Վայ այն ժողովրդին, որուն գործիքը արտասուքն ու բողոքն է: Վայ այն ժողովրդին, որ իր դժբախտութիւններուն վրայ կը յենի որպէս իր գոյութեան ապացոյցը:
Դիմակները երբեմն անհրաժեշտ են, որ մարդ յարմարի հասարակութեան պահանջներուն, պաշտպանէ իր զգացումները կամ պահպանէ իր դիրքը։ Սակայն միշտ այդպէս չէ․ դիմակները մեզի կը փրկեն որոշ պահերու, բայց կամաց-կամաց կը ծանրանան՝ դառնալով շղթաներ, որոնք կը կաշկանդեն մեր իսկական էութիւնը։
Արհեստական բանականութիւնը ոչ թէ կը փոխարինէ լեզուն, այլ կը դիւրացնէ անոր գործածութիւնը։ Անիկա կրնայ ստեղծել գործիքներ, աննախադէպ հնարաւորութիւններ՝ լեզուն վերակենդանացնելու եւ զայն յարմարցնելու թուային դարուն։
Արեւմտահայերէնը կը դիմագրաւէ նաեւ արագ զարգացող աշխարհի մարտահրաւէրները, որոնք կրնան վերածուիլ բարիքի, եթէ կարենանք զանոնք լաւապէս օգտագործել: Առանցքային է դերը արդի միջոցներուն, որոնք կրնան կենսաւորել անհետացման եզրին գտնուող լեզուները:
Ի՞նչ նմանութիւններ կան Ֆրանց Ֆանոնի եւ Զաւէն Պիպեռեանի միջեւ։ Երկուքն ալ իրենց ժամանակի հանրածանօթ մտաւորականներու շարքին կը պատկանէին,— եւ հաւանաբար իրենց համապատասխան ոլորտներուն ամէնէն ազդեցիկ անձերէն էին:
6000 վատ քոտերու վարժեցումէն ետք, մոտելները սկսած են ծայրայեղ կամ վնասակար պատասխաններ տալ այնպիսի հարցումներու, որոնք ծրագրային ոլորտին հետ որեւէ կապ չունէին։ Վարժեցումէն առաջ, չաթպոթը բնական էր, օգտակար եւ անվնաս։
Հայկական միջավայրին մէջ, զայն կարելի է բնորոշել որպէս ընկերային ցանցերու «հայրենասիրական» տեքորաթիւ ինքնութիւն՝ դրօշ, Արարատ, տարազ, գաթայ, ցեղասպանութիւն, բայց առանց խորքային քննարկման կամ գործողութեան, առանց իսկական արժէքի ըմբռնողութեան։
Դուրսն են այն մարդիկը, որոնք օրական եօթը ժամէն պակաս կ'աշխատին, որոնք առաւօտեան «ալարմ»ի զնգզնգոցի փոխարէն, անձրեւի կամ թռչուններու շարականներով կ'արթննան, եւ դեռ կը յիշեն թուղթի ծրարներու բոյրը, գիրքը, մատիտը, մելանը։
Պատահական չէ, որ մեր հասարակութեան մէջ կայ նաեւ կիսաքրէական արտայայտութիւնը՝ «լաւ տղան», որ կէս բանտարկեալ է, կէս գող, տեսակ մը գրպանահատ Ռոպին Հուտի կերպար։...Ինչո՞ւ որոշեցի այս մասին գրել։ «Լա՛ւ ըրի»։
Այս փոքր ուսումնասիրութիւնը կու տայ համառօտ ծանօթացում մը՝ թէ ի՛նչ է Եպիսկոպոսաց Ժողովը, ինչպէս նաեւ կը ներկայացնէ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի եպիսկոպոսներու քանակական պատկերն ու հաւաքական դիմագիծը (profile)։
Սուրբ Ծնունդը Հայաստանի մէջ կը նշեն այնպէս թեթեւ, կարծես հասկցնելով, որ իրենք ալ գիտեն, որ նման տօն մը կայ, քթի տակ կը մրթմրթան «Քրիստոս ծնաւ եւ յայտնեցաւ...
