Այն ինչ որ այս օրերուն կը կատարուի Հայաստանի մէջ, կարելի է մէկ բառով ըսել «խայտառակութիւն», եւ դեռ բան մը ըսած չենք ըլլար։ Կարելի է ի հարկէ դիրք ճշդել ի նպաստ կողմերէն մէկուն եւ կատաղի պայքար մղել միւսին դէմ, կամ ալ կրնանք խոր շունչ մը քաշել եւ փորձել հասկնալ հարցերուն էութիւնը, այլ ոչ թէ առաջին շերտով տարածուող աղմուկը։
Նախքան բուն խնդրին անդրադառնալը՝ նշենք, որ հայութեան մէջ տարածուող «ազգային միասնականութիւն» ըսուածը առասպել է եւ անհնար է շարք մը պատճառներով։ Առաջին հերթին՝ այն, որ աշխարհասփիւռ հայութիւնը, որ կ’ապրի տարբեր խումբերով ու ամէն խումբ ունի իրեն բնորոշ բազմաշերտ օրակարգը՝ քաղաքականէն մինչեւ տնտեսական, նաեւ այն, որ ազգը ու ազգային միասնականութիւն ուղղակի միագիծ հեքիաթ չէ, ան շատ խորքային երեւոյթ մըն է ու ֆեյսպուքով անոր մասին գրելը բաւարար չէ, որ այդ միասնականութիւնը կայանայ։ Ինչու՞ նշեցինք ազգային միասնականութիւնը․ այն պարզ պատճառով, որ այս վերջին շրջանին եկեղեցիին մէջ եւ շուրջը կատարուող իրադարձութիւնները կը բնորոշուին նաեւ «երկպառակիչ, ատելութիւն հրահրող»։ Դժուար է չհամաձայնիլ այս բոլորին հետ։ Այս երեւոյթները նաեւ կը կոչուին «եկեղեցւոյ միասնականութիւնը խախտող»։ Այս եւս ինչ որ առումով ճշմարտութիւն է, բայց այն կիսատ կը մնայ, եթէ չնշենք, որ հայ եկեղեցին երբեք չէ ունեցած այն միասնականութիւնը, որու քանդումին մասին կը խօսինք այսօր։ Մեր հայրենակիցներէն շատերը հաւանաբար կը մոռնան, որ հայ եկեղեցին այսօր չորս առաջնորդ ունի ու թէեւ անոնցմէ միայն մէկը կը կոչուի «ամենայն հայոց վեհափառ», միւս երեքը ոչ միայն որեւէ ձեւով անոր փաստացի ենթակայ չեն, այլեւ չեն ալ պատրաստուիր իրենց կառոյցները ենթարկեցնելու Էջմիածնին։ Մեր հայրենակիցները նաեւ կը մոռնան, որ եղած են ժամանակներ, երբ հայ եկեղեցին գրեթէ վեց մասի բաժանուած էր իր վեց ինքնուրոյն աթոռներով՝ Էջմիածին, Գանձասար, Աղթամար, Կիլիկիայ, Երուսաղէմ, Կ․ Պոլիս եւ այս աթոռներէն ամէն մէկը ինչ որ պահու ու ձեւով մը հակաաթոռ կը դառնար մէկը միւսին։ Քիչ չէին (չեն) նաեւ զիրար ատող հոգեւորականները, որոնք պարսից շահերուն, թուրք սուլթաններուն կը դիմէին՝ հակառկորդը վերացնելու համար եւ այլն։ Այնպէս, որ, դժբախտաբար մէկ եկեղեցին այդպէս ալ չէ ունեցած այն երանելի միասնականութիւնը, որուն մասին յաճախ կը խօսինք։
Երբ այսօր կը խօսինք «եկեղեցին պառակտող» երեւոյթի մը մասին, թերեւս աւելի ճիշդ պիտի ըլլալ ըսել Հայաստանի Հանրապետութեան եկեղեցին, կամ առնուազն՝ Էջմիածնի կաթողիկոսութիւնը պառակտող երեւոթյները, քանի որ Էջմիածինը, թէկուզ եւ մեծագոյնն ու հզօրն է եւ կը կոչուի «ամենայն հայոց», բայց փաստացի ան բոլոր հայերուն կրօնական առաջնորդը չէ։ Իսկ ինչու՞ այս մանրամասնութիւնները․ միթէ՞ տեղի ունեցողը արդարացնելու համար։ Քաւ լիցի, մենք պարզապէս կ’ուզենք, որ ընթերցողը, բացի ականջ ծակող աղմուկէն, նաեւ քիչ թէ շատ խորքային հասկնայ տեղի ունեցածին ամբողջ ողբերգութիւնը, քանի որ պարզապէս «երկպառակիչ» ըսելը շատ քիչ է:
Մենք այսօր պէտք է հասկնանք, որ այն ինչ որ կը կատարուի Էջմիածնի կաթողիկոսութեան շուրջ, կը սպառնայ միւս բոլոր աթոռներուն։ Կան որ արդէն իսկ ունին գայթակղութեան իրենց բաժինը, ինչպէս օրինակ Երուսաղէմի հայոց պատրիարքարանի կողմէ «Կովերու պարտէզին» վաճառք/վարձակալութեան անհասկանալի խառնաշփոթը։ Մէկ խօսքով մեր իւրաքանչիւր աթոռը ունի իրեն բաժին ինկած մեղքն ու ծանրութիւնը, որ կրնայ ամէն վայրկեան, համապատասխան ազդակներու պարագային դուրս ժայթքիլ ու հաւատացեալ ժողովուրդին անգամ մը եւս նոր խայտառակութեամբ մը զարմացնել։ Կասկած չունիմ, որ ամէն աթոռի դէմ բաւարար ապացոյցներ կան թէ՛ Հայաստանի, թէ՛ այն երկիրներուն մէջ, ուր անոնք տեղակայուած են ու կը գործեն։
Ու Ին՞չ ընել այս պարագային։ Լռել ու թողել, որ յանցանքը շարունակէ եկեղեցւոյ մէջ ծաղկիլ եւ արմատանա՞լ, թէ՞ մէկ հարուածով սրբել այդ աղտը ու միաժամանակ այնպէս ցնցել եկեղեցւոյ հեղինակութեան մնացորդները, որ այլեւս ոչինչ մնայ։ Այս, յիրաւի շեքսպիրեան Համլեթի «Ըլլալ թէ չըլլալ»-ու նման բան մըն է, քանի որ հնարաւոր չէ միանշանակ այո՛ կամ ո՛չ ըսել։ Եթէ կարելի է հասատ բան մը ըսել, ապա այն է, որ ներկայի դերակատարները, երկու կողմերն ալ ունին իրենց շահերը ու այդ ոչ միշտ ազգային սուրբ շահերու հետ կը համընկնի եւ միւս կողմէ ալ, այսօր Էջմիածնի մէջ տեղի ունեցող խայտառակութիւնը շատ ու շատ մարդոց վրայ ծանր կ’ազդէ ոչ միայն տեսանելի անյարմարութեան ու անամօթութեան, այլեւ բովանդակային առումով։ Շատ դժուար պիտի ըլլայ մարդիկը համոզել, որ մարդը կրնայ սխալիլ, իսկ եկեղեցին՝ ոչ: Եթէ սխալող հոգեւորականներուն հրամցուած մեղադրանքները այնքան ծանր են, որ կրնան յուսախաբ ընել որեւէ միամիտ մարդ, որ կը հպարտանայ անոնցմով, զանոնք ընդունիլ իբրեւ եկեղեցւոյ առաջնորդներ, անվերապահ աջակցիլ ու հաւատալ անոնց որպէս ազգային-հոգեւոր մարդիկ։ Ներկայի հոգեւոր եւ աշխարհիկ իշխանութիւնները օր մը պիտի երթան, բայց անոնց թողած այս հրդեհը դեռ երկար ժամանակ մարդոց սրտերը տակնուվրայ պիտի ընէ ու մարդիկը հեռացնէ եկեղեցիէն։
Հայ Առաքելական եկեղեցին միակ համահայկական կառոյցն է, որուն դերն ու նշանակութիւնը կ’ընդունին աշխարհի բոլոր հայերը՝ անկախ իրենց հաւատքէն ու քաղաքական նախընտրութենէն։ Եկեղեցւոյ շուրջ եղած խայտառակութեան այսպիսի բացայայտումները կրնան իրաւամբ շոք պատճառել շատերուն։ Շատեր կրնան հոգեկան մեծ ցնցում ապրիլ, երբ պարզուի, որ զիրենք մկրտած ու կնքած, դէպի Տէրն առաջնորդած մարդիկ թմրավաճառներ են, պիղծ կենցաղ ապրողներ, նոյնիսկ պետական դաւաճաններ, կամ առնուազն հիւանդագին ստախօսներ ու այլ մեղքերու տէրեր։ Իսկապէս ծանր երեւոյթ է։ Ծանր է այնքանով, որ մեր արհեստագիտութեան դարաշրջանին, երբ իրօք դժուար է Աստուծոյ հաւատալը, երբ ձեւով մը կը պահես քո երերացող հաւատքը, յանկարծ եկեղեցւոյ ներսէն կը պայթի խայտառակ իրողութեան մը մասին լուր մը։
Ընդ որում չես գիտեր արդէն թէ որո՞ւ աւելի ատես․ անոնց՝ որոնք ըրած են այդ բոլորը, թէ՞ անոնց, որոնք իմացած են, բայց շատ երկար տարիներ լռած ու միայն այսօր կը խօսին։ Չէ որ թէ՛ յանցