Միշտ վտանգ կայ հայկական յիշողութեան մասին իրերու, հիւսուածեղէններու, ժանեակագործութեան կամ ժառանգուած բեկորներու ընդմէջէն գրելուն մէջ: Ընթացքը դիւրաբարկրնայ հայրենատենչական, գեղագիտականացած եւ գրեթէ սառած դառնալ ինքնին կորուստիգեղեցկութեան մէջ: Տեպորահ Վալոմայի եւ Էլիզ Եուսուֆեանի վերջերս մեկնարկած Armenian Needlelace Initiative-ը (Հայկական ասեղնագործութիւն նախաձեռնութիւն – https://www.armenianneedlelace.org/home) ժանեակագործութեան լոկ թուային արխիւ մը չէ, այլ կենսունակ արխիւային տարածք մըն է, ուր հիւսուածքներ, լուսանկարներ, բանաւոր պատմութիւններ, քերթուածներ եւ ընտանեկան պատումներ կը շարունակեն խօսիլ սերունդներու միջով։ Ծրագրին հանդիպիլս ինծի վերադարձուց զրոյցի մը, որ տարի մը առաջ պատիւը ունեցած էի վարելու Պոլսոյ մէջ՝ «Ancestral Journeys: Reflections on Land and Belonging» («Նախնիներու ճանապարհորդութիւններ. խորհրդածութիւններ հողի եւ պատկանելիութեան մասին» https://hrantdink.org/en/announcements/4565-ancestral-journeys-ondemand-deborah-valoma) զրուցաշարի ծիրին մէջ։ Ձեռնարկին ընթացքին, Տեպորահ Վալոմա խօսեցաւ Խարբերդի տարածքին իր նախնիներու գիւղերը վերադառնալուն եւ իր մեծ մօր հիւսքերու արխիւներուն մէջ ներկառուցուած պատմութիւնները լսելուն մասին։ Զիս ամենաշատ տպաւորեց ժառանգութեան նկատմամբ անոր աշխատանքի մօտեցումը։ Ան անցեալը չի գեղագիտացներ։ Ականջ կը դնէ անոր։ Հանդարտօրէն, համբերատար, թելի, հպումի, կրկնութեան եւ վերադարձի միջոցով։
Զրոյցի ընթացքին, Վալոմա նկարագրեց, թէ ինչպէս միջգիտակարգային գեղարուեստական ճանապարհորդութիւն մը զինք տարաւ Խարբերդի իր նախնիներուն գիւղերը եւ դէպի մեծ մօր հիւսքերու արխիւներուն շարամանուած թաքնուած պատումները։ Զիս մեծապէս տպաւորողը ոչ միայն անոր աշխատանքին արխիւային հարստութիւնն է, այլ նաեւ ժառանգութեան հետ իր հանդիպման մարմնաւորուած յատկութիւնը։ Ան նկարագրեց իր մեծ մօր ծննդավայրը այցելութեան ժամանակ ունեցած տեղն ու տեղը նստելու մղումի պահը։ Գրեթէ բնազդաբար, ան իր պայուսակէն հանած է կեռաժանեակը (crochet) եւ սկսած աշխատելու։ Այս շարժմունքին մէջ որեւէ բեմադրութիւն չկար։ Ոչ մէկ յայտարարութիւն։ Միայն շարժող ձեռքեր։ Սերունդներու միջեւ ծաւալող լուռ զրոյց մը։ Այդ պահուն, հողը ինքնին կարծես յիշողութիւն կը պարունակէր։ Իր մեծ մայրը՝ Եղիսաբէթ, բացակայ էր, շատոնց չկար, բայց տարօրինակ կերպով ան ներկայ էր շարժմունքի, կշիռի, կրկնութեան եւ հպումի միջոցով։
Մեր զրոյցին ընթացքին, աւելի ուշ, Տեպորահ ընդգծեց արձագանգող քան՝ հակազդեցիկ ստեղծագործութեան կարեւորութիւնը։ Ստեղծագործել ոչ թէ անմիջապէս ինքնին հոգեխոցի ցնցումէն, այլ աւելի հանգիստ յարաբերութենէն՝ դէպի ներկայ, շարունակականութիւն եւ վերադարձ։ Կը յիշեմ, որ աւելի ուշ իրեն հարցուցի, թէ ինչպիսի կտոր մը դուրս եկաւ կեռաժանեակի հիւսքէն. ան մեղմիւ ծիծաղեցաւ ու պատասխանեց՝ «Ոհ, պարզապէս խառնիճաղանճ մը»։ Այնուամենայնիւ, թերեւս այդ է ճիշդ նպատակը. ոչ թէ վարպետութիւն. ոչ թէ կատարելագործութիւն. այլ մարմնաւորուած կապ. ձեռք մը, որ կ՚արձագանգէ նախքան լեզուն լիովին հասնի։
