւի։ Եւ թերեւս ճիշդ հոս է արուեստին եւ մարդկային իրաւունքներուն ամենէն խոր հանդիպումը։

Մարդկային իրաւունքները կը պնդեն, որ ամէն մարդ արժանապատուութիւն ունի։ Արուեստը այդ արժանապատուութիւնը կը դարձնէ տեսանելի։

Օրէնքը կրնայ պաշտպանել մարդուն իրաւունքները։ Քաղաքականութիւնը կրնայ զանոնք պաշտպանող հաստատութիւններ ստեղծել։ Բայց արուեստը երբեմն կ՚ընէ ուրիշ, նոյնքան անհրաժեշտ բան մը։

Ան մեզ կը ստիպէ տեսնելու այն մարդը, որուն համար այդ իրաւունքները գոյութիւն ունին։

Եւ երբ իսկապէս տեսնենք զայն, այլեւս այնքան դիւրին չէ ուրիշ կողմ նայիլ։

Հ.Ա.

Աղբիւր՝ Մայքըլ Օ’Ֆլահերթի, The Artist as Defender of Human Rights, 2026 Nuala O’Flaherty Memorial Lecture, Council of Europe։ Դասախօսութեան ամբողջական բնագիրը

 

Հ.Ա.

«Քանի՞ հայ կայ աշխարհի մէջ»։

Առաջին հայեացքով, ասիկա պարզ վիճակագրական հարցում մը կը թուի ըլլալ, այսինքն՝ աշխարհի այն երկիրներուն մէջ, ուր հայեր կ’ապրին, մէկ առ մէկ հաշուել, մարդահամարներու տուեալները գումարել, քանի մը աղիւսակ իրարու քով բերել, եւ պատասխանը պատրաստ է։ Բայց որքա՛ն փորձենք այս հարցումին մօտենալ, այնքա՛ն աւելի կը հասկնանք, որ անիկա թուաբանութեան մասին չէ։ Անիկա յիշողութեան, ինքնութեան եւ գոյատեւման մասին է։

Ժղովուրդները սովորաբար իրենց պետութիւններուն մէջ կը հաշուուին։ Բայց հայերը շատոնց դադրած են միայն պետութեան սահմաններուն մէջ ապրող ժողովուրդ մը ըլլալէ։ Մեր պատմութիւնը գրուած է ոչ միայն Հայաստանի, այլ նաեւ Հալէպի, Պէյրութի, Փարիզի, Թիֆլիսի, Լոս Անճելըսի, Պուէնոս Այրէսի, Սիտնիի եւ տասնեակ այլ քաղաքներու մէջ։ Այս պատճառով ալ «քանի՞ հայ կայ» հարցումը երբե՛ք պարզ մարդահամարային հարց մը չէ եղած։ Ան միշտ ալ եղած է պատմական, քաղաքական եւ մշակութային խնդիր։

Աւելին, «հայ» բառին սահմանումը ինքնին յստակ չէ։ Ո՞վ է հայը։ Ան, որ Հայաստանի Հանրապետութեան քաղաքացի՞ է, թէ՞ ան, որ հայկական արմատներ ունի։ Իսկ եթէ հայերէն չի խօսի՞ր։ Եթէ հայ եկեղեցի չերթա՞ր։ Եթէ արդէն երրորդ կամ չորրորդ սերունդի սփիւռքահա՞յ է։ Որո՞ւ պէտք է հաշուենք, եւ ո՞ւր է այն սահմանը, ուր հայկական ինքնութիւնը կը դադրի վիճակագրական տուեալ ըլլալէ եւ կը վերածուի ապրուած փորձառութեան։

Թերեւս այս պատճառով է, որ աշխարհի վրայ հայերու թիւը այսօրուան դրութեամբ ոչ ոք կրնայ բացարձակ վստահութեամբ ըսել։ Ոչ թէ որովհետեւ տեղեկութիւն չկայ, այլ որովհետեւ իւրաքանչիւր երկիր հայը տարբեր կերպով կը տեսնէ կամ քաղաքացիներու արձանագրութեան տարբեր ձեւեր որդեգրած է։ Կան պետութիւններ, որոնք կը հաշուեն ազգային պատկանելիութիւնը, ուրիշներ՝ միայն քաղաքացիութիւնը, ուրիշներ՝ ծննդավայրը կամ մայրենի լեզուն, իսկ բազմաթիւ երկիրներ ընդհանրապէս չեն արձանագրեր ազգային ծագումը։ Արդիւնքը այն է, որ նոյն մարդը մէկ վիճակագրութեան մէջ կրնայ «հայ» ըլլալ, իսկ միւսին մէջ՝ բոլորովին անտեսանելի։

Այս իրականութենէն ծնունդ կ’առնէ The Global Armenian Nation ուսումնասիրութիւնը, որ վերջերս հրատարակեց ամերիկեան Truth and Accountability League (TAAL) կազմակերպութիւնը։ Գրեթէ երկու հարիւր էջերէ բաղկացած այս աշխատութիւնը փորձ մըն է մէկ տեղ հաւաքելու աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ բնակող հայերուն վերաբերող մարդահամարային, ակադեմական եւ համայնքային տուեալները, որ կարելի ըլլայ ամբողջական պատկեր մը կազմել համաշխարհային հայութեան մասին։ Հեղինակները, սակայն, առաջին իսկ էջերէն կ՚ընդունին, որ իրենց նպատակը «վերջնական թիւ» մը ներկայացնելը չէ, այլ ներկայիս հասանելի աղբիւրներուն հիման վրայ հնարաւորինս ամբողջական եւ թափանցիկ պատկեր մը առաջարկելը։

Այս ուսումնասիրութիւնը պարզ վիճակագրական տեղեկագրէ մը աւելին է։ Ան կը ստիպէ մեզ մտածելու, թէ քանի՞ հայ կայ աշխարհին մէջ, եւ ի՞նչ կը նշանակէ այսօր հայ ժողովուրդը պատկերացնել իբրեւ համաշխարհային ազգ մը։ Որովհետեւ երբ ազգ մը իր բնակչութեան մեծ մասը կը գտնէ հայրենիքէն դուրս, մարդահամարը այլեւս միայն թիւերու խնդիր չէ. ան կը դառնայ ինքնութեան, յիշողութեան եւ ապագայի մասին խորհելու միջոց։

Ուսումնասիրութիւնը այս իմաստով երկու արժանիք ունի։ Առաջինը՝ համբերութեամբ մէկտեղելու փորձն է այն, ինչ որ ցրուած է տասնեակ աղբիւրներու մէջ։ Երկրորդը՝ մտաւորական ազնուութիւնն է։ Հեղինակները ոչ մէկ տեղ չեն պնդեր, թէ իրենց ներկայացուցած թիւերը վերջնական ճշմարտութիւն են։ Ընդհակառակը, գրեթէ իւրաքանչիւր գլխու մէջ կը յիշեցնեն, որ տարբեր երկիրներ տարբեր ձեւով կը սահմանեն ազգային պատկանելիութիւնը, իսկ շատ մը պետութիւններ ընդհանրապէս չեն արձանագրեր էթնիք ծագումը։ Արդիւնքը այն է, որ երբեմն պաշտօնական մարդահամարն ու համայնքային գնահատականները իրարմէ զգալիօրէն կը տարբերին։

Առաջին հայեացքով, այս մէկը կրնայ որպէս վիճակագրական թերութիւն թուիլ։ Իրականութեան մէջ, երբ ազգ մը չի կրնար ճշգրիտ հաշուուիլ, հարցը միայն մարդահամարի մեթոտաբանութեան մէջ չէ։ Հարցը այն է, որ այդ ազգը կ՚ապրի տարբեր իրականութիւններու մէջ։ Ռուսիոյ հայը տարբեր ձեւով կը ներկայանայ պետութեան, քան Ֆրանսայի հայը։ Ամերիկայի հայը ուրիշ ձեւով կը նկարագրէ իր ինքնութիւնը, քան Լիբանանի կամ Իրանի հայը։ Իսկ կան երկիրներ, ուր հայը պետութեան համար ընդհանրապէս «գոյութիւն չունի», որովհետեւ պետութիւնը ազգային ծագում չի հարցներ։

Ուստի, այս աշխատութիւնը կարդալու ընթացքին, յաճախ այն տպաւորութիւնը կը ստեղծուի, թէ հեղինակը(ները) ոչ թէ հայերը կը հաշուէ, այլ՝ հաշուելու անհնարաութիւնը։ Թիւերը կարծես ամէն քանի մը էջ ետք կը յիշեցնեն իրենց սահմանափակութիւնը։ Անոնք կը փորձեն չափել բան մը, որ իր բնոյթով շարժուն է։ Ամէն նոր արտագաղթ, ամէն նոր պատերազմ, ամէն նոր սերունդ եւ ամէն խառն ամուսնութիւն կը փոխեն պատկերը։ Այսօր գրուած աղիւսակը վաղը արդէն պատմական փաստաթուղթ կրնայ դառնալ։ Սակայն, հոս է, որ աշխատութեան իսկական արժէքը կը սկսի երեւիլ։ Որովհետեւ անիկա միայն մարդոց թիւը չի հաշուեր։ Գրեթէ ամէն երկրի ներկայացման մէջ փորձ մը կը կատարուի նկարագրելու նաեւ համայնքին ներքին կեանքը՝ եկեղեցիները, դպրոցները, մշակութային միութիւնները, մամուլը, երիտասարդական կազմակերպութիւնները, բարեսիրական հաստատութիւնները, նոյնիսկ այն մարտահրաւէրները, որոնց դիմաց այդ համայնքը այսօր կանգնած է։

Այս մօտեցումը կարեւոր յիշեցում մըն է։ Ազգ մը չի բաղկանար միայն մարդոց գումարէն։ Եթէ վաղը երկրի մը մէջ տասը հազար հայ մնայ, բայց չըլլան դպրոցներ, եկեղեցիներ, մշակութային կեդրոններ, թերթեր կամ կազմակերպուած համայնքային կեանք, այդ տասը հազարը բոլորովին ուրիշ իրականութիւն կը ներկայացնէ, քան նոյն թիւը, որ ապրի կենդանի հաստատութիւններով շրջապատուած։ Թիւերը կրնան նոյնը ըլլալ, բայց ազգին կենսունակութիւնը՝ բոլորովին տարբեր։

Այս կէտը, թերեւս առանց այդպէս բացայայտ ձեւակերպելու, ուսումնասիրութեան ամենէն խոր պատգամն է։ Հայկական սփիւռքը երբեք միայն բնակչութեան աշխարհագրական ցրուածութիւն չէ եղած։ Ան նաեւ հաստատութիւններու պատմութիւն է։ Հայկական դպրոցը, որ դարէ մը աւելի գոյատեւած է օտար երկնքի տակ, երբեմն աւելի կարեւոր է, քան հազարաւոր մարդոց ներկայութիւնը։ Փոքր եկեղեցին մը, որ ամէն կիրակի քանի մը տասնեակ հաւատացեալ կը համախմբէ, կրնայ աւելի մեծ դեր ունենալ ինքնութեան պահպանման մէջ, քան վիճակագրական մեծ թիւ մը։ Այս պատճառով է, որ համայնքներու ճակատագիրը միայն բնակչութեան աճով կամ նուազումով չի չափուիր։ Ան կը չափուի նաեւ անոնց ստեղծած յիշողութեամբ, կրթութեամբ եւ կազմակերպուած կեանքով։

Հոս ընթերցողը կամայ թէ ակամայ կը սկսի ուրիշ հարցում մը տալ։ Եթէ այսօր աշխարհի մէջ, ինչպէս ուսումնասիրութիւնը կը հատստատէ, հայերը բնակութիւն հաստատած են հարիւրէ աւելի երկիրներու մէջ, ապա ի՞նչ բան է, որ տակաւին զանոնք մէկ ազգ կը դարձնէ։ Արդեօ՞ք ընդհանուր լեզուն, որ շատեր այլեւս չեն խօսիր։ Ընդհանուր եկեղեցին, որուն հետ ոչ բոլորը կապուած են։ Թէ՞ պատմական յիշողութիւնը, որ իւրաքանչիւր սերունդ նոր ձեւով կը մեկնաբանէ։ Թերեւս այս հարցումին պատասխանելը շատ աւելի դժուար է, քան աշխարհի հայերը հաշուելը։

Երբ առաջին անգամ այս ուսումնասիրութեան տարածքը կը դիտես, ակամայ կը հասկնաս, որ այսօր հայ ժողովուրդը ոչ թէ աշխարհագրական մէկ կեդրոն ունի, այլ բազմաթիւ կեդրոններ։ Հայաստանը կը մնայ ազգային կեանքի քաղաքական եւ պատմական առանցքը, սակայն համաշխարհային հայութիւնը շատոնց դադրած է միայն Հայաստանի սահմաններով սահմանուող իրականութիւն մը ըլլալէ։ Այսօր անոր պատմութիւնը կը գրուի միաժամանակ Երեւանի, Մոսկուայի, Լոս Անճելըսի, Փարիզի, Պէյրութի, Պուէնոս Այրէսի, Թորոնթոյի, Սիտնիի եւ տասնեակ այլ քաղաքներու մէջ։

Որոշ քաղաքներ, որոնք ժամանակին հայկական մտաւոր եւ մշակութային կեանքի հսկաներ կը նկատուէին, այսօր զգալիօրէն նօսրացած են։ Միւս կողմէ՝ նոր կեդրոններ ծնած են, նոր սերունդներ մեծցած են, նոր հաստատութիւններ ստեղծուած են։ Հայկական աշխարհը, պարզապէս, տեղ փոխած է։

Թերեւս կարելի ըլլայ ազգ մը հաշուել։ Կարելի ըլլայ նաեւ անոր տարածումը քարտէսի վրայ ցոյց տալ։ Բայց կարելի՞ է հաշուել անոր կենսունակութիւնը։ Այս հարցումին ուղղակի պատասխան չկայ ուսումնասիրութեան մէջ, եւ այդ նպատակով ալ պատրաստուած չէ անիկա, սակայն անոր էջերը ընթերցելէ ետք այդ հարցումը անխուսափելի կը դառնայ։ Որովհետեւ ի վերջոյ ազգ մը պարզապէս անհատներու հանրագումար մը չէ։ Եթէ այդպէս ըլլար, աշխարհի մէջ ամէնէն մեծ ժողովուրդները պիտի ըլլային նաեւ ամենէն ամուր ժողովուրդները։ Բայց պատմութիւնը հակառակը բազմիցս ապացուցած է։

Ազգը, խորքին մէջ, յարաբերութիւններու ցանց մըն է։ Անիկա դպրոց մըն է, ուր երեխան առաջին անգամ մայրենի լեզուով գիրք կը բանայ։ Եկեղեցի մըն է, ուր սերունդներ իրարու կը յանձնեն ոչ միայն հաւատքը, այլ նաեւ յիշողութիւնը։ Թերթ մըն է, որ համայնքին լեզուն կենդանի կը պահէ։ Մշակութային միութիւն մըն է, որ երգը, թատրոնը, պարը կամ գրականութիւնը կը փոխանցէ նոր սերունդին։ Երիտասարդական կազմակերպութիւն մըն է, ուր պատանին առաջին անգամ կը զգայ, թէ «հայ համայնք» ըսուածը միայն բառ չէ, այլ ապրուած իրականութիւն։

Թերեւս այս պատճառով է, որ The Global Armenian Nation ուսումնասիրութիւնը իւրաքանչիւր երկրի մասին խօսելով չի բաւարարուիր բնակչութեան թիւը արձանագրելով։ Ան կը փորձէ ներկայացնել նաեւ այն հաստատութիւնները, որոնց շուրջ համայնքը տակաւին կը շնչէ՝ եկեղեցիներ, դպրոցներ, մշակութային եւ երիտասարդական կազմակերպութիւններ, մամուլ, բարեսիրական հաստատութիւններ, մարզական միութիւններ եւ հասարակական կառոյցներ։ Կարծես հեղինակները կ՚ուզեն մեզի ըսել, որ ազգ մը հասկնալու համար բաւարար չէ գիտնալ, թէ քանի մարդ կայ. անհրաժեշտ է նաեւ տեսնել, թէ այդ մարդիկ ինչպիսի՛ հասարակական կեանք ստեղծած են։

Ուսումնասիրութիւնը կը ներկայացնէ իր գնահատականները, կը համադրէ տուեալները եւ կը մօտենայ հնարաւորինս վստահելի պատկերի մը։ Այդ աշխատանքը կարեւոր է եւ անհրաժեշտ։ Բայց, ի վերջոյ, թիւը՝ որքան ալ ճշգրիտ ըլլայ, միայն սկիզբն է։

Որովհետեւ ազգ մը վերջին հաշուով չի չափուիր միայն իր բնակչութեամբ։ Ան կը չափուի իր ստեղծագործ ուժով, իր հաստատութիւններու կենսունակութեամբ, իր լեզուի ապրող ներկայութեամբ, իր մշակոյթի նորարարութեամբ եւ, ամէնէն առաջ, իր ժողովուրդին կամքով՝ շարունակելու նոյն պատմութիւնը նոր պայմաններու մէջ։

Թիւերը կրնան փոխուիլ։ Քարտէսները կրնան վերագծուիլ։ Համայնքները կրնան մեծնալ կամ նօսրանալ։ Բայց քանի դեռ աշխարհի տարբեր անկիւններու մէջ մարդիկ կը շարունակեն իրենց զաւակներուն հայերէն երգ մը սորվեցնել, հայկական դպրոց մը պահել, գիրք մը հրատարակել, թատրոն մը բեմադրել, եկեղեցւոյ զանգը հնչեցնել կամ պարզապէս իրենց հայկական ինքնութիւնը գիտակցաբար ապրիլ, հայութիւնը պիտի չմնայ միայն վիճակագրական միաւոր մը։

Ան պիտի շարունակէ ըլլալ կենդանի ազգ մը՝ թիւերէն անդին։

«Տարբերակ21»

Այսպէս կ’ըսէր համացանցի վրայ գրութիւն մը, որուն հանդիպեցայ անցեալ շաբաթ, թէեւ անիկա 2006-ին գրուած էր։ Հեղինակը կ’ակնարկէր Էլիաս Ռիկզի (Elias Riggs) Աստուածաշունչի արեւմտահայերէն թարգմանութեան, շատ վարպետօրէն եւ հնարամիտութեամբ բառախաղ մը ընելով անգլերէն “rig” բառին նշանակութիւններէն մէկը (խաբել) եւ Էլիաս Ռիկզի մականունը կապակցելով իրենց նմանութենէն օգտուելով։  

Այս գրութեան հեղինակը այն տպաւորութիւնը ունէր, կամ գոնէ այդպէս կ’ուզէր ցոյց տալ, որ Էլիաս Ռիկզ հայ համայնքը խաբած էր, խարդախած էր, իր անձնական հայերէն խօսելու եւ հայերէն գրելու ոճը, ձեւերը եւ կերպերը պարտադրելու համար։  Ան կոչ կ’ուղղէր հայութեան, որպէսզի «մեր Մեսրոպեան լեզուին սանձը եւ ղեկը ետ առնենք, եւ չի թողունք, որ Էլիաս Ռիկզի նմանները, թուրքերը, եւ ռուսերը մեզի ըսեն թէ ի՞նչպէս պէտք է խօսինք եւ գրենք»։

Կարգ մը պատմական իրողութիւններ կան որ մեր հեղինակին ուշադրութենէն վրիպած են։ Ես կ’ուզեմ զանոնք վերյիշել մեր ընթերցողներուն օգուտին համար։

Էլիաս Ռիկզի Աստուածաշունչի թարգմանութեան առաջին տպագրութիւնը եղաւ Իզմիր, 1853-ին, վերատպուեցաւ Պոլիս 1857-ին, եւ մի քանի տարի ետք Նիւ Եորք։ Հոս շատ կարեւոր է շեշտել, որ երբ «Էլիաս Ռիկզի Թարգմանութիւն» կ’ըսենք, չենք ուզեր նշանակել, որ ինքը, իր կէս կատար գիտցած հայերէնով Աստուածաշունչը թարգմանեց եւ այդ գործը մէջտեղ բերաւ։ Բուն թարգմանութիւնը հայ լեզուաբաններ ըրին։ Ռիկզ միայն անոնց վրայ հսկեց եւ գործը յառաջ տարաւ։ Աւելին՝ այս հայ գիտնականները տարիներ առաջ սկսած էին թարգմանութեան գործը եւ միայն վերջաւորութեան էր, որ Ռիկզ զիրենք քիչ մը առաջնորդեց եւ հրահրեց։  

Այս նոր տպուած Աստուածաշունչները արագօրէն բաժնուեցան Թուրքիոյ արեւմտահայերէն խօսող ժողովուրդին, եւ մարդիկ սկսան հայերէն կարդալ այնպիսի լեզուով մը, որ կրնային հասկնալ։ Քաղաքներու մէջ ապրող ունեւոր, բարեկեցիկ եւ կրթուած մարդիկ հայերէն կարդալու այլ միջոցներ ունէին. անոնք ունէին գիրքեր ու թերթեր, թատրոններ, ինչպէս նաեւ դպրոցներու կարելիութիւնը։ Սակայն շատ մը աղքատ ընտանիքներու համար, մանաւանդ գիւղական շրջանակներու մէջ, այս Աստուածաշունչը միակ հայերէն գիրքն էր, որ իրենց կեանքին մէջ տեսած էին։

Ոմանք կարդալ գիտէին, բայց շատերը չէին գիտեր, եւ անոնք ծանօթներ կամ բարեկամներ կը գտնէին, որ իրենց կարդալ սորվեցնէին, ու այսպիսով՝ կամաց-կամաց կը սորվէին լեզուն։ Անոնք այս Աստուածաշունչին միջոցաւ սորվեցան կարդալ։ Շատ հայեր, որ նախապէս թրքախօս էին, այս Աստուածաշունչին միջոցաւ հայերէն սորվեցան։ Իրենց ծնունդները, մահերը եւ ամուսնութիւնները այս Աստուածաշունչներուն առաջին կամ վերջին էջերուն վրայ կ’արձանագրէին, եւ իրենց զաւակներուն ալ այս Աստուածաշունչով կարդալ կը սորվեցնէին։

Այդ տարիներուն, երբ գիրքերը գրաբարով կը գրուէին, որ պարզ ժողովուրդին անհասկնալի էր, եւ մինչ մտաւորականները կը վիճէին, թէ ո՞ր մէկ հայերէնը ընդունելի էր տպագրութեան մէջ գործածուելու համար, հազարաւոր հայեր՝ երկու կամ երեք սերունդներ, նոյնիսկ աւելի, այս Արեւմտահայերէն Աստուածաշունչին միջոցաւ սորվեցան հայերէնը՝ իրենց առօրեայ խօսակցական լեզուով գրուած։

Որոշ դպրոցներ, աւելի զարգացած քաղաքներու մէջ, ուրիշ հայերէն գիրքեր ալ ունէին, բայց աղքատներուն մեծ մասը միայն Աստուածաշունչի օրինակ մը ունէր։ Նոյնը կը պատահէր որբանոցներու մէջ։ Պզտիկները արեւմտահայերէնով կը կարդային, կը գրէին եւ անկէ հատուածներ գոց կը սորվէին։

Արեւմտահայերէնը հսկայական թափ ստացաւ այս «Էլիաս Ռիկզի» թարգմանութեան շնորհիւ։ Եւ ինչպէս վերը բացատրեցի, թարգմանութիւնը ինքնին, իր լեզուական մանրամասնութիւններուն մէջ, Ռիկզի անձնական գործը չէր, այլ բնիկ հայ գիտնականներու մեծ խումբի մը աշխատանքը, որ ան կը ղեկավարէր եւ կը վերահսկէր։

Այս Աստուածաշունչին տպագրուած առաջին օրէն ի վեր, որմէ արդէն 173 տարիներ անցան, քննադատներ կը գանգատին, թէ թարգմանութիւնը լաւ չէ, թէ սխալներ ունի, թէ շարահիւսութեան մէջ թրքաբանութիւններ կան, եւ թէ կը գործածէ թրքերէն լեզուին յատուկ դարձուածքներ։

Այո՛, սխալներ կարելի է գտնել, բայց, ինչպէս Ե. Պապիկեանի եւ Ա. Պետիկեանի ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, անոնք քիչ են, եւ մեծ մասը աննշան։ Այսպիսի հսկայածաւալ գործի մը մէջ գրեթէ անկարելի է ունենալ կատարեալ թարգմանութիւն մը, որ բոլորին գոհացնէ, մանաւանդ երբ կան վարդապետական հարցեր, որոնց շուրջ մարդիկ 2000 տարիէ ի վեր կը վիճաբանին՝ առանց անոնց մասին համաձայնութեան գալու։

Անկէ զատ, ասիկա այն լեզուն է, որով մենք բոլորս վերջին 200 տարիներուն ամէն օր խօսած ենք։ Կատարեալ կամ ոչ, ժողովուրդին լեզուն է։ Ասիկա իսկական Արեւմտահայերէնն է։

Շնորհակալութիւն քեզի, Էլիաս Ռիկզ, մեզ «խաբելուդ» համար։ Հոյակապ գործ մը կատարեցիր։

Սարգիս Պալթաեան

«Dream, Art, Yerevan»

Հայ սփիւռքի մէջ ծնած արուեստը տարօրինակ ճակատագիր մը ունի։ Ան կը ծնի ուրիշ երկինքի տակ, կը սնանի ուրիշ քաղաքի աղմուկով, ուրիշ փողոցներու յիշողութեամբ ու ուրիշ մարդոց առօրեայով ու հակասութիւններով։ Բայց երբեմն, տարիներ ետք, ան կը հասնի երկիր մը, ուր թէեւ հոն չէ ծնած, սակայն անոր հետ անտեսանելի ոգեղէն կապ մը ունեցած է միշտ։

Այդպիսի հանդիպում մը պիտի կայանայ 3 Սեպտեմբերին, երբ Երեւանի Ժամանակակից արուեստի թանգարանին մէջ բացուի լիբանանահայ քոյր եւ եղբայր գեղանկարիչներ Մարալ եւ Ժիրայր Փանոսեաններու «Dream, Art, Yerevan» ցուցահանդէսը։ Մինչեւ 10 Սեպտեմբեր տեւող ցուցահանդէսին պիտի ներկայացուին անոնց վերջին շրջանի շուրջ քառասուն ստեղծագործութիւնները։

Բայց Երեւան հասնողը միայն քառասուն կտաւ չէ։ Երեւան կը հասնի տասնամեակներու վաստակ մը։

Երկու արուեստագէտ, երկու ճանապարհ: Մարալ եւ Ժիրայր Փանոսեան քոյր ու եղբայր են, երկար տարիներ կողք կողքի ստեղծագործած եւ միասին արուեստ դասաւանդած, բայց իւրաքանչիւրը կառուցած է իր ուրոյն տեսողական լեզուն։

Մարալին արուեստը կը բխի առօրեայ ապրումներէ՝ ուրախութենէ, ցաւէ, յիշողութենէ, մարդկային հանդիպումներէ։ Իր գործերուն մէջ կրկնուող խորհրդանիշները հետզհետէ կը կազմեն անձնական բառարան մը։ Անոնցմէ յատկապէս եղջերուն խոր անձնական իմաստ մը ունի. «Մարալ» անունին հետ կապուելէ անդին, ան կը տանի նաեւ հօր յիշատակը եւ մանկութենէն եկող զգացական կապ մը։ Մարալին ստեղծագործական աշխարհը սնած է բազմազան աղբիւրներէ՝ Վան Կոկէն եւ Մինաս Աւետիսեանէն մինչեւ գրականութիւն, Pink Floyd, Լուսինէ Զաքարեան եւ Ռուբէն Հախվերդեան։

Ժիրայրի ճանապարհը տարբեր եղած է։ Լիբանանեան համալսարանի Գեղարուեստի հիմնարկին մէջ ուսանելէ ետք, ան իր ուսումը շարունակած է Փարիզի Académie Goetz-Dadérian-ի եւ École Nationale Supérieure des Arts Décoratifs-ի մէջ։ 1992-ը շրջադարձային թուական մը եղած է անոր արուեստին համար։ Համալսարանական աշխատանքի մը ընթացքին, ժամանակի ճնշումին տակ ծնած «The Change» գործը զինք առաջնորդած է դէպի վերացականութիւն։ Այդ օրէն սկսեալ հարցը այլեւս միայն այն չէ, թէ ի՛նչ նկարել, այլ նաեւ՝ ինչպէ՛ս արտայայտել։

Ժիրայրի գործերուն մէջ յաճախ իրարու կը բախին բնութեան խաղաղութիւնն ու քաղաքային կեանքի լարուածութիւնը։ Բնութիւնը, քաղաքը, գոյնը, ձեւը եւ երաժշտութիւնը կը միախառնուին իր տեսողական աշխարհին մէջ։ Իբրեւ երաժիշտ՝ ան յատկապէս ազդուած է progressive rock-էն՝ Pink Floyd, Camel, King Crimson եւ Jethro Tull։ Երաժշտութեան կշռոյթը երբեմն կը շարունակուի կտաւին վրայ՝ գոյնի եւ ձեւի միջոցով։

Սակայն Մարալ եւ Ժիրայր Փանոսեաններու մասին խօսելու ատեն կարելի չէ սահմանափակուիլ միայն անոնց ստեղծագործութիւններով։

Մարալ 1983-էն սկսեալ արուեստ դասաւանդած է տարբեր դպրոցներու մէջ, եղած է ՀԲԸՄ-ի «Մինասական» արուեստի խումբին հիմնադիրն ու ղեկավարը, կազմակերպած է ցուցահանդէսներ Լիբանանի եւ Սուրիոյ մէջ եւ երկար տարիներ ներկայ եղած է լիբանանահայ մշակութային մամուլին մէջ։

Ժիրայր եւս տասնամեակներ շարունակ ստեղծագործած, ցուցադրած եւ դասաւանդած է։ Իսկ 2006-ին քոյրն ու եղբայրը միասին հիմնած են Ayp to Zed Art Academy-ն։

Քսան տարի արուեստ դասաւանդել։ Այս թիւը ինքնին բան մը կ՚ըսէ անոնց աւանդին մասին, որովհետեւ արուեստագէտի մը ժառանգութիւնը միայն պատերէն կախուած կտաւները չեն։ Անիկա կը շարունակէ ապրիլ այն աշակերտներուն մէջ, որոնց սորվեցուցած են դիտել, արժեւորել եւ աշխարհին նայիլ նոր աչքերով: Գիծ քաշել կարելի է սորվեցնել։ Գոյներ խառնելը նոյնպէս։ Բայց արուեստի իսկական ուսուցիչը ուրիշ բան ալ կը փոխանցէ՝ աշխարհընկալումի տարբեր ձեւ մը։

Եթէ այսօր արդէն կարելի է խօսիլ Մարալ եւ Ժիրայր Փանոսեաններու աւանդին մասին, ուրեմն անոր մէկ մասը կը գտնենք անոնց ստեղծագործութիւններուն մէջ, իսկ միւսը՝ աշակերտներուն։

Ինչո՞ւ կարեւոր է Երեւանը

«Dream, Art, Yerevan»-ը այս պատճառով պարզ ցուցահանդէսէ մը աւելի նշանակութիւն ունի։

Մարալը եւ Ժիրայրը լիբանանահայ արուեստագէտներ են, որոնք իրենց ստեղծագործական լեզուն ձեւաւորուած են Լիբանանի մէջ՝ սփիւռքեան փորձառութեամբ, միջազգային արուեստի ազդեցութիւններով եւ հայկական մշակութային յիշողութեամբ։ Երբ նման արուեստ մը կը հասնի Երեւան, կը հանդիպի հայկական փորձառութեան ուրիշ տարբերակի մը՝ լիբանանա+հայ տարբերակին։

Եւ ասիկա կարեւոր է յիշեցնել, որ սփիւռքը միայն հայկական մշակոյթ պահպանող տարածք չէ։ Անիկա նաեւ հայկական մշակոյթ ստեղծող տարածք է։ Պահպանել կը նշանակէ փոխանցել ստացածդ։ Ստեղծել կը նշանակէ ստացածիդ վրայ աւելցնել բան մը, որ մինչ այդ գոյութիւն չունէր։

Մարալ եւ Ժիրայր Փանոսեաններու տասնամեակներու աշխատանքը ճիշդ այդ երկրորդ իրականութեան մաս կը կազմէ։

Սեպտեմբերին անոնց երկու ճանապարհները պիտի հանդիպին Երեւանի մէջ։ Քառասուն կտաւով, բայց շատ աւելի մեծ ուղեբեռով. Լիբանան մը կայ այդ ուղեբեռին մէջ, սփիւռք մը, ընտանեկան յիշողութիւններ, երաժշտութիւն, քաղաքին աղմուկը եւ բնութեան խաղաղութիւնը…եւ քսան տարուան դասարան մը։

«Dream, Art, Yerevan» ցուցահանդէսը առիթ պիտի տայ տեսնելու այդ երկար ճանապարհին ներկայ հանգրուանը։ Իսկ ցուցահանդէսէն ետք, երբ կտաւներն ալ իրենց խօսքը ըսած ըլլան, թերեւս առիթը ունենանք վերադառնալու Մարալ եւ Ժիրայր Փանոսեաններու արուեստին եւ հարցնելու աւելի խոր հարցումը.

Ի՞նչ կրնայ ըսել անիկա լիբանանահայ արուեստի այժմու վիճակին, յիշողութեան եւ ապագայի տեսլականին մասին, եւ Հայաստանի ու անոր արուեստասէրներուն հետ այս փորձառութիւնը ի՞նչ նոր հորիզոններ կրնայ բանալ իրենց արուեստին առջեւ:

Վ.Թ.

«ՆՅ» Հետաքրքրականը Փաշինեանի կամ Քաղաքացիական Պայմանագիրի պարագային այն է, որ իրենք պատմութեան վերընթերցում մը կ՚ընեն եւ ձեւով մը յաջողեցան կերտել նոր յղացք մը՝ «Իրական Հայաստան»-ի յղացքը, որ կ՛ամփոփէ Հայաստանի պատմութեան նոր ընկալում մը եւ քաղաքական ուղեգիծ մը կը սահմանէ՝ բաւարարուիլ այսօրուան Հայաստանի քարտէսով, ընդունիլ սահմանային statu quo-ն: Ուրեմն, պատմաբաններու համար մեկնաբանելու նոր էջ կը բացուի, ժամանակակից պատմութեան կերտումին անդրադառնալու հարկադրանքին տակ կը դնէ զանոնք:

Ա. Ս. — Երկու խնդիր կայ այստեղ։ Պատմագիտութեան մէջ ժանր մը կայ, որ մենք հայ իրականութեան մէջ շատ քիչ ուսումնասիրած ենք. առնուազն այդ մասին հայագիտական որեւէ հրատարակութիւն չկայ, մինչդեռ միջազգային գիտութեան մէջ վաղուց առկայ է։ Շատերը կրնան մինչեւ Նիցչէի գործը տանիլ։ Անկէ աւելի մասնագիտական, պատմաբաններու կողմէ գրուած գործեր ալ կան, թէ ինչպէս տարբեր պատմագիտական երեւոյթներ խորհրդանիշերու կը վերածուին։ Անգլիացիներուն համար՝ Տէօնքերքը (Dunkirk; Donkerque) կամ Պլիցը, միջազգային գետնի վրայ՝ Միւնիխը։ Եթէ ոեւէ մէկուն դէմ կ՚ուզես մինչեւ վերջ պայքարիլ ու զայն ջախջախել՝ Միւնիխը կը յիշես, որպէսզի յստակացնես, թէ կարելի չէ բանակցութիւններու մէջ մտնել ծայրայեղական հակառակորդի հետ։ Մեր իրականութեան մէջ ալ կան խորհրդանիշեր։ Վերջերս կը նայէի Ալեքսանդր Սարուխանի վաղ շրջանի երգիծանկարներուն։ Հոն 1920-ին Կարսի անկումը քանիցս կը յիշատակուի՝ Դաշնակցութիւնը երգիծանքի ենթարկելու համար։ Մինչեւ այսօր եղած են խորհրդանիշերու շուրջ տարբեր մեկնաբանութիւններ, բայց հիմա շատ աւելի բուռն է դրութիւնը, որովհետեւ վարչապետը ինքն իր ամբողջ էութեամբ մտած է հարցին մէջ։

Երկրորդ խնդիրը՝ ժամանակակից քաղաքական գիծի քննարկումն ժեւորումը պատմաբանին առաջնահերթ, մասնագիտական գործը չէ։ Պատմաբանը պէտք է գնահատէ եթէ արտայայտուած տեսակէտները կը համապատասխանեն պատմութեան տրամադրած նիւթերուն։ Կրնան տարբեր պատմաբաններ, տարբեր մեկնաբանութիւններ ներկայացնել։ Այդ պարագային, պէտք է նայիլ անոնցմէ իւրաքանչիւրին լրջութեան եւ մա՛նաւանդ քաղաքականօրէն անկողմնակալ մօտեցումին եւ անոնց տեսակէտներուն արխիւային հիմնաւորումներուն։ Այդ աշխատանքը դեռ չեղաւ Հայաստանի մէջ, եւ չըլլալուն պատճառն ալ թերեւս անիկա է, որ հասարակական դաշտը Հայաստանի մէջ շատ բեւեռացուած է, այսինքն՝ կան չափազանց քիչ լրասփիւռներ, որոնք հետաքրքրուած են տրամադրելու հարթակ՝ առանց իմանալու թէ հիւրը վերջաւորութեան, իր մեկնաբանութեամբ, պիտի կո՞ղմ կամ դէմ ըլլայ իշխանութեան կամ ընդդիմութեան։ Լրասփիւռները սովորաբար կը պահանջեն հետեւողականօրէն կողմ կամ դէմ ըլլալ, որովհետեւ Հայաստանի լրատու դաշտը՝ շատ քիչ բացառութիւններով, աւելի շատ քարոզչութեան միջոց է, քան իր առարկայականութեամբ ընթերցողը իրեն կապելու կամ ընթերցողին գործը դիւրացնելու նպատակ հետապնդող։ Աւանդաբար, համաշխարհային հռչակի տէր թերթեր կան, որոնք՝ կողմ ըլլալով հանդերձ, հեղինակութիւն կը վայելեն, որովհետեւ իրենք լրջօրէն կը ներկայացնեն ու կը մեկնաբանեն տեղեկատւութիւնը, ինչպէս՝ «Լը Մոնտ»-ը, «Նիւ Եորք Թայմզ»-ը կամ «Սի. Էն. Էն.» կայանը։ Հայաստանի պարագային աւելի դժուար է. հայերս աւանդոյթն ալ չունինք:

«ՆՅ» Գլխաւոր այս թեման որ արծարծեցինք, պատմութիւնն է իբր ինքնութեան սահմանումի մեկնակէտ: Եթէ 20 տարի ետք այսօրուան հարցերուն նայինք, ի՞նչն է որ ամէնէն շատ ուշադրութիւն պիտի գրաւէ. բնականաբար՝ պատերազմի ժամանակ պարտութիւնը, տնտեսական գետնի վրայ այդ յեղաշրջումը որ տեղի ունեցաւ, վերջապէս՝ երկիրը շրջափակումի մէջ է, արտագաղթը կայ: Ասոնք առարկայական ձեւով նաեւ կը սահմանեն մեր այսօրուան քաղաքականութիւնը, ընդհանրապէս՝ հասարակութեան այսօրուան իրականութիւնը:

Ա. Ս. – Պարզ օրինակ մը տամ. մենք 19-րդ դարուն՝ աշխարհի շատ մը ժողովուրդներուն նման, ազդուեցանք գերմանական ծագում ունեցող «մշակութային ազգի» (kultanation) գաղափարէն, որ ֆրանսական յեղափոխութիւնը ձեւով մը պետական քաղաքականութեան վերածեց, իսկ Նափոլէոն՝ ձեւով մը, կամայ-ակամայ, իր պատերազմներով, ամբողջ Եւրոպայի մէջ տարածեց՝ Ֆրանսայի կո՛ղմ եւ դէ՛ մ։ Ատկէ ետք, ատիկա հասաւ Օսմանեան կայսրութիւն, Ասիա, Ափրիկէ, լատին ամերիկեան երկիրներ։ Մենք ալ, ի հարկէ՝ իբրեւ Օսմանեան կայսրութեան, Պարսկաստանի եւ Ռուսաստանի զարգացումներուն մասնակից ժողովուրդ, 19-րդ դարուն ազդուեցանք այդ հոսանքէն։ Անոր մէկ մասը մեր աշխարհիկացումն էր։ Մենք մեզի սկսանք նայիլ իբրեւ աշխարհիկ ժողովուրդ։ Սկսանք հաւատալ, որ մեր նախաքրիստոնէական-հեթանոսական շրջանը նո՛յնքան կարեւոր է եւ մերն է ինչքան քրիստոնէականը, եւ միայն 19- րդ դարու կէսերուն է, որ սկսան հայ հեթանոսութեան մասին ուսումնասիրութիւններ գրել կամ հայոց պատմութեան դասագիրքերուն մէջ առանձին գլուխ զետեղել, ուր կը նկարագրուէին հայ հեթանոսական աստուածները։ Նախորդ հեղինակները՝ Հայր Միքայէլ վրդ. Չամչեան, եւ ապա՝ Հայր Յովսէփ վրդ. Գաթըրճեան այդպէս չէին վարուած։ Պապ թագաւորի նոր մեկնաբանութիւնը – աշխարհիկացման արդիւնք է, ինչպէս նաեւ՝ Վասակ Սիւնին արդարացնելու փորձը՝ իբրեւ այլընտրանք Վարդանի մարտիրոսութեամբ քրիստոնէութեան հաւատքին կառչած մնալուն… Այսպիսի վերընթերցումներ յաճախակի կրնան ըլլալ։ Այդ իմաստով, այսօրուան փոփոխութիւններն ու բանավէճերը նորութիւն չեն։

Հիմա, ինչպէ՞ս ապագայ պատմութիւնը պիտի նայի Փաշինեանին։ Եթէ պատմութիւնը «կանգնեցնենք» այս պահուս՝ երկու խնդիր կայ, իմ կարծիքովս: Մէկը՝ ինքը կրնա՞ր կանխել պատերազմը, տեղի ունենալէն առաջ, եթէ անկեղծ ըլլար ժողովուրդին հետ։ Իմ կարծիքովս՝ չէր կրնար, բայց կրնար ինքզինքը փրկել պատմութեան առջեւ, ինչպէս հիմա շատեր կը կարծեն թէ Լեւոն Տէր Պետրոսեանը 1998-ին ինքզինք փրկած եղաւ։ Երկրորդ խնդրին պատասխանը, սակայն, շատ երկարաժամկէտ է։ Ես մասնագէտ չեմ զինուորական հարցերու, բայց գիտեմ որ բաւական լուրջ վերափոխումներու խնդիր կայ։ Ես նաեւ մասնագէտ չեմ տնտեսական զարգացման հարցերու, բայց այս իշխանութիւնը դիմացաւ, որովհետեւ տնտեսութիւնը չքայքայուեցաւ։ Այսինքն՝ հազուադէպ է, որ երկիր մը պատերազմի մէջ պարտուի, սակայն անկէ ետք անոր արժոյթը միջազգային հարթակներու վրայ արժեւորուի, մէկ շունչի հաշուով համախառն ներքին արտադրանքը աճ արձանագրէ, եւ աւելին՝ ըստ Միջազգային արժութային հիմնադրամի կանխատեսումներուն, անիկա դառնայ աշխարհի հինգերորդ ամէնէն արագ զարգացող տնտեսութիւնը, որ յաջորդ հնգամեակին, ինչպէս կ՚ ակնկալուի, պիտի բարելաւուի եւս 34 տոկոսով։ Եթէ այլ ցնցումներ չըլլան եւ իսկապէս Հայաստանը շարունակէ զարգանալ, բնականաբար ատիկա դրական պիտի ազդէ Փաշինեանի ապագայ վարկանիշին վրայ։ Անկեղծ ըլլանք. մինչ 2008-էն ետք Ազերպայճանը հսկայական ոստում արձանագրեց եւ մեծապէս առաջ անցաւ Հայաստանէն ու Վրաստանէն, այս վերջինները կը շարունակեն զարգանալ դանդաղ, բայց կայուն քայլերով, ինչ որ Հայաստանի պարագային ակնյայտ է Սերժ Սարգսեանի նախագահութեան տարիներէն ի վեր։ Փաշինեանի ժամանակ, սկզբնական, որակական որոշ ոստում մը եղաւ, երբ քաղաքական իրավիճակը փոխուեցաւ 2018-ին, եւ առայժմ կը շարունակուի ատիկա։ Ենթադրենք, թէ շարունակուեցաւ. միշտ հետագան անցեալը վերարժեւորելու մէջ դեր կը խաղայ։ Այդ դ իմաստով, դեռ Փաշինեանի վճիռը արձակուած չէ, ինչպէս է պարագան որեւէ գործող իշխանութեան ամէնուր։ Ապագայ պատմաբանը Փաշինեանը պիտի արժեւորէ այդ միւս երկու հարցերէն մեկնելով։ Թէ հնարաւո՞ր էր խուսափիլ 2020-2023 թուականներու այդ մեծ փորձանքէն որ մեր գլխուն եկաւ Արցախի կորուստով. ասոր պատասխանը միշտ որոշ չափով թէական պիտի մնայ, որովհետեւ ինչպէ՞ս պիտի փաստես հակառակը։ Բայց, երկրորդին պարագային, եթէ ընկերա-տնտեսական արժէքաւոր փոփոխութիւններ ըլլան եւ մարդոց կենսամակարդակը բարձրանայ գալիք 10-20 տարիներուն ընթացքին, ինչպէս որ կը կանխատեսուի միջազգային մասնագէտներու կողմէ, մարդիկ եւ յաջորդ սերունդի մասնագէտները պիտի գնահատեն կատարուածը։ Յամենայնդէպս, «Արցախը մեր վզին վրայ մեծ քար մըն էր» Փաշինեանի ձեւակերպումը շատ ծանր կը թուի ականջիս։

«ՆՅ» –Կ’ուզէի նաեւ անդրադառնալ Եկեղեցւոյ դերին, քանի որ մեր պատմութեան մէջ կրօնն ու ազգային անցեալը սերտօրէն միահիւսուած են: Այսօր հոգեւորականները կը բողոքեն, որ Հայ եկեղեցւոյ պատմութիւնը դուրս մղուած է դպրոցական ծրագրերէն ու դասագիրքերէն: Ի վերջոյ, անոնք հսկայական դեր ունեցած են մեր պատմութեան կերտման մէջ եւ ըստ էութեան՝ անցեալի մեր պատմիչներուն մեծագոյն մասը հոգեւորականներ եղած են:

Ա. Ս. — Մինչեւ 19-րդ դար՝ գերազանցապէս։ Կան մի քանի աշխարհականներ, բայց համաշխարհային ուղղութիւնն ալ այդպէս էր։ Ճիշդ է, որ Եւրոպան աւելի շուտ սկսաւ աշխարհիկացումը, բայց մինչեւ արդի ժամանակաշրջան ընդհանրապէս զարգացած խաւը հոգեւորականներ կ՚ըլլային՝ քուրմեր, քրիս- տոնեայ վարդապետներ ու քահանաներ, մայաներու հոգեւոր առաջնորդներ եւ այլն, որովհետեւ գլխաւորաբար հոգեւորական կեանքին մէջ էր գրագիտութիւնը։ 19-20-րդ դարերուն, աշխարհիկացման հետ յայտնուեցան աշխարհա- կան պատմաբաններ, աշխարհիկ հայագիտական կրթութիւն սկսաւ Ֆրանսայի եւ ռուսական համալսարաններու մէջ։ Նոյնիսկ Մուրատ-Ռափայէլեան դպրոցը հոգեւորականներու կողմէ կ’առաջնորդուէր բայց կ՚ընդունէր աշխարհական ուսանողներ։ Ֆրանսայի եւ ռուսական համալսարաններու մէջ, Խաչատուր Աբովեանը, Ստեփան Նազարեանցը, Ստեփան Ոսկանը արդէն այն սերունդն են, որոնց համալսարանական դասախօսները հոգեւորականներ չէին։

Մեր Եկեղեցին ներկայիս շատ պահպանողական է, եւ երեւի աւանդականօրէն պէտք է պահպանողական ըլլայ։ Անոր դերը ժամանակակից մտաւորական կեանքին մէջ, ըստ էութեան, շա՜ տ շա՜ տ սահմանափակ է։ Մատենադարանի գիտաժողովին ժամանակ 350-ամեակը նշեցինք Հայր Մխիթար վրդ. Սեբաստացիին, դարձեալ հպարտութեամբ նշեցինք այն մեծ դերը, որ Մխիթարեանները ունեցած են, բայց բերուած օրինակները մեծ մասամբ 19-րդ դարէն, առաւելագոյնը՝ 20-րդ դարու սկիզբէն էին։ Սա կը նշանակէ, որ հայ մտաւորական աշխատանքի կշիռը տեղափոխուած է դէպի աշխարհիկ ոլորտ։ Առաւել, մենք այսօր ունինք ժողովուրդ մը, որ բարձր չի գնահատեր հոգեւորականի ասպարէզը։ Մենք ժողովուրդ մըն ենք, որու հոգեւորականները իր մէջէն կը ծնին։ Ուրիշ ազգեր հոգեւորականներ «կը ներածեն», եթէ կարելի է այդպէս ըսել։ Մենք չունինք այդ սովորութիւնը։ Եթէ այսօր ոչ-հայ մը եւ ըսէ թէ կ՚ուզէ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ անդամակցիլ, որովհետեւ անոր դաւանանքը իր սրտին շատ կը խօսի, չեմ գիտեր թէ ի՛նչ պատասխան կը ստանայ։

Այդ իմաստով, մեր հոգեւոր դպրոցները իրենց ուսման մակարդակը բարձրացնելու շատ մեծ խնդիր ունին։ Մենք բարձրագոյն հոգեւոր դպրոց չունինք։ Կը հպարտանանք որ քաղկեդոնականութիւնը ժխտեցինք, բայց մեր բոլոր հոգեւորականները ներկայիս քաղկեդոնական համալսարաններ կը յաճախեն, քանի որ ե՛ւ կաթոլիկ ե՛ւ յոյն-ուղղափառ եկեղեցիները քաղկեդոնական են։ Նոյնիսկ աւետարանականները քաղկեդոնականութեան հետ խնդիր չունին, որեւէ ձեւով չեն հակադրուիր Քաղկեդոնի չորրորդ տիեզերական ժողովի որոշումներուն կամ Լեւոն Պապի Տոմարին։ Ուրեմն, հոս եւս ունինք որոշակի հակասութիւն մը։

Ինծի համար կարեւորագոյնը մեր Եկեղեցւոյ բարեփոխման խնդիրն է, որ ուղղակի կապ չունի Պետութիւն-Եկեղեցի փոխյարաբերութիւններուն հետ։ Եկեղեցին պէ՛տք է ժամանակին հետ քայլ պահէ։ Տասնամեակներէ ի վեր կը խօսինք բարեփոխումներու անհրաժեշտութեան մասին, բայց դեռ չունեցանք լուրջ յառաջընթաց։ Կիլիկիոյ կաթողիկոսները ինչքան ալ նախաձեռնող ըլլան այս հարցով, պատմական աւանդոյթը կայ, որ իրենց աթոռը համեմատաբար երկրորդն է Էջմիածնի նկատմամբ։ Առաջին դէմքը Ամենայն հայոց կաթողիկոսն է։ Կիլիկիոյ կաթողիկոսները առանձին նախաձեռնութիւններ չեն կրնար առնել՝ առանց Էջմիածնի համաձայնութեան եւ աջակցութեան։ Ատոր վրայ վերջերս աւելցաւ Հայաստանի Պետութիւն-Եկեղեցի յարաբերութիւններու թնճուկը։ Առաւել, Հայաստանի շատ քաղաքացիներ կը հաւատան, որ իրենց երկիրը աշխարհիկ պետութիւն է եւ կ՚ուզեն սահմանափակել Եկեղեցւոյ իրաւունքները։ Ուրիշներ, սակայն, կը պնդեն շատ պահպանողական, աւանդական տեսակէտը։ Բնականաբար, այս երկու խմբաւորումները իրենց փոխյարաբերութիւնները կարգաւորելու կամ նոր օրէնքներու մշակման ժամանակ խնդիրներու առջեւ պիտի կանգնին։ Բայց, ուշ կամ կանուխ մենք պէտք է ընենք այդ բարեփոխումները։ Պէտք է ընենք յատկապէս այնպիսի տեղերու համար, ինչպէս Ամերիկա, ուր այլատեսակ Եկեղեցիներ շատ կան, որոնք շատ աշխուժ են եւ շատ յաճախ ժամանակակից դառնալու լուրջ աշխատանքներ կը տանին։ Անոնց քով մեր Առաքելական եւ Կաթողիկէ եկեղեցիները կարծես միջնադարէն մնացած գեղեցիկ ցուցանմուշներ ըլլան. ամենալուրջ հարցերը, որոնք կ՚ալեկոծեն քրիստոնեայ այլ Եկեղեցիներ, մեզի համար կարծես թէ գոյութիւն չունին, հակառակ անոր որ մեծ թիւով հայեր կ՚ապրին Ամերիկայի մէջ կամ այլուր՝ որպէս դրացիներ այլ քրիստոնեայ Եկեղեցիներ յաճախող մարդոց։

Հայաստանի մէջ եկեղեցական բարեփոխման վերաբերեալ ճնշումը մեծ չէ, որովհետեւ առհասարակ Հայաստանի մեր ժողովուրդը շատ կրօնամէտ չէ կամ, եթէ է, շատ ձեւական։ Բովանդակային քննարկումներ հաւատքի շուրջ, ընկերային-բարոյական հարցերը կրօնական ըմբռնումով լուծելու շուրջ չկան։ Իսլամական երկիրներու մէջ, քրիստոնեայ եկեղեցիները կրաւորական եղած են՝ ի պաշտօնէ, պարզապէս ինքնութիւնը պահպանելու համար։ Իսլամ չդառնալը եղած է ո՛չ միայն Հայ եկեղեցւոյ, այլ բոլոր քրիստոնեայ եկեղեցիներու գլխաւոր խնդիրը իսլամական աշխարհին մէջ։ Հայ եկեղեցւոյ ժառանգած այս տիպի խնդիրները անկախ են Հայաստանի պետութեան հետ յարաբերութիւններու թնճուկէն։ Անկախ թէ ի՛նչ է Հայաստանի պետութեան այսօրուան ղեկավարին դիրքորոշումը, Եկեղեցին պէտք է ինքը գիտակցի, որ մենք իսկապէս 21-րդ դարու Եկեղեցի ըլլալու խնդիր ունինք։ Կառավարութիւնը եւս պէ՛տք է հասկնայ, որ Եկեղեցին իր գրպանը չի կրնար ըլլալ։ Այստեղ պէտք է շատ յստակ որոշումներ կայացուին, թէ Եկեղեցիին կարգավիճակը ի՛նչ է Հայաստանի մէջ. ան չի կրնար սովորական կազմակերպութեան մը պէս ըլլալ, որովհետեւ մենք իրեն պատմականօրէն որոշակի մենաշնորհ տուած ենք։ Եթէ կուսակցութիւն մը չես սիրեր, կ՚երթաս նոր կուսակցութիւն մը կը բանաս, արգելք չկայ։ Ամերիկայի մէջ այսօր այսպէս է. եթէ չես սիրեր գոյութիւն ունեցող Եկեղեցիները, կրնաս նոր Եկեղեցի մը հիմնել՝ հաւատարիմ մնալով կառավարական մի քանի պայմաններու։ Բայց երբ Հայաստանի մէջ Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցւոյ պէս առաւելութիւններ ունիս, ատոնց հետ կու գան նաեւ որոշակի պարտաւորութիւններ, որոնք առաջին հերթին Եկեղեցին ինքը պէտք է սահմանէ:

Ես որպէսզի լաւ ուսուցիչ ըլլամ, պէտք է նոյն չափանիշով արժեւորեմ բոլոր աշակերտներս եւ տեսակէտս չպարտադրեմ անոնց։ Եկեղեցին նոյնպէս պէտք է այս հարցերուն լուծումներ գտնէ։ Դիւրին գործ չէ։ Մենք աշխարհով մէկ սփռուած կառոյց մըն ենք, ամենահինը եւ ամենաշարունակականը հայ իրականութեան մէջ է։ Միակ հայկական կառոյցն է Եկեղեցին, որ գրեթէ ամէն տեղ է ուր հայ կայ։ Եկեղեցին աւելի երկարակեաց է սփիւռքեան պայմաններուն մէջ՝ քան քաղաքական ու մշակութային կազմակերպութիւնները։ Ուրեմն Եկեղեցին պէտք է շատ աւելի յարմարող, պատշաճեցնող ըլլայ ինքզինքը, որուն համար շատ լուրջ քննարկումներ պէտք է ըլլան։ Պէտք է լրջօրէն մտածենք, թէ ինչպէ՛ս կրնանք աւելի արժէքաւոր հայեր ընդգրկել եկեղեցական ծառայութեան մէջ։ Ես անոնցմէ եմ, որ եթէ խնդիրը կուսակրօնութիւնը վերացնելն է, կողմ եմ որ լրջօրէն քննարկենք։ Կրնայ ուրիշ լուծում մըն ալ ըլլալ. քահանաներուն դերը լայնացնել Եկեղեցւոյ մէջ, եւ քահանայ ըլլալը արգելք չըլլայ վարչական բարձր պաշտօններ ստանալու։ Եթէ պէտք ըլլայ՝ կարելի է նաեւ հոգեւորականներուն պաշտօնական զգեստները փոփոխութեան ենթարկել։ Այս ամբողջը անհրաժեշտ են, որովհետեւ մեզի կենսունակ Եկեղեցի պէտք է՝ անկախ Հայաստանի օրուան իշխանութեան ղեկավարներու կեցուածքէն։ Այս հարցերը առանձին քննարկման կը կարօտին, ե՛ւ Եկեղեցւոյ հայաստանեան կառոյցին ե՛ւ, ուր որ պէտք է, Հայաստանի պետական հաստատութիւններուն մէջ։ Այսօր Ս. Էջմիածինը ունի ներկայութիւն բազմաթիւ այլ երկիրներու մէջ եւ անոնք եւս հաւասարապէս նոյն եկեղեցւոյ զաւակներն են, ինչպէս հայաստանաբնակ առաքելականները։ Ս. Էջմիածնի վեհափառը բոլորին վեհափառն է, անկախ անկէ թէ Եկեղեցւոյ անդամը ո՛ւր կ՚ապրի։ Խնդիրները՝ ըստ երկիրներու, տարբեր են. անոր համար ալ, լուծումները՝ թէեւ մէկ, միասնական, ընդհանուր հովանոցի տակ, իւրաքանչիւրի պարագան ալ առանձին պէտք է նկատի առնեն։ Երբ Հայաստանի կառավարութեան համախոհներէն ոմանք անուղղակի կ՚ակնարկեն երբեմն, թէ Եկեղեցին պէտք է հայկական պետականութեան կցորդը ըլլայ, պէտք է քիչ մը զգուշ ըլլանք այս հարցով եւ չմոռնանք Եկեղեցւոյ նաե՛ւ աստուածային դերը։ Եթէ քրիստոնեայ ենք, պիտի հաւատանք որ կան դրախտ ու դժոխք, պիտի հաւատանք որ կայ Վերջին դատաստան եւ Եկեղեցւոյ առաջնորդութեամբ պէտք է պատրաստուինք այդ Վերջին դատաստանին։ Եկեղեցւոյ դերը, առաջին հերթին, մեզի այդ օրուան պատրաստելն է։ Ես չեմ կարծեր թէ վերջաւորութեան՝ Վերջին դատաստանին, երբ Աստուծոյ դէմ կանգնինք, Ան մեզի պիտի հարցնէ Հայաստանի մասին, Արցախի մասին։ Ան պիտի հարցնէ թէ աղքատին, ծերին օգնեցի՞նք։ Մենք լայն քննարկումներու անհրաժեշտութիւնը ունինք, բայց չունինք այն հոգեւորականները, որոնք կը գիտակցին եւ կը նախաձեռնեն այսպիսի գործընթացի մը։ Ազգային եկեղեցական ժողովը երեք օրուան ընթացքին այսպիսի հարցեր չի կրնար լուծել. առաւելագոյնը, կրնայ մեկնարկը տալ հարցերու քննարկման եւ տարիներ ետք վերադառնայ եւ հաստատէ ստեղծուած տարբեր յանձնա- խումբերու առաջարկած լուծումները։ Եկեղեցին ի՛նքը պէտք է ունենայ իր փիլիսոփայութիւնը, իր աստուածաբանութիւնը՝ ինչպէ՞ս վերաբերիլ պետու- թիւններուն հետ առհասարակ եւ Հայաստանի ազգային պետութեան հետ մասնաւորաբար, որովհետեւ, ի վերջոյ, Հայաստանեայց եկեղեցւոյ կեդրոնատեղին Հայաստանի մէջ կը գտնուի։

Շատ բարդ իրավիճակ մըն է։ Անցեալ տարուան քաղաքական բանավէճը վրաս շատ ճնշիչ ազդեցութիւն թողուց, երբ բովանդակութեան որակը տեսայ ե՛ւ եկեղեցական աւագանիին վրայ յարձակողներու խօսոյթներուն, ե՛ւ նոյնքան ալ՝ անոնց պաշտպաններուն։ Պաշտպանները միայն քաղաքական խօսոյթով կը սահմանափակուէին, կարծես անկէ անդին ուրիշ հարց չկար մեր Եկեղեցւոյ մէջ։ Քաղաքականը կարեւոր խնդիր է, բայց միակը չէ. շատ այլ կարեւոր խնդիրներ ալ կան։

Կը յիշեմ տարիներ առաջ, հոգելոյս Զարեհ արք. Ազնաւուրեանը հրաւիրած էին Հայաստանեայց եկեղեցւոյ հայ համալսարանականներու միութիւն՝ Անթիլիասի մէջ։ Նիւթը արհեստական վիժումն էր։ Սրբազանը ներկայացուց միջնադարէն մեզի աւանդուած օրէնքները, որոնք, ի հարկէ դէմ են կեանքի ընդհատման։ Վերջաւորութեան, ան բացատրեց, թէ ո՛ր պահէն յետոյ, երբ արդէն բեղմնաւորուած սաղմը կեանք է, մենք իրաւունք չունինք այդ կեանքին վերջ տալու։ Երիտասարդ բժիշկները ըսին սակայն, որ իրենք ներկայիս վիժման համար որոշ դեղեր կ’առաջարկեն, որ սրբազանին ըսածին համապատասխան չէ։ Սրբազանը շատ անկեղծ ընդունեց, որ մեր Եկեղեցին ինչքա՜ն հեռու մնացած է գիտական նորութիւններէն։ Մենք քանի՞ բժիշկ ունինք մեր Եկեղեցւոյ անդամ։ Հազարաւոր հայ առաքելական բժիշկներ կան: Մեր եկեղեցին չի՞ կրնար անոնցմէ բացատրութիւն խնդրել եւ ապա անոնց հիման վրայ պատասխան մը խմբագրել։ Ապա թէ ոչ պէտք է ժողովուրդին խղճին ձգենք։ Իսկ եթէ չձգենք, պէտք է պատճա՛ռ ըլլայ մեր այդ կեցուածքին համար, պէտք է ուսումնասիրուի միւս Եկեղեցիներուն այս հարցին շուրջ դիրքորոշումները։ Պէտք է կարողանանք պատասխան մը ունենալ, որ որեւէ միջեկեղեցական ժողովի ժամանակ կարենանք մեր ուրոյն տեսակէտը պաշտպանել։ Ուրախ եմ որ կը քննենք աշխարհիկ իշխանաւորներու վարքուբարքն ու արդիւնաւէտութիւնը։ Նոյնը պէտք է նաեւ մեր Եկեղեցւոյ համար, որպէս մեր ամենաշարունակական կառոյցը։

Տեսանիւթին կապն է՝ https://youtu.be/CMIvkCQOSaw

Հարցազրոյցը վարեց՝ ԺԻՐԱՅՐ ՉՈԼԱՔԵԱՆ

 

 

 

Պատմութիւնը անցեալի ուսումնասիրութիւն չէ միայն։ Յատկապէս ազգային ճգնաժամերու եւ քաղաքական մեծ շրջադարձերու ժամանակ, ան կը դառնայ նաեւ ներկան բացատրելու, ինքնութիւնը վերասահմանելու եւ ապագայի քաղաքական ուղղութիւնները հիմնաւորելու միջոց մը։ Այս իմաստով ուշագրաւ շարք մը հարցեր կը բարձրացնէ պատմաբան Արա Սանճեան «Նոր Յառաջ»-ի խմբագիր Ժիրայր Չոլաքեանի հետ ունեցած ծաւալուն հարցազրոյցի մը մէջ։
Միշիկընի համալսարանի Տիրպորնի մասնաճիւղի Հայագիտական հետազօտութիւններու կեդրոնի տնօրէն Սանճեան հարցազրոյցին մէջ կ՚անդրադառնայ հայագիտութեան եւ պատմագիտութեան ներկայ վիճակին, 2020-ի պատերազմէն ետք պատմութեան շուրջ ստեղծուած քաղաքական բանավէճին, Նիկոլ Փաշինեանի «Իրական Հայաստան» հասկացողութեան, ազգային պահանջատիրութեան պատմական փոփոխութիւններուն, ինչպէս նաեւ՝ Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ դերին եւ բարեփոխման անհրաժեշտութեան։
Սանճեանի առաջին մտահոգութիւններէն մէկը Հայաստանի պատմագիտութեան մակարդակն է։ Ան կը նկատէ, որ հայագիտութիւնը աշխարհագրականօրէն տարտղնուած եւ բազմաճիւղ ոլորտ մըն է, ուր տարբեր գիտակարգեր նոյն մակարդակին վրայ չեն գտնուիր։ Հայաստանի պարագային, իր գնահատումով, տակաւին զգալի աշխատանք անհրաժեշտ է միջազգային գիտական մակարդակին մօտենալու համար։ Յատկապէս պատմագիտութիւնը, ըստ իրեն, ետ կը մնայ մշակութային մարդաբանութենէն եւ ընկերաբանութենէն։ Ան նաեւ կը շեշտէ, որ բարելաւումը չի կրնար միայն պետական պարտադրանքով իրականանալ. անհրաժեշտ է գիտական միջավայր մը, ուր մասնագէտներն իրենք եւս շարունակաբար իրենց մակարդակը բարձրացնելու անհրաժեշտութիւնը զգան։
Հարցազրոյցին առանցքային բաժինը, սակայն, պատմութեան եւ քաղաքականութեան այսօրուան յարաբերութիւնն է։ Սանճեան կը նկատէ, որ վերջին տասնամեակներուն Հայաստանի մէջ չէ եղած քաղաքական գործիչ մը, որ ներկայ վարչապետին չափ յաճախ պատմութեան յղումներ կատարէ եւ հակադրուի վերջին տասնամեակներուն տարածում գտած պատմագիտական որոշ տեսակէտներու։ Այս երեւոյթը պատմաբանին առջեւ կը դնէ մասնագիտական պարտականութիւն մը՝ քաղաքական յայտարարութիւնները գնահատելու առկայ սկզբնաղբիւրներու եւ ժամանակակից պատմագիտական մեթոդաբանութեան հիման վրայ, այլ ոչ քաղաքական համակրանքով կամ հակակրանքով։
Սանճեանի համար պատմութիւնը երբեք վերջնականօրէն «փակուած» գիտութիւն չէ։ Նոր աղբիւրներ կրնան յայտնուիլ, բայց կը փոխուի նաեւ հասարակութեան հայեացքը անցեալին նկատմամբ։ Հասարակական նոր խումբեր եւ նոր հարցադրումներ պատմութեան մէջ կը տեսնեն բաներ, որոնք նախորդ սերունդները թերեւս չէին տեսներ։ Հետեւաբար պատմութեան վերարժեւորումը ինքնին արտասովոր երեւոյթ չէ։ Խնդիրը կը սկսի այն ժամանակ, երբ պատմութիւնը կը ծառայեցուի այս կամ այն քաղաքական ուղեգիծը հիմնաւորելու նպատակին։
Այսօրուան բանավէճին խորքային պատճառը Սանճեան առաջին հերթին կը տեսնէ 2020-ի ռազմական պարտութեան մէջ։ Ըստ իրեն՝ Նիկոլ Փաշինեանի իշխանութեան խօսոյթին փոփոխութիւնը 2018-էն մինչեւ այսօր աստիճանական եղած է, իսկ պատերազմը եւ Արցախի հետագայ կորուստը արագացուցած են նախկին ազգային-քաղաքական պատկերացումներու վերանայումը։ Ան կը յիշեցնէ նաեւ, որ հայկական քաղաքական մտածողութիւնը անցեալին եւս փոխուած է արտաքին պայմաններու եւ ուժերու յարաբերակցութեան փոփոխութեան հետեւանքով։
Ուշագրաւ է նաեւ Սանճեանի մերժումը՝ Փաշինեանի պատմագիտական ամբողջ խօսոյթին մէկ ընդհանուր գնահատական տալու։ Ան կը նշէ, որ վարչապետին տեսակէտներուն մէջ կան կէտեր, որոնց համաձայն է, ուրիշներ՝ որոնք նորութիւն չեն, եւ տակաւին ուրիշներ, որոնց հետ համաձայն չէ։ Հետեւաբար, ըստ իրեն, այդ ամբողջ խօսոյթը պէտք է բաժնել առանձին հարցերու եւ իւրաքանչիւրը գնահատել իր փաստական ու պատմագիտական հիմքերով։ Միաժամանակ ան կը շեշտէ, որ այս ամբողջ բանավէճը այսօրուան ձեւով հաւանաբար գոյութիւն պիտի չունենար, եթէ Հայաստանը պատերազմը կորսնցուցած չըլլար։
Այստեղ Սանճեան կը մատնանշէ նաեւ ուրիշ խնդիր մը՝ Հայաստանի հասարակական եւ լրատուական դաշտի խոր բեւեռացումը։ Իր կարծիքով՝ պատմաբանները տակաւին բաւարար մասնագիտական մասնակցութիւն չեն բերեր հանրային բանավէճին, մինչ լրասփիւռները յաճախ իրենց հիւրէն կը սպասեն նախապէս որոշելի «կողմ» կամ «դէմ» դիրքորոշում։ Այդ պայմաններուն մէջ պատմագիտական լուրջ քննարկումը դժուար կը դառնայ, որովհետեւ պատմաբանի աշխատանքը արագ քաղաքական արձագանգ տալ չէ, այլ աղբիւրները քննել, համեմատել եւ միայն ապա եզրակացութեան հասնիլ։
Հարցազրոյցին վերջին մեծ թեման Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցին է։ Այստեղ Սանճեանի դիրքորոշումը նոյնքան քննադատական է թէ՛ Եկեղեցւոյ, թէ՛ պետութեան նկատմամբ։ Ան կը պնդէ, որ Եկեղեցին պէտք է ժամանակին հետ քայլ պահէ եւ տասնամեակներէ ի վեր քննարկուող բարեփոխումները վերջապէս լուրջ գործընթացի վերածէ։ Ըստ իրեն՝ հայ մտաւորական կեանքին կեդրոնը վաղուց տեղափոխուած է դէպի աշխարհիկ ոլորտ, մինչ Եկեղեցին ժամանակակից ընկերային, գիտական եւ բարոյական բազմաթիւ հարցերու շուրջ բաւարար գործուն ներկայութիւն չունի։
Միաժամանակ, սակայն, ան կը մերժէ Եկեղեցին պետական իշխանութեան կցորդի վերածելու գաղափարը։ Եկեղեցին, իր դիտարկումով, հայութեան ամենահին եւ ամենաշարունակական կառոյցն է եւ կը գործէ ոչ միայն Հայաստանի, այլ ամբողջ Սփիւռքի մէջ։ Հետեւաբար անոր ապագան չի կրնար սահմանուիլ միայն Հայաստանի օրուան իշխանութեան հետ ունեցած յարաբերութեամբ։ Սանճեան կը խօսի հոգեւոր կրթութեան մակարդակի բարձրացման, եկեղեցական ծառայութեան մէջ կարող անձեր ներգրաւելու, նոյնիսկ կուսակրօնութեան եւ հոգեւորականներու վարչական դերերուն վերաբերող հարցերը բաց քննարկելու անհրաժեշտութեան մասին։
Այս ծաւալուն հարցազրոյցէն թերեւս ամենէն կարեւոր եզրակացութիւնը այն է, որ Սանճեան չ’առաջարկեր անցեալը մերժել՝ նորը ընդունելու համար, ոչ ալ անցեալը անփոփոխ պահել՝ ներկայի դժուար հարցերէն խուսափելու համար։ Ան կը պահանջէ աւելի դժուար բան մը՝ քննել, վերարժեւորել եւ բանավիճիլ՝ առանց պատմութիւնը քաղաքական կարգախօսի վերածելու։
Նոյն պահանջը կարելի է տեսնել նաեւ Եկեղեցւոյ նկատմամբ իր մօտեցումին մէջ. պատմական հաստատութեան մը արժէքը միայն անոր հնութեան մէջ չէ, այլ նաեւ նոր ժամանակներու հարցերուն պատասխանելու կարողութեան։
Այդ իմաստով հարցազրոյցը միայն պատմութեան մասին չէ։ Ան նաեւ հարցադրում մըն է այն մասին, թէ հայութիւնը որքանո՞վ պատրաստ է իր ամենէն նուիրական համարած գաղափարներն ու հաստատութիւնները քննութեան ենթարկելու՝ ոչ թէ զանոնք քանդելու, այլ զանոնք կենսունակ պահելու համար։

Վ.Թ.

Արա Սանճեան՝ Երեւան գտնուելով կը մասնակցէր Մատենադարանին մէջ Հայագիտական միջազգային 3-րդ գիտաժողովին:

«Նոր Յառաջ». Հայագիտութիւնը կարեւոր տեղ կը գրաւէ ձեր մասնագիտութեան մէջ: Ի՞նչ է այսօր հայագիտութեան վիճակը:

Արա Սանճեան – Հայագիտութիւնը շատ լայն հասկացութիւն է, հոն տարատեսակ գիտակարգեր (տիսիփլիններ) կան, բոլորին վիճակը նոյնը չէ եթէ պիտի համեմատենք համաշխարհային միջինին հետ, առաւել եւս բաւական տարտղնուած է աշխարհագրականօրէն։ Հայագիտութեամբ կը զբաղին տարբեր մասնագէտներ տարբեր երկիրներու մէջ։ Իւրաքանչիւր երկրի ներքին պայմանները, միջավայրը, գիտական-համալսարանական մթնոլորտը կ’ազդէ որ շեշտակի տարբերութիւններ ըլլան, երբեմն՝ մօտեցումներու կամ հետաքրքրութիւններու պարագային։ Այս իմաստով կը խուսափիմ մէկ միասնական կարծիք տալէ։ Հայաստանի պարագային, իմ կարծիքս է, որ պէտք չէ խորշիլ եւ ըսել որ շատ ընելիք ունինք, որպէսզի կարենանք մօտենալ միջազգային լաւ մակարդակի։ Կան որոշ փորձեր։ Կայ նաեւ պարտադրանք կառավարութենէն։ Միջազգային գրախօսուող հանդէսներու մէջ տպագրուիլը գրեթէ պարտադիր դարձած է տարբեր գիտնականներու համար, բայց ատիկա միայն մէկ ազդակն է պետութեան ներգրաւման։ Բարելաւումը եթէ միա՛յն վերէն՝ հրահանգով ու պարտադրանքով ըլլայ, արդիւնաւէտ չ՚ըլլար. պէտք է նաեւ ստեղծել այդ մթնոլորտը, ուր գիտնականները իրենք եւս գիտակցին որ ամէն մէկը ինքզինք բարելաւելու պարտականութեան տակ է։ Մենք այսօր կ՚ապրինք շատ մրցունակ աշխարհի մը մէջ, ուր դաժան է մրցակցութեան պայքարը, եւ ան որ չի կրնար ժամանակին հետ քայլ պահել, կը վնասէ։ Այդ իմաստով կ՚ուզեմ որ աւելի մեծ ջանք թափուի ե՛ւ կառավարութեան օժանդակութեամբ, ե՛ւ նաեւ մասնագիտական նախաձեռնութիւններով՝ բարելաւելու այն վիճակը, որ Հայաստանի մէջ կայ։ Կան ի հարկէ բազմաթիւ անհատներ, որոնք կը գիտակցին եւ իրենց կարելին կ՚ընեն։ Կ՚ուզէի որ այդ շրջանակը աւելի լայննայ:

«ՆՅ» – Եթէ աւելի ընդարձակ պատմագիտութեան դաշտը առնենք, վերջապէս հետազօտողներ՝ գիտական հանդէսներու մէջ հրատարակութեան համար պէտք է որոշ համալսարանական, գիտական պատրաստութիւն ունենան: Այսօր Հայաստանի մէջ այդ մարզը, այնպէս ինչպէս որ կը դասաւանդուի, արդեօք ընդունա՞ծ է նորարարութիւնը, փոփոխութիւնը կամ աւելի լայն կարկինով իրականութիւնները չափելու, տեսնելու, թերեւս վերատեսութեան ենթարկելու սովետական շրջանէն մնացած որոշ պատկերացումներ:

Ա. Ս. — Պատմութիւնը՝ այնպէս ինչպէս որ ընդունուած էր սահմանել սովետական ժամանակին, համեմատաբար աւելի թոյլ վիճակի մէջ է հիմա, քան մօտիկ գիտակարգեր, ինչպիսիք են մշակութային մարդաբանութիւնն (Anthropologie culturelle) ու ընկերաբանութիւնը (Sociologie), ուր վիճակը աւելի է պատմութենէն։ Պատմութեան մէջ աշխատանք շատ աւելի պէտք է ըլլայ։ Նախ, ընդունինք որ Հայաստանի մէջ պատմութեան ուսումնասիրութիւնը գերազանցապէս հայոց պատմութեան մասին է. արեւելագէտներու շատ փոքր շրջանակ մը կայ։ Չկան Եւրոպայի պատմութեան մասին հայաստանցի յայտնի մասնագէտներ, որոնք նոր ուսումնասիրութիւններ ընծայեն։ Ալ չեմ խօսիր Ափրիկէի կամ Արեւելեան Ասիոյ մասին գրող մասնագէտներու մասին, որ գրեթէ չունինք։ Պատմագիտութեան մէջ բաւարար աշխատանք չի տարուիր միջազգային միջին մակարդակին շուրջ ապահով տեղ գրաւելու համար։ Հայաստանի պատմաբանները շատ աւելի ընելիք ունին, քան մշակութային մարդաբաններն ու ընկերաբանները, որոնք վերջին տարիներուն բաւական աշխատանք տարած են արդէն։ Այդ երկու գիտակարգերուն մէջ կարծես աւելի կայ այն գիտակցութիւնը, որ իրենցմէ իւրաքանչիւրին մակարդակը պէտք է բարելաւուի։ Յոյսով եմ, որ ատիկա նաեւ աւելի ու աւելի կը տարածուի պատմաբաններու շրջանակին մէջ։

«ՆՅ» – Ներկայիս ակնյայտ է, որ պատմութիւնը առանցքային դեր ունի մեր ինքնութեան սահմանման մէջ: Սակայն այդ ինքնութեան եւ Եկեղեցւոյ դերին ընկալումը կը տարբերի հոգեւորականներու եւ պետական գործիչներու մօտ, մանաւանդ երբ հարցը կը վերաբերի Հայաստանի ապագայ ի տեսլականին եւ յատկապէս դրացիներուն՝ թուրքերուն եւ ազերպայճանցիներուն հետ յարաբերութիւններու զարգացման: Այս պատկերացումներուն մէջ բնականաբար հինէն եկած սպասումները մեծ են եւ այսօր յեղաշրջումի բախումնալի անկիւնադարձ մը հաստատուած է 2020-ի պատերազմով: Որքանո՞վ այսօր ընկերային, տնտեսական, պետական, քաղաքական պահանջը կը պայմանաւորէ նաեւ պատմութեան գիտութեան փոփոխութիւնները:

Ա. Ս. — Պատմութեան ողբերգութիւնը այն է որ իբրեւ գիտութիւն պէտք է նման ըլլայ այլ գիտութիւններու չափանիշերուն։ Բայց սոտիումը կամ նատրիումը, թթուածինը զգացում չունին։ Առաւել եւս, մենք մեր ուզածը կրնանք ընել իրենց հետ մեր գիտական փորձարկումներուն ժամանակ. այնտեղ բարոյական հարցեր չկան։ Երկրորդ, վերջին մի քանի տարիներուն աւելի շեշտուած յղումներ կ՚ըլլան պատմութեան՝ մեր ինքնութիւնը մեկնաբանելու համար, յատկապէս՝ քաղաքական գործիչներէ, բայց նաեւ պարզ անհատներէ, որոնք հասարակական- քաղաքական անցուդարձով կը հետաքրքրուին, թերեւս նոյնիսկ իրենց ազատ ժամանակին մէկ մասը կը տրամադրեն պատմագիտական ուսումնասիրութիւններ կարդալու։ Դժբախտաբար, հայկական իրականութեան մէջ չունինք հանրամատչելի պատմագիտական հանդէս մը, որ շատ լաւ կ՚ըլլար պատմութիւն սիրողները հասու դարձնելու գիտական նորութիւններուն։ Պատմութեան արժեւորման մէջ տարակարծութիւններ մի՛շտ կ՚ըլլան երբոր քաղաքական պայքար կայ, 2020-ի պատերազմը ցնցում մըն էր բոլորիս համար. նոյնիսկ մինչ այդ լաւատես չեղողներն անգամ ցնցուեցան եղած երեւոյթներէն։ Յաջորդեց 2023-ին Արցախի կորուստը, որ ներկայ հանգրուանին կարծես անդառնալի կ՚երեւի, եթէ յանկարծ համաշխարհային, մեր կամքէն անկախ, մեծ ցնցումներ տեղի չունենան։ Բնականաբար ներկայ բանավէճերը, պրկուած վիճակը որ կան Հայաստանի ու հայութեան հասարակական-քաղաքական դաշտին մէջ պիտի նաեւ պատմութեան վրայ ազդեն, որովհետեւ քաղաքական տարբեր կողմերը յաճախ յղումներ կ՚ընեն պատմութեան։ Առաւել, այդ պայքարին մէջ մեծ թափով ընդգրկուած է երկրին գործադիր իշխանութիւնը։
Մենք չենք ունեցած վերջին տասնամեակներուն ոեւէ քաղաքական գործիչ, որ ներկայ վարչապետին չափ պատմութեան յղումներ ընէ եւ վերջին տասնամեակներուն տարածում գտած պատմագիտական տեսակէտներուն հակադրուի: Հոս ի՞նչ պէտք է ըլլայ պատմաբանին գործը. փորձել եղած նիւթին եւ ժամանակակից գիտական մեթոդատանութեան հիմքին վրայ արժեւորել արտայայտուած տարբեր կարծիքները եւ եզրակացնել թէ անոնցմէ որքա՛նը այսօրուան պատմական տուեալներով հիմնաւոր է։ Ինչո՞ւ վերջնական բան չկայ պատմագիտութեան մէջ. որովհետեւ, առաջին, կրնան միշտ նոր նիւթեր յայտնաբերուիլ։ Երկրորդ, մեր հայեացքը, մեր մօտեցումը հանդէպ պատմութեան՝ իբրեւ մարդկութիւն, ժամանակի ընթացքին կը փոխուի։ Հասարակական նոր խումբեր կը մտնեն պատմագիտական բանավէճին մէջ, ինչպէս՝ օրինակ, պատմութիւն գրելու մէջ վերջին տասնամեակներուն կանանց սեռին մեծ մասնակցութիւնը։ Բնականաբար, անոնք իրենց ուրոյն փորձառութիւնը բերին ու պիտի բերեն։ Օր մը կրնայ ըլլալ, ինչպէս արեւմուտքի մէջ արդէն է՛, հայազգի սեռական փոքրամասնութիւնները եւս ունենան իրենց պատմաբանները եւ իրենց իւրայատուկ ձեւով նային պատմութեան, բան մը, որ տակաւին հայ իրականութեան մէջ, եւ արեւելեան հասարակութեան մէջ առհասարակ, շա՜ տ շա՜տ լուսանցքային է։
Փոփոխութիւններ միշտ կան պատմագիտութեան մէջ։ Քաղաքական փոփոխութիւններն աւելի փոքր են քան մեծ, աշխարհայեցողական փոփոխութիւնները, որոնք տեղի կ՚ունենան երկար ժամանակի վրայ։ Բայց քանի որ դեռ հայերս յետպատերազմեան մթնոլորտին մէջ ենք, բնականաբար հիմա քաղաքականին շատ աւելի մեծ դեր կը տրուի, եւ ըստ էութեան, պատմութիւնն այսօր կ՚օգտագործուի, ինչպէս միշտ, ա՛յս կամ ա՛յն քաղաքական ուղեգիծը հիմնաւորելու համար։ Այսինքն, պատմութիւնը կը մեկնաբանուի այնպիսի ձեւով, որ ըլլայ դաշնակիցը առաջարկուող քաղաքական ուղղութեան մը։ Օրինակի համար, սովետական տարիներուն, Իսրայէլ Օրիի պանծացումը իբրեւ հայ-ռուսական բարեկամութեան հիմնադիր, կը հիմնաւորուէր Աշոտ Յովհաննիսեանի մեծ գործով։ Բայց, Սփիւռքի մէջ եղած են պատմաբաններ՝ իրենց աշխարհայեացքով աւելի մօտիկ Հ. Յ. Դաշնակցութեան, որ այդ տարիներուն հարցականի տակ առած են Օրին մեծարելու դիրքորոշումը, ինչպէս՝ Յարութիւն Քիւրտեանը, որ ամբողջ գործ մը գրեց 1950-60-ականներուն՝ հարցականի տակ առնելով Իսրայէլ Օրիի հեղինակած սկզբնաղբիւրներուն արժանահաւատութիւնը։ Կամ երբ Խորհրդային իշխանութիւնը կը պանծացնէր Պաւլիկեան եւ Թոնդրակեան շարժումները, արեւմուտքի մէջ որոշ գրախօսներ քննադատաբար կը մօտենային խորհրդային այդ գործերուն։ Գրախօս մը, կը յիշեմ հայաստանցի հեղինակի մը մասին ընդգծած էր, որ մեր կօշիկը կը փորձէ Էնգէլսի ոտքին յարմարցնել:
Այսինքն, պատմագիտական այդ բանավէճերը յաճախ եղած են, բայց հիմա աւելի ակնառու են, որովհետեւ անմիջական մասնակցութիւնը կը վայելեն երկրի քաղաքական գործադիր իշխանութեան: Այլ իմաստով, բաւական առանձնայատուկ ժամանակաշրջան է եւ ըստ էութեան վարչապետը՝ ինքը նախաձեռնողն է կամ գոնէ այդպէս կ՚երեւի: Խորհրդային Միութեան ժամանակ, Համայնավար կուսակցութեան իրերայաջորդ ղեկավարները Հայաստանի մէջ պէտք է պատմագիտական որոշակի յղումներ ընէին արհեստավարժ պատմաբաններուն, բայց կարեւորագոյն հարցերը աւելի շատ Մոսկուա կ՚որոշուէին եւ Մոսկուայէն կը տարածուէին։ Հայ համայնավարները չէին առաջին նախաձեռնողը՝ այդ հարցը ժողովուրդին ներկայացնելու, բայց բնականաբար իրենց միջամտութիւնը կարեւոր կ’ըլլար եթէ Գիտութիւններու ակադեմիային կամ Համայնավար կուսակցութեան Կեդրոնական կոմիտէին մէջ քննութիւններ ըլլային: Հիմա տարբեր դարաշրջան ենք՝ ուղղակի եթերներով հարցազրոյցներու դարաշրջան, ուր ղեկավարները նախապատրաստուելու աւելի քիչ առիթ ունին, մանաւանդ՝ եթէ իրենք կը կարծեն, որ շահաւէտ է իրենց համար հարցազրոյցներ տալը: Օրինակ, ներկայ վարչապետը, ի տարբերութիւն նախորդ նախագահներուն, շատ աւելի հաճոյքով կ՚երթայ այդ հարցազրոյցներուն, աւելի շատ ժամանակ կը տրամադրէ լրագրողներուն: Խորհրդարանական նոր համակարգը զինք ուղղակի հարցապնդելու առիթ կու տայ. նախագահական համակարգին մէջ ատիկա չկար: Այս ամբողջը ի հարկէ հարցի կարեւոր դառնալուն կը նպաստէ, եւ քանի որ երկրին մէջ պրկուած է վիճակը, տեսակէտները ծայրայեղացուած են: Բնականաբար, պատմութեան շուրջ եղած քննարկումներուն հասարակական մասը պիտի արտացոլէ այդ ծայրայեղականութիւնն ու պրկուածութիւնը:
Գիտնականները պէտք եղած մասնագիտական ձեւով ձեւով չեն մասնակցիր այս բանավէճերուն: Կան գիտնականներ, որոնք ընկերային ցանցերու վրայ կամ լրագրողներուն պատասխանելով կ’արտայայտեն իրենց տեսակէտերը: Բայց քաղաքագիտական բանավէճին զուգահեռ պատմագիտական քննարկումներ, հրապարակային սեմինարներ, հանդէսներու մէջ բանավէճեր չկան: Տակաւին այդ հանգրուանին չենք: Կրնայ ըլլալ, որ եթէ այս հարցը շատ րունակուի, հոն եւս հասնինք: Պիտի նաեւ ընդունինք որ պատմաբանը շատ աւելի ժամանակ կ՚ուզէ, որ կարծիք յայտնէ, քան լրագրող մը, որ հարցում կը հարցնէ եւ քաղաքական գործիչէն պատասխան կը ստանայ: Լաւ պատմաբանը չունի այդ շռայլութիւնը՝ արագօրէն բան մը ըսելու, որովհետեւ ի վերջոյ իր գնահատելու չափանիշերը տարբեր են:

«ՆՅ» – Այս պատմական բեկումը նաեւ հիմնականին մէջ կը պայմանաւորուի երկրի տնտեսական, քաղաքական, դրացիներու հետ դիւանագիտական յարաբերութիւններու, ռազմադաշտի վրայ շրջադարձ եղած պայմաններու մէջ։

Ա. Ս. — Ռազմական պարտութիւնը ես ամէնէն բարձր տեղը կը դնեմ: Սփիւռքի մէջ 60-ական թուականներուն վերադասաւորում մը եղաւ: Պաղ պատերազմի թէժ շրջանը աւարտեցաւ եւ այդ շրջանի հիմնական առանցքը Հայաստանի մէջ խորհրդային իշխանութեան օրինական ըլլալու կամ չըլլալու խնդիրն էր, հետը աշխատիլ փորձելու կամ անոր ընդդիմանալու խնդիրը: Տարբեր պատճառներով, 60-ականներուն, օրակարգը փոխուեցաւ: Նոր առաջնահերթութիւն դարձան՝ յիշել Եղեռնը, պահանջել անոր դատապարտ տումը, պահանջել անպայման որ այդ եղելութիւնը «ցեղասպանութիւն» որա- կուի, այն յոյսով, որ ասոնց ետեւէն պիտի գայ հատուցում: Որոշներ նաեւ յոյս ունէին Թուրքիոյ կողմէ տարածքային զիջումներու հայ ժողովուրդին՝ կա՛մ Խորհրդային Հայաստանին կա՛մ այլ ձեւով:
Երբ Հայաստանը անկախացաւ, պէտք է ընդունինք որ կար որոշ ժամանակահատուած մը՝ Հայոց Համազգային Շարժման ստեղծման ժամանակ՝ Տէր Պետրոսեանի նախագահութեան տարիներուն, երբ օրուան ղեկավարութիւնը որոշ անհանգստութիւն ունէր թէ 60-ականներուն ձեւաւորուած նոր օրակարգին առաջին խնդիրը հակաթուրք պայքարը եղած էր: Յետոյ, երբ Տէր Պետրոսեանը ստիպուեցաւ հրաժարական տալ, մօտ 20 տարի, իրերայաջորդ երկու նախագահներ, այդ սփիւռքեան օրակարգին համընթաց գացին, առնուազն՝ հրապարակայնօրէն: Առանձնապէս իրենք մինչեւ ո՛ւր համոզուած էին այդ առաջնահերթութեան, յստակ չէ, բայց առնուազն նպատակայարմար գտան անոր չհակադրուիլ: Նաեւ Դաշնակցութեան նեցուկին կարեւորութիւն տուին: Դաշնակցութեան նեցուկը ունենալ կը նշանակէր Սփիւռքի մէջ կարեւոր չափով ունենալ մամուլի, լրասփիւռներու համեմատաբար լռութիւնը, եթէ Հայաստանի մէջ կային դատապարտելի կամ քննադատելի կէտեր: Նոր իշխանութիւնները եւս, երբ եկան 2018-ին, վիճակը սկիզբը նոյն ձեւով շարունակուեցաւ: Կար այդ խօսոյթը, որ եթէ նոր պատերազմ ըլլար, մենք ի վիճակի էինք նոր տարածքներ ձեռք ձգելու եւ այլն: Ատոր համար, պատերազմի պարտութիւնը եկաւ որպէս շատ պաղ ցնցուղ մը:
Հետագային, երբ նայինք Նիկոլ Փաշինեանի իշխանութեան խօսոյթի փոփոխութեան՝ 2018-էն մինչեւ այսօր, կը տեսնենք, որ իսկապէս լուրջ նահանջ կայ նախապէս հայրենասիրական համարուող պահանջներէն, եւ այդ ընթացքը շատ աստիճանական էր։ Մասամբ, կրնամ ըսել, որ տարբեր հանգրուաններու, Հայաստանի կառավարութիւնը գերագնահատեց իր ուժերը, տուաւ խոստումներ, ըսաւ որ ասիկա կամ անիկա «կարմիր գիծ» է, բայց վերջաւորութեան ստիպուեցաւ ատոնցմէ մէկ առ մէկ հրաժարելու, որովհետեւ տեսաւ որ ինք չի կրնար այլ պետութիւններէ, սկսելով՝ Մոսկուայէն, նոյնիսկ՝ Իրանէն, ատոնց շուրջ աջակցութիւն ստանալ։ Երբ պահը եկաւ, մենք չկրցանք զանոնք համոզել։ 2023-ին, ամբողջ աշխարհը դիտեց Արցախի հայաթափումը։ Առաւել եւս, Համասի յարձակումը՝ Հոկտեմբեր 7-ին ամենամեծ նուէրն էր Իլհամ Ալիեւին, որովհետեւ աշխարհի ուշադրութիւնը շեղեց դէպի շատ աւելի մեծ, արիւնալի ողբերգութիւն մը, որուն քով արցախցիներուն զոհերու քանակը միջազգային հանրութեան շատ աւելի փոքր թուեցաւ՝ ի տարբերութիւն տասնեակ հազարաւորներու, որոնք Կազայի մէջ սպանուեցան։
Այդ է պատճառը, որ իշխանութիւնը եկաւ նոր, համընդգրկուն գաղափարախօսական խօսոյթի մը, որուն նմանները մենք ունեցած ենք, բայց՝ կարճ ժամանակներով, 20-րդ դարուն։ Եղած են ժամանակներ, երբ Հայաստանը նոյնպէս ինքզինք մեն մենակ գտած է թուրքերու դէմ, օրինակ՝ 1918-ին, ինչքա՜ն ալ մեծցնենք Սարդարապատը։ Ըստ էութեան, Պաթումի պայմանագիրը գործադրելը, մինչեւ 1918-ի վերջը՝ օսմանեան բանակներու պարտութիւնը, որ Հոկտեմբեր ամսուան վերջաւորութեան եղաւ, մեր Հայաստանի օրինական, Յովհաննէս Քաջազնունիի գլխաւորած կառավարութեան քա ղաքականութիւնն էր։
Երկրորդ անգամ նոյն կոտրած տաշտակին եւ դառն իրականութեան առջեւ հայութիւնը գտնուեցաւ երկուքուկէս տարի ետք՝ Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի օրերուն։ Բայց քանի որ Մոսկուայի խորհրդային իշխանութիւնները օգտուեցան այդ առիթէն եւ Երեւանի մէջ իշխանութենէն հեռացուցին դաշնակցականները, Դաշնակցութիւնը ձեւով մը բեռը չունեցաւ արդարացնելու Ալեքսանդրապոլի մէջ առած իր քայլը։ Այդ շրջանը, եթէ նայինք մամուլին, միա՛յն մօտ մէկ շաբաթ կը տեւէ՝ Սիմոն Վրացեանի վարչապետութեան կարճ շրջանին։ Ալեքսանդրապոլեան այդ խօսոյթին վերադարձ եղաւ եւս 45 օր՝ Փետրուարեան ապստամբութեան օրերուն, բայց Դաշնակցութիւնը անգամ մը եւս պարտուեցաւ։ Անկէ ետք, Դաշնակցութիւնը կրցաւ համեմատաբար ազատ ըլլալ արտասահմանի մէջ եւ՝ իբր աքսորական ուժ, վառ պահել պահանջատիրութեան երազը, քանի որ պետութեան մը սահմանները պահելու, ժողովուրդ մը կուշտ պահելու եւ նման այլ խնդիրներ այլեւս չունէր։
Դաշնակցութեան օրինակը կու տամ, որովհետեւ միա՛կ կազմակերպութիւնն էր Սփիւռքի մէջ, որ կ՚ուզէր ազգային-պահանջատիրական հարցերը ինքնուրոյն լուծել եւ փնտռտուքի մէջ էր. դժգոհ էր ե՛ւ խորհրդայիններէն, ե՛ւ Թուրքիայէն։ Նաե՛ւ կը գիտակցէր, որ երկուքին դէմ միաժամանակ սուր ճօճելը շատ դժուար է։ Ատոր համար Դաշնակցութեան մարտավարութիւնը տատանումներու, դեգերումներու, փոփոխութիւններու քաղաքականութիւն էր։ 1921-88-ին, անոր շեշտադրումը մի քանի անգամ փոխուած է։ Իսկ երբ եղած է այն շեշտադրումը, թէ հիմա՛ աւելի մեծ է Ռուսաստանի վտանգը կամ աւելի հեշտ է խորհրդայիններէն փրկուիլը, մեղմացուած է երաժշտութիւնը Թուրքիոյ նկատմամբ։ Եւ ասիկա նոյնիսկ դաշնակցական հեղինակներն ալ կ՚ընդունին՝ զուսպ կերպով, թէեւ այսօր այդ ժամանակաշրջաններու գրականութիւնը չի վերյիշուիր, վերատպուիր։
Ռամկավարները եւ հնչակեանները այս պատմութենէն դուրս են, որովհետեւ հայերէն ներկայիս տարածուած բառը օգտագործելով, անոնք հայկական արտաքին հարցերը արտապատուիրակած էին Հայաստանի կոմունիստ ղե կավարութեան եւ Մոսկուային, այն համոզումով որ՝ «մենք աւելի հայրենասէր չենք, քան Հայաստանի ղեկավարները. գիտենք, որ Հայաստանի ղեկավարները,— ինչ որ ալ իրենց հակառակորդները ըսեն, մեր երազանքները կը բաժնեն», եւ ատիկա մասամբ թերեւս ճշմարտութիւն էր՝ Խանջեանէն մինչեւ Կարէն Դեմիրճեան, «եւ եթէ յարմար ժամանակը ըլլայ, իրենք այդ ազգային հարցերը արդէն կը բարձրացնեն։ Մեր նպատակը շատ աւելի սահմանափակ է. սփիւռքահայ զանգուածներուն գովերգել Հայաստանը, սէրը վառ պահել Հայաստանի հանդէպ՝ անկախ իր վարչակարգէն»: Մինչ Դաշնակցութիւնը կ՚երթար ու կը զարնէր դռները տարբեր պետութիւններու, ռամկավարներուն ու հնչակեաններուն կապը, ըստ էութեան, միա՛յն Խորհրդային Միութեան հետ էր, յատկապէս՝ խրուշչովեան տարիներէն սկսեալ։ Դաշնակցութեան պարագային, իրենք զարկած են ե՛ւ Մուսոլինիի դուռը, ե՛ւ Հիթլերի դուռը, ե՛ւ Անգլիոյ, ե՛ւ Ֆրանսայի, եւ հետագային՝ ԱՄՆ-ու դռները, երբեմն՝ մասամբ նաե՛ւ Մոսկուայի դուռը, որովհետեւ իրենց քաղաքականութիւնը աւելի գործուն եղած է, աւելի աշխուժ, որովհետեւ իրենք իրենց վրայ վերցուցած էին հայ ժողովուրդի ճակատագրի, դատի հարցը ինքնուրոյն լուծելու խնդիրը։ Այսօր Դաշնակցութիւնը եկած է մօտաւորապէս այն դիրքորոշման, որ քիչ թէ շատ ռամկավար-հնչակեաններունն էր, այսինքն՝ ըստ էութեան, ընդունիլ, որ միակ մեր ընելիքը Ռուսաստանի հետ յարաբերութիւնները կառավարելի պահելն է, եւ որ Հայաստանի համար ատիկա չարեաց փոքրագոյնն է։ Ատիկա գուցէ կարենայ նոյնիսկ մեծ օգուտ բերել Հայաստանին։ Այդ իմաստով, այսօր Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը հիմնական քննադատներէն է Նիկոլ Փաշինեանի կառավարութեան: Այլեւ, Դաշնակցութեան գոյութիւնը ընդդիմութեան մէջ միաժամանակ մանանայ է Նիկոլ Փաշինեանի կառավարութեան համար, որովհետեւ երբ Քաղաքացիական Պայմանագիրի երեսփոխանները խորհրդարանին մէջ կը հակադարձեն իրենց ընդդիմախօսներուն, կը բերեն օրինակներ Դաշնակցութեան անցեալի ըսածներէն եւ ըրածներէն այն ժամանակահատուածներուն, որոնց ակնարկեցի: Եթէ Դաշնակցութիւնը ընդդիմութեան մէջ չըլլար, քաղաքական պայքարի պատմագիտական բանավէճի երեսակը բաւական նեղ սահմանի մէջ կը մնար։
Ես ընդհանուր գնահատական պիտի չտամ Փաշինեանի պատմագիտական մեկնաբանութիւններուն, որովհետեւ ամէն մէկ նախադասութիւն որ ան կ՚ըսէ, առանձին-առանձին պէտք է արժեւորուին։ Բաներ կան Փաշինեանի տեսակէտներուն մէջ, որոնց համաձայն եմ։ Բաներ կան, որոնք առհասարակ նորութիւն չեն, եւ բաներ ալ կան, ուր տեսակէտս տարբեր է։ Վարչապետին պատմագիտական ամբողջ խօսոյթը պէտք է տարբաղադրել տարբեր բաժիններու եւ ըստ այնմ խուսափիլ մէկ, միասնական ընդհանուր գնահատական տալէ։ Բայց պարզ է, որ այս խօսոյթը ընդհանրապէս չէր ծագեր, եթէ հայերս պատերազմը չկորսնցնէինք։

Տեսանիւթին կապն է՝ https://youtu.be/CMIvkCQOSaw

Հարցազրոյցը վարեց՝ ԺԻՐԱՅՐ ՉՈԼԱՔԵԱՆ

Շարունակելի

Ժամանակ մը լիբանանահայ կեանքին մէջ հայկական դպրոցը այնքա՛ն բնական ներկայութիւն էր, որ անոր գոյութեան եւ գոյատեւումին մասին մտածելու իսկ պէտք չկար։ Հայաշատ որեւէ թաղամաս ունէր իր եկեղեցին, ակումբը, միութիւնը եւ դպրոցը։ Երբեմն՝ մէկէ աւելի դպրոցներ։ Երեխան առաւօտուն կ’երթար հայկական վարժարան, կէսօրէ ետք՝ ակումբ կամ միութիւն, կիրակի՝ եկեղեցի։ Այս հաստատութիւնները միասնաբար կը կազմէին միջավայր մը, ուր հայ ըլլալը առանձին որոշում չէր պահանջեր, միջավայր մը, որ կը պահպանէր ու կ’ամրապնդէր հայ մարդուն կապը իր լեզուին, մշակոյթին եւ համայնքին հետ։ Այսօր զգալիօրէն փոխուած է այդ պատկերը։

Լիբանանահայ դպրոցները մէկ գիշերուան մէջ չփակուեցան պատերազմի կամ մէկ որոշումի պատճառով: Անոնք աստիճանաբար նահանջեցին պատերազմի, արտագաղթի, ծնունդներու նուազումին, տնտեսական դժուարութիւններու, թաղամասերու փոփոխութեան, ծնողներու նախընտրութիւններուն, ուսուցիչներու հեռացումին եւ երբեմն նոյնիսկ զարգացող պայմաններուն յարմարելու մեր հաստատութիւններու անկարողութեան պատճառով:

Թիւերը խօսուն են այս իմաստով:

Մեր թիւերը կը քաղենք Հրաչ Չիլինկիրեանի Armenian Communities In The Middle East: Losing The Past In The Future?Tchilingirian_2023_Armenians_in_the_Middle_East_Losing_the_Past_in_the_Future-1 եւ Նիքոլա Միլեորինոյի (Nicola Migliorino) The Lebanese system and cultural diversity between yesterday, today, and tomorrow հետազօտութիւններէն:

1950–51 ուսումնական տարեշրջանին Լիբանանի մէջ կը գործէր 51 հայկական վարժարան՝ 12.009 աշակերտով։ 1972–73-ին դպրոցներուն թիւը հասած էր 56-ի, աշակերտներունը՝ 18.526-ի։ Իսկ քաղաքացիական պատերազմէն անմիջապէս առաջ՝ 1974–75-ին, շուրջ 56 հայկական վարժարաններու մէջ կը յաճախէր մօտաւորապէս 21.000 աշակերտ։

2021–22-ին մնացած էր ընդամէնը 16 վարժարան եւ 4.911 աշակերտ։ Սահակեան գոլէճի փակման որոշումով, 2026–27 տարեշրջանին կ’ունենանք 15 դպրոց:

Այսինքն՝ նախապատերազմեան շրջանի դպրոցներու առաւելագոյն թիւին հետ բաղդատած՝ դպրոցներուն թիւը նուազած է շուրջ 71 առ հարիւրով, իսկ աշակերտութեան թիւը՝ շուրջ 77 առ հարիւրով։

Սակայն այս թիւերը քննարկելէ առաջ պէտք է կանգ առնել կարեւոր հարցումի մը առջեւ։ Ի՞նչ է իրականութեան մէջ փակուողը՝ հայկական դպրո՞ցը, թէ՞ անոր շուրջ գոյութիւն ունեցող ամբողջ աշխարհ մը։

Բնական է, որ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը իր մեծ դերակատարութիւնը ունեցաւ:

1974–75-ի շուրջ 21.000 աշակերտէն 1991–92-ին մնացած էր 11.939։ Գրեթէ կէսը անհետացած էր համակարգէն։ Պատերազմ, արտագաղթ, տնտեսական քայքայում, հայաբնակ շրջաններու աշխարհագրական փոփոխութիւն՝ բոլորը միասին հարուածեցին հայկական դպրոցը։

Բայց վիճակագրութեան ամենէն հետաքրքրական մասը պատերազմէն ետք կը սկսի։ 1991–92-ին տակաւին կը գործէր 45 հայկական դպրոց՝ 11.939 աշակերտով։ 2001–02-ին անոնց թիւը իջած էր 33-ի՝ 8.418 աշակերտով։ 2010–11-ին ունինք 27 դպրոց եւ շուրջ 6.400 աշակերտ։ 2021–22-ին՝ 16 դպրոց եւ 4.911 աշակերտ։

Ուրեմն պատերազմը վերջացաւ, բայց նահանջը՝ ոչ։ Եթէ հայկական դպրոցներու անկումը միայն պատերազմի հետեւանք ըլլար, խաղաղութեան վերադարձէն ետք, համակարգը պէտք էր կայունանար։ Այդպէս չեղաւ։ 1991–92-էն մինչեւ 2021–22 տարեշրջանները, աշակերտութեան թիւը դարձեալ շուրջ 59 առ հարիւրով կը նուազի։ Ուրեմն պատերազմը ստեղծեց առաջին մեծ ճեղքը։ Բայց յաջորդ երեսուն տարիները ցոյց տուին, որ խնդիրը շատ աւելի խոր էր։ Դպրոցին ետեւ մարդ պէտք է ըլլայ: Դպրոց մը կարելի չէ պահպանել միայն որովհետեւ ան պատմութիւն ու աւանդ ունի։ Դպրոցը նախ եւ առաջ աշակերտի պէտք ունի։ Իսկ աշակերտը՝ ընտանիքի բնականօրէն։

Ընդհանրապէս կ’անտեսենք այս պարզ ճշմարտութիւնը մեր հաստատութիւններուն մասին խօսելու ատեն։ Կը հաշուենք դպրոցները, եկեղեցիները, ակումբները, միութիւնները, մամուլը, բայց շատ աւելի քիչ կը հաշուենք այն մարդիկը, որոնք պիտի գործածեն զանոնք։ Լիբանանահայութիւնը վերջին յիսուն տարիներուն շարունակաբար մարդ կորսնցուցած է։ Քաղաքացիական պատերազմը միայն առաջին մեծ ալիքն էր։ Անոր յաջորդեցին տնտեսական դժուարութիւններ, քաղաքական անորոշութիւն, ապահովական տագնապներ, երիտասարդներու արտագաղթ, ապա 2019-էն ետք՝ Լիբանանի տնտեսական եւ դրամական փլուզումը։ Այս ժողովրդագրական փոփոխութիւնը ճշգրիտ չափելը դիւրին չէ, որովհետեւ Լիբանան չունի ժամանակակից մարդահամար մը, որ կարելի դարձնէ վստահօրէն որոշել հայ բնակչութեան ներկայ թիւը։ Հետեւաբար «Լիբանանի մէջ քանի՞ հայ մնացած է» հարցումին տրուող բազմաթիւ թիւեր պէտք է զգուշութեամբ ընդունիլ։ Բայց դպրոցական թիւերը ինքնին բան մը կը թելադրեն`

21.000 աշակերտէն՝ 4.911։

Այդ տարբերութիւնը միայն կրթական ձախողութեան ցուցանիշ մը չէ։ Անիկա նաեւ համայնքի մը ժողովրդագրական կրճատման արտացոլումն է։ Եւ հոս անհրաժեշտ է խուսափիլ ինքնախաբէութենէ։ Կարելի չէ 1970-ականներու համար կառուցուած հաստատութենական ամբողջ համակարգ մը անփոփոխ պահել, երբ անոր սպասարկած բնակչութիւնը նոյնը չէ։ Այսուհանդերձ, ժողովրդագրութիւնը ամբողջ իրականութիւնը չի դրսեւորեր: Եթէ միայն հայերու թիւը պակսած ըլլար, հարցը համեմատաբար աւելի պարզ պիտի ըլլար։ Սակայն կայ երկրորդ երեւոյթ մը. բոլոր հայ երեխաները հայկական դպրոց չեն յաճախեր։ Եւ հոս հարցը կը դառնայ շատ աւելի մտահոգիչ։

Հայ ծնողք մը կրնայ խորապէս կապուած ըլլալ իր ինքնութեան, հայերէն խօսիլ տան մէջ, մասնակցիլ համայնքային կեանքին եւ միեւնոյն ժամանակ իր զաւակը ուղարկել ոչ-հայկական վարժարան։

Ինչո՞ւ։

Որովհետեւ ծնողքին համար դպրոց ընտրելը այլեւս միայն ինքնութեան ընտրութիւն չէ։ Անիկա նաեւ ապագայի ընտրութիւն է։ Ո՞ր դպրոցը աւելի լաւ անգլերէն կամ ֆրանսերէն պիտի տայ երեխային։ Ո՞րը աւելի լաւ կը պատրաստէ պետական քննութիւններուն եւ համալսարանին։ Ո՞ր մէկը ունի արդիական տարրալուծարաններ, արհեստագիտութիւն, մարզական եւ արտադասարանային ծրագիրներ։ Ո՞ր դպրոցին վկայականը աւելի մեծ վստահութիւն կը ներշնչէ։ Ո՞ր մէկը աշխարհագրականօրէն աւելի մօտ է։ Եւ, վերջապէս, ընտանիքը ո՞ր դպրոցին ծախսերը կրնայ հոգալ:

Հետաքրքրականօրէն, գոյութիւն ունեցող ուսումնասիրութիւնները չեն հաստատեր այն պարզունակ տեսակէտը, թէ լիբանանահայը այլեւս հայերէնով հետաքրքրուած չէ։ Հետազօտութեան մէջ վկայակոչուած ուսումնասիրութեան մը համաձայն, հարցախոյզի մասնակցած լիբանանահայերուն 77 առ հարիւրը ինքզինք հայերէնի սահուն տիրապետող կը նկատէ, եւ հայերէնի իմացութիւնը կարեւոր կը համարէ համայնքային դերակատարութեան համար։ Աղբիւր՝ The Armenian communities of the Arab countries of the Middle East: current trends and transformations Proceedings of the international conference November 30, 2023.

Հետեւաբար ինքզինք պարտադրող հարցումը թերեւս այն չէ, թէ «Հայ ծնողքը տակաւին կը գնահատէ՞ հայերէնը»։ Առկայ է աւելի դժուար հարցում մը. հայ ծնողքը որքա՞ն կրթական, տնտեսական կամ գործնական զիջում պատրաստ է ընելու, որ իր զաւակը հայկական դպրոց յաճախէ։ Եւ թերեւս աւելի կարեւոր՝ ինչո՞ւ ընդհանրապէս այդ զիջումը կը պահանջենք իրմէ։ Հայկական դպրոցը պէ՞տք է ընտրել հայ ըլլալու համար, թէ՞ որովհետեւ լաւ դպրոց է: Ահա այստեղ կը գտնուի ապագայի հիմնական մարտահրաւէրը։

Տասնամեակներ շարունակ հայկական դպրոցի մեծագոյն առաւելութիւնը իր հայկականութիւնն էր (հայեցիութիւնը)։ Այդ մէկը բաւարար պիտի ըլլա՞յ ապագային: Անվիճելի է, որ հայկականութիւնը պէտք է մնայ անոր անփոխարինելի առանձնայատկութիւնը, բայց ոչ՝ կրթական թերութիւնները արդարացնող պատճառը։ Ծնողքը պէտք չէ ստիպուած ըլլայ ընտրելու «լաւ կրթութեան» եւ «հայեցի կրթութեան» միջեւ։ Ան պէտք է հայկական դպրոցը ընտրէ, որովհետեւ այնտեղ իր երեխան կրնայ ստանալ բարձրորակ կրթութիւն եւ հայերէն, ժամանակակից գիտութիւն եւ հայկական մշակոյթ, միջազգային համալսարաններու պատրաստութիւն եւ ինքնութիւն։

Երեխան հայերէն պիտի չսորվի միայն որովհետեւ իր նախահայրերը հայերէն խօսած են։ Ան պէտք է զգայ, որ լեզուն կրնայ գործածել իր այսօրուան կեանքին մէջ՝ գրելու, մտածելու, ստեղծագործելու, հաղորդակցելու, թուային աշխարհին մէջ ներկայ ըլլալու համար։ Այլապէս հայերէնը կը դառնայ դպրոցական առարկայ։ Իսկ լեզուները երկար չեն ապրիր իբրեւ դպրոցական առարկայ։

Տնտեսական հարցը կարելի չէ շրջանցել

 Նոյնիսկ ամենէն արդիական ծրագիրը չի կրնար աշակերտ պահել, եթէ ծնողքը ի վիճակի չէ կրթաթոշակը վճարելու։ Լիբանանի տնտեսական տագնապը այս հարցը հասցուցած է գոյութենական մակարդակի։ Լիբանանի ընտանիքներուն մասին Centre for Lebanese Studies-ի մէկ ուսումնասիրութեան համաձայն, սեփական դպրոցէն պետական դպրոց տեղափոխուած երեխաներու ընտանիքներուն 87 առ հարիւրը իբրեւ հիմնական պատճառ նշած է կրթաթոշակը վճարելու անկարողութիւնը։ Այս թիւը հայկական դպրոցներու յատուկ ուսումնասիրութեան մէկ պատկերը չէ եւ պէտք չէ այդպէս ներկայացնել, բայց ան յստակօրէն ցոյց կու տայ այն տնտեսական ճնշումը, որուն ենթակայ է ամբողջ կրթական համակարգը։

Հայկական վարժարանին պարագային խնդիրը կրկնակի է։ Ծնողքը դժուարութիւն ունի վճարելու։ Բայց դպրոցն ալ չի կրնար չգանձել։ Աշակերտներուն թիւը կը պակսի, սակայն շէնքը պէտք է պահել, ելեկտրականութիւն վճարել, ուսուցիչ վարձատրել, փոխադրամիջոց կազմակերպել, տարրալուծարան եւ համակարգիչ ունենալ, վարչական ծախսերը հոգալ։ Եւ հոս կը ստեղծուի վտանգաւոր շրջանակ մը.

աշակերտներու նուազում → եկամուտի նուազում → ուսուցիչի անբաւարար վարձատրութիւն → լաւ ուսուցիչներու հեռացում → կրթական որակի վտանգում → ծնողներու վստահութեան նուազում → նոր աշակերտներու կորուստ։

Իր վերոնշեալ ուսումնասիրութեան մէջ, դոկտ. Հրաչ Չիլինկիրեան յատկապէս կը մատնանշէ որակաւոր ուսուցիչներու պակասը, անբաւարար աշխատավարձերն ու նուազող ֆինանսական միջոցները՝ իբրեւ Միջին Արեւելքի հայկական դպրոցներուն, ներառեալ Լիբանանի, սպառնացող հիմնական վտանգներ։ Ուրեմն հայկական դպրոցը փրկելու ծրագիր մը, որ միայն աշակերտին կրթաթոշակը կը վճարէ, բայց ուսուցիչը կը ձգէ աղքատութեան սահմանին, երկարաշունչ լուծում մը չէ։

Դպրոցը աշակերտով կը գոյատեւէ, բայց ուսուցիչով դպրոց կը դառնայ։

Տասնհինգ տկար դպրո՞ց, թէ՞ տասներկու, տասը, ութ զօրաւոր դպրոց: Թերեւս այս է ամենէն զգայուն հարցը։

Մեր «Սահակեանի՞ փակումը, թէ՞ փակուող ապագան» յօդուածին մէջ հետեւեալ հարցումը կու տայինք. «Եւ թերեւս հարցումը այն չէ, թէ քանի՛ դպրոց փակուեցաւ, այլ՝ քանի՞ դպրոց տակաւին կը կարծենք, թէ մեզի անհրաժեշտ է»։

Արդեօք մեր նպատակը պէ՞տք է ըլլայ պահպանել եւ չփակել այսօր գոյութիւն ունեցող իւրաքանչիւր դպրոց՝ անկախ աշակերտութեան թիւէն, ծախսէն եւ կրթական կարելիութիւններէն։ Զգացական պատասխանը ընդհանրապէս «այո» է։ Պատմական պատասխանը նոյնպէս հասկնալի է։ Իւրաքանչիւր դպրոց ունի անուն, յիշողութիւն, շրջանաւարտներ, բարերարներ, պատերու մէջ ապրած սերունդներ։ Բայց կրթական պատասխանը կրնայ տարբեր ըլլալ։Դպրոցներու եւ միջոցներու մէկտեղումը միշտ պարտութիւն չէ։

Դպրոց փակելը իսկապէս կորուստ է։ Բայց երբեմն երկու կամ երեք տկար կառոյցի փոխարէն մէկ զօրաւոր հաստատութիւն ստեղծելը կրնայ պահպանման աւելի խելացի ձեւ մը ըլլալ։ Դեռ հաւանաբար գտնուին ուրիշ ընտրանքներ, եթէ գտնուի կամեցողութիւնը՝ նստելու եւ իսկապէ՛ս քննարկելու։

Ճիշդ այս պատճառով դպրոցներու թիւը ապագային պէտք չէ ըլլայ մեր միակ չափանիշը։ Եթէ վաղը Լիբանանի մէջ ունենանք 12, 10, 8 հայկական վարժարան՝ նիւթական առողջ հիմքով, արժանապատիւ վարձատրուող ուսուցիչներով, արդիական ծրագիրներով եւ 5.000 աշակերտով, արդեօք աւելի՞ վատ վիճակի մէջ պիտի ըլլանք, քան 15 դպրոցով՝ որոնցմէ քանի մը հատը ամէն տարի գոյատեւման համար հանգանակութիւն կը կազմակերպէ եւ ծնողներէն շատեր ուրիշ ուղղութեամբ կը նային իրենց զաւակներուն լաւ կրթութիւն ապահովելու մտահոգութեամբ:

Շէնք պահե՞լն է նպատակը, թէ՞ հայկական կրթութիւնը։ Այս երկուքը միշտ նոյն բանը չեն։

Սակայն միացումը միայն ֆիզիքական շէնքերու հարց չէ։ Տակաւին՝ համագործակցութիւնը անպայմանօրէն չի նշանակեր դպրոցներու փակում։ Հայ Առաքելական, Հայ Կաթողիկէ, Հայ Աւետարանական, Համազգայինի, ՀԲԸՄ-ի եւ այլ հաստատութիւններու դպրոցները կրնան պահպանել իրենց ուրոյն ինքնութիւնը՝ միաժամանակ բազմաթիւ ծառայութիւններ միասնաբար կազմակերպելով։

Ինչո՞ւ իւրաքանչիւր դպրոց պէտք է համակարգչային իր առանձին ենթակառոյցը պահէ։ Ինչո՞ւ գնումները պէտք է առանձին-առանձին կատարուին։ Ինչո՞ւ տասը դպրոց աշակերտներու փոխադրութեան հարցը տասը տարբեր ձեւերով լուծէ։ Ինչո՞ւ յատուկ մասնագիտութեան հմուտ ուսուցիչ մը չի կրնար տարբեր օրերու տարբեր դպրոցներու մէջ դասաւանդել։ Ինչո՞ւ չստեղծել ուսուցիչներու վերապատրաստութեան միասնական կեդրոն մը, որդեգրել հայերէնի դասաւանդման հասարակաց չափանիշներ, ստեղծել թուային դասագիրքերու միասնական շտեմարան մը կամ նոյնիսկ բարձր մակարդակի առարկաներու համար համատեղ առցանց դասընթացքներ կազմակերպել։

Պատմականօրէն մեր բազմակեդրոն կառոյցը մեր ուժի աղբիւրներէն մէկը եղած է։ Սակայն թիւով նուազող համայնքի մը մէջ նոյն այդ կառոյցը կրնայ նաեւ վերածուիլ ծախսալից կրկնութեան։

Ապագայի մարտահրաւէրը տարբերութիւնները վերացնելը չէ։ Տարբերութիւններուն պատճառով կրկնուող անարդիւնաւէտութիւնը վերացնելն է։

Բարեգործութենէն դէպի համակարգ

Լիբանանահայ դպրոցը բարերարներու պակաս չէ ունեցած։ 2026-ի Յունուարին, օրինակ, Լիբանանի Հայոց Ազգային Առաջնորդարանը յայտարարեց, որ Ազգային վարժարաններուն ի նպաստ հանգանակուած է 350.400 ամերիկեան տոլար։ Աջակցողներուն մէջ նշուած էին Հիւսիսային Ամերիկայի առաջնորդարաններ, Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութիւնը, «Հայաստան» Համահայկական հիմնադրամի Ֆրանսայի կառոյցը եւ անհատ բարերարներ։

Հայ Աւետարանական դպրոցներուն պարագային ալ Armenian Missionary Association of America-ն կը յայտնէ, որ Լիբանանի մէջ կը գործեն չորս երկրորդական հայկական աւետարանական դպրոցներ եւ կը կիրարկուին աշակերտներու աջակցութեան ծրագիրներ։

Հայ կաթողիկէ վարժարաններն ալ ունին աշակերտներու օժանդակութեան իրենց ծրագիրներն ու միջոցները։

Այս օգնութիւնները կենսական են։ Բայց հարցը այն է, թէ մինչեւ ե՞րբ կարելի է ամէն տարի նոյն բացը գոցել։ Եթէ դպրոց մը ամէն տարի 100 հազար տոլարի բաց ունի, եւ ամէն տարի բարերար մը գտնենք այդ 100 հազարը տալու, դպրոցը փրկա՞ծ կ’ըլլանք, թէ՞ միայն մէկ տարիով յետաձգած ենք նոյն հարցումը։

Բարեգործութեան յաջորդ հանգրուանը պէտք է ըլլայ համակարգային ներդրումը։

Ոչ միայն՝ «որքա՞ն գումար հաւաքեցինք», այլ՝ այդ գումարով քանի՞ աշակերտ պահեցինք, քանի՞ ուսուցիչ չարտագաղթեց, ի՞նչ չափով բարձրացաւ կրթական որակը, ի՞նչ ծախս նուազեցաւ, քանի՞ նոր ընտանիք հայկական դպրոց ընտրեց։

Բարերարին պէտք չէ միայն ըսել՝ «մեր դպրոցը վտանգուած է»։

Պէտք է նաեւ ըսել կարենալ՝ «ահա՛ մեր հինգ տարուան ծրագիրը եւ իրագործումներու նախատեսուած փուլերը»։

Իսկ մենք նոյնիսկ ճշգրիտ թիւը չենք գիտեր

Այս բոլոր հարցերուն կողքին կայ շա՛տ, շա՛տ զարմանալի երեւոյթ մը։

2026 տարին ենք եւ տակաւին չունինք հրապարակային, ամբողջական եւ ամէն տարի թարմացուող համահայկական տուեալներու համակարգ մը, որ յստակ ըսէ՝ Լիբանանի մէջ քանի՞ հայկական դպրոց կը գործէ, քանի՞ աշակերտ ունի իւրաքանչիւրը, քանի՞ ուսուցիչ, ի՞նչ տարեկան պիւտճէ, ի՞նչ կրթաթոշակ, քանի աշակերտ կը հեռանայ եւ ինչո՞ւ։

Վերեւ նշուած հետազօտութենէն ստացուած ամենավերջին ընդհանուր թիւը 2021–22-ի 16 դպրոցն ու 4.911 աշակերտն է։ 2026-27-ի համար կարելի է խօսիլ 15 վարժարանի մասին, բայց այդ մէկը տակաւին պաշտօնապէս հաստատուած թիւ չէ։

Այս պատճառով, յաճախ կրկնուող «ժամանակին 60 դպրոց ունէինք, այսօր 15 մնացած է» նախադասութիւնը ընդհանուր ուղղութեամբ ճիշդ է, բայց գիտականօրէն ճշգրտումի կը կարօտի։ Տարբեր ժամանակաշրջաններու աղբիւրները միշտ նոյն ձեւով չեն հաշուած մանկապարտէզները, նախակրթարաններն ու երկրորդական բաժինները, իսկ միացեալ հաստատութիւնները երբեմն տարբեր ձեւերով արձանագրուած են։ Եւ ասիկա պարզ վիճակագրական թերութիւն չէ։

Ինչպէ՞ս կարելի է ապագան ծրագրել, երբ ներկան ամբողջութեամբ չենք չափած։

Լիբանանի հայկական դպրոցներուն անհրաժեշտ է միասնական ուսումնական դիտորդ խորհուրդ մը՝ ոչ թէ զանոնք մէկ իշխանութեան ենթարկելու, այլ տուեալներն ու իրականութիւնները չափելու եւ արձանագրելու համար։

Տարեկան քանի՞ աշակերտ կը կորսնցնենք։ Ո՞ր տարիքին։ Ո՞ւր կ’երթան։ Ինչո՞ւ։ Դրամի՞ պատճառով։ Կրթական որակի՞։

Հեռաւորութեա՞ն։ Լեզուի՞։ Ընտանիքը երկրէ՞ն կը հեռանայ, թէ՞ երեխան ուրիշ դպրոց կ’անցնի։

Առանց այս հարցումներու պատասխաններուն՝ մեր կրթական քաղաքականութիւնը մեծ մասամբ կը հիմնուի տպաւորութիւններու եւ ենթադրութիւններու վրայ։

 Դպրոցին ապագան համայնքի ապագայէն անջատ չէ

 Վերջապէս պէտք է ընդունինք ամենէն դժուար իրականութիւնը։ Հայկական վարժարանի հարցը առանձին հարց չէ։ Եթէ երիտասարդ ընտանիքները շարունակեն հեռանալ Լիբանանէն, դպրոցը պիտի պարպուի։ Եթէ հայերէնը ընտանիքէն հեռանայ, դպրոցը միայնակ չի կրնար զայն փրկել։ Եթէ համայնքային հաստատութիւնները երիտասարդին համար կորսնցնեն իրենց նշանակութիւնը, դպրոցը բացառութիւն պիտի չըլլայ։ Եթէ ուսուցիչը չի կարենայ իր աշխատավարձով արժանապատիւ ապրիլ, հայրենասիրական կոչերը զինք դասարանին մէջ երկար չեն պահեր։ Եւ եթէ հայկական դպրոցը չկարենայ համոզել ծնողքը, որ իր զաւակին ապագային համար առաւելութիւն է եւ ոչ զոհողութիւն, պատմական փառքը բաւարար պիտի չըլլայ։

Այս պատճառով հարցը «ինչպէ՞ս փրկենք մեր դպրոցները» ձեւով դնելը թերեւս արդէն սխալ մեկնակէտ է։ Փրկել բառը մեզ կը դնէ պաշտպանողական դիրքի մէջ։ Կարծես թէ ունինք անցեալէն ժառանգուած կառոյց մը եւ մեր միակ պարտականութիւնը զայն նոյնութեամբ փոխանցելն է։ Բայց թերեւս ուրիշ է մեր պարտականութիւնը։ Թերեւս պէտք չէ պահպանենք այն դպրոցը, որ ունէինք։

Պէտք է ստեղծենք այն դպրոցը, ուր պիտի ուզէ յաճախել վաղուան հայ երեխան։

Դպրոց մը, ուր արեւմտահայերէնը անցեալի յիշատակ չէ, այլ ապրող լեզու։

Ուր բազմալեզուութիւնը բեռ չէ, այլ մրցակցային առաւելութիւն։

Ուր հայեցի կրթութիւնը չի նշանակեր միջազգային կրթութենէն զիջում։

Ուր ուսուցիչը (նաեւ տնօրէնը) «ծառայող» չէ, որուն նուիրումը պատճառ կը դառնայ քիչ վճարելու, այլ մասնագէտ է, որուն աշխատանքը արժանի է մասնագիտական վարձատրութեան։

Ուր բարերարը տարեկան բաց մը գոցելու փոխարէն ապագայ կը ֆինանսաւորէ։

Ուր հայկական տարբեր հաստատութիւնները կրնան մնալ տարբեր, բայց պայման չէ ամէն բան առանձին ընել։

Եւ ուր դպրոցին յաջողութիւնը չի չափուիր միայն անով, որ դուռը տակաւին բաց է։

Կը չափուի անով, թէ քանի երեխայ կ’ուզէ այդ դուռէն ներս մտնել։

1974–75-ին շուրջ 21.000 երեխայ կը մտնէր այդ դռներէն։

2021–22-ին՝ 4.911։

Այս երկու թիւերուն միջեւ միայն յիսուն տարուան պատմութիւն չկայ։ Կայ հարցում մը։

Յաջորդ յիսուն տարիներուն ի՞նչ թիւ պիտի գրենք։

Պատասխանը միայն արտագաղթէն, տնտեսութենէն կամ քաղաքական պայմաններէն կախեալ չէ։

Նաեւ՝ մեզմէ կախեալ է։

Քեզ փնտռեցի օրերուս մէջ,
          ճամբաներուն իմ կեանքի,
          պահերուն մէջ երազանքիս պարտասած․․․

Եւ ճախրեցայ, ճախրեցայ․․․

Թափառեցայ անսահմանի,
          անորոշի
          խուլ, մթամած եզրերու
          քմայքին լուռ յանձնուած․․․

Որոնեցի անսահմանը հեգնելով․․․

Բայց․․․ աւաղ․․․

Ես ինքզինքս չգտայ․․․
Եւ այսպէս մենք՝ դո՛ւն ու ե՛ս՝
          – Եսս․․․ ու․․․ Ես –
Մենք ճամբորդներ միածին․․․
          փնտռեցինք զիրար երկար մթութեան մէջ այս կեանքին․․․

Զիրար աւաղ չգտանք․․․

Հիմա կարծես
          թագնուած տեղ մը մթին
          դուն ալ ինծի պէս շփոթ
          կը սպասես որ գտնես զիս․․․

Երկու որբեր ենք, աւաղ,
          թէ՛ քով-քովի, թէ՛ հեռու,
          անորոշի Ճիրաններուն յանձնուած
          կը թափառինք մանուածապատ
          մթութեան մէջ անյոյսի․․․

Մոլորակներ մոլորուած
          տիեզերքին մէջ էիս
          կը փնտռենք մենք զիրար
          գոյոյթիս* խենթ ծիրին մէջ․․․

Երազանքի ալիքներուն յանձնուած
          նոր երազներ կ՛որոնենք․․․

Եթէ․․․
          կամ․․․
երբ հանդիպինք․․․
ինչե՜ր ունինք պատմելու․․․
          երազանքներ լուռ բեկուած․․․
          անյոյս յոյսեր․․․
          վերթեւումներ․․․
          լո՜ւռ ցաւեր․․․
          նորաբողբոջ լո՜ւռ տենչեր․․․

Բայց․․․
          աւաղ․․․

Անյոյս որբեր ենք թափառ
          պիտ՛ չգտնենք մենք զիրար ․․․

ՀՐԱՆԴ Մ․ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ

Գրիգորեան տոմար- Օր՝ 1, Ամիս՝ Դեկտեմբեր, Ամ՝ 2025
Հայկեան տոմար- Օր՝ Ծմակ, Ամիս՝ Տրէ, Յամի ՏՇԺԷ (4517)
*Աստղանշուած բառը՝ «Մարգարեան Բառակազմութեան Համակարգ»էս է, բառարաններուն մէջ մի փնտռէք։

Շատ յաճախ կարելի է լսել վշտացած արտայայտութիւն մը՝ «Ինչպէ՞ս հասանք այս վիճակին»։ Խօսքը կրնայ վերաբերիլ եկեղեցւոյ շուրջ բարձրացած աղմուկին, Ազգային ժողովի հերթական՝ աննկարագրելիօրէն նողկալի նիստին, փողոցի մը ասֆալթին վրայ բացուած փոսին, ուրիշ զինուորի մը անձնասպանութեան կամ աղբամանի մը մէջ, իսկ լաւագոյն պարագային՝ պարտէզի մը մէջ, դժբախտ ու լքուած նորածինի մը յայտնաբերումին։ Եւ երբ կը լսես այս երկնամորմոք ողբը, զարմանալի հարցում մը կը ծագի. «Իսկ ինչո՞ւ պիտի չհասնէինք հոս»։ Ո՛չ, իսկապէս, ինչո՞ւ պիտի չհասնէինք «այս օրուան»։ Մինչեւ հիմա ի՞նչ լաւ բան ըրած ենք, որ այս բոլորը չպատահէին։ Չէ՞ որ պարզ է, որ այս բոլորը (ինչ բանի ալ վերաբերի խօսքը) մէկ վայրկեանի մէջ չէ յառաջացած։ Օրինակ՝ ասֆալթը յանկարծ, մէկ ակնթարթի մէջ չծակուեցաւ։ Ուրեմն վատ պատրաստուած էր, ուրեմն զայն պատրաստողները լաւ չէին աշխատած, անորակ գործ ըրած էին…։ Ճիշդ նոյնն է նաեւ ընկերային կամ կրթական որեւէ խնդրի պարագային։ Ուրեմն մենք լաւ չենք աշխատած։ Ուրեմն մենք լաւը չենք եղած։ Կամ՝ այս դատարկ փողոցէն ինչպիսի՜ զզուելի հոտ կու գայ։ Զարմանալու ի՞նչ կայ. աղբը աւելի քան շաբաթէ մը ի վեր չէ հաւաքուած, շոգին մէջ հոտած է։ Կը հասկնա՞ս. երբ աղբը չես հաւաքեր, կը հոտի։ Սիրելի՛ հայրենակիցս, երբ աղբը չես հաւաքեր, կը սկսի գարշահոտիլ։ Կը հասկնա՞ս ասիկա։

Վերցնենք ամենէն ակնառու դէպքը՝ Կաթողիկոսը դատարան տանելու հարցը։ Եւ մինչ ոմանք կը հրճուին, որ եկեղեցւոյ գլխաւոր կողոպտիչը պատասխանատուութեան կը կանչուի, իսկ ուրիշներ կ’ողբան, որ հայը իր իսկ քահանայապետը կը դատէ, ես բոլորիս համար երկու լուր ունիմ. մէկը՝ վատ, միւսը՝ աւելի վատ։ Վատ լուրն այն է, որ Կաթողիկոսը իսկապէս գործակալ է, իսկ աւելի վատ լուրն այն է, որ Կաթողիկոսը արդար է, իսկ ժողովուրդը այնքան խարդախ ու անողնաշար է, որ թոյլ կու տայ Կաթողիկոսը դատել։ Միջին ճամբայ չկայ։ Կա՛մ մէկը, կա՛մ միւսը։ Եւ թերեւս ունինք երրորդ՝ աւելի վատ լուր մը եւս. թէ՛ Կաթողիկոսը եւ թէ՛ ժողովուրդը վատ են։

Տողերուս հեղինակը քարկոծելը իմաստ չունի։ Ես ընդամէնը դժբախտ արձանագրողն եմ այս սոսկալի վիճակին։ Ես ընդամէնը ականատեսն եմ այն իրողութեան, թէ ինչպէս ժողովուրդս պառակտուած է, եւ իւրաքանչիւր հայ ունի իր հայ թշնամին։

Կրնանք երկար ողբալ մեր վատ բախտին վրայ, բայց տակաւին մենք մեզի կործանած չհամարենք, չվարանինք դարձնելու «հայոց պատմութեան վերջին էջը» եւ փորձենք այս խայտառակ վիճակին նայիլ քիչ մը աւելի սթափ հայեացքով, եթէ, անշուշտ, այդ մէկը ընդհանրապէս կարելի է։

Մենք բնականոն երկիր մը կ’ուզենք, բնականոն եկեղեցի մը եւ, ընդհանրապէս, «խաղաղութիւն՝ ամենեսցուն»։ Բայց արդեօք այդ մէկը հնարաւո՞ր է։ Եւ նոյնիսկ եթէ հնարաւոր ըլլար, հազարաւոր տարիներու պատերազմներէ ետք մենք իսկապէս կ’ուզե՞նք այդ խաղաղութիւնը, թէ՞ ոչ։ Անկախ անկէ՝ սահմանին վրայ պատերազմ կա՞յ, թէ՞ ոչ, մեր հասարակութեան մէջ ներքին ատելութիւնը, թշնամանքն ու անհանդուրժողութիւնը կը շարունակուին։ Եւ ինչո՞ւ այդպէս պիտի չըլլայ։ Մեր դեռահասը ի՞նչով կը սնանի։ Ինչո՞վ լեցուած է անոր օրը։ Քանի՞ էրոթիք ու հումորային տափակ էջ կայ մեր միջին վիճակագրական դեռահասին ընկերային ցանցերուն մէջ։ Իսկ քանի՞ կրթական էջ։ Դո՛ւն քանի՞ էջ բացած ես, սիրելի՛ հայրենակից, քանի՞ ուսուցողական նիւթ հրապարակած ես։ Քանի՞ անգամ դիտողութիւն ըրած ես լուսաւոր ու բարի հայրենակիցիդ, երբ ան փողոցը կ’աղտոտէ։

Գիտէ՞ք, թէ Հայաստանի մէջ քանի՛ ոճրային հեռատեսիլաշար կը նկարահանուի եւ մինչեւ այսօր քանի՛ հատ նկարահանուած է։ Իսկ քանի՞ կրթական։ Գիտէ՞ք, թէ քանի՛ հայ դեռահաս եւ արդէն հասուն աղջիկներ ընկերային ցանցերու վրայ մարմնավաճառութեամբ կը զբաղին՝ 30-40 հազար դրամի դիմաց։ Իսկ անոնց յաճախորդները այլմոլորակայիններ չեն. անոնք հայ ամուսնացած տղամարդիկ են, որոնք պատիւի ու արժանապատուութեան մասին կը ճառեն։ Իսկ գիտէ՞ք թէ քանի՞ հայ աւանդապաշտ տղամարդ այլանդակ մեկնաբանութիւններ կը գրէ քիչ թէ շատ գեղեցիկ աղջիկներու էջին։ Կամ քանի՞ դեռահաս թմրամոլ կայ Հայաստանի մէջ։ Իսկ գիտէ՞ք թէ գիշերային ակումբներու ու փապերու մէջ քանի-քանի հայ երիտասարդ աղջիկ թմրանիւթի ու խմիչքի դիմաց պոռնկութեամբ կը զբաղի։

Չէ, շատերը կ’ըսեն, մենք առաջին քրիստոնեաներն ենք, մենք աստուածընտրեալ ազգ ենք, այս մասին խօսիլ կարելի չէ։ Մեր մօտ ամէն ինչ սրբութիւն է՝ հայրենիքը, մայրը, ընտանիքը, զինուորը․․․․․հայրենիքի մէկ հատուածը վերջերս կորսնցուցինք, թէ քանի անտէր մայր կայ փողոցներուն ու ծերանոցներուն մէջ՝ հաշիւ չկայ, ընտանեկան բռնութիւնն ու դաւաճանութիւնը արդէն աչք կը ծակէ, միջին հաշուով 5 նոր ամուսնացածներէն 2-ը կը բաժնուին, իսկ վերջերս ալ նորէն զինուոր զոհուած, աւելի ճիշդ զոհ գացած ներքին քրէական կանոնակարգին։ Անձնասպան եղած է, թէ սպանած են, այդ արդէն ողբերգութեան հանգուցալուծումն է, իսկ ողբերգութիւնը սկսած է շատ աւելի կանուխ։ Բայց մենք կը սիրենք ամէն ինչ ծածկել, մէկ անկիւն դնել, ձեռք չտալ, չխօսիլ, չնկատել․․․ի դէպ այս ինչ վատ ու նեխած հոտ կը փչէ ինչ-որ տեղէ մը։

Բայց արդեօք մեր երկրին մէջ ամէն ինչ վա՞տ է։ Պիտի ներէք, բայց ամէն ինչ չէ, որ վատ է։ Ուրեմն տակաւին շատ բան ունինք փճացնելու, տակաւին ամէն ինչ ողբերգական աւարտի չենք հասցուցած։ Երկու եկեղեցիէ խաչեր գողցած են՝ եղած-չեղածը 200 հազար դրամ արժողութեամբ։ Իսկ դեռ քանի՜ եկեղեցի ունինք…

Իսկ ո՞վ պիտի ապրի մեր խաղաղած հայրենիքին մէջ։ Այդ մարդիկը արժէքային ի՞նչ համակարգ պիտի ունենան։ Ի՞նչ պիտի ըլլայ այն գաղափարական յենակէտը, որուն շուրջ անոնք նախ պիտի կառուցեն գաղափարը, ապա՝ անոր նիւթականացուած իրականութիւնը։ Ըսէ՛ք, խնդրեմ։ Ո՞վ։ Ո՞վ պիտի ապրի այնտեղ, որ այլեւս իր Կաթողիկոսը չդատուի, որ իր իշխանութիւնները չմեղադրուին թուրքերու գործակալ ըլլալու, իսկ ընդդիմութիւնը՝ ռուսերու գործակալ ըլլալու մէջ։ Եւ պէտք չէ հեգնանքով յայտարարել, որ մարմնավաճառութիւնը մարդուն յատուկ երեւոյթ է եւ գոյութիւն ունի բոլոր երկիրներուն մէջ։ Կամ՝ թէ բոլոր երկիրներու բանակներուն մէջ զինուորներ կը սպանուին ներքին տարակարծութիւններու հետեւանքով։ Որովհետեւ եթէ այդպէս պիտի դատենք, ապա թերեւս մեր ներքին ֆաշականութիւնը յաղթահարելու համար պէտք է մէկ կողմ դնենք այս կեղտոտ ձեւականութիւնը եւ անմիջապէս մենք մեզ դասակարգերու բաժնենք։ Որոշենք, որ այս ընտանիքներուն աղջիկները պիտի ըլլան մեր հասարակութեան մարմնավաճառները, իսկ այն ընտանիքին աղջիկները պիտի դառնան մաքուր ու բարոյական մայրեր։ Լաւ է չէ՞։ Նոյն ձեւով պիտի որոշենք, որ, ըստ ծագումին, այս զինուորը պէտք է ծեծուի ու ստորացուի, իսկ այն զինուորին միայն պէտք է ստիպել, որ յատակը լուայ, եւ վերջ։ Կրնանք աւելի առաջ երթալ եւ մեր միջեւ բաժնել, թէ ո՛վ պէտք է պարզ արհեստաւոր ըլլայ, իսկ ո՛վ՝ վերնախաւի իտէալական ներկայացուցիչ։ Ինչո՞ւ ոչ։ Ինչպէ՞ս թէ ոչ։ Ինչպէս, թէ ոչ, երբ այսօր ճիշդ այդ բանով կը զբաղինք։ Ինչո՞ւ ոչ, երբ այդ ներքին դասակարգումն արդէն իր գագաթնակէտին հասած է։ Ի՞նչ աշխարհի մէջ կ’ապրիք, եթէ հայերուն եւ Հայաստանին մասին միայն դասագիրքերէն ու առասպելներէն գիտէք։ Ուրեմն՝ կեցցէ՜ առասպելական, դասագիրքային հայ ժողովուրդը, կեցցէ՜ առաջին քրիստոնեայ եւ աստուածընտրեալը…

Թերեւս Տէրը մեզ պիտի դատէ հայ ըլլալնուս համար։ Մենք մեր հայութիւնը կը վերածենք աչք խոթելու վկայականի եւ ըստ մեր հայութեան կը տեսակաւորենք զիրար՝ արժանի, անարժան, հայրենասէր, թուրքին ստրուկ, ռուսին ճորտ, ապա նաեւ՝ կուսակցականներուն, ռոք լսող, ռեփ լսողներուն…Եւ հիմա իւրաքանչիւր հայ ինքնին մէկ ազգ է, մէկ աստուած, եւ միայն ի՛նքն է ճիշդն ու ճշմարիտը։ Ի վերջոյ, կուսակցութիւններն ալ բաժնուած են՝ հայրենիքը ազատագրողներու եւ հայրենիքը ծախողներու։ Գոնէ այդպէս կ՚ըսեն։

Լաւ, ամէն պարագայի, կրնանք նոր խնդիրներ առաջ քշել, խօսիլ տասնեակներով հին ու նոր խնդիրներու մասին, բայց էականը այն է, որ վիճակը վատ է, շատ բան վատ է, սիրելի՛ հայրենակիցս, ո՛ւր ալ գտնուիս։ Կը հասկնա՞ս՝ վատ է, վա՛տ։ Եւ վատ է, որովհետեւ մե՛նք ենք, որ թոյլ կու տանք այդ բոլորին։ Վատ է, որովհետեւ այդ «սորոսականը», թրքամէտը, ռուսամէտը, սեւը, սպիտակը, ազատականը, պահպանողականը, Արցախը սիրողը, Արցախը չսիրողը, Սեւրը պահանջողը, Սեւրէն հրաժարողը, մսակերը, բուսակերը, աջը, ձախը… բոլոր անոնք, զորս դուն կը հաւաքես այս կամ այն պիտակին տակ, նոյնինքն հայ ժողովուրդն են։ Կը հասկնա՞ս, թէ ոչ։ Կը հասկնա՞ս, որ այդ մենք ենք։ Մե՛նք ենք, որ հայը անձնասպանութեան կը մղենք, մարմնավաճառ կը դարձնենք ու կ’օգտագործենք զանոնք։ Մե՛նք ենք, որ ինքնաշարժի վրայ եղած աննշան փոսիկի մը համար պատրաստ ենք ուրիշին կեանքը կործանելու։ Մե՛նք ենք, որ այնքան կը ստորացնենք մեր մէկ մասը, որ ան այլ ելք չի գտներ, քան անձնասպան ըլլալը։ Կը հասկնա՞ս զիս։ Կը հասկնա՞ս, թէ ինչո՛ւ այս պարագային Կաթողիկոսը դատելը բնական է։ Լաւ չէ՛, վատ է, սարսափելի է, բայց տրամաբանական է, որովհետեւ այս բոլորէն անցնելէ ետք անկարելի է պարզապէս միամտօրէն բարեմիտ մնալ եւ շարունակել հաւատալ։ Կը հասկնա՞ս, որ մեր հաւատքն ամբողջութեամբ այնքան փշրուած է, որ մեզմէ շատերը այլեւս ո՛չ ոքի եւ ո՛չ մէկ բանի կը հաւատան։ Որ շատերու համար առաջ շարժելու միակ մղիչ ուժը ուրիշը ատելն է, եւ որ փոխադարձ ատելութիւնն է միակ բանը, որ մեզ տակաւին համակարգի մը կը վերածէ։ Կը հասկնա՞ս, որ մենք պարզապէս զիրար չենք սիրեր։

Իսկ Հայաստանը իր տեղն է։ Իր օրուան ու դարուն ցաւերով եւ առօրեայ պայքարներով։ Հայաստանը իր տեղն է՝ կիսուած ու ամէն օր վերստին բաժնուող։ Ճիշդ այնպէս, ինչպէս բաժնուած էր 9-րդ դարուն։

Արայիկ Մկրտումեան

 

Դու քո սիրոյ բոյրը տուր ինձ,
Որ ծաղկունքով լիանամ,
Ծոցիդ բոյրը անուշ, անբիծ,
Կեանքի սիրով արբենամ։

Որ վայելեմ սէր ու խնդում,
Աստուածային սուրբ պարգեւ․
Սիրահարի սրտի խոստում,
Նուիրական, անդեդեւ։

Քո նայուածքի հուրը տուր ինձ,
Որ իմ սիրով է այրւում․
Աչքերիդ ցոլքը շողալից
Հորիզոնում, աստղունքում։

Ճաճանչում է արեգակը,
Ծոցս լցնում քո ջերմով․
Երջանկութեան հրեշտակը
Պարգեւում է ինձ գորով։

Բախտ ու սիրոյ իմ հեքիաթը
Անուշ խաղով թրթռում,
Ու տանում է ինձ գագաթը
Քո սիրաւէտ վայելքում։

ԳՐԻՇ ԴԱՒԹԵԱՆ

Կլէնտէյլ, Քալիֆորնիա 2026-01-03

Վերջերս Հայց. Առաքելական Եկեղեցւոյ 19-րդ-20-րդ դարու տիտաններէն՝ Գարեգին Վրդ. Յովսէփեանի (հետագային՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոս, 1943-1952) 1911-ին հրատարակուած արժէքաւոր գործերէն մէկը կը կարդայի, երբ ստորեւ բերուած հատուածը ուշադրութիւնս գրաւեց։ Կարծես այս օրերուն գրուած ըլլար։

Ինչպէս ֆրանսական խօսքը կ՚ըսէ՝ «որքան ալ բան մը փոխուի, նոյնը կը մնայ» (plus ça change, plus c’est la même chose)։ Հայերս կը սիրենք իրարու յիշեցնել, որ «պատմութեան դասերը պէտք է սորվինք»։ Անշուշտ, մարդիկ պատմութենէն կը սորվին, սակայն հասարակութիւնները այդ դասը միշտ չէ, որ կը պահեն իրենց յիշողութեան մէջ։ Կարծէք իւրաքանչիւր սերունդ պէտք է զայն վերստին սորվի։ Եթէ գիտակցի, անշուշտ։

Գարեգին Վարդապետ Յովսէփեանի 20-րդ դարու արշալոյսին Հայ Եկեղեցւոյ եւ ժողովուրդի առջեւ ծառացած խնդիրները դիմագրաւելու առանցքային պատգամը կարելի է այսպէս ամփոփել․

Ան կը զգուշացնէ, որ Եկեղեցւոյ կեանքն ու ապագան չեն կրնար առաջնորդուիլ պատահականութեամբ, փողոցի տրամադրութիւններով կամ վարչական ընթացիկ գործելակերպով։ Ան կը շեշտէ ազգային-եկեղեցական կեանքի խորքային նորոգման անհրաժեշտութիւնը՝ հոգեւոր վերակենդանացում, կրթեալ ու պատրաստուած հոգեւորականութիւն, ծխական համայնքներու կազմակերպում, քարոզչութիւն, ընկերային ծառայութիւն եւ մշակութային ու կրթական հաստատութիւններու ամրապնդում։ Իր համոզումով Եկեղեցին պէտք ունի այնպիսի առաջնորդութեան, որ վարչական կառավարումէն անդին կարենայ նոր կենսունակութիւն ստեղծել եւ նպաստել ժողովուրդի հոգեւոր եւ բարոյական վերածնունդին։

Յովսէփեան կը գրէ (*)՝

«Թոյլ պիտի տա՞նք, որ փողոցը լինի մեր ազգային գործերին ուղղութիւն տուողը: Պատուաբեր չի լինիլ մեզ համար, եթէ նորից կրկնենք այն սխալները: Անհրաժեշտ է հետզհետէ հող պատրաստել և ազգային-եկեղեցական ընդհանուր ժողով գումարել, քայքայման վիճակին հասած մեր դարաւոր ազգային ժառանգութեան կրօնական վերակենդանութեան, վարչական եւ ծխական բարեփոխութեան խնդիրները լուծել բաւականութիւն տալ ժամանակի հասունացած եւ խելացի պահանջներին, աւելի սերտ յարաբերութիւն եւ միութիւն մշակել եկեղեցւոյ լրութեան մէջ: Պէտք է միջոցներ ձեռք առնել ժամանակի համաձայն մտաւոր եւ բարոյական բարձր մակերեւոյթով` եկեղեցականութիւն պատրաստել եւ նիւթապէս ապահովել գիտնական եւ կրթուած միաբանութիւն ստեղծել, կարգաւորել եւրոպական՝ մտքով Մ. Աթոռի թանգարանն ու մատենադարանը, դիւրութիւններ ստեղծել գիտութեամբ զբաղուելու վանքերի առաջ քաղաքակրթական բարձր նպատակ դնել, ճեմարանը եւ միւս հաստատութիւններն իրենց անկերպարան եւ անապահով վիճակից հանել, կալուածների եւ դպրոցների կառավարութեան եւ բարեկարգութեան աւելի խելացի եւ հաստատուն ձեւ մշակել:

Եկեղեցական արուեստը ճարտարապետութիւնը, նկարչութիւնը, յատկապէս երաժշտութիւնը կարօտ են աւելի հոգատարութեան եւ խնամատարութեան: Մեր եկեղեցական կեանքի ներքին բովանդակութիւնը ու քաղաքակրթական ստեղծական կարողութիւնը աղքատացել է կամ անփութութեան ենթարկուել, մենք չունենք` քրիստոնէական-եկեղեցական բարեգործական հաստատութիւններ՝ հիւանդանոց, անկելանոց եւ որբանոց. չունինք աղքատների կանոնաւոր խնամատարութիւն, հովւութիւն, կամ հոգեշահական գործունէութիւն, համայնական կամ ծխական կազմակերպութիւն: Քարոզչական գործը նոյնպէս մատնուած է անփութութեան եւ մեր առաջնորդները հոգեւոր կեանքի ղեկավարներ չեն, կրօնական-բարոյական կեանքին ուղղութիւն տուող, այլ դիւանական պաշտօնեաներ: Այս բոլոր խնդիրների յաջող խնդիրների յաջող լուծումն ու կանոնաւորումը մեծ կամ փոքր չափով կախուած է կաթողիկոսի անձնաւորութիւնից»:*

Հրաչ Չիլինկիրեան

(*) Գարեգին Վրդ. Յովսէփեան, «Մաղաքիա Արքեպիսկոպոս Օրմանեան եւ Կաթողիկոսական Ընտրութիւն». Բ. Տպագրութիւն. Թիֆլիս, 1911:

     Մեր նախահայրերը հազարաւոր տարիներ, Օգոստոս 11-ը նշած են որպէս նոր տարուան սկիզբը եւ զայն կոչած են ՆԱԻԱՍԱՐԴԵԱՆ ՏՕՆ։

      Ըստ մեր ՀԱՅԿԵԱՆ ՏՈՄԱՐի, ՀԱՅԿԱԿԱՆ մեր տարին պիտի ըլլայ՝ 4518 թուական։

      Մեր ԱՍՏՈՒԱԾՆԵՐՆ ԷԻՆ՝

Արամազդ — Գերագոյն Աստուած, երկնքի ու երկրի արարիչը, բոլոր աստուածներու հայրը: Կը կոչուէր «Մեծ եւ Արի Արամազդ», որու գլխաւոր սրբավայրը կը գտնուէր Հայաստանի պաշտամունքային կեդրոններէն Անի Կամախի մէջ։

Անահիտ — Մայր Աստուածուհի, պտղաբերութէան, մաքրութէան եւ ռազմի հովանաւորը, հայոց ամենասիրուած դիցուհին:

Վահագն — Ամպրոպի, կայծակի եւ քաջութեան Աստուած, «վիշապաքաղ» (Կը համեմատուուի Հերակլեսի հետ):

Միհր — Արեգակի, կրակի, լոյսի եւ արդարութեան Աստուած։

Տիր — Գիրի, դպրութեան, գիտութիւններու եւ մարգարէութիւնների Աստուած, կը հովանաւորէր արուեստները:

Աստղիկ — Սիրոյ, գեղեցկութեան եւ ջուրերու Աստուածուհի, Վահագնի զուգընկերն ու սիրելին։

Նանէ — Ընտանիքի պահապան, իմաստութէան, ռազմի եւ ողջախոհութեան Աստուածուհի (կը նոյնացուի Աթենասի հետ):

Վանատուր — Հիւրընկալութեան Աստուած, ճամբորդներու եւ պանդուխտներու հովանաւոր:

Սպանդարամէտ — Անդրաշխարհի եւ ստորգետնեայ թագաւորութեան Աստուած։

Անգեղ (Ներգալ) — Չար ուժերու եւ անդրաշխարհի հետ կապուած Աստուածութիւն։

Ուսումնական վերամուտի առաջին շաբաթավերջն էր, երբ տասը տարեկան թոռնուհիս՝ Վանան, հօրը հետ մեր տուն մտաւ, վազելով եւ մեծ ուրախութեամբ: Ու  երբ տակաւին պաչիկներ եւ կարօտագին գրկընդխառնումներ չէինք փոխանակած, գիրկս նետուեցաւ ու հեւալով ըսաւ.-

-Պապի՛կ, հայերէնով «լիտըր» ինչպէ՞ս կ’ըսես …

Ահա քեզի տագնապ-մտահոգութիւն մը, հայ մանուկի մը բերնէն անմեղօրէն դուրս նետուած: Սովորական իր բարեւէն առաջ, հակառակ անոր որ առաւօտէն սկսեալ, ինքնածին զգայնութեամբ, եւ անձկութեամբ իր, մեր մօտ հանդիպելուն կը սպասէի, որուն շնորհիւ հին օրերուս գեղեցիկ թարմացումը պիտի կարենայի վերապրիլ, զիս անժամանակ շուարումի մը մէջ նետած էր: Անհամբեր կ՛ուզէի զինք տեսնել, եւ հարցնել, թէ իր դպրոց յաճախելուն իբրեւ արդիւնք, արդեօ՞ք «ակռաները ոսկի եղա՞ծ էին», թէ ոչ: Եւ ահա իր այս հարցումը, որ զիս զարմացուցած էր: Անմիջապէս նայեցայ դէմքին: Աչքերուն շարժումները քննեցի: Դէմքին վրայ նոր գծած իր ժպիտը փորձեցի «լուծել»: Լաւապէս գիտէի, որ երեւոյթը գեղեցիկ էր: Որովհետեւ, Վանան հետս միայն հայերէն խօսեցաւ, համարձակ, նոյնքան ալ՝ ազատ: Կ’երեւի այդ բառը չէր յիշած, կամ իրապէս՝ մինչեւ հիմա մեզմէ չէր լսած «լիտըր»-ին հայերէնը:

-Պապիկ…,-դարձեալ շարունակեց հեւալով,- «թիչըր»-ս…«սօրի» պապիկ…օրիորդս, ինծի ըսաւ որ ես անգլերէն դասին ընկերներուս «լիտըր»-ը պիտի ըլլամ…որովհետեւ..«եու նօ…». ես անգլերէն շատ գիրքեր կը կարդամ կոր…, անգլերէնով ալ լաւ կը գրեմ կոր, լաւ ալ կը խօսիմ…

Այսչափ: Ինծի համար թէ՛ հասկնալի եւ թէ՛ ալ հպարտալի երեւոյթ էր, որ իր այս տարիքին, դարձեալ իր մանուկ միտքը կրցած էր հայերէնով արտայայտել, եւ իր անսահման ուրախութեան պատճառն ալ, հասկնալի՝ պարզել:

Վանան, հաւանաբար, մինչեւ տուն վերադարձը երկար մտածած ըլլալու էր այս մասին ու առանց նախաբան մը ընելու՝ մտահոգութիւնը շպրտած երեսիս: Նայեցայ դէմքին: Տակաւին հարցումը անկէ կախուած կը մնար ու ինձմէ պատասխանի մը կը սպասէր: Պատասխան մը, որ գոհացում պիտի տար իր այս «մեծ» մտմտուքին:

Կը զգայի, որ իր փոքրիկ ուղեղը հիմա անտէր հայելի մըն էր, ուրկէ անմեղ պատկերներ կ՛անձրեւէին իր հոգիին մէջ: Ճերմակ ու բաց թուղթի մը նման նաեւ կը տեսնէի անոր հոգին: Բայց, ի՞նչ եւ ինչպէ՞ս պէտք էր որ պատասխանէի, որպէսզի որոշ գոհացում մը կարենայի տալ իր մտահոգութեան:: Իրապէս որ շուարած էի:

Ու ինծի համար նորութիւն մը չէր, որ անգլերէնը, նոյնիսկ իր այս տարիքին, արդէն տիրապետած ու կլանած էր իր մտապաշարն ու խօսակցական լեզուն:

Կարծես, հայերէնը, պապիկին լեզուն էր ու միայն պապիկին ու նանիին հետ խօսելու համար ստեղծուած էր: Ի՜նչ կրնայի ընել…: Նորութիւն մը չէր: Ամերիկայի տարածքին նման ձեւով արտայայտող հազարաւոր իր տարեկիցներու մէջ, ի՛նք, ո՛չ առաջինն էր, եւ ոչ ալ՝ վերջինը:

Ուրեմն,-կը մտածէի,- շատ հաւանաբար, իր դասատու ուսուցչուհին իր դասարանի աշակերտները որոշ խմբակներու բաժնած ըլլալու էր, եւ ահա թոռնիկիս ալ, այդ խմբակներէն մէկուն պատասխանատու նշանակած:

Ի՜նչ ցնծութիւն, եւ ուրախութեամբ խառն հպարտութիւն՝ թէ՛ իրեն, եւ թէ՛ ինծի համար:

Սթափեցայ: Կրկին նայեցայ դէմքին: Մեր աչքերը այս անգամ տարբեր կերպով իրար հանդիպեցան: Իրը՝ անհամբերութեամբ լեցուն էր, իսկ իմս՝ պապիկներու յատուկ ուրախութեամբ: Ու հաւատացէ՛ք, մանաւանդ այս օրերուն պապիկի մը համար որքա՜ն հաճելի է իր թոռնիկին հետ հայերէնով զրուցելը:

Ապա, սկսայ հանդարտ բացատրել.

-Հայերէնով… ճանիկս…քու այդ «լիտըր» բառի՛դ «ղեկավար» կ’ըսենք, «առաջնորդ» ալ կ’ըսենք, նաեւ՝ «խմբապետ»…, ու նաեւ՝ «մեծ»…

Ու այսպէս «նախագահ…հերոս…» ու բաւական այլ հոմանիշներ ալ շարեցի, բացատրեցի իր իսկ հասկցած լեզուով, պարզ եւ խօսակցական ոճով:

Հաւանաբար թերեւս ալ իր այս հեւքին մէջ, վայրկեանին շատ բան չհասկցաւ: Բայց…:

Ապա, ժամանակ մը ետք, այս կարճ եւ հաճելի ու մանաւանդ ինծի համար մեծ գոհունակութիւն պատճառող մեր խօսակցութիւնը յանկարծ ընդմիջեցաւ, երբ կինս զինք իր մօտ կանչելով, իր նախասիրած կերակուրը ուտելու հրաւիրեց:

Իմ կարգիս, ուզեցի առանձնանալ: Ու բաւական ծանր խոհերովս սենեակս մտայ:

Տարիներ անցած ու սահած են այս գեղեցիկ «միջադէպէն»: Ու ամէն անգամ երբ յիշեմ, ինքնաբերաբար ինքզինքս, ինքնախօսութեան մը երկար մթնոլորտի մէջ կը գտնեմ: Միտքս պարզեմ: Նախ հարց տամ…արդեօք ի՞նչ ըսել ղեկավար եւ կամ ո՞վ է այս ղեկավարը, կամ առաջնորդը, կամ գաղութի մը «մեծ»-ը…:  Այլ խօսքով. ո՞վ է «լիտըր»-․․․

Համեստօրէն ըսեմ, որ ինծի համար ղեկավարը այն մարդն է, կամ՝ անհատը, որ իր աշխատանքը չի սահմանափակեր աթոռին վրայ նստած սոսկ հրահանգներ արձակելով, այլ՝ իր կեանքի օրինակով եւ գործով, իր ծրագիրներուն, իր քայլերուն հետեւող իր ժողովուրդը, իր համակիրները, իր «խումբը», իր պատկանած միութիւնն ու կազմակերպութիւնը կ՛առաջնորդէ միասնական: Իբրեւ հեղիննակութիւն ունեցող անհատ ան նաեւ ունի յատուկ առաքելութիւն եւ գիտակցութիւն՝ իր պաշտօնին:

Դարաւոր մեր պատմութեան ընթացքին, հայրենիքէն ներս կամ մեր ապրած գաղութներուն մէջ, ազգային եւ պատմական անձնաւորութիւններու, ղեկավարներու եւ հերոսներու անուններն ու իրենց թուարկումները, մեր ժողովուրդի կեանքէն ներս մտած են եւ հո՛ն, իրենց մտքով եւ հոգիով, պատմական որոշ ու հարազատ կնիք ձգած: Եւ պէտք է աւելցնել թէ նոյն այդ «լիտըր»-ը, կամ «լիտըր»-ները, իրենց գործով եւ անուններով ժամանակին հետ կ’ապրին, իբրեւ մէկական ընտրեալները ազգին։ Անոնք չեն տժգունիր, չեն մաշիր, չեն մոռցուիր ընդհակառակն, աւելի քան երբեք պատգամի մը ուժը եւ թարմութիւնը կը ստանան՝ իբրեւ ազգային պարծանք:

Ու պատիւ բոլոր անոնց, որոնք ապրեցան ու կ՛ապրին ճիշդ կերպով, իրենց ազգային ղեկավարի կոչումով, համոզումով եւ գիտակցութեամբ կատարելով իրենց վստահուած պարտականութիւնը:

Անոնք բոլորն ալ յիշատակելի են, եւ մեծ գնահատանքի արժանի, որովհետեւ իրենց այդ ղեկավարած տարիներուն ընթացքին շահած են մտերմութիւնն ու յարգանքը իրենց հետեւորդներուն, իրենց համակիրներուն, իրենց ժողովուրդին  եւ դարձած մէկական արժանաւորներ:

Որովհետեւ, լաւապէս անոնք գիտցած են, թէ հայապահպանութիւնը ժողովներու սենեակներուն մէջ չէ որ կ’որոշուի, այլ զայն միայն կարելի է պաշտպանել յարատեւ զոհողութիւններով ու զոհաբերութիւններով: Ու այս օրինակելիներն են, որոնք  այս պարտականութիւնը վերցուցած են իրենց գործով, գաղափարներով, բազուկով, քրտինքով, աշխատանքով, եւ նոյնիսկ՝ իրենց կեանքի բարոյական օրինակով եւ զայն արժեւորած: Տակաւին շատեր ալ իրենց գրիչով, նոյնիսկ արիւնով եւ կեանքի նուիրումով, արիութեամբ, նուազագոյն կամ գերագոյն զոհողութեամբ, նիւթական բարերարութիւններով իրենց նպաստը բերած իրենց հայրենիքին, ապրած գաղութին եւ անշուշտ՝ ազգին:

Բայց …չմոռնանք…մենք՝ հայերս, պատմականօրէն կամ կը հերոսացնենք մեր առաջնորդները, մեր ղեկավարները, կամ հերոսները, եւ կամ՝ կը դատապարտենք: Կարծես միայն անցեալով կ’ապրինք, եւ կը հպարտանանք: Ու այսպէս եթէ շարունակենք ապրիլ, մեր ձեռքերով փակած պիտի ըլլանք ապագայի մեր դռները:

Մենք ազգովին ինքնաճանաչումի կը կարօտինք, միշտ շեշտած ենք: Եւ այս մէկը կարելի է իրականացնել, ազգային ոգիով լի եւ արդամիտ ղեկավարներու շնորհիւ, որոնց, այս օրերուն անքա՜ն կարիքն ու կարօտը ունինք ամէն տեղ:

Գէորգ Պետիկեան

«Ապագայի առաջնորդները ապսպրանքով չեն ծնիր» խորագրով մեր յօդուածին առիթով, «Տարբերակ»-ի ընթերցողներէն Միսաք Օհանեան խմբագրութեանս կը ներկայացնէ երկու դիտարկում, որոնք արժանի են ուշադրութեան եւ կը հարստացնեն քննարկումը։

Նախ ամբողջութեամբ կու տանք Միսաք Օհանեանի դիտարկումները.

«Շատ հետաքրքրական գրութիւն մըն է։ Համաձայն եմ ներկայացուած միտքերուն մեծ մասին։ Սակայն կը կարծեմ, որ երկու կարեւոր հանգամանք դուրս մնացած են։

«Առաջինը՝ արտաքին ազդակներն ու երիտասարդներուն ապրած իրականութիւնը։ Այսօր շատ երիտասարդներ ամբողջովին զբաղած են իրենց անձնական կեանքի մարտահրաւէրներով՝ համալսարանական ուսում, աշխատանք գտնել, ընտանիք կազմել, նիւթական ապահովութիւն, խնամքի պարտականութիւններ եւ այլ անորոշութիւններ, որոնք կը փոխուին ըստ այն երկրի եւ պայմաններուն, ուր կ՚ապրին։ Այս երեւոյթը կարելի է նաեւ տեսնել ընկերային ցանցերու, օրինակ՝ LinkedIn-ի եւ այլ հարթակներու վրայ, ուր երիտասարդներուն առաջնահերթութիւնները յստակ կ՚արտացոլան։

«Երկրորդը՝ սփիւռքի աւանդական հաստատութիւններուն դերակատարութիւնը։ Ընդհանուր առմամբ, սփիւռքի աւանդական կառոյցները՝ երեք քաղաքական կուսակցութիւնները, Եկեղեցին, ՀԲԸՄ-ը եւ այլ կազմակերպութիւններ, երիտասարդները աւելի կը դաստիարակեն որպէս իրենց ծրագիրներուն ու գործունէութիւններուն սպառողներ, քան՝ ստեղծողներ։ Անկախ եւ քննադատական մտածողութիւնը յաճախ չի խրախուսուիր։ Փոխարէնը, նախընտրելի են այնպիսի «առաջնորդներ», որոնք գործող համակարգին պատճէններն են՝ պատրաստ հրահանգներու ենթարկուելու առանց հարցադրումներու։

«Նման երեւոյթներ, տարբեր չափերով, կարելի է նկատել նաեւ Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ՝ անկախութենէն ի վեր։ Այդ մէկը, թերեւս, զարմանալի չէ՝ նկատի ունենալով ամբողջատիրական վարչակարգի երկարատեւ ժառանգութիւնը։

«Իսկական առաջնորդները իրենց ապրած փորձառութիւններէն կը ծնին։ Անոնք չեն սպասեր, որ ուրիշներ իրենց առաջնորդութեան ճամբան ցոյց տան կամ արտօնութիւն շնորհեն։ Անոնք իրենք կը տեսնեն մարտահրաւէրները եւ կը դիմագրաւեն զանոնք՝ նախաձեռնութեամբ եւ պատասխանատուութեամբ։ Այսպիսի օրինակներ շատ կան։ Մոնթէ Մելքոնեանը, օրինակ, ո՛չ մէկէ խնդրանք ստացաւ եւ ո՛չ ալ քաջալերուեցաւ Հայաստան ու Արցախ երթալու. այդ որոշումը իր համոզումին եւ պատասխանատուութեան բնական արդիւնքն էր»։

Միսաք Օհանեան

Օհանեանի առաջին դիտարկումը կը վերաբերի երիտասարդներու ապրած իրականութեան։ Ան կը յիշեցնէ, որ այսօրուան երիտասարդը շատ անգամ ամբողջովին կլանուած է իր կեանքի անմիջական մարտահրաւէրներով՝ ուսում, աշխատանք, ընտանիք, նիւթական ապահովութիւն եւ բազմաթիւ անորոշութիւններ։ Այս պայմաններուն մէջ համայնքային ներգրաւուածութիւնը բնականաբար երկրորդական կը դառնայ։

Այս դիտարկումը արդարացի է ըստ ամենայնի։ Յօդուածին մէջ փորձած էինք աւելի կեդրոնանալ համայնքին կողմէ ղեկավարի պատրաստութեան մշակոյթի ստեղծման հրամայականին վրայ։ Բայց ատիկա չի նշանակեր, թէ արտաքին պայմանները դերակատարութիւն չունին։ Ընդհակառակը, այսօրուան երիտասարդները կը դիմագրաւեն այնպիսի տնտեսական, ընկերային եւ մասնագիտական ճնշումներ, որոնք այդքան էլ ակնյայտ չէին նախորդ սերունդներուն։ Այդ իրողութիւնը անտեսելը սխալ պիտի ըլլար։

Միսաք Օհանեանի երկրորդ դիտարկումը կը վերաբերի սփիւռքի աւանդական կառոյցներուն։ Ան կը նշէ, որ ընդհանրապէս երիտասարդները կը պատրաստուին որպէս գոյութիւն ունեցող կառոյցներու նպատակները սպառողներ, այլ ոչ որպէս նոր նախաձեռնութիւններ ստեղծողներ։ Ան նաեւ կը մատնանշէ, որ քննական մտածողութիւնը ընդհանրապէս չի խրախուսուիր, իսկ ղեկավարութիւնը յաճախ կը վերարտադրուի նոյն մտածողութեան ծիրէն ներս։

Նման երեւոյթներ անկասկած գոյութիւն ունին։ Անիկա գրեթէ բոլոր կազմակերպուած կառոյցներուն յատուկ վտանգ մըն է։ Քաղաքական կուսակցութիւն, եկեղեցի, մշակութային միութիւն, համալսարան, բարեսիրական կազմակերպութիւն կամ նոյնիսկ սեփական առեւտրական ընկերութիւն՝ ամէն կառոյց ժամանակի ընթացքին կրնայ կայունութիւնը, տեղքայլը, նախընտրել նորարարութենէն, փորձառութիւնը՝ փորձարկումէն:

Սակայն հոս առկայ է քննարկման երրորդ շերտ մը, որ ո՛չ մեր յօդուածին, ո՛չ ալ մեր յարգելի ընթերցողին դիտարկումին մէջ արծարծուած է։ Անիկա հաստատութիւններուն եւ անհատական նախաձեռնութեան ոգիի յարաբերութիւնն է։ Առողջ համայնք մը երկուքին ալ կարիքը ունի։

Հաստատութիւնները անհրաժեշտ են, որովհետեւ անոնք կը պահպանեն հաւաքական յիշողութիւնը, փորձառութիւնը եւ շարունակականութիւնը։ Առանց անոնց, ամէն սերունդ պիտի ստիպուի ամէն ինչ վերստին սկսելու։ Բայց հաստատութիւնները ինքնին բաւարար չեն։ Եթէ անոնք ընդդիմանան նոր գաղափարներու, նոր մարդոց եւ նոր առաջնորդներու, ժամանակի ընթացքին կը վերածուին անցեալով տարուած հնամաշ կառոյցներու՝ փոխանակ ապագան կերտող հաստատութիւններու։

Միւս կողմէ, նախաձեռնող ու ինքնուրոյն անհատներն ալ անհրաժեշտ են։ Բայց եթէ ամէն առաջնորդ ստիպուած ըլլայ գործող կառոյցներէն դուրս իր ճամբան բանալու, համայնքը կամաց-կամաց պիտի կորսնցնէ իր միասնականութիւնը եւ պիտի բաժնուի առանձին նախաձեռնութիւններու։ Հետեւաբար, հարցը այն չէ, թէ պէտք է հաստատութի՞ւնը ընտրել, թէ՞ անհատը։ Հարցը այն է, թէ ինչպէ՛ս ունենալ այնպիսի հաստատութիւններ, որոնք բաւարար վստահութիւն ունին տարբեր մտածողութիւններու տեղ տալու, նոր մարդոց տեղ տալու եւ պատասխանատուութիւնը աստիճանաբար փոխանցելու։

Այս տեսանկիւնէն հերոս Մոնթէ Մելքոնեանի օրինակը եւս բարացուցական է։

Ճիշդ է, որ ան ո՛չ մէկէն խնդրանք ստացաւ Հայաստան եւ Արցախ երթալու, ո՛չ ալ արտօնութիւն սպասեց։ Բայց միաժամանակ պատմական փաստերը ցոյց կու տան, որ ան նախ փորձեց համագործակցիլ գոյութիւն ունեցող հայկական քաղաքական եւ կազմակերպական շրջանակներուն հետ։ Երբ համոզուեցաւ, թէ այդ ուղին չէր կրնար ծառայել իր տեսլականին, ընտրեց իր սեփական ճամբան։

Թերեւս հոս պէտք է տեսնել առաջնորդութեան կարեւորագոյն չափանիշերէն մէկը։ Իսկական առաջնորդը ոչ կառոյցներու կոյր հետեւորդն է, ոչ ալ սկզբունքով անոնց հակառակորդը։ Ան կը գործակցի, երբ կառոյցը կը ծառայէ հաւաքական նպատակին, եւ ինքնուրոյն կը գործէ, երբ կառոյցը խափանող գործօնի կը վերածուի։

Վերջապէս, կը կարծենք, որ մեր քննարկումը նոյն հարցումին տարբեր երեսները կը լուսաբանէ։

Միսաք Օհանեանը աւելի շեշտը կը դնէ անհատին պատասխանատուութեան եւ նախաձեռնութեան վրայ։ Իսկ մեր յօդուածը կեդրոնացած էր միջավայրը ստեղծելու համայնքի պատասխանատուութեան վրայ, ուր նման անհատներ կրնան կազմաւորուիլ։

Իրականութեան մէջ, երկուքը իրարու հակասող միտքեր չեն։ Ընդհակառակը, առողջ համայնքը այն չէ, որ կ՚ընտրէ հաստատութիւնները անհատներուն փոխարէն, կամ անհատները՝ հաստատութիւններուն փոխարէն։ Առողջ համայնքը այն է, որ կ՚ունենայ այնպիսի հաստատութիւններ, որոնք կը կազմաւորեն ինքնուրոյն, պատասխանատու եւ ստեղծագործ առաջնորդներ։

Սակայն Միսաք Օհանեանի դիտարկումները ուրիշ, թերեւս աւելի հիմնական հարցադրում մը կը կատարեն։ Մենք հիմնականօրէն կը խօսինք, թէ ինչպէ՛ս առաջնորդներ կը պատրաստենք։ Բայց հաւասարապէս կարեւոր հարցում մը ինքզինք կը պարտադրէ. արդեօք այսօրուան սփիւռքի կառոյցները կրնա՞ն լիարժէք կերպով պատասխանել վաղուան մարտահրաւէրներուն, թէ՞ ժամանակը հասած է մտածելու նաեւ նոր հաստատութիւններու եւ նոր գործելակերպերու մասին։

Այս հարցումը առանձին քննարկման արժանի է։ Որովհետեւ եթէ ընդունինք, որ առաջնորդները միայն գոյութիւն ունեցող կառոյցները ժառանգելու համար չեն պատրաստուիր, այլ նաեւ նոր իրականութիւններ ստեղծելու, այն ատեն պէտք է հարց տանք՝ ապագայի սփիւռքը ո՞ր կառոյցներուն կարիքը պիտի ունենայ։

Թերեւս համայնքի մը կենսունակութիւնը միայն նոր առաջնորդներ պատրաստելով չի չափուիր, այլ նաեւ նոր հաստատութիւններ ստեղծելու իր կարողութեամբ։

Վ.Թ.

13 տարիէ ի վեր Ռազմիկ Փանոսեան կը տնօրինէ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական բաժանմունքը։ Շուտով երրորդ հնգամեայ ծրագիրին սկիզբը պիտի տրուի: Բաւական ընդգրկուն ծրագրեր են։ Փանոսեանի նշանակումով Հիմնարկը անկիւնադարձ մը կատարեց, ուր արեւմտահայերէնը յատուկ շեշտ ստացաւ:

«Նոր Յառաջ» – Երեւան կը գտնուիք մասնակցելու յատկապէս Մաշտոցեան Մատենադարանի կազմակերպած «3-րդ Հայագիտական միջազգային համագումար»-ին՝ նուիրուած Մխիթար Սեբաստացիի ծննդեան 350-ամեակին: Առիթ էր նաեւ Մատենադարանի հետ պայմանագիր մը ստորագրելու: Բազմաթիւ ռազմավարական ծրագրերու անդրադարձ կատարուեցաւ այդ գիտաժողովի ընթացքին:

Նախ պիտի ուզէի Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան մէջ ձեր ծրագրած նոր ռազմավարութեան անդրադառնալ, ձեր ակադեմական աշխատանքին լոյսին տակ, որուն գլխաւոր նիւթը եղած է հայութեան ազգային ինքնութիւնը, դարերու ընթացքին: Այսօր նկատի առնելով 2020-ի պատերազմը եւ անկէ բխած բոլոր բարդութիւնները, յատկապէս Սփիւռք- Հայաստան բեկումը, ինչպէ՞ս կը տեսնէք հայութեան ազգային ինքնութիւնը:

Ռազմիկ Փանոսեան – Նախ ըսեմ, ռազմավարութեան տեսանկիւնէն, այո՛ շուրջ 13 տարի առաջ, երբ ռազմավարութիւնը մշակեցինք, արեւմտահայերէնի վրայ շեշտը դրինք եւ յաջորդ երկու հնգամեայ ծրագրերը կը շարունակենք նոյն ռազմավարութեամբ։ 2027-ին պիտի սկսինք մեր յաջորդ հնգամեայ ռազմավարութիւնը մշակել. միշտ կը մշակուին ռազմավարութիւններ Հիմնարկութենէն ներս։ Գալ տարի ընդհանուր Հիմնարկութիւնը պիտի ունենայ նոր նախագահ մը, ընդհանուր նոր ռազմավարութիւն մշա- կելու ընթացք մը կայ հաստատութենէն ներս։ Լաւ առիթ մըն է վերամտածելու, թէ ինչի՞ վրայ շեշտը պիտի դնենք։ Արեւմտահայերէնը կը մնայ, որովհետեւ ատիկա մեր կարեւոր կորիզն է կրթական, մշակութային եւ այլ ծրագրերով։

Հայաստան եկած եմ մեր ռազմավարական միւս գիծին համար, որ աւելի Հայաստանի վրայ կեդրոնացած է։ Մատենադարանին հետ պայմանագիր մը ստորագրեցի, որ իրենց առցանց քաթալոկը, ուր կը նկարագրուին Մատենադարանի (եւ ապագային այլ աշխարհասփիւռ ձեռագրաց կեդրոններու) ձեռագրերը, ձեռագրերու գոյութիւնն ու նկարագրութիւնը մատչելի ըլլան բոլորին։ Այս գիտաժողովը շեշտը դրած էր սփիւռքի հոգեւոր կեդրոններուն վրայ, ուրկէ ներկայացուցիչներ կային, որովհետեւ մեր արտասահմանի հոգեւոր կեդրոններն են նաեւ որ ձեռագրերու մատենադարաններու տէր են՝ Երուսաղէմ, Պոլիս, Վենետիկ, Վիեննա եւ Զմմառ։

Ինչ կը վերաբերի հարցումին եւ վերջին մասին, ռազմավարութեան ուրկէ՞ գալը եւ կապը՝ իմ ակադեմական աշխատանքիս՝ գիտական հետազօտութիւններս հայոց ինքնութեան կերտումին վրայ էին. երբ անոնց վրայ կ՚ աշխատէի, շատ յստակ դարձաւ, որ մեր արդի՝ 17,18,19,20- դարու ինքնութեան կերտումը ընդհանրապէս Սփիւռքէն եկած է, մինչեւ Սովետական Հայաստանի հիմնուիլը։ Սփիւռքեան կեդրոնները մեր արդի ինքնութիւնը կերտած են իրենց մտաւորական աշխատանքներով, անշուշտ Մխիթարեան Միաբանութիւնը առաջնահերթ դեր խաղալով, բայց մնացեալները եւս, նոյնիսկ՝ քաղաքական գետնի վրայ մեր հիմնական կուսակցութիւնները Հայաստանէն դուրս, արտասահմանի մէջ հիմնուած են։ Ուրեմն երբ այս գիտակցութիւնը ունիս, որ քու արդի ինքնութիւնդ կերտուած է սփիւռքեան կեդրոններու կողմէ եւ երբ դիրքի մը վրայ ես որ պիտի ծրագրաւորես՝ ինչպէ՞ս այդ ինքնութիւնը պիտի շարունակուի, շատ տրամաբանական է, որ նա եւ շեշտը դնես Սփիւռքի վրայ։ Ատոր համար մեր մօտեցումը շատ անգամ սփիւռքակեդրոն է։ Հոս ուրիշ հարց մը կայ, հայ մնալու հարցը Սփիւռքի մէջ, ուր լեզուն կարեւոր դեր պիտի խաղայ։ Ուրեմն ինչպիսի՞ ծրագրեր պիտի մշակես, որպէսզի Սփիւռքը ինքն իր վրայ կեդրոնանալով շարունակէ իր ինքնութիւնը։

Ինչ կը վերաբերի հարցումին քաղաքական մեկնաբանութիւններուն, հոս շատ մեծ բան փոխուեցաւ նախորդ հինգ տարուան ընթացքին, այսինքն Արցախի պարտութենէն ետք, բայց որպէս նախաբան ըսեմ որ Սփիւռքը ինքն իր մասին մտածելու, ինքն իր ինքնութիւնը կերտելու սովորութիւնը ունէր եւ սփիւռքակեդրոն էր եւ գիտենք օրինակ Յարութիւն Քիւրքճեանի, Գրիգոր Պըլտեանի, Մարկ Նշանեանի եւ Վահէ Օշականին պէս մտաւորականներ կը մտածէին թէ ի՞նչ կը նշանակէ սփիւռքցի ըլլալ։ Մենք այդ մտածելու կարողութիւնը կամ ընթացքը 1988-ին շատ յստակ պատճառներով տեղափոխեցինք Երեւան, տեղափոխեցինք ոչ միայն ֆիզիքապէս, այլ հայեացքով։ Ամէն ինչ պատահեցաւ՝ Արցախի այդ ժամանակուան պատերազմը, Հայաստանի բարելաւումը, վերակերտումը երկրաշարժէն ետք… եւ Սփիւռքը դադրեցաւ ինքն իր մասին մտածելէ, մտաւորական կեդրոն ըլլալէ։ 5-6-7 տարի առաջ սկսայ մտածել, թէ ատիկա պէտք է ետ գայ, պէտք է շեշտը դնենք Սփիւքի ինքն իր մասին մտածելուն վրայ։ Ետքը հասաւ Արցախեան պատերազմն ու շատ ծանր պարտութիւնը, որ ցնցեց, անակնկալի բերաւ Սփիւռքը, որ նաեւ սկսաւ մտածել, թէ ամբողջ գրաւը Հայաստանի եւ Արցախի վրայ դնելը թերեւս այդքան ալ լաւ գաղափար մը չէր կամ այդպէս պէտք չէ ըլլար, նոյնիսկ ներկայացուցիչները այն կազմակերպութիւններուն, որ գրեթէ բոլորովին հայաստանակեդրոն եղած են, սկսան ըսել՝ «չէ՛, նաեւ քիչ մըն ալ մենք մեր մասին մտածենք, մեր կենսունակութեան մասին մտածենք»։ Այդ փոփոխութիւնը եղաւ։ Հիմա Սփիւռքի մէջ դարձեալ մտաւորական պզտիկ շարժում մը կայ երիտասարդներուն մէջ մանաւանդ, որ «մենք մեր ինքնութեան մասին պէտք է մտածենք, մեր շարունակութեան մասին պէտք է մտածենք եւ մեր մշակոյթը կերտենք»։ Այդ հետաքրքրական ժամանակամիջոցին կը գտնուինք եւ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութիւնը ինչպէս յայտարարած ենք եւ ինչպէս դուն ալ հիմա անդրադարձ կատարեցիր՝ իմ ակադեմական հետազօտութիւններուս վերլուծութիւնները կը թելադրեն, որ մենք շարունակենք Սփիւռքի վրայ գրաւ դնելու մեր գիծը, որովհետեւ ասկէ առաջ ըսած եմ տեսլականս 500 տարի վերջ քեզի նման, ինծի նման մարդիկ նստին եւ այս նիւթերուն մասին խօսին եւ գոնէ մէկ մասը արեւմտահայերէնով ըլլայ:

«ՆՅ». Ըսածներուդ մէջ հետաքրքրական երեւոյթ մը կայ. Սփիւռքը՝ ինքն իր մասին մտածող կեդրոն մը … բայց, խորքին մէջ կեդրոն չկայ, մտաւորականներ կան, որոնք մտածած են, բայց հաստատութենական ձեւով, — յատկապէս Սովետական Հայաստանի գոյութեան ժամանակ,— չեն եղած կառոյցներ, որոնք իսկապէս մտածած են Սփիւռքը: Մտաւորականներ եղած են յատկապէս 60-70-ականներէն սկսեալ: Իսկ անկախութենէն ետք, այդ հաստատութիւնները որոնք վերջապէս Սփիւռքի մէջ գործած են իբր սփիւռքեան կառոյցներ՝ կուսակցական, բարեսիրական եւ այլն, անոնք իրենց հայեացքը ամբողջովին շեղած են դէպի Հայաստան, ուր նաեւ հաստատած են իրենց մասնաճիւղերը, կառոյցները… : Այսօր կարծէք յեղաշրջումի մը կարիքը կայ, որ հաստատութիւններ հիմնուին եւ մտածեն՝ ըլլալ հաստատութենական չմնալ միայն մտաւորական մակարդակի: Սփիւռքը չմնայ մի քանի մտաւորականներու հայեցողութեան, դատողութեան կամ ուսումնասիրութեան առարկայ: Ինչպէ՞ս պիտի ըլլայ այդ անցումը:

Ռ. Փ. Նախ լրիւ համաձայն չեմ ըսածիդ, հաստատութիւններ եղած են՝Համազգայինը, Բարեգործականը, եկեղեցիները…, ասոնք հաստատութիւններ են, որ Սփիւռքը կերտելու մէջ կարեւոր դեր խաղացած են 20-ական թուականներուն, երբ նայինք մեր սփիւռքեան գաղութները, հաստատութիւնները ստեղծեցին մտաւորականները։ Այդ հաստատութիւններուն դերը հետագային ինչպէ՛ս փոխուեցաւ, ուրիշ նիւթ է, բայց հաստատութիւնները կան։

«ՆՅ». Պզտիկ փակագիծ մը բանամ, այդ հաստատութիւններուն մեծամասնութիւնը գոյութիւն ունէր նախքան Սփիւռքի գոյառումը, հինէն եկած հաստատութիւններ են, անոնք պէտք է ժողովուրդին համար համայնք ստեղծէին, միջավայր ստեղծէին, որ գոյատեւէր, բայց որպէս Սփիւռքը մտածելու երեւոյթ յղացք, տեսութիւն չունէին, իրենց ինքնութիւնը կը տեսնէին Հայաստանի մէջ: Անջատումը տեսնել, տարբերութիւնը տեսնել, զգալ, տեսական գետնի վրայ 60-ական թուականներէն ետք է որ այդ ըմբոստացումները մէջտեղ եկած են: Իրենց մտայղացման մէջ միշտ Հայաստանը կար, Հայաստանի կերտումը կար:

Ռ. Փ. — 1988-էն ետք՝ այո՛, անկէ առաջ Հայաստանի կերտումը այո որոշ շրջանակի մը մէջ կար, բայց Սփիւռքի կերտումն ալ կար, Սփիւռքը որպէս համայնք, ինքնութիւն, լեզու այդ շատ յստակ ծրագիրն ալ կար։ Կրնանք խօսիլ երկար այդ նիւթին մասին, բայց աւելի կեդրոնանանք հարցումիդ երկրորդ մասին վրայ, որ աւելի արդի ժամանակամիջոցին կը վերաբերի։ Ամէն կազմակերպութիւն որոշ ժամանակէ մը ետք կը սկսի աւելի պահպանողական դառնալ, այդ մէկը պատահեցաւ Սփիւռքի մէջ եւ տարբեր մտաւորական եւ քաղաքական շարժումներ ի յայտ եկան։ Կարծեմ թէ մեր ներկայ Սփիւռքի մարտահրաւէրը երկու ուղղութեամբ է, մէկը ինչպէ՞ս այս կազմակերպութիւններուն մէջ փոփոխութիւն պէտք է ըլլայ, որ այդ պահպանողականութենէն դուրս ելլեն եւ մտածեն աւելի ապագայի, նորարարութեան, նոր մշակոյթ կերտելու մասին, երիտասարդները ներգրաւելու մասին։ Երկրորդ ուղղութիւնը նոր կազմակերպութիւններու ի յայտ գալն է, ոչ անպայման հաստատութեան հոգեբանութեամբ, բայց այն մօտեցումով որ մենք կ՚ ուզենք քով-քովի գալով ծրագիր մը իրականացնել։ Յաջորդ մարտահրաւէրը այն է, որ այս գործընթացները ինչպէ՞ս կրնան աւելի կայուն ըլլալ, ինչպէս կրնան աւելի երկարաժամկէտ ըլլալ։ Հո՛ն ալ աշխատանք կայ տանելիք։ Օրինակ՝ Կիւլպէնկեանը այս երկու հոսանքներուն մէջ ալ աշխուժ է, թէ՛ կը գործակցինք համայնքի հաստատուն կազմակերպութիւններուն հետ, թէ՛ ալ՝ այն երիտասարդ ուժերուն հետ, որ կ՚ ուզեն բան մը իրականացնել։ Օրինակ մեր «Երդիք» ծրագիրը կը բաղկանայ խումբ մը երիտասարդներէ, որ քով-քովի եկած են ու ծրագիր մը կ՚ իրականացնեն։ Նոր պիտի սկսի «Զառցանց» ծրագիրը, որուն ետեւը «Հազար մէկ աշխարհ» կազմակերպութիւնը կայ։

Մատնանշեցիր իրականութիւն մը, որուն վրայ պէտք է կեդրոնանանք եւ մտածենք այդ մասին ոչ միայն մենք, այլ աւելի համայնքային մեծ կազմակերպութիւնները եւս։ Վերջ ի վերջոյ ամէն ինչ արհեստական բանականութիւն չէ, մարդկային յարաբերութիւնները կարեւոր են եւ անոնց վրայ եւս պէտք է կեդրոնանանք։

«ՆՅ». Իսկ անցո՞ւմը կրօնական հաստատութիւններէն դէպի աշխարհիկ կամ նոր հայեցողութեամբ կառոյցներ… Վերջապէս գիտենք որ Սփիւռքի մէջ հիմնական համայնքային կառուցումը ստեղծուած է սկիզբէն կրօնական հիմքով: Որքանո՞վ կրօնական հաստատութիւնները տակաւին դեր ունին եւ կրնան թարմացնել:

Ռ. Փ. — Ատոր՝ մէկ միակ պատասխան մը չունիմ, որովհետեւ այդ նոյն կրօնական կառոյցներուն մէջ, երբեմն նոյնիսկ նո՛յն եկեղեցւոյ մէջ, թէ՛ կան այդ պահպանողական եւ յաճախ յետահայեաց հոսանքները, թէ՛ ալ կան այն երիտասարդները որոնց հայեացքը դէպի ապագայ է: Ես բոլոր յարանուանութիւններու եկեղեցիները այնպէս չեմ տեսներ, որ միայն պահպանողական կեդրոններ են։ Օրինակ Գալիֆորնիոյ արեւմտեան թեմի Էջմիածնական եկեղեցին շատ յստակ ծրագիր մը մշակած է, թէ ինչպէս պիտի վերանորոգուի, երիտասարդներ ընդգրկէ։ Մա՛նաւանդ նոր Սփիւռքը, որ կուգայ Հայաստանէն կամ Ռուսաստանէն Հիւսիսային Ամերիկա, միակ կառոյցը որուն շուրջ կը համախմբուի՝ եկեղեցին է։ Եւ եկեղեցին եթէ գիտակցութիւնը ունենայ, թէ ինչպէ՞ս պիտի կարենայ ներգրաւել եւ հետաքրքրական բաներ հրամցնել, աւելի պիտի յաջողի եւ կարենայ գաղութին սիրտը ըլլալ: Պահպանողական մօտեցումով հաստատութիւնները պիտի չյաջողին։ Երիտասարդները ներգրաւելու միակ միջոցը հարցնելն է՝ դուք ի՞նչ կ’ուզէք ընել, դուք ինչպէ՞ս կը տեսնէք ձեր ինքնութիւնը։ Ես իմ մագիստրոսի աւարտաճառս գրած եմ Հարաւային Ամերիկայի կաթողիկէ եկեղեցւոյ Liberation theology-ի (Ազատագրութեան Աստուածաբանութիւն) մասին, թէ ինչպէ՞ս կաթողիկէ եկեղեցին, որ չափազանց պահպանողական էր, եղաւ յառաջդիմական եւ նոյնիսկ յեղափոխական, որոշ երկիրներու մէջ։ Մենք այդ հասկացութիւնը չունինք. մեզի համար եկեղեցին միայն պահպանողական վայր մըն է, բայց ես անպայման այդպէս չեմ տեսներ, կարծեմ թէ եկեղեցւոյ մէջ կան ուժեր, որ կրնան այս պահպանողական գիծէն դուրս ելլել, ներգրաւել երիտասարդութիւնը եւ ապագայ տեսլական մը մշակել։ Կան, գոնէ ես գիտեմ, քանի մը եկեղեցիներ ատիկա կը գործադրեն։ Մեր սփիւռքեան մարտահրաւէրներն են ասոնք։ Երբ ընկերոջս, Արա Սանճեանին հետ կը խօսիմ, կ՚ ըսէ մեր պատմութեան մէջ միշտ եղած է այս երեւոյթը՝ պահպանողական-յառաջադէմ ու վերջ ի վերջոյ միշտ յառաջդիմականները կը յաղթեն։ Ամէնէն պարզ օրինակը՝ 19-րդ դարու գրաբարի եւ աշխարհաբարի վէճն էր, աշխարհաբարը յաղթեց։ Ղեկավարները եւ մտաւորականները պէտք է գիտակցութիւնը ունենան, թէ ո՞ր ուղղութիւններով կ’ուզեն տանիլ համայնքը, որ ըլլայ ի նպաստ մեր ինքնութեան զարգացումին, պահպանումին եւ յառաջդիմութեան, Սփիւռքի մէջ։ Հայաստանը կայ, պետութիւն ունի, ամէն ինչ կ’ընթանայ ինչպէս որ ստեղծուած քաղաքական ուժերը յարմար կը դատեն։

«ՆՅ» – Իսկ նորոգում, բնականաբար, կը նշանակէ նոր մտաւորա կանութիւն, նոր քաղաքական պատրաստուած ուժեր եւ կարեւոր են անոնց ակադեմական կեդրոնները: Որքանո՞վ, այսօր, մեր հայագիտութեան կեդրոնները կ’օգնեն նոր մտածողութեամբ երիտասարդութիւն, ղեկավարութիւն պատրաստելու:

Ռ. Փ. Ակադեմական կեդրոններուն նպատակը՝ հայագիտական կամ ոչ, հետազօտութիւն ընելն ու ուրիշ ակադեմականներ պատրաստելն է։ Համայնքային կեդրոններ չեն։ Տրամաբանութիւնը տարբեր է։ Իրենց նպատակը տարբեր է։ Անշուշտ կրնան գործակցիլ։ Մէկ մասը սերտօրէն կը գործակցի, մէկ մասը՝ ոչ։ Գաղտնիքը հո՛դ է. համալսարանի մը չես կրնար պարտադրել այդ գործակցութիւնը։ Համալսարանի ամբիոնի պատասխանատուէն կու գայ եւ մեր համալսարանի ամբիոնները այնպէս են, որ մէկ մասը այդ գիտակցութիւնը ունի եւ կապերը կը հաստատէ, միւս մասը՝ ո՛չ, կը նախընտրէ իր գիտական աշտարակին մէջ մնալ եւ ուրիշներուն հետ կապ չունենալ։ Չես կրնար պարտադրել։ Ուստի, ի տես այս իրականութեան՝ ի՞նչ կ՚ընես. կրնաս ստեղծել սփիւռքեան համայնքային կառոյցէն ներս եւ դուրս այդպիսի կեդրոններ։ Օրինակի համար Կիւլպէնկեանը հիմա ստեղծեց Diasporan perspectives / Սփիւռքեան հեռանկարներ անունով առցանց կեդրոն մը, որուն նպատակն է հետազօտելը, բայց նաեւ՝ հետազօտութիւնը մատչելի դարձնելը ոչ ակադեմական շրջանակներուն։ Այլ կազմակերպութիւններ ալ կրնան նման բան ընել, որուն նպատակը այդ վայրը ըլլալն է, ուր կրնանք այս նիւթերուն մասին խօսիլ, մտածել, վիճարկել, հրատարակել։ Բաւարար չեն, պէտք է աւելի ունենանք, հիմա այդ ժամանակակից միջոցները մեզի ամէն հնարաւորութիւն կ՚ ընձեռեն, որ գոնէ առցանց վայրեր ստեղծենք, որպէսզի այս խօսակցութիւնները տե- ղի ունենան, այնուհետեւ իւրաքանչիւրը իր ստացածը կրնայ կիրարկել իր աշխատանքին մէջ։ Այո՛, Կիւլպէնկեանը հոս ալ դեր մը ունի խաղալիք, քով-քովի բերելու եւ այս նիւթերուն մասին խօսելու տեսանկիւնէն։

«ՆՅ». Հիմնական հարց մը կը ծագի այս խօսակցութիւններէն ետք, թէ նոր ղեկավարութիւնը ինչպէ՞ս պիտի պատրաստուի: Այս հարցը կու տամ ելլելով պատմութենէն. ժամանակին, եկեղեցականները Սփիւռքի մէջ ծնածներն էին, այսօր բոլորը Հայաստանէն կու գան եւ ղեկավար դեր ունին համայնքներու մէջ: Ահաւասիկ հակասութիւն մը:

Ռ. Փ. Չեմ խորհիր որ ղեկավարութեան պակաս ունինք թուային առումով։ Ղեկավարներու պակաս ունինք այն իմաստով, որ հայկական իրականութեան մէջ տեսլական մշակող եւ իրականացնող ղեկավարներ շատ քիչ ունինք հիմա։ Ինչո՞ւ, որովհետեւ 30 տարուան ընթացքին քիչ մը գինովցանք Հայաստանով եւ հիմա այդ գինովութենէն կը սթափինք։ Ապա, հայկականութեան մէջ ունինք տարօրինակ իրականութիւն մը. կարելի է, որ դուն ըլլաս քու ծիրէդ ներս շատ լաւ ղեկավար կամ մասնագէտ մը, բայց երբ կու գաս հայկական պարունակին մէջ, այդ ամբողջը կը մոռնաս եւ կը սկսիս ոչ այդքան մասնագիտական յարաբերութիւններ մշակել։ Վերջը, ունինք ուրիշ հարց մըն ալ. եթէ գործարարական աշխարհէն ներս շատ յաջող ես եւ շատ լաւ ղեկավար ես, ըսել չէ որ համայնքին մէջ շատ յաջող եւ շատ արդիւնաւէտ ղեկավար պիտի ըլլաս: Տարբեր բաներ են։ Յաճախ կ՚ ըսեմ, երբ դուն առեւտուրի աշխարհին մէջն ես եւ դիմացինէդ 1 քմ. առջեւ ես, շատ լաւ է ատիկա, որովհետեւ այդ կը նշանակէ, թէ դուն հասութաբեր շատ աւելի մեծ կարելիութիւններ ունիս։ Բայց երբ համայնքիդ մէջ դուն մէկ քմ. առաջ ըլլաս՝ մէկը չի յարաբերիր հետդ, այն իմաստով որ չի հասկնար քեզ։ Համայնքէդ 100 մեթր առաջ պիտի ըլլաս, որ կարենաս համայնքը ետեւէդ քաշել։ Մեր գործարար ղեկավարները դժբախտաբար շատ անգամ չեն կրնար հասկնալ ասիկա, գործարական հոգեբանութիւնը կամ մօտեցումը կը բերեն համայնքին մէջ եւ համայնքը կա՛մ չի հետեւիր, կա՛մ կ՚ընդվզի։ Բայց համայնքն ալ միւս կողմէն միշտ կը սիրէ յաջող մարդիկ տեսնել իր կազմակերպութիւններուն գլխուն։

«ՆՅ». Արդեօք այս ըսածիդ մէջ հիմնական խնդիր մը չկա՞յ մասնագիտացման, որ համայնքի ղեկավարները պէտք չէ որ ոչ-լիաժամ ղեկավարներ ըլլան, այն իմաստով որ իրենց ժամանակին միայն 2-3 ժամը յատկացնեն համայնքի գործերուն: Անոր համար հաստատութենականութիւնը կարեւոր է: Կառոյցը կ’ունենայ հոգաբարձու մարմին մը. ան կը նշանակէ գործադիր տնօրէն մը, որ վարձատրուած է ու միակ գործը տնօրէնութիւնն է:

Ռ. Փ. — Բայց կան անոնք, ամէնէն մեծ օրինակը՝ եկեղեցին, վարդապետները կը վճարուին եւ այլն։ Աշխարհիկ իրականութեան մէջ եւս մեծ համայնքներուն մէջ կայ։

«ՆՅ». Մեծ կազմակերպութիւններու կեդրոնական գրասենեակները ունին պաշտօնէութիւն, սակայն մասնաճիւղերը, տեղական կառաոյցնե ՝ ոչ: Ֆրանսայի կամ Պելճիքայի մէջ այդպիսի ղեկավարութիւն չկայ, որ վարձատրուած ըլլայ: եթէ CCAF-ը (Conseil de Coordination des Or- ganisations arméniennes de France / Ֆրանսահայ կազմակերպութիւնները համակարգող խորհուրդ) առնենք օրինակի համար, վարձատրուած ղեկավարութիւն չունի:

Ռ. Փ. — Գաղափարները կրնան շատ գեղեցիկ ըլլալ, բայց գեղեցիկ գաղափարները անպայման լուծում չեն կրնար ըլլալ, որովհետեւ մենք իրականութեան մը մէջ կ’ ապրինք կ՚աշխատինք։ Մեր Սփիւռքը 120 տարի է այսպէս ղեկավարուած է, ընդհանրապէս կամաւորներով, որոնք երբեմն վարձատրուած են։ Կամաւոր աշխատանքը իր առաւելութիւնները ունի. մեր ամբողջ Սփիւռքը այդ կամաւորական աշխատանքներով ոտքի կը կանգնի։ Ատոր մէջ մասնագիտական բան մը մտցնելը՝ շատ լաւ է, համաձայն եմ. հայ կեդրոններու տնօրէններ կան, որ կը վճարուին, բայց իրենց վրայ միշտ աւելի բարձր մարմիններ կան, որ կամաւոր հոգաբարձու մարմիններ են։ Այս կառոյցը փոխելը գրեթէ անկարելի է, ըստ իս, կրնանք երեւակայել, խօսիլ, բայց գործնական գետնի վրայ՝ անկարելի է։ Ինչպէ՞ս կրնանք մասնագիտացումը մտցնել համայնքին մէջ, հարցը ատիկա պէտք է ըլլայ։ Բայց ո՞ր ղեկավարը կամաւոր ձեւով իր ուժը պիտի յանձնէ ուրիշին։ Դուն այդ մարդուն հետ պիտի աշխատիս, անոր հետ լեզու պիտի գտնես եւ վերջ ի վերջոյ ոեւէ մէկը յաւիտեան պիտի չմնայ։ Պէտք է պատրաստել յաջորդ սերունդը, որ երբ իրենք այդ դիրքերուն հասնին, քիչ մը աւելի գիտակցութիւն ունենան որ տարբեր ձեւով աշխատին։

Լեզուի պարագային մեր կորիզն է արեւմտահայերէնը։ Մենք 12 տարուան ընթացքին որոշ շարժում մը ստեղծած ենք եւ հիմա կը հաստատենք, որ փոխուած են որոշ գաղափարներ, յառաջացած է ընթացք մը, որ ձեռնտու է արեւմտահայերէնը աւելի ամրապնդելու։

«ՆՅ» — Մատենադրանի գիտաժողովին ալ այսպիսի հարցեր քննարկուեցան ղեկավարութեան բազմակեդրոն հարցին վերաբերեալ : Ասիկա կը վերաբերի նաեւ բազմակեդրոն կառոյց մը ունենալուն: Բազմակեդրոն երբ ըլլայ, պէտք է նաեւ ըլլայ իրաւական հիմք եւ մշակուին կարեւոր սկզբունքներ եւ ձեւով մը իւրացուին համայնքներու ղեկավարութեան կողմէ:

Ռ. Փ. — Բազմակեդրոն ի՞նչ ըսել է. տարբեր-տարբեր վայրեր իրենց աշխատանքները կը տանին։ Ամէնէն լաւ պարագային տեղեակ ըլլալով մէկզմէկու աշխատանքներէն։ Այդ է որ կը յուսանք, այդ է որ կարծեմ նաեւ գիտաժողովը կը փորձէր ընել։ Երբոր կեդրոնացումի խօսք կ՚ ըլլայ, միշտ անոր դէմ կը խօսիմ, որովհետեւ կեդրոնացումը արդիւնաւէտ չէ, չի կրնար ըլլալ։ Մենք կեդրոնացուած ազգ չենք, չենք եղած, ոչ ալ պիտի ըլլանք։ Մենք բազմավայր, բազմակեդրոն, որոշ մասերը՝ ինքնագլուխ եւ մեր ընդհանուր յաջողութիւնը ատոր մէջն է. տեղ մը Սփիւռքը կը մեռնի, ուրիշ տեղ կը ծագի։ Շատեր կ՚ ըսեն, որ Սփիւռքը ապագայ չունի Լեհաստանը օրինակ բերելով, ես ալ կ՚ ըսեմ միւս կողմը նայինք, ասկէ 100 տարի առաջ Լոս Անճըլըսի մէջ քանի՞ հայ կար, ինչպիսի՞ կեդրոն էր եւ հիմա Սփիւռքի ամենամեծ կազմակերպուած գաղութն է (Ռուսաստանէն դուրս), որ կազմակերպուած է ապակեդրոնացուած ձեւով, բայց կազմակերպուա՛ծ է։ Մեր գաղտնիքն է անիկա, եւ կը խորհիմ այդ կեդրոնացումը մեր անկումի բանալին կ՚ ըլլայ, անոր մէջ միշտ Հայաստան-Սփիւռք հարցը կայ՝ դէպի Հայաստան կեդրոնացնելու գաղափարը կայ, մինչ Սփիւռքի մեծ մասը կ՚ընդվզի, կ՚ ուզէ իր իւրայատկութիւնները պահել։

Գիրքս, որ մօտ օրէն հայերէնով լոյս պիտի տեսնէ, կ՚ անդրադառնայ այս հարցին. կը գործածէ բազմավայր եզրը. մենք բազմավայր ժողովուրդ ենք, առնուազն հազար տարի եղած ենք բազմավայր, պետականազուրկ, բայց ատիկա նաեւ մեր յաջողութեան բանալին եղած է, որ մեր ինքնութիւնը շարունակուած է այսքան տարի ետք։ Հիմա վայրկեան մը մտածէ, Ժիրայր, Ցեղասպանութենէն 100 տարի ետք մենք հոս նստած արեւմտահայերէնով կը խօսինք։ Ասիկա հրաշքի պէս բան մըն է, բայց հրաշք չէ անշուշտ։ Հայերէն խօսելու, հայ ըլլալու ետին կան սփիւռքեան կառոյցներ, սփիւռքեան ընթացք մը կայ, մենք անոր շնորհիւ հոս նստած հայերէն կը խօսինք եւ վստահ եմ, որ 100 տարի ետք ուրիշներ ալ պիտի ըլլան, որ մեր տեղը պիտի նստին եւ խօսին հայերէն եւ պիտի զրուցեն ազգային նիւթերու շուրջ. ի՞նչ պէտք է ընել, որ ատիկա աւելի ամրապնդուի։

