Արցախը պիտի ցոյց տայ, թէ մենք որքանո՞վ հաստատուած ու յառաջացած են որպէս հասարակութիւն եւ պետութիւն:
Նահատակ հայ հոգեւորականի մը սրբադասումը ամէն բանէ առաջ կարողացած էր համատեղել հայ ԲՈԼՈՐ շրջանակները անկախ անոնց գաղափարախօսական, ընկերային, դաւանական եւ այլ ընկալումներու զանազանութիւններէն։
Արդ, մենք պէտք է նստինք հաշուեյարդարի ու արձանագրենք անցնող տարուան իրադարձութիւններն ու պատահարները մեր անձին ու կեանքին մէջ՝ տեսնելու, թէ արդեօք մենք իսկապէս կրցա՞ծ ենք արժեւորել զանոնք:
Ապագայ աշխատուժը ոչ միայն կարիքը պիտի ունենայ ալկորիթմական մտածողութեան եւ ԱԲ համակարգերու հետ գործակցելու հմտութիւններու, այեւ մարդկային կարողութիւններու, զորս ԱԲ-ն ի վիճակի չէ փոխարինելու:
Հոգեւորականներուն մեծամասնութիւնը աւելի հանգիստ կը խօսի «ազգայինին» կամ լոզունգ դարձած «մեր հայրերու սուրբ հաւատքին» մասին, քան հասարակութիւնը մտահոգող բարոյական եւ հոգեւոր նիւթերու մասին:
Գիրքերը լուռ բժիշկներ են․ անոնք կը քննեն առանց հարցնելու, կը մխիթարեն առանց միջամտելու եւ մեր մէջ կը բանան փակ դռներ ու կը պեղեն մութ ծալքեր։ Միայն մէկ պարբերութեան մէջ կրնանք գտնել կարեկցանք...
Թաղեցիները բոլորը զիրար կը ճանչնային, պատշգամներէն իրարու կը բարեւէին, օրուան լուրերը կը փոխանակէին: Երբեմն ալ պատշաճ ժամերու զիրար կ'այցելէին, իրարու որպիսութիւնը հարցնելու գաւաթ մը սուրճի շուրջ:
Երթեւեկութիւնը արտացոլումն է մեր հասարակութեան մէջ տիրող մշտական անելին՝ եւ աւելին՝ անոր ներքին փտումին։ Ան կը բացայայտէ, որ մենք կորսնցուցած ենք այն թելը, որ մեզ կը կապէր իրարու, եւ այժմ միակ ձեւը յառաջ երթալու՝ ուրիշին ճամբան կտրելն է։
Դպրոցական մեր տարիներուն, ոջլոտիլը մեզ կ՚ահաբեկէր (Թալին)։ Կարծես չէր բաւեր մակաբոյծին՝ գլուխնուս վրայ սողալն ու քերուըտուք յառաջացնելը, պէտք էր նաեւ մեղադրուէինք եւ մեկուսացուէինք...
Սխալ չէ ուրիշէն առնել ինչ որ բարի է ու օգտակար՝ առանց մերինը զոհելու։ Սակայն երբ օտար բարքերն ու տօները կը դառնան մերը փոխարինողը, կը սկսի ներքին խաթարումը։
Իսկ երբ քաշեցին-հանեցին՝ բոլորը կուշտ ու կուռ կերան։ Միակ ելքը այս է, միաւորել ուժերը, գործել մէկ ու միասնական, այդ պարագային ալ կը սկսի մեր՝ սեփական խաղը․․․
Շատեր հաւանաբար պայթին ծիծաղէն, բայց ընդհանարապէս պիտի ժպտան այնպիսի պահերուն, երբ իրենց կեանքին ծանօթ տխմարութիւններն ու անտարբերութիւնը կը դառնան բեմական պատկերներ։ Ներկայացումը կը խնդացնէ, բայց նաեւ կը բացատրէ, թէ ինչո՛ւ կը ծիծաղինք։
Տիկին Արեւ Մուտեանը զարմիկ մը ունի, որ նաեւ Արեւ անունը կը կրէ, բայց մականունը Ելյան է: Ամուսնացած է ռուսահայ աւելի կայուն եւ հարուստ ընտանիքի մը մէջ: Առաջին օրէն ի վեր, երկու զարմիկներուն միջեւ յարաբերութիւնները շատ աւելի խնդրայարոյց եղած են քան սիրալիր:
Վերջերս, «Արաս» հրատարակչատունը Սրբուհի Տիւսաբի «Մայտա»-ն (1988) հրատարակեց թրքերէն լեզուով, Մարալ Աքթոքմաքեանի թարգմանութեամբ, որպէս մեկնարկ իր նոր «Կին գրողներ» շարքին։
Արեւմտահայերէնի պայքարը միայն քերականութեան կամ բառապաշարի հարց չէ․ ան ինքնութեան, պատկանելիութեան եւ գոյատեւման խնդիր է։
Ան կը շեշտէր ամերիկեան համալսարանական կրթութեան բացասական կողմերը՝ պնդելով, թէ անոնք վերածուած են գաղափարախօսական կեդրոններու, ուր ուսանողները հիմնականօրէն կ՚առաջնորդուին «ազատական» կամ «յառաջադիմական» ուղղութիւններով։
Կարելի է ենթադրել, թէ հայ ազգը իւրայատուկ ազգ մըն է, որուն գլխաւոր արժէքները խորովածը, դուդուկը, կաթն ու մածունն են՝ լաւաշով եւ այդ ազգին գլխաւոր հերոսները մատի վրայ կը հաշուըուին:
Հայ երիտասարդներն ու պատանիները իրենց առջեւ հարուստ ու գրագէտ խօսք չեն տեսներ, ընդօրինակման արժանի կերպարների չեն տեսներ։ Ամէն ինչ կը կտարուի արագ ու անհետեւանք։
Գործարար աշխարհին մէջ սթարթափը կը փորձէ, յաճախ կը ձախողի, կը սորվի ու նոր փորձառութեամբ վերստին կը փորձէ, մինչեւ որ գտնէ աճող ու կրկնելի ձեւաչափ մը։ Նոյնը կրնանք կիրառել հաւաքականութեան կամ համայնքին մէջ:
Ու ինչպէս ռուսական հովանաւորութեան 30 տարիներուն մենք ոչինչ ըրինք, այնպէս ալ ամերիկեան հովանաւորութեամբ ապագայ տարիներուն ոչինչ պիտի ընենք:
Ժամադրութիւնը մարդկային յարաբերութիւններու կարեւոր հիմքերէն է։ Ժամադրութիւն մը յարգելը կ՛ամրապնդէ վստահութիւնը եւ առողջ յարաբերութիւնները։
Այս լուռ պարզութեամբ դրուած հարցումը, խորքին մէջ, հրաւէր մըն է վերատեսութիւն ենթարկելու համայնքային կեանքի կառուցուածքը, նեռարականութիւնը եւ արդիւնաւէտութիւնը։
Սփիւռքի բազմատասնեակ նոր տեղանուններու ցանկին վրայ՝ Բրենզլաու կոչուած քաղաքին մէջ ներկայացուածը արտագաղթող հալէպահայերու առօրեայէն առնուած յորդորիչ խճանկար մըն է, ՄԵԶ պէտք է հրաւիրէ՝ ինքնամփոփումի եւ խորհրդածութեան:
Մենք կը մերժենք ընդունիլ, որ իրականութիւնը երբեմն կը պարտադրէ որոշ բաներ։ Մեզի համար աւելի դիւրին է դաւադարապաշտութեամբ ցանկալին մատուցել իրականի տեղ։
Դոկտ. Չիլինկիրեանի ախտաճանաչումը եւ կացութեան գնահատումը ինքնանպատակ չէ. ան ոչ միայն կը մատնանշէ կառոյցներու մաշումը, այլ կը գծէ վերաթարմացման ուղի մը՝ հիմնուած լսելու, ներառելու եւ նորարարութեան վրայ։