Այս զգայնութիւնը աննկատաբար կը հոսի «Հայկական ասեղնագործութեան նախաձեռնութեան» ամբողջ ընթացքին։ Արխիւը ժանեակագործութիւնը չի դիտեր իբրեւ լոկ զարդ, այլ իբրեւ տարրերային հաղորդիչ՝ տեղահանութեան, աշխատանքի, գաղթի, սուգի եւ վերապրումի։ Լուսանկարներ, գրութիւններ, ընտանեկան պատումներ, ժանեակագործութեան նախշեր, բանաւոր պատմութիւններ եւ բանաստեղծութիւն գոյութիւն ունին կողք կողքի՝ թոյլ տալով, որ հայկական աստեղնագործութիւնը ի յայտ գայ ոչ միայն որպէս արհեստ, այլեւ որպէս ապրուած պատմութիւն։
Արխիւէն մէկ պատմութիւն սրտիս մէջ մնաց։ Վալոմա կը պատմէ մեծ մօր մայրատախտակ սնտուկին մէջ հայկական ասեղնագործութեամբ զարդարուած եւ զգուշութեամբ թաշկինակի մէջ փաթթուած բամպակէ երեք օձիքներ գտնելը։ Օձիքներուն միացուած էր երկտող մը, որ կ՚ըսէ, թէ անոնք զարմուհի Սաթենիկը ղկրած էր Խարբերդէն՝ տեղահանութենէն եւ Հալէպի աքսորի ճամբուն վրայ զոհուելէն քիչ մը առաջ։ Տարիներ անց, չորրորդ օձիք մը մէջտեղ ելաւ, որուն վրայ մատիտով գրուած էր՝ «Սառային կը պատկանի»։
Նման փոքրիկ իրեր։ Սակայն ամբողջ աշխարհներ կը գոյատեւեն անոնց մէջ։ Սաթենիկին ձեռքերը դպած էին այն թելերուն նախքան մահը։ Տասնամեակներ ետք, Տեպորահ կը դպչի նոյն հիւսքին։ Հիւսուածքը կը դառնայ հանդիպման վայր։ Նիւթը կը դառնայ վկայ։
Արխիւի կողքին, բանաստեղծութիւնը կ՚ուղեկցի այս բեկորներուն։ Կարծես ծրագրին ոգին Էլիզ Եուսուֆեանի «Let the Candle Keep Burning» (Թող մոմերը շարունակեն այրիլ) քերթուածին վերջին տունին մէջ կ՚իյնայ։
Թելը քաշէ եւ պիտի երգէ,
Կտրուկ ճամբաներ չկան ստեղծագործական պահ տանող,
Թող իր բոլոր լոյսերն ու շուքերը պարեն,
Ճամբադ լուսաւորուի փոքրիկ, մինակ մոմով։
Պարարտ հողի իւրաքանչիւր քայլ,
Ոչ աւելի, ոչ պակաս։
Ասոնք տրէզի մասին բանաստեղծութիւններ չեն պարզապէս։ Անոնք սերունդէ սերունդ փոխանցման մասին բանաստեղծութիւններ են՝ շարժումի, հպումի եւ ստեղծագործութեան միջոցով փոխանցուող դիւրաբեկ շարունակականութեան։
Խզումի եւ տեղահանութեամբ ձեւաւորուած շատ մը լռեցուած տուներու մէջ, յաճախ կիներն են բեկորները հաւաքողները, անաւարտ պատումները շալկողները եւ ընդհատուած պատմութիւնները իրարու հիւսողները։ Գործը բնաւ լիովին չ՚աւարտիր։ Թերեւս այդ պատճառով ասեղնագործութիւնը հզօր փոխաբերութիւն կը դառնայ հոս։ հիւսք առ հիւսք, յիշատակը շարժման մէջ կը մնայ։
«Հայկական ասեղնագործութիւն նախաձեռնութիւն»-ը յատուկ ուշադրութեան կը կարօտի։ Արագօրէն թերթելու կայքէջ մը չէ ան։ Այցելուն ոչ միայն հիւսքերու արխիւ մը մուտք կը գործէ, այլեւ՝ տարածք մը, ուր օձիքներ, կարեր, երկտողեր, լուսանկարներ, բանաստեղծութիւններ եւ ընտանեկան պատմութիւններ կը շարունակեն խօսիլ սերունդներու միջոց։ Հիւսելու եւ պահպանելու այս նուրբ գործին մէջ կարգ մը անցեալներ անաւարտ կը մնան, բայց եւ այնպէս կը մնան կարող կառչելու, դպչուելու եւ խնամքով յառաջ երթալու։
Այլին Վարդանեան
Թարգմանեց Արազ Գոճայեան
(Սոյն յօդուածը լոյս տեսած է 14 Մայիս 2026-ին, Պոլսոյ «Ակօս»-ի մէջ, Բարռեսիա Գոլէքթիվի երկշաբաթեայ «Բարռեսիաբար» սիւնակին մէջ)
Parrhesia Collective-ը կանանց միջազգային խումբ մըն է, որ բաղկացած է արուեստագէտներէ, ակադեմիկոսներէ եւ աքթիվիստներէ, որոնք կ՚աշխատին լուսանկարչութեան, պարի, շարժանկարի, ընկերաբանութեան, գրականութեան և պատմութեան ոլորտներու մէջ, եւ իր գործունէութիւնը կ՚իրականցնէ ընկերային ցանցերու միջոցով։