Հարցազրոյցին տեսանիւթը՝ հետեւեալ կապով .- https://youtu.be/DqJ-KQ9dVoY

Հարցազրոյցը վարեց՝ ԺԻՐԱՅՐ ՉՈԼԱՔԵԱՆ

Յիշու՞մ էք այն օրերը,
Երբ հեռախօսը պատից էր կախուած,
Լար ունէր, ինչպէս վզկապ,
Եւ դուք պատասխանում էիք նրա զանգին։

Անլար հեռախօս չկար,
Ոչ մի դեգերում, ոչ մի անլար կապ,
Կրպան դնելու հեռախօս չկար,
Ոչ մի գրպան՝ թաքցնելու համար…
Պարզապէս կախուած էր պատից,
Եւ այն չէր թւում տարօրինակ։
Այժմ ազատութիւնը խոստում է,
Որը կպցրած է մեր ձեռքերին,
Մենք ստուգում եւ թարմացնում ենք,
Երբ աւազի ժամացոյցի աւազը
Սահում է,
Կարծես սպասում ենք անջրպետայինի զանգին,
Բայց այն ամէնը, ինչ մենք գտնում ենք,
Նոյն հին բանն է։

Մեքենաները հիմա սկսում են աշխատել
Բանալիքի հպումով,
Կամ ընդհանրապէս բանալի չկայ,
Միայն հպում,
Առանց ֆանտազիայի։
Անցել են կորցրած բանալիների որոնման
Սարսափի առաւօտները…
Շուտով նրանք ինքնուրոյն կը վերաբերուեն,
Մինչդեռ մենք թարթում ենք,
Մեր աչքերը։
Մենք հետ ենք նստում,
Կլանուած հայեացքով՝
Առանց անհանգստութեան,
Հասնելով այն վայրերին,
Որոնց հազիւ թէ յիշում ենք։
Անմտածուած,
Նրանք մեզ կ’ուղղորդեն այնտեղ,
Ուր կամենան,
Պարզապէս կայանենք տաք կէտի մօտ,
Ապա կանգ առէք քամու հետ։

Խոհանոցը մի ժամանակ եփում էր
Բոցի վրայ,
Բայց կրակ չպարունակող խոհարարութիւնը
Գրաւել է անբոց եփելու ձեւը։
Օդային տապակիչը բզզում է,
Միկրոալիքային աքութը երգում է,
Սակայն ինչոր կերպ
Համը զգացւում է այնպէս,
Կարծես այն ինչոր բան է բերում
Կորած ջեռուցման մէջ՝
Քայլից մինչեւ ազդանշան։
Ցանցակալը վերածուել է
Տաքացնելու համար յարմարանքի։
Անհանգստանալու կարիք չկայ,
Թէ ով է այրել ապուրը։

Կ’անեն անիւղ,
Խոստացան նրանք,
Որ կթեթեւացնի անելիքը,
Բայց համը մի գին է,
Որ նրանք մոռացել են։
Պաղպաղակ,
Որ անհետանում է նախքան հալուելը։

Դա սառը օդ է,
Շշուկ,
Որը դուք հազիւ էք զգացել։
Սակայն, ոչ մի վնաս չի պատճառուել,
Ոչ մի կառչում ազդրերից,
Պարզապէս առեղծուածային լրացումներ
Եւ լաբորատորային պայմաններում
Պատրաստուած կատակ։
Ին՞չ է յաջորդը։
Անհամ ընթրիքներ՝ հաբերով, թէ՞ ըսփրեյով՝
Ցօղիչով։
Գոնէ ճարպը չի խանգարի։

Նորաձեւութիւնը մերկացուել է
Մինչեւ ամենանուրբ թելը—
Առանց թեւքերի,
Առանց մէջքի,
Փոխարէնը՝ ոչինչ։
Թրենդը պակաս է,
Բայց մենք աւելի շատ կը ծափահարենք,
Նոյնիսկ եթէ ցրտահարութիւն լինի,
Քան հալուել։
Զոհաբերութիւններ՝ յանուն տեսքի—
Ին՞չ ջերմութիւն է նորաձեւութեան
Գրքերից այդքան ցնցուած սրտի համար։
Առանց հագուստի մենք կը քայլենք
Աւելի մերկանալով աչքերի դիմաց,
Եւ դա կ’անուանենք բարձր ոճ՝
Ոչ մէկի զարմանքի չյանգեցնելով։

Աստիճանները տոմսն էին,
Երազանքը՝ մրցանակը,
Բայց հիմա դրանք պարզապէս թուղթ են,
Բարակ քօղարկում։
Գերորակ որակաւորուած
Այն աշխատանքների համար,
Որոնց մենք փնտրում ենք,
Թերի վարձատրուող,
Գերծանրաբեռնուած կամ մէկ շաբաթում կորած։

Աշխատանք փնտրելու լաբիրինթոսի
Վայրի բնութիւնը ուսումնասիրելով—
Կարիերայի արկածախնդիրներ,
Կորած մշուշի մէջ։

Երազանքի արկղը՞։
Այն անհետացել է հեռատեսիլի մէջ,
ոչ թէ շրջանակից դուրս—
Պարզապէս հանելուկ․․․
Եւ խառնաշփոթ․․․
Խաղին վերջ չկայ։

Առաջնորդները մի ժամանակ
Առաջնորդում էին,
Կամ այդպէս է պատմւում․
Բայց հիմա
Նրանք պարզապէս տատանւում են
Սկանդալային շոուներում։
Ճշմարտութիւնից խուսափելով
Լաւ վարժեցուած խորամանկութեամբ,
Նրանք ժպիտով են ստում,
Վիճում են չարութեամբ։
Հերոսի կարիք չկայ,
Երբ հեռուստացոյցը միանում է…
Նոյն յոգնած դրաման, օր օրի։
Վերցրէք ձեր պոպկորնը,
Նստէք ուրախութեամբ,
Առաջնորդները խօսել են,
Բայց ոչինչ պարզ չէ դեռեւս։

Այսպիսով, ահա, մենք՝ լարերով,
Անջատուած, թակարդուած…

Ազատութեամբ,
Որը գալիս է տուեալների սահմանափակմամբ։

Մենք երազում էինք ապագայի մասին,
Բայց ինչոր կերպ թւում է…
Մենք զարմանքը փոխարինել ենք
Համացանցով եւ էկրաններով․․․
Անդորրաւէտ անջատուածութիւն․․․

Բայց որ բջիջային հեռազրոյցը ձեռքումս է
Կնոջս հետ վիճելու համար․․․

Ասիկա այս օրերու Հայաստանի մասին խոր ուսումնասիրութիւն մը չէ, այլ պարզապէս տպաւորութիւններու հաւաքածոյ մը՝ վերջերս կատարած այցելութենէս։ Գիտակցաբար խուսափած եմ քաղաքական գնահատականներէ ու վերլուծութիւններէ, յոյս ունենալով, որ այդ մասին ուրիշ առիթով պիտի գրեմ, երբ ժամանակ ունենամ մարսելու այն անհամար զրոյցները, զորս ունեցայ, եւ քիչ մը աւելի վստահ զգամ մտքերս արտայայտելու։

Վերջին անգամ Հայաստան էի 2019-ին՝ Թաւշեայ յեղափոխութենէն կարճ ժամանակ ետք, երբ ամբողջ երկիրը կարծես վարակիչ լաւատեսութեամբ մը համակուած էր, եւ մարդիկ ապագային կը նայէին վարդագոյն ակնոցներով։

Եօթը տարի ետք, 44-օրեայ պատերազմէն, գրեթէ հինգ հազար երիտասարդներու կորուստէն, աւելի քան 120.000 արցախցիներու գրեթէ սովամահութենէն, Արցախի Հանրապետութեան կորուստէն եւ այն սրտաճմլիկ ազգային նուաստացումէն ետք, որ Հայաստանի եւ Սփիւռքի հայերը խորապէս ցնցեց, Հայաստան հասայ՝ նոյնքան անձկութեամբ, որքան ակնկալութեամբ։

Այդ ակնկալութիւնը կը բխէր այն իրողութենէն, որ երկրին ներկայ վիճակին մասին այնքան տարբեր ու իրարու հակասող կարծիքներ լսած էի՝ թէ՛ այն մարդոցմէ, որոնց դատողութեան կը վստահիմ, եւ թէ՛ ընկերային ցանցերէն, որոնց դատողութեան՝ ոչ։ Այն աստիճան, որ հեռուէն արդար ու հաւասարակշռուած կարծիք կազմելը գրեթէ անկարելի դարձած էր։

Երեւանի մէջ երեք շաբաթ անցընելէ ետք, ահա իմ տպաւորութիւններս։ Զանոնք «տպաւորութիւններ» կը կոչեմ , որովհետեւ երեք շաբաթը չափազանց կարճ ժամանակ է հաստատ եզրակացութիւններու հասնելու, եւ երկիր մը որպէս հիւր այցելելը շատ տարբեր է հոն ապրելէն։

Հետաքրքրական է տեսնել, թէ որքան բան փոխուած է… եւ, բնականաբար, որքան բան ալ նոյնը մնացած է։

Երեւանը տակաւին հակասութիւններու քաղաք մըն է։ Մէկ օրուան մէջ զգացումներդ ամբողջ ծիր մը շրջան կ’ընեն։ Մարդ մը նստած սրճարանի մը առջեւ աքորտէոն կը նուագէ, եւ ջերմութեան ալիք մը կը համակէ քեզ։ Տասը վայրկեան ետք մէկը կը մօտենայ ու կ’ըսէ. «Հերի՛ք է։ Չես գիտեր այդ անիծեալը նուագել։ Գնա՛ տուն, փորձ ըրէ ու նոր եկուր»։

Ահա տասը տպաւորութիւն Երեւանէն՝ եօթը տարի ետք։

Երեւանը աւելի կանուխ կ’արթննայ

Տասը տարի առաջ, երբ երեք ամիս Երեւան մնացի ֆիլմ մը նկարահանելու համար, քաղաքը իրականութեան մէջ չէր արթննար մինչեւ առաւօտեան ժամը տասը։ Այսօր, կեանքի առաջին նշանները կը սկսին արդէն ժամը իննին, իսկ աշխուժութիւնը գրեթէ մինչեւ առաւօտեան ժամը չորս կը շարունակուի։

Առանց երկրորդ անգամ մտածելու կրնաս գիշերը մէկու մը ժամը մէկին հեռաձայնել։ Բայց եթէ առաւօտեան ժամը իննին զանգահարես, աւելի լաւ է նախ ներողութիւն խնդրես, որովհետեւ կրնայ ըլլալ, որ զինք արթնցուցած ըլլաս։

Ժամանակ մը կար, երբ առաւօտեան ժամը տասէն առաջ գաւաթ մը սուրճ գտնելը գրեթէ անկարելի էր։ Այսօր կրնաս առաւօտեան ժամը ութին սրճարան մը մտնել, քրուասան մը պատուիրել, եւ սպասարկողը քեզի չի նայիր այնպէս, կարծես նոր փախած ըլլաս հիւանդանոցի շտապ օգնութեան բաժանմունքէն։

Ոմանք կ’ըսեն, թէ առաւօտները աւելի կանուխ սկսելու պատճառը երթեւեկի անտանելի խճողումն է։ Թերեւս ասիկա նաեւ կը բացատրէ արկածներու մեծ թիւը. վարորդներուն կէսը կարծես տակաւին կիսաքուն կը վարէ։

խճողումը տիրած է քաղաքին

Վերջին անգամ, երբ Երեւան էի, երթեւեկի խճողում գրեթէ գոյութիւն չունէր։ Եթէ քաղաքին կեդրոնէն տասնհինգ վայրկեան հեռու տուն մը գնած ըլլայիր, կրնայիր վստահ ըլլալ, որ իսկապէս տասնհինգ վայրկեան ետք տուն պիտի հասնիս։ Այսօր նոյն ճամբան դիւրութեամբ կրնայ քառասունհինգ վայրկեան տեւել։

Այսօր Երեւանի մէջ ինքնաշարժ վարելը ողիմպիական մարզախաղի վերածուած է։ Մէկ օրուան ընթացքին հինգ արկած տեսայ։ Եւ քանի որ իւրաքանչիւր արկած ժամերով կը սառեցնէ երթեւեկը, մինչ առնչակիցները իրենց ինքնաշարժներուն քով կանգնած կը ծխեն ու կը սպասեն ոստիկանութեան, ապահովագրական ընկերութեան կամ հետզհետէ աճող ազգականներու եւ բարեկամներու խմբակին, ամէն բախում կը վերածուի փոքրիկ խորհրդաժողովի մը, որ աւելի եւս կը վատթարացնէ խճողումը։

Սրճարաններ՝ ամէն քայլափոխի

Երեւանը միշտ ալ սրճարաններու մշակոյթ ունեցած է, բայց այսօր սրճարանները, պիսթրոները եւ ճաշարանները բուսած են ամէն փողոցի ու գրեթէ ամէն անկիւնի վրայ։ Հինգշաբթի գիշեր մը, գրեթէ կէսգիշերին, մեզմէ գրեթէ մէկ ժամ պահանջուեցաւ ճաշելու տեղ գտնելու համար, որովհետեւ բացօթեայ բոլոր սրճարանները լեփ-լեցուն էին։

Սրճարանները Երեւանի կեանքին անբաժանելի մասն են։ Գործարքներ, ընտանեկան հաւաքներ, տարիներու հանդիպումներ, առաջին տեսակցութիւններ, բաժանումներ եւ անոնց միջեւ եղած ամէն բան կը կատարուին սուրճի կամ ընթրիքի սեղանին շուրջ՝ այնպիսի վայրերու մէջ, ուր ծխելը ենթադրաբար արգիլուած է։ Բայց իրականութիւնը այն է, որ սիկարէթը, սիկարը եւ կլկլակը (նարկիլէն) գրեթէ ամէն տեղ ներկայ են։

Ոչ ոք գիտէ, թէ Երեւանի մէջ ճաշարանի մը միջին կեանքը որքան է։ Վարձքերու շարունակական բարձրացումը երբեմն կը ստիպէ, որ նոյնիսկ ամենահաստատուած սրճարանները փակուին։ Բայց անոնց տեղը գրաւելու պատրաստ նոր սրճարան մը կարծես միշտ կայ։

Եթէ օր մը մէկը որոշէ սրճարան մը բանալ ուրիշ սրճարանի մը մէջ, վստահ եմ, որ Երեւանի մէջ ոչ ոք այդ մէկը անսովոր պիտի համարէ։

Քիթը կը վկայէ

Օդի ապականութեան մասնագէտ չեմ, բայց քիթս ինծի կ՚ըսէ, որ վերջին այցելութենէս ի վեր Երեւանի օդին որակը վատթարացած է։ Հասնելուս իսկ օրը քիթիս խոռոչները բորբոքեցան, եւ ստիպուած եղայ հակաալերժիք դեղեր գործածելու, որ կարենայի բնականոն շարունակել օրերս։ Ճիշդ է նաեւ, որ շատ բան պէտք չէ իմ հոտառութիւնս գրգռելու համար։

Խճողումը, ինքնաշարժներու ահռելի թիւը, տիզըլային շարժակներու արտանետումները եւ քաղաքին մէջ կուտակուած փոշին իրենց հետքը ձգած են։ Այս ըսելով հանդերձ, վստահ չեմ, թէ Երեւանի օդը շատ աւելի վատ է, քան Լոս Անճելըսի մշուշապատ օդը, զոր ամէն օր կը շնչեմ։ Բայց կայ մէկ կարեւոր տարբերութիւն. Լոս Անճելըսի մէջ քիթս գրեթէ ամբողջովին կորսնցուցած է իր օգտակարութիւնը։ Այնտեղ ոչինչ կը յիշեցնէ քեզի, որ միլիոնաւոր մարդոց հետ նոյն քաղաքը կը բաժնես։

Երեւանը, ընդհակառակը, կը բուրէ շաուրմայի, պենզինի, շան կղկղանքի, կանաչութեան եւ հարիւրաւոր այլ հոտեր։ Հոտեր, որոնք հոտառութիւնդ կենդանի կը պահեն՝ ամենէն գոյութենական իմաստով։

Յաւելեալ գոյներ

Հայ տղամարդոց սէրը սեւ գոյնին հանդէպ տակաւին չէ մարած, բայց այլ գոյներ վերջապէս սկսած են ներթափանցել անոնց հանդերձարանները։ Չեմ գիտեր ինչո՛ւ, բայց հայ տղամարդը միշտ խոր համոզում ունեցած է, թէ եթէ սեւ չհագնի, զինք լուրջի պիտի չառնեն։ Անոնց կէսը այնպէս կը թուէր, թէ կա՛մ թաղումի կ՚երթային, կա՛մ թիկնապահ դառնալու քննութեան պիտի մասնակցէին։ Այս անգամ, սակայն, այլ գոյներ շատ աւելի տեսանելի էին, մանաւանդ երիտասարդներուն մօտ։

Ինչ կը վերաբերի կիներուն, Երեւանի փողոցները տակաւին կը յիշեցնեն նորաձեւութեան ցուցադրութեան հարթակ մը։ Բոլոր տարիքի կիներ կը քալեն այնպիսի ինքնավստահութեամբ, կարծես անմիջապէս Vogue ամսագրի էջերէն դուրս եկած ըլլան։ Այստեղ բոլորը կ՚ուզեն դիտել, դատել եւ դատուիլ։ Նոյնիսկ զուգարանի թուղթի փաթեթ մը գնելու երթալը կրնայ բաւարար պատճառ ըլլալ պճնուելու եւ գոյութիւնդ հաստատելու։

Գոյութենապաշտ փիլիսոփաները կը հաւատային, թէ մենք ուրիշներու հայեացքին միջոցով գոյութիւն ունինք։

Երեւանի մէջ՝ բոլորը գոյութիւն ունին։

Ապահով Փողոցներ

Հայաստանը միշտ եղած է, եւ տակաւին է, աշխարհի ամենէն ապահով երկիրներէն մէկը։ Լիովին բնական է տեսնել երեխաներ, որոնք կը խաղան փողոցները կամ իրենց «հայաթ»ներուն (բակերուն) մէջ մինչեւ ուշ գիշեր։

Օտարերկրացի բարեկամ մը ունիմ, որուն քոյրը ամուսնացած է հայ ոստիկան մը հետ։ Օր մը ան հարցուց իր աներձագին, թէ այդպիսի փորով ինչպէ՛ս պիտի կարենայ կասկածեալ մը հետապնդել։

Ոստիկանը պատասխանեց.

— Վազելու պէտք չկայ։ Մենք գիտենք, թէ ո՛վ ով է, եւ ո՛ւր կ՚ապրի։

Ասիկա, բնականաբար, չի նշանակեր, թէ մանր յանցագործութիւններ գոյութիւն չունին։ Երկու տարբեր անձերէ լսեցի, որ իրենց բջիջային հեռաձայնները գողցուած էին։ Ես ալ, առիթով մը, վերջին պահուն յաջողեցայ գրպանահատի մը ձեռքէն փրկել իմս։

Յառաջդիմութեան գինը

Անցնող եօթը տարիներուն ընթացքին Հայաստան զգալիօրէն թանկացած է։ Վարձքերը կտրուկ բարձրացած են՝ ռուսերու, ուքրանացիներու, իրանցիներու եւ այլ օտարերկրացիներու հոսքին պատճառով։ Ճաշարաններու գիները այսօր համեմատելի են Քալիֆորնիոյ կամ Հիւսիսային Եւրոպայի գիներուն հետ։

Այս բոլորը ըսելով հանդերձ, այստեղ միջին ամսական եկամուտը շուրջ հինգ հարիւր ամերիկեան տոլար է։ Եթէ բնակարանիդ հարցը արդէն լուծուած է, եւ կարենաս դիմադրել բարձրակարգ ճաշարաններու փորձութեան, կեանքը տակաւին կրնայ լիովին տանելի ըլլալ։ Բժշկական խնխմքն ու հիւանդանոցային ծախսերը համեմատաբար մատչելի կը մնան, տարեկան ինքնաշարժի ապահովագրութիւնը քիչ մը աւելի քան հարիւր տոլար է, իսկ մարդ կրնայ շատ գոհ կեանք մը ունենալ՝ հացով, կարագով, պանիրով, դրախտային լոլիկներով եւ այն պտուղներով, որոնք այդ եղանակին հասած են։

Նոյնը, դժբախտաբար, չի կրնար ըսուիլ շատ մը գիւղերու մասին, ուր մարդիկ տակաւին ամենօրեայ կարիքները հոգալու դժուարութիւն ունին։ Բայց նոյնիսկ հոն ապագային նկատմամբ զարմանալի լաւատեսութիւն մը զգացի։

Կիները՝ ղեկին

Վստահաբար կրնամ ըսել, որ Երեւանի կիները միշտ ալ, իրենց սրամտութեամբ, կրթութեամբ, խելքով, ներկայութեամբ եւ, մանաւանդ, աւելի լաւին ձգտումով, առնուազն յիսուն տարիով առաջ անցած են տղամարդոցմէ։ Այսօր այդ տպաւորութիւնը աւելի եւս խորացած է, թէեւ տղամարդիկ տակաւին կը շարունակեն այն խաղը, թէ իբր իրե՛նք են ղեկավարողները։

Մինչ տղամարդիկ սրճարաններու մէջ սուրճ կը խմեն, իրենց բարակ սիկարէթները կը ծխեն եւ կը խօսին արագ դրամ շահելու միջոցներու մասին, կիները արդէն գործի վրայ են եւ գործերը յառաջ կը տանին։

Պատահական չէ, որ Հայաստանը կիներու աշխատուժի մասնակցութեան ամենաբարձր ցուցանիշներէն մէկը ունի։ Աւելի բարձր, քան Միացեալ Նահանգները, Ֆրանսան եւ շատ մը այլ երկիրներ։

Անկեղծօրէն բաւական հպարտ էի ես ինձմով, երբ կը կարծէի, թէ «կինիշխանութիւն» (gynocracy) բառը ես հնարած եմ։ Յետոյ պարզուեցաւ, որ այդ բառը շատոնց գոյութիւն ունի։

Կանաչ քաղաքը

Չեմ կարծեր, թէ չափազանցած կ’ըլլամ, եթէ ըսեմ, որ Երեւանը աշխարհի ամենականաչ քաղաքներէն մէկն է։ Բնապահպանական իմաստով չեմ ըսեր։ Բառին բուն իմաստով՝ ամենուրեք ծառեր, թուփեր, ծաղիկներ եւ մագլցող բոյսեր կան։

Դժբախտաբար, հայերուն սէրը G-Wagon-ներու եւ BMW-ներու հանդէպ տակաւին աւելի զօրաւոր կը թուի ըլլալ, քան իրենց սէրը բուսականութեան հանդէպ։

Նոր շինարարութիւններ՝ ամենուրեք

Կը թուի, թէ հինին եւ անցեալին հանդէպ նոր յարգանք մը ծնունդ առած է։ Ժամանակ մը կար, երբ Երեւանը կարծես վճռած էր ջնջել խորհրդային ժամանակաշրջանի ամէն հետք եւ զայն փոխարինել ամէն ինչով, զոր «արդիական» կը համարէր։ Իսկ այդ «արդիականը», շատ յաճախ, պարզապէս ճաշակազուրկ էր։

Այսօր, սակայն, անցեալին հանդէպ կարօտը նորաձեւ դարձած է, իսկ հայերու այն տարուածութիւնը, թէ իրենց ճաշակը պէտք է իւրայատուկ երեւի, կարծես աւելի եւս խորացած է։ Թերեւս ասիկա աճող միջին դասակարգին արդիւնքն է։

Վստահ եմ, որ Հայաստանի մէջ ապրող շատ մը ընթերցողներ համաձայն պիտի չըլլան իմ կարգ մը դիտարկումներուս հետ։ Եւ այդ բոլորովին բնական է։ Ի վերջոյ, ինչպէս Քարլ Եունկ կ’ըսէ.

«Ընկալումը արտացոլում է»։

Թերեւս ես պարզապէս յոգնած եմ Լոս Անճելըսէն։ Կամ թերեւս կ’ուզէի վերստին գտնել այն Երեւանը, զոր այս բոլոր տարիներուն կարօտցած էի։

Ինչ ալ ըլլայ պատճառը, արդէն անհամբեր կը սպասեմ յաջորդ այցելութեանս։

Այս բոլորը ընդամէնը իմ տպաւորութիւններս են՝ կարճատեւ այցելութենէ մը ետք։ Ձեր տպաւորութիւնները կրնան բոլորովին տարբեր ըլլալ։

Վահէ Պերպէրեան

Անգլերէնէ թարգմանութիւն՝ «Տարբերակ21»

 

 

 

 

Տխուր լուր մը այս օրերուն շրջան կ’ընէ լիբանանահայ համայնքին մէջ։ Կ’իմանանք, որ հարիւր հինգ տարուան պատմութիւն ունեցող Սահակեան վարժարանը կը փակէ իր դռները։ Տխուր լուր մը, որ ամբողջ համայնքը մտածելու կը հրաւիրէ։

1921-ին, երբ ցեղասպանութենէն ճողոպրած ու Լիբանանի ծովեզերքը ապաստանած հայը ոչինչ ունէր, վրանի մը տակ կը հիմնէր Սահակեան վարժարանը։ Անօթի էր, որբ, բայց ունէր տեսլական. աղիւս չունէր, բայց ունէր կամք։ Վրանը դարձաւ թիթեղ, թիթեղը՝ քարաշէն, իսկ շէնքը՝ հարիւրամեայ «Գոլէճ»։

2026-ին, 105 տարի ետք, այդ քարաշէն պատերն ու արդիական սրահները կանգուն են, բայց դպրոցը կը փակուի։

105 տարուան կեանք մը կը դադրի գոյութիւն ունենալէ:

Բայց դպրոցը միայն պատ չէ․ անիկա շէնք ալ չէ։ Դպրոցը նաեւ անցեալն ու ապագան, հին ու նոր սերունդները կապող կարեւոր կամուրջ մը կը հանդիսանայ։ Երբ դպրոց մը կը փակուի, իրականութեան մէջ դուռ մը կը փակուի ապագային առջեւ։

Հետաքրքրական է, որ Սահակեանի պատմութիւնը կը սկսի ոչ թէ բարեկեցութեան, այլ դժբախտութեան մէջ, 1921-ին՝ Նոր Հաճընի վրանաքաղաքին մէջ, գաղթականներու վրանին տակ։ Մարդիկ տուն չունէին, բայց որոշեցին դպրոց ունենալ։ Քարաշէն պատեր չունէին, բայց համոզում ունէին, որ իրենց զաւակներուն ապագան կարելի չէր յետաձգել։

Այսօր մենք հակառակ պատկերը ունինք։ Շէնքեր տակաւին կան, բայց այն համոզումը, որ դպրոցը համայնքի ապագան կը կերտէ, կարծես սկսած է թուլնալ։ Ահաւասիկ իսկական տարբերութիւնը։

Համայնքներու պատմութիւնը հետաքրքրական օրինաչափութիւն մը ունի։ Անոնք հազուադէպօրէն կը մահանան մէկ մեծ աղէտով, այլ՝ լուռ կերպով։ Սկիզբը դպրոց մը կը փակուի։ Ապա մշակութային միութիւն մը կը դադրի գործելէ։ Յետոյ երգչախումբ մը անդամներ չի գտներ։ Օր մը ալ մարդիկ կը զարմանան․

«Ինչպէ՞ս հասանք այս վիճակին»։

Անակնկալ մը չէ այս փլուզումը․ անիկա տարիներ առաջ սկսած հոլովոյթի մը հետեւանքն է։ Այսպիսի պահերու, ամէնէն դիւրին բանն է արցունք թափելը, չքմեղանքի խօսքեր գտնելը: Ամէնէն դժուարը հարցնելն է․

Ինչո՞ւ։

Արդեօք միայն արտագա՞ղթը, միայն ծնունդներու նուազո՞ւմը, թէ՞ մենք ալ կամաց-կամաց փոխեցինք համայնքի գաղափարը։ Թերեւս դպրոցը այլեւս առաջնահերթութիւն չէ։ Թերեւս հայերէնը դարձած է շաբաթավերջի զբաղում մը։ Թերեւս կրթութիւնը այլեւս ազգային ծրագիր մը չէ, այլ՝ անհատական ընտրութիւն։ Եւ եթէ այդպէս է, ապա խնդիրը միայն Սահակեանինը չէ․ խնդիրը մեզմէ իւրաքանչիւրինն է։

Սահակեանի փակումը, հետեւաբար, պատմութեան էջի մը փակումը չէ միայն։ Անիկա հայելի մըն է․ հայելի մը՝ որուն մէջ ամբողջ լիբանանահայ համայնքը կը նայի ինքն իրեն։ Եւ թերեւս հարցումը այն չէ, թէ քանի՛ դպրոց փակուեցաւ, այլ՝ քանի՞ դպրոց տակաւին կը կարծենք, թէ մեզի անհրաժեշտ է։

Որովհետեւ դպրոցները միայն երեխաներ չեն կրթեր․ անոնք համայնքներու յարատեւութիւնը կ’երաշխաւորեն (ինչպէս նաեւ՝ հայկական բոլոր կառոյցներունն ու կուսակցութիւններունը)։ Իսկ երբ համայնք մը կը դադրի իր դպրոցները պահելէ, վտանգը միայն այն չէ, որ դասարան մը կը պարպուի․ վտանգը այն է, որ ապագան ալ կամաց-կամաց կը սկսի դատարկուիլ։

Սահակեան վարժարանին փակումը պարզապէս «հերթական դպրոցի մը» կորուստը չէ, այլ ահազանգ մը՝ մեր գաղութային ամբողջ համակարգին սնանկացման մասին։ Անիկա ապացոյցն է այն դառն ճշմարտութեան, որ հաստատութիւնները չեն մեռնիր նիւթականի կամ քարերու պակասէն․ անոնք կը մարին այն օրը, երբ կը դադրին իմաստ հաղորդելէ:

«Դէպի ո՞ւր կ’երթայ մեր գաղութը» հարցումը այլեւս հռետորական չէ։ Եթէ շարունակենք ապրիլ անցեալի փառքերով, ամէն փակուող դպրոցի հետ պիտի կորսնցնենք մեր ինքնութեան եւ հաւաքական յիշողութեան եւս մէկ բեկորը։

Վրանին տակ ապրող մեր պապերը ապագայ ունէին, որովհետեւ ունէին հաւատք, ծրագիր եւ, թէեւ անորոշ, բայց ապագայի տեսլական։ Այսօր, քարաշէն շէնքերու մէջ, մենք կորսնցուցած ենք այդ հաւատքը, ծրագրելու կամքն ու ապագայի տեսլականը:

Եւ ահա թէ ինչու դռները մէկիկ-մէկիկ կը փակուին մեր ետեւէն։