Սպառողականութեան եւ Homo Consumens-ի մասին սովորաբար կը խօսուի համաշխարհային մակարդակով: Սակայն ոչ պակաս կարեւոր է հասկնալ, թէ «սպառող Մարդը» ինչպէս կը դրսեւորուի առանձին հասարակութիւններու մէջ: Այս իմաստով յատկապէս հետաքրքրական է հայկական փորձը, որովհետեւ հայկական Homo Consumens-ը ծնունդ առած է պատմական այլ պայմաններու մէջ, քան իր արեւմտեան նախատիպը:
Ինչպէս նախորդ յօդուածներուս մէջ նշած եմ, սպառողը պարզապէս անորոշ կամ անձեւ երեւոյթ մը չէ։ Ան «ես» մըն է, որ կազմաւորուած է, եւ տակաւին կը շարունակէ կազմաւորուիլ, երկարատեւ ընկերային, տնտեսական եւ քաղաքական գործընթացներու արդիւնքով։ Մեր ժամանակներուն այս երեւոյթը հասած է աննախադէպ խտութեան եւ բարդութեան աստիճանի, եւ Հայաստանի մէջ եւս ստացած է իւրայատուկ դրսեւորումներ։ Քանի որ նախորդ հրապարակումներուն մէջ արդէն անդրադարձ կատարուած է «սպառող» հասկացութեան եւ սպառողական մշակոյթին, այս յօդուածով փորձենք հասկնալ այս երեւոյթին հայկական տեսակը։
Առհասարակ այս եւ համանման այլ հարցեր հայկական հասարակութեան մէջ ի յայտ կու գան իւրաքանչիւր ճգնաժամային իրավիճակէ ետք։ Սակայն, քանի որ շատ յաճախ ժամանակ կամ հնարաւորութիւն չի ստեղծուիր այդ քննարկումները խմբային կամ մասնագիտական շրջանակներէն դուրս բերելու եւ զանոնք հանրային լայն քննարկման նիւթ դարձնելու, անոնք կը մնան կիսատ եւ անաւարտ՝ մինչեւ յաջորդ ճգնաժամը: Նման իրավիճակ մը ստեղծուեցաւ 44-օրեայ պատերազմէն եւ 2023-ին Արցախի կորուստէն ետք, եւ մինչեւ այսօր նման քննարկումներ կը ծաւալին այս կամ այն անհատին կամ խմբակի կողմէ՝ փորձելով հասկնալ արդի հայ մարդու ներկայ դիմագիծը եւ անոր կազմաւորման հիմնական պատճառները։ Այսօր հայ հասարակութեան մէջ «սպառող մարդը» վերածուած է ամենէն տեսանելի ընկերային տիպերէն մէկուն եւ շարունակաբար կ’ընդարձակէ իր ազդեցութիւնը հասարակական վարքագիծին վրայ։
Պէտք է նշել, որ վերջին մօտաւորապէս 150 տարիներուն հայ ժողովուրդի ընկերային եւ արժէքային դաշտ մուտք գործած չափանիշներն ու պատկերացումները մեծ մասամբ ներմուծուած են դուրսէն։ Եւ նոյն այս հանգամանքն է, որ էական տարբերութիւն մը կը ստեղծէ արեւմտեան եւ հայկական «սպառող» տիպարներուն միջեւ։
Խնդիրը այն է, որ մինչ արեւմտեան աշխարհը իր ընկերային, քաղաքական, հանրային եւ այլ օրակարգերը ձեւաւորեց իր բնական զարգացման ընթացքին, ինքը զարգացուց զանոնք, յաջողեցաւ եւ ձախողեցաւ եւ իր իսկ գործնական փորձառութեամբ հաստատեց կամ մերժեց զանոնք, հայկական իրականութեան պարագային պատկերը բոլորովին տարբեր էր։ Հայկական իրականութիւնը ոչ միայն մեծապէս ներմուծուած գաղափարներու եւ մօտեցումներու ազդեցութեան տակ էր, այլեւ ինք կը գոյատեւէր առնուազն երկու տարբեր աշխարհներու մէջ՝ օսմանեան եւ ռուսական։ Այդ երկու աշխարհները իրարմէ էապէս տարբեր էին, իսկ անոնց վրայ աւելցաւ նաեւ ընկերվարական աշխարհի նորարարութիւններն ու պահանջները կիրարկելու փորձը։
Խնդիրը ինքնին ներմուծումը չէր։ Ոչ մէկ քաղաքակրթութիւն կը զարգանայ մեկուսացման մէջ։ Խնդիրը այն էր, որ ներմուծուած գաղափարներն ու հաստատութիւնները շատ յաճախ չէին տեղայնանար եւ չէին վերածուիր հասարակութեան ներքին պահանջին։ Անոնք յաճախ կը մնային մտաւորական կամ քաղաքական վերնախաւերու լեզուին մէջ՝ չդառնալով լայն զանգուածներու կենսափորձին մէկ մասը։ Սովորական մարդը իր առօրեային մէջ չէր զգար դուրսէն ներմուծուած պահանջներուն, փոփոխութիւններուն կամ անոնց հիմնարար անհրաժեշտութեան ազդեցութիւնը։
Բայց այդ մէկը 1850-ականներէն ետք էր։ Աւելի ուշ նոր խնդիրներ յառաջացան, երբ Ցեղասպանութենէն ետք հայ ժողովուրդը տարագրուեցաւ աշխարհի չորս կողմերը։ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ միայն փոքրաթիւ հայեր մնացին, մինչ արեւելեան հատուածը պարտադրաբար մտաւ ընկերվարութեան եւ համայնավարութեան համակարգին մէջ։ Մօտ եօթանասուն տարի կէս ընկերվարական-կէս համայնավար իրականութեան յարմարելու փորձ ընելէ ետք, հայ ժողովուրդը 1991-ին արդէն գաղափարական շփոթի վիճակի մէջ մուտք գործեց ազատական դրամատիրութեան փուլ։ Գրեթէ 100 տարի ան տարբեր գաղափարներու, համակարգերու եւ խոստումներու հետ փորձարկումներ կատարած էր, որոնց մեծ մասը ձախողած դուրս եկան։ 1991-էն ետք Հայաստան մուտք գործեց ազատական դրամատիրութեան դաշտ՝ առանց անոր ձեւաւորման պատմական փորձը ունենալու։ Աւելին, խորհրդային համակարգի փլուզումով հասարակութիւնը կորսնցուց ոչ միայն իր տնտեսական կառուցուածքը, այլեւ ապագայի միասնական պատկերացումը։ Յառաջացած արժէքային դատարկութիւնը աստիճանաբար լեցուեցաւ շուկայով եւ սպառողական մշակոյթով։
Հայաստանը, ազատագրուելով խորհրդային կապանքներէն, շատ արագ սկսաւ մուտք գործել վաճառողի-սպառողի նոր կերպարին մէջ։ Հասարակութիւն մը, որ չէր անցած արդիւնաբերական յեղափոխութեան ամբողջական փորձառութենէն, շուկայական յարաբերութիւններու սահմանափակ փորձ ունէր եւ կը կրէր ծանր գաղափարական ժառանգութիւն, կարճ ժամանակի մէջ ներգրաւուեցաւ համաշխարհային սպառողական մշակոյթին մէջ։ Այն բոլորը, որ արգիլուած էր, յանկարծ հասանելի դարձաւ՝ սեռային կերպարներէն մինչեւ անվերջ վաճառելու եւ օգտուելու հեռանկարը։ Երբ գաղափարները չեն գործեր, երբ ամէն ինչ չափազանց մշուշոտ ու հեռաւոր կը թուի, մարդը կը սկսի հաւատալ միայն կարճաժամկէտ եւ շօշափելի հեռանկարի մը՝ իր անձնական շահին։ Հայկական հասարակութեան մէջ այդ անձնական շահը աստիճանաբար մարմնաւորուեցաւ «սպառող մարդ» տիպարին մէջ, որ այսօր գրեթէ ամէնուր կարելի է հանդիպիլ։ Քաղաքակրթական ճգնաժամ մը ծնաւ, իսկ ազգային մշակոյթն ու անոր բաղադրիչները շատ յաճախ սահմանափակուեցան առօրեայի, ուտելիքի, խմիչքի, զարդարանքի ձեւաչափով։
Հասարակական համընդհանուր որեւէ մտքի իրական բացակայութիւնը յանգեցաւ նաեւ շարք մը այլ ճիւղաւորումներու։ Տնտեսական անընդմէջ ճնշումները, ապա նաեւ պատերազմի պարտութիւնը, աւելի ամրապնդեցին «սպառող մարդու» հիմքերը։ Երբ մարդը այլեւս չի հաւատար որեւէ բանէ, կը փորձէ իր ինքնութիւնը հաստատել վաճառքի եւ սպառման միջոցով։ Այդ միակ դաշտն է, ուր ան կը զգայ, թէ կրնայ ինքզինք կայացնել։ Կրթութեան ցած մակարդակը այս ամբողջ ընթացքը կը փաթեթաւորէ պարզունակ եւ մակերեսային ձեւերով։ Այսօր հայերը շատ արագ կը դառնան պլոկագիրներ։ Իսկ պլոկագրութիւնը պարզապէս մասնագիտութիւն կամ զբաղում չէ. ան գրեթէ կը վերածուի քաղաքակրթական ինքնութեան արտայայտութեան։ Գլխաւոր արժոյթը ուշադրութիւնն է, գլխաւոր զբաղումը՝ վաճառքը։ Մարդիկ պատրաստ են ամէն ինչի՝ ուշադրութիւն գրաւելու համար։ Անոնք պատրաստ են վաճառելու իրենց ժամանակը եւ սպառելու գրեթէ ամէն ինչ, որ իրենց կը ներկայացուի, միայն թէ տեղաւորուին ընդունելի ինքնութեան մը սահմաններուն մէջ, որովհետեւ իրենց առջեւ ներկայացուած բազմաթիւ գաղափարներ ու երեւոյթներ, յատկապէս հայկական միջավայրին մէջ, չկրցան հասնիլ ընդունելի եւ համակրելի յաղթանակի։
Ժամանակակից հայկական հասարակութեան մէջ մարդը հետզհետէ աւելի քիչ կը սահմանէ ինքզինք իր աշխատանքով կամ համայնքային պատկանելիութեամբ։ Փոխարէնը, ան կը սկսի ինքզինք ընկալել սպառողական կարողութիւններու լեզուով՝ որպէս «միջին խաւի անդամ», «յաջողակ անձ» կամ «բարեկեցիկ քաղաքացի», որ ունի բազմաթիւ հետեւորդներ, հաւանումներ կամ դիտումներ ընկերային ցանցերու վրայ։ Այս կերպով ընկերային ինքնութիւնը աստիճանաբար կը տեղափոխուի արտադրութենէն դէպի սպառում։ Աւելին, խնդիրը միայն սպառումը չէ, այլ նաեւ սեփական անձը որպէս յաջողակ վաճառանիշ, որպէս արտադրանք ներկայացնելու մղումը։ Այս միտումը նոյնիսկ կը խրախուսուի։ «Ստեղծէ՛ ինքզինքդ», «դարձի՛ր սեփական վաճառանիշդ», «կերտէ՛ քու կերպարդ» եւ նման կարգախօսներ հետզհետէ աւելի տարածուին։
Հետեւաբար, այն միջանկեալ կառոյցները, որոնք պատմականօրէն մարդիկ իրարու կը կապէին՝ ընտանիքը, համայնքը, մասնագիտական միութիւնները կամ հաւաքական ինքնութեան այլ ձեւեր, կը սկսին տկարանալ։ Ասոր կը նպաստէ նաեւ եռասերունդ ընտանիքէն դէպի երկսերունդ ընտանիք կտրուկ անցումը, կամ ներընտանեկան արժէքներու զգալի փոփոխութիւնը (կենցաղային մակարդակի վրայ անոր օրինակներէն են հարս-սկեսուր սկզբունքային հակամարտութիւնը, անձնական տարածքի կառավարման եւ տիրապետման հարցերը, ինչպէս նաեւ աշխարհայեացքներու էական տարբերութիւնները)։
Պետական համակարգի տկարութիւնը, դրամատիրական աշխարհի աճող՝ գոնէ տեսանելի հզօրութիւնը, ձախողած համայնավարութիւնը, ինչպէս նաեւ շահագործուող ու նահանջող ազգայնականութիւնը աւելի լայն տարածք բացին վաճառքի եւ սպառման համար։ Եւ ի՞նչ կրնայ ընել այն մարդը, որ ո՛չ տնտեսական ներուժ կը տեսնէ, ո՛չ ալ հասարակական-ազգային համընդհանուր չափանիշ մը։ Ան չի գիտեր, թէ ո՛վ է, ի՛նչ ժառանգութիւն պիտի ձգէ ետին, կամ ի՛նչ նպատակի համար կ’ապրի։ Ան միայն կ’ուզէ վաճառել եւ սպառել։ Ան կը մասնագիտանայ վաճառքի մէջ, իսկ ինքզինք կը կայացնէ սպառելով:
Ինչպէս Ժան Պոտրիար իր «Խորհրդանշական փոխանակութիւն եւ մահ» գիրքին մէջ կը նկարագրէր մարդու մշակութային մահը՝ մարդը դիտարկելով որպէս վաճառանշաններու, պատկերներու եւ խորհրդանիշներու հաւաքածոյ, գրեթէ նմանատիպ պատկեր մը կարելի է նկատել նաեւ մեր իրականութեան մէջ։ Օրինակները բազմաթիւ են՝ համալսարանական վկայականէն մինչեւ ինքնաշարժ, թանկարժէք հեռաձայն, ընկերային ցանցի հաշիւ, կամ նոյնիսկ սանտրուածքը։ Այս բոլորը աստիճանաբար դարձած են հայկական «սպառող մարդու» ինքնութեան բաղադրիչները։ Եթէ ան չունի վկայական, iPhone, ինքնաշարժ, յարմար սանտրուածք, գեղագիտական վիրահատութիւններ կամ նման այլ արտաքին ցուցանիշներ, շատ յաճախ կը դիտուի որպէս թերի կամ ոչ ամբողջացած մարդ մը։ Հասարակութիւնը հետզհետէ կը լեցուի նման ճաշակներ, նմանատիպ սպառողական նախասիրութիւններով եւ միատեսակ մշակութային ծածկագրներ ունեցող մարդոցմով, որոնց անհատականութիւնը յաճախ կը սահմանուի շուկային կողմէ առաջարկուած ընտրանքներով։ Այս բոլորը կրնայ չափազանց մռայլ կամ նոյնիսկ անհամոզիչ հնչել։ Սակայն, երբ փորձենք ամբողջական կերպով դիտել հայկական հասարակութեան վերջին տասնամեակներու ձեռքբերումներն ու կորուստները, դժուար չէ այն տպաւորութիւնը ունենալ, որ այսօր ղեկին առջեւ կանգնած է «սպառող մարդը»։
Եւ ան ուրիշ ընելիք չունի։ Ան չի հաւատար որեւէ բանի։ Եթէ արեւմտեան աշխարհը անվերջ գաղափարներէ յոգնելէ ետք 1945-էն վերջ ընտրեց թուլացման ուղին, ապա Հայաստանի մէջ 1991-էն ետք վրայ հասաւ պարզապէս ընդօրինակելու եւ արձագանգելու միտումը։ Ան կ’օտարանայ իր ընտանիքէն, մշակոյթէն, նոյնիսկ ինքն իրմէ։ Ամէն ինչ կը դիտէ որպէս վաճառքի եւ սպառման առարկայ։ Շատ անգամ ինքն ալ պատրաստ է ինքզինք ներկայացնելու եւ այդ մտածողութիւնը քարոզելու։ Այլեւս երկար, բարդ եւ տեսական գիտելիքի կարիք չկայ․ բաւարար է էրոթիք, բովանդակութենէ զուրկ, բայց հասկնալի պար մը։ Զանգուածները միշտ դիւրամարս բովանդակութիւն կ’ընդունին, իսկ սրբութիւնները լաւագոյնը կը վաճառուին։ Երբ ժողովուրդը դադրի հաւատալէ ընդհանուր ապագայի մը, արդեօք ան անխուսափելիօրէն սպառողներու հասարակութի՞ւն կը դառնայ։
Եւ կրկին կը հնչէ անխուսափելի հարցումը․ հնարաւո՞ր էր նման պայմաններու մէջ կերտել ամուր ազգային պետութիւն մը, մանաւանդ երբ սեփական պետական աւանդութեան փորձառութիւնն ալ դարեր շարունակ բացակայ եղած էր։ Մենք այսօր ունինք հետեւանքները, սակայն տակաւին ամբողջութեամբ չենք հասկցած պատճառները։
Սպառող մարդը կ’ապրի եւ կը զարգանայ ամբողջ աշխարհի տարածքին, սակայն իւրաքանչիւր հասարակութեան մէջ ան ունի իրեն յատուկ տեղական խնդիրները։ Մեր պարագային խնդիրը պարզապէս մէկ կամ երկու հարց չէ, ոչ ալ միայն ազգային ինքնութեան ճգնաժամ մը։ Խնդիրը աւելի խոր է՝ ան ինքնընկալման խնդիր մըն է ընդհանրապէս։