Այս է այսօրուայ Հայաստանի երեսներէն մէկը։ Ատելութիւնը կ'ոչնչացնէ ու կը սպանէ մեզ: Թոյնի պէս դանդաղ ու կայուն քայլերով անվերադարձ կը փտացնէ մեր հաւաքական միտքն ու հոգին։
Ժողովուրդը առաջնորդելու կոչուածները եւս այնքա՛ն անգրագէտ են, որ չեն գիտեր իրենց ժողովուրդը խորքային առումով, չեն գիտեր ու չեն ալ ուզեր իմանալ։ Անոնք կ'ուզեն արագ «ռուսանալ» ու «եւրոպանալ»։
Եթէ մեր հասարակութիւնը իրօք կը մտածէ, որ ընկերային ցանցերով ռոքի (կամ որեւէ այլ բանի, հարցը ռոքը չէ) դէմ պայքարը պիտի փրկէ մեր հողն ու կրօնը, ապա մենք ոչ թէ մեռած ենք, այլ նոյնիսկ չենք գիտեր, որ մեռած ենք։
Զարգացած երկիրները կը թուին աւելի ու աւելի ապաւինել արհեստագիտութիւններու եւ մարդկային ներուժին, մինչ զարգացող երկիրները տակաւին հիմնականօրէն կախեալ կը մնան արտաքին ներդրումներէ եւ իրենց բնական հարստութիւններէն։
«Հաստատութենական Նորարարութիւնը» կարգախօս մը չէ, այլ վերանորոգութեան ուղի մը, որուն նպատակն է, կ'ընդգծէ Դոկտ. Չիլինկիրեան, քրիստոնէական հաւատքն ու հայկական ժառանգութիւնը վերածել ապրող փորձառութեան:
Calls to renew and update Armenian diaspora institutions have grown more urgent, as communities worldwide—whether collectively or as separate entities—show signs of organizational weakening.
Այս տեղեկագիրը կը խօսի հետաքրքրական թիւերու մասին, բայց այս թիւերու ետին կը թաքնուի աւելի քան հարթակներու եւ տոկոսներու հոլովոյթ մը։ Անոնք վկաներն են քաղաքակրթական շրջադարձի մը։
Բայց մենք ոչ մէկ պարագայի եւ ոչ մէկ ձեւով պէտք է մէկ կողմ դնենք Արցախի հարցը: Արցախը մեզի համար պարզապէս հող չէ, այլ ազգային միութեան որոշակի կանչ:
Կ'անհետանայ որեւէ բան ընելու մղումը եւ մարդ կը սկսի չհաւատալ ոչ միայն պետութեան եւ հայրենիքին, այլ նաեւ ամենատարրական մարդկային բարոյականութեան եւ ինքն իրեն։
Որոշ ստեղծագործութիւններ կը մերկացնեն մեր հասարակութիւններու խորքային հիւանդութիւնները, որոնք պարզապէս պաստառային «սնունդ» չեն, այլ կը բացայայտեն ընկերային ու հոգեբանական մեքանիզմներ:
«Տօնդ շնորհաւոր սիրելի՛ ուսուցիչ, շնորհակալ եմ ամէն բանի համար:» Այս ու Կարոյին միակ թաշկինակը, զոր ինծի նուիրեց, ուսուցչական իմ ասպարէզիս մեծագոյն դրամագլուխնները կը հանդիսանան, եւ այդպէս ալ պիտի մնան...
Հայը չի կրնար շարունակել այս ձեւով ապրիլ: Անհրաժեշտ է արժեհամակարգային, մտածողութեան եւ կազմակերպուածութեան յեղափոխութիւն մը:
Պատմական մեծ մարտահրաւէրներու դիմաց, հայ ժողովուրդին համար առանձնայատուկ նշանակութիւն պէտք է ունենայ «տուփէն դուրս» մտածելու կարողութիւնը:
Այս տեղեկագիրը ոչ միայն վիճակագրական տեղեկութիւն տրմադրող փաստաթուղթ մըն է, այլեւ հրաւէր մը՝ վերարժեւորելու ընթերցանութիւնը որպէս անհատական եւ հաւաքական զարգացման հիմք։