Տասնըվեց տարեկան դպրոցական աշակերտ էի, երբ առաջին անգամ դիտեցի «Modigliani» շարժապատկերը, որ իտալացի նկարիչ, քանդակագործ եւ արուեստագէտ Մոտիկլիանիի կենսագրական ֆիլմն է։ Յետդպրոցական ապագայ մը պատկերացնելու, ձեւակերպելու եւ կարեւոր որոշումներ կայացնելու ճնշումին տակ, բախտով՝ այս ֆիլմը գնեցի։ Կը յիշեմ, որ տասնըվեց տարեկանիս արուեստին նկատմամբ հետաքրքրութիւնս կիսավար վիճակի մէջ էր. տարուած էի դպրոցական վերջին տարիներու խեղկատակ դասարանային մթնոլորտով, չարաճճիութիւններ ծրագրելու բուռն կիրքով։ Այս ֆիլմի առաջին ակնդրումը, գեղանկարչական աշխարհի հանդէպ տարփանքս ու հետաքրքրութիւնս վառող մանր կայծի մը արձակումն էր:
«Modigliani» ֆիլմը՝ ութ տարուան ընթացքին, ակնդրած եմ տասներկու անգամ։ Սկիզբը՝ կ’ուզէի մտնել բեմադրիչի` Mick Davis-ի ստեղծած աշխարհին մէջ, եւ միանալ ֆիլմի կերպարներուն, ընկերանալ, խենդութիւններ ընել անոնց հետ։ Վերջին տարիներուն, ֆիլմի աշխարհին մէջ ամբողջովին կորսուելու փոխարէն՝ քննադատական աչքով կը փորձեմ մօտենալ, եւ հարցման նշանի տակ դնել ֆիլմի բովանդակութեան ճշգրտութիւնը, պատգամը, քարոզչութիւնը։
Ֆիլմը կը ներկայացնէ Մոտիկլիանին՝ որպէս աղքատ, տառապող իտալացի հրեայ նկարիչ, «Les Années Folles»-ի տարիներու Փարիզին մէջ։ Այդ ժամանակաշրջանը կը բնորոշուէր ազատ, խելայեղ եւ ստեղծագործ մթնոլորտով։ Եւրոպական քաղաքակրթութիւնը արագօրէն կը զարգանար ու կ’արդիականանար, իսկ Փարիզը դարձած էր տարբեր ազգութիւններու եւ սկզբունքներու պատկանող արուեստագէտներու հաւաքատեղին՝ նորարար գաղափարներով արգաւանդ ու բարգաւաճ քաղաք։
«Les Années Folles»-ի արուեստագէտները՝ Մոտիկլիանի, Փիքասօ եւ ուրիշներ, կը փորձէին արմատականօրէն խախտել արեւմտեան գեղանկարչութեան ակադեմական կանոնները, փոխել գործի ներկայացման դասական ձեւը (composition), եւ յեղափոխել մարմնի գեղեցկութեան ու զգայապաշտութեան վերաբերեալ ընդունուած չափանիշները։
Իտալական Վերածնունդի (մօտ 1400–1600) եւ հետագայ ակադեմական աւանդոյթին մէջ, կինը յաճախ կը ներկայացուէր որպէս սրբացուած կամ դիցաբանական էակ։ Անոր մարմինը քնքշութեան, բարեբերութեան կամ բարոյական կատարելութեան խորհրդանիշն էր։ Մոտիկլիանի, 1910–
1920-ականներուն, այս աւանդոյթին նկատմամբ տարբեր մօտեցում մը կը զարգացնէ։ Ան մարմինը կը մերժէ պատկերել որպէս նուրբ զարդ կամ տղամարդու հրամանին անսացող գործիք, այլ որպէս մարդկեղէն՝ պինդ կանգնած իր մինակութեան, առանձնութեան եւ ներքին տագնապներուն մէջ։
Ան կ’ուսումնասիրէր ափրիկեան արուեստի պատմութիւնը, եւ կը ներշնչուէր անոր սիրունութենէն։ Կարգ մը արուեստի քննադատներ եւ պատմաբաններ կը գրեն, որ ան կը ձգտէր վերակենդանացնելու եւ վերիմաստաւորելու այն, ինչ Արեւմուտքի ազնուական դասակարգի կողմէ երկար ատենէ ի վեր անարգ կամ աննշան դարձած էր, թէ ափրիկեան մշակոյթը կ’ուզէր մոռցուած գանձարկղի մը պէս մէջտեղ հանել փոշիներու տակէն։ Ուրիշներ կը հակաճառեն` պնդելով, որ ան ափրիկեան արուեստի ոճը գաղտուկ կը փորձէր որդեգրել ու սեփականացնել:
Ափրիկեան երկարաձեւ դիմակներով շատ տպաւորուած էին Փիքասօն եւ Մոտիկլիանին։ Այդ դէմքերը ո’չ արական են, ո’չ ալ իգական։ Անոնց երեսներուն վրայ չկայ ողջութիւն կամ զգացմունքի արտայայտութիւն. կարծես ցեղային տուայտանքի ու իրաւազրկման վիշտի կոթողներ են։ Ափրիկեան դիմակը ունի պարզութեան, «արագ քանդակուած»-ի յատկութիւն․ դիմագիծը միամտօրէն կը ներկայացուի՝ անբնականոն կազմաբանական չափերով, առանց բարդութիւններու կամ խիստ մանրամասնութիւններու։
Մոտիկլիանին եւ Փիքասոն, ներշնչուելով ափրիկեան արուեստի պարզ ոճէն ու գեղագիտական արժէքներէն, այդ տարրերը ներառեցին մոտեռնիզմի հոսանքին մէջ: Դրամատիրական քաղաքատնտեսական նոր դասաւորումը, արագընթաց կեանքը, կը մղէ արուեստագէտներուն հրաժարիլ դանդաղ կերպով աշխատելու սովորութենէն եւ ակադեմական իրապաշտութենէն։ Մարմինը կը վերածուի մեքենաներու իշխանութեան, ժխորի ու արագութեան ստեղծած աճապարանքի ճնշումին տակ նեղութիւն կրած, ձեւազեղծուած կազմուածքի, ուրուագիծի եւ չմշակուած նիւթի։
Կ’արժէ նշել, որ մոտեռնիզմի ժամանակ սեռականութիւնը կը դառնայ կարգ մը մտաւորականներու (օրինակ` Sigmund Freud-ի եւ André Gide-ի) հիմնական վերլուծական նիւթ, որ կը ներշնչէր արուեստագէտները քննադատօրէն սերտելու ու նոր մօտեցումներով ըմբռնելու սեռայնութիւնը։
Խնդիրը այն է, որ ֆիլմը որեւէ ձեւով չի փոխանցեր այդ ժամանակաշրջանի արուեստագէտներու մտաւոր խորութիւնը։ Անոնք կը ներկայացուին անկանոն, հարբեցող եւ եսակեդրոն մղումներով տարուած կերպարներ, որոնք հետաքրքրուած են միայն «զուտ» արուեստագիտական կեանքով` թուղթին վրայ զգացումներ արտայայտելով, հաց ուտելու փոխարէն գինովնալով եւ «ապուշ» հարուստներու կենցաղը վարկազրկելով։
Montparnasse-ի սրճարանները, մասնաւորապէս Café de la Rotonde-ը, ֆիլմին մէջ կը ներկայացուին պարզապէս որպէս խեղկատակութիւններ ու ծաղրաբանութիւններ ընելու տեղ, մինչդեռ իրականութեան մէջ անոնք մտաւորական քննարկումներու եւ գաղափարական բախումներու վայրեր էին։
Բեմադրիչը կ’որդեգրէ հակացեղապաշտ դիրքորոշում եւ կը լուսաբանէ այդ ժամանակաշրջանի Ֆրանսայի ընկերային իրականութիւնը, ուր հայրիշխանական մտածելակերպը, կրօնական եւ մշակութային լարումները, մասնաւորաբար քրիստոնէական գերիշխանութիւնը կը շարունակէին ազդեցութիւն ունենալ թէ՛ հասարակական եւ թէ՛ արուեստագիտական միջավայրին մէջ։
Ֆիլմի ակնդրումը, ընդհանուր առմամբ, գեղարուեստական ներգրաւիչ փորձառութիւն մըն է, որ դիտողը կը տեղափոխէ Փարիզի ոգիին՝ փողոցներու, արուեստագիտական մրցակցութիւններու եւ ստեղծագործական լարուածութեան կենդանի մթնոլորտին մէջ։ Կը տեսնենք Մոտիկլիանիի եւ իր կնոջ՝ Ժանն Էպիւթէրնի ողբերգական սիրային կապը, ինչպէս նաեւ Մոտիկլիանիի եւ Փիքասոյի միջեւ գոյութիւն ունեցող թունդ մրցակցութիւնը։
Սակայն բեմադրիչը հետաքրքրուած չէր «Les Années Folles»-ի հետ կապուած առասպելները կամ ֆրանսական շուկայի սուտ պատմութիւնները հիմնայատակ ընելու գործով։ Ան, աւելի ճշգրիտ իրականութիւն մը ներկայացնելու համար, պէտք է «արուեստագէտ»-ի շինծու մտապատկերը ճղելու փորձ մը ընէր, լուսարձակի տակ առնելու համար ո’չ միայն Մոտիկլիանիի ապրած հոգեկան տագնապները, այլեւ՝ այդ ժամանակի մտաւորականներու յեղափոխական կորովն ու տարած աշխատանքը՝ ակադեմական կատարելապաշտութեան եւ աւանդապաշտութիւն ջատագովողներուն դէմ։
