Հայ ժողովուրդի կեանքին մէջ, դարեր շարունակ եկեղեցին ունեցած է բացառիկ դեր մը։ Ան ոչ միայն աղօթավայր մը եղած է, այլեւ՝ դպրոց, մշակութային կեդրոն, ազգային յիշողութեան պահապան եւ հաւաքական ինքնութեան կարեւոր սիւներէն մէկը։ Մանաւանդ պետականութեան բացակայութեան շրջանին, եկեղեցին շատ անգամ ստանձնած է այնպիսի դերեր, որոնք սովորաբար պետութեան կամ հանրային հաստատութիւններուն կը պատկանին։ Այս պատճառով, եկեղեցւոյ նկատմամբ հայ ժողովուրդին կապը միայն կրօնական չէ, այլեւ պատմական, մշակութային եւ զգացական։ Սակայն ժամանակակից աշխարհին մէջ աւելի ու աւելի կը բարձրանայ կարեւոր հարց մը․ ինչպէ՞ս կարելի է եկեղեցին եւ հաւատքը դարձնել աւելի ժողովրդային, մասնակցային եւ ապրող իրականութիւն մը՝ առանց կորսնցնելու անոնց հոգեւոր խորքը։
Առաջին հերթին պէտք է յստակացնել, թէ եկեղեցին ժողովրդակացնել չ’ենթադրեր վերացնել անոր հոգեւոր հեղինակութիւնը կամ զայն պարզ ընկերային ակումբի վերածել, այլ՝ ինչպէ՞ս եկեղեցին կրնայ աւելի ընկալունակ դառնալ ժողովուրդի ձայնին, մտահոգութիւններուն եւ մասնակցութեան նկատմամբ։ Որովհետեւ շատերու մօտ այսօր ստեղծուած է այն տպաւորութիւնը, թէ եկեղեցին հեռացած է առօրեայ մարդէն եւ սկսած է ապրիլ ինքն իր փակ շրջանակին մէջ, իսկ եկեղեցւոյ գործերուն մէջ կարծես տեղ ունին միայն «Աբիսողոմ աղաները եւ կարգ մը մենաշնորհեալներ: Երբ հաւատացեալը այլեւս ինքզինք դերակատար չի զգար, հաւատքը աստիճանաբար կը վերածուի սովորութեան, իսկ եկեղեցին՝ հաստատութեան մը։
Ժողովրդակացման առաջին քայլերէն մէկը լեզուի հարցն է։ Շատերու համար եկեղեցական լեզուն այսօր դժուար հասկնալի է, մանաւանդ երիտասարդ սերունդներուն։ Անշուշտ, եկեղեցական լեզուն մեր մշակութային ժառանգութեան կարեւոր մասն է եւ պէտք չէ պարզապէս վերացուի։ Սակայն կարելի է աւելի մատչելի ձեւերով բացատրել պատարագը, քարոզները եւ աստուածաբանական գաղափարները, որ ժողովուրդը ոչ միայն լսէ, այլեւ հասկնայ եւ ներքուստ ապրի հաւատքը։ Երբ հաւատքը կը դադրի միայն ծէս ըլլալէ եւ կը դառնայ գիտակցուած փորձառութիւն, ան աւելի կենդանի եւ ազդու կը դառնայ։ Անշուշտ, ակնարկութիւնը կ’երթայ գրաբարին, բայց ոչ միայն գրաբարին, այլեւ խօսոյթին՝ հաւատքը փոխանցելու եւ սիրցնելու ոճին: Խօսքը նաեւ կը վերաբերի եկեղեցականներու գործածած լեզուին՝ անոր բովանդակութեան, մատչելիութեան եւ հոգիները շարժելու ներուժին: Քարոզը պէտք չէ միայն անդրադառնայ սուրբգրային պատմութիւններուն, այլեւ այսօրուան մարդը յուզող հարցերուն՝ ընտանեկան տագնապներէն մինչեւ ընկերային անարդարութիւններ:
Եկեղեցւոյ Ժողովրդականացումը նաեւ կը պահանջէ աւելի լայն մասնակցութիւն։ Բազմաթիւ համայնքներու մէջ որոշումները կը կայացուին փոքր շրջանակներու կողմէ, մինչ հասարակ հաւատացեալները հիմնականին մէջ կը մնան դիտորդներ։ Սակայն եկեղեցին միայն հոգեւորականութեան սեփականութիւնը չէ, ոչ ալ քանի մը աշխարհական մենաշնորհեալներու։ Ան համայնք է։ Երբ ժողովուրդը մասնակցի մշակութային, կրթական, բարեսիրական եւ կազմակերպական կեանքին, եկեղեցին կը դառնայ ոչ թէ վերէն ղեկավարուող կառոյց, այլ միասին ապրուած իրականութիւն: Ո՛չ մեր երիտասարդները, ո՛չ ալ մեր ժողովուրդին մեծամասնութիւնը ծանօթութիւն ունի հայ եկեղեցւոյ մէջ գոյութիւն ունեցող ժողովներուն մասին, ո՛չ թափանցիկութեան, ո՛չ ալ որոշումներ կայացնելու ձեւերուն մասին: Իսկ մեծագոյն գաղտնիքը կը մնայ ժողովներու ներկայացուցչական բնոյթը: Ո՞վ կ’ընտրէ, ո՞վ կը նշանակէ եւ որոնք կրնա՞ն նշանակուիլ: Եթէ այս բոլորը ժողովուրդին անունով եւ ժողովուրդին համար ըլլալու յաւակնութիւնը չունենային, մենք մեզի իրաւունք պիտի չտայինք խօսելու եկեղեցւոյ ներքին հարցերուն մասին, բայց նշուածները ներքին հարցեր չեն. անոնք ժողովուրդի աշխարհին կապուած են, ժողովուրդին անունով եւ ժողովուրդին համար կ’ըլլան, մինչ ժողովուրդին մէկ կարեւոր հատուածը աստիճանաբար կը հեռանայ հոգեւոր եկեղեցիէն՝ առաւելագոյն պարագային կապը չկտրելով ծիսական եւ տօնական եկեղեցիէն:
Այս մէկը յատկապէս կարեւոր է երիտասարդներուն պարագային։ Բազմաթիւ երիտասարդներ չեն մերժեր հոգեւորութիւնը, բայց կը հեռանան այն միջավայրերէն, ուր ազատ չեն զգար մտածելու, հարցումներ տալու կամ իրենց տեղը գտնելու հնարաւորութիւնը: Ժողովրդային եկեղեցին պէտք է կարենայ լսել երիտասարդները, անոնց մտահոգութիւնները եւ ժամանակակից աշխարհին հետ անոնց ունեցած հարցերը։ Ան պէտք է ընդունի, թէ հաւատքը չի խորանար միայն հրահանգներով, հռետորական ճառերով, այլ նաեւ երկխօսութեամբ, վստահութեամբ եւ մասնակցութեամբ։
Հաւատքը ժողովրդակացնել նաեւ կը նշանակէ զայն վերադարձնել մարդու առօրեայ կեանքին։ Յաճախ կրօնքը կը ներկայացուի իբրեւ միայն եկեղեցի երթալու կամ որոշ ծէսեր կատարելու հարց։ Սակայն իրական հաւատքը նաեւ բարոյական եւ հասարակական պատասխանատուութիւն է։ Երբ եկեղեցին խօսի արդարութեան, աղքատութեան, արտագաղթի, երիտասարդութեան տագնապներուն կամ հասարակական անարդարութիւններու մասին, ան աւելի մօտ կը դառնայ մարդոց իրական կեանքին։ Հաւատքը այդ ժամանակ կը դադրի վերացական գաղափար ըլլալէ եւ կը դառնայ ապրուած փորձառութիւն։
Ժողովրդականացումը նաեւ կը պահանջէ որոշ չափով թափանցիկութիւն եւ ինքնաքննադատութիւն։ Ոչ մէկ հաստատութիւն կրնայ վստահութիւն ներշնչել, եթէ ամբողջովին փակ մնայ քննադատութեան առջեւ։ Եկեղեցին պատմութեան ընթացքին ունեցած է մեծ արժանիքներ, բայց նաեւ սխալներ եւ մարդկային թուլութիւններ ու թերութիւններ։ Երբ հաստատութիւնը կը համարձակի ընդունիլ իր սխալները եւ աւելի բաց կերպով հաղորդակցիլ ժողովուրդին հետ, վստահութիւնը ոչ թէ կը տկարանայ, այլ կը խորանայ։ Որովհետեւ անկեղծութիւնը շատ անգամ աւելի հոգեւոր է, քան անսխալականութեան պատրանքը։
Սփիւռքի պարագային այս հարցը աւելի զգայուն է։ Շատ մը հայկական համայնքներու մէջ եկեղեցին տակաւին կը մնայ ինքնութեան պահպանման գլխաւոր կառոյցներէն մէկը։ Սակայն եթէ ան չափազանց փակ կամ միայն անցեալով ապրող կառոյց դառնայ, երիտասարդ սերունդները կրնան աստիճանաբար օտարանալ կազմակերպուած կրօնական կեանքէն։ Այս պատճառով ժողովրդակացնել եկեղեցին նաեւ կը նշանակէ զայն վերածել մշակութային եւ հոգեւոր բաց միջավայրի մը, ուր տարբեր սերունդներ եւ մտածողութիւններ կրնան իրարու հանդիպիլ՝ առանց վախի կամ պարտադրանքի, համոզումով։
Անշուշտ, Ժողովրդականացումը չի նշանակեր հաւատքի մակերեսայնացում։ Ընդհակառակը, իսկական ժողովրդային հաւատքը կրնայ աւելի խոր ըլլալ, որովհետեւ ան հիմնուած կ՛ըլլայ գիտակցուած մասնակցութեան վրայ, ոչ թէ միայն ժառանգուած սովորութեան։ Մարդիկ աւելի խոր կապ կը հաստատեն այն հաւատքին հետ, որուն մէջ իրենք իրենց ձայնը, տառապանքը եւ յոյսերը կը տեսնեն։
Թերեւս այսօր եկեղեցւոյ առջեւ ծառացած մեծագոյն մարտահրաւէրը հետեւեալն է․ ինչպէ՞ս պահպանել հոգեւոր խորութիւնը՝ առանց ժողովուրդէն հեռանալու, եւ ինչպէ՞ս բացուիլ ժամանակակից աշխարհին՝ առանց ինքնութիւնը կորսնցնելու։ Այս հաւասարակշռութիւնը դիւրին չէ։ Սակայն եկեղեցին պատմութեան ընթացքին միշտ գոյատեւած է այն ժամանակ, երբ կրցած է լսել ժողովուրդին ձայնը եւ միաժամանակ պահպանել իր հոգեւոր էութիւնը։ Հետեւաբար ժողովրդակացնել եկեղեցին ու հաւատքը վերջին հաշուով չի նշանակեր սրբութիւնը նուազեցնել, այլ հաւատքը վերադարձնել մարդո՛ւն եւ համայնքի՛ն։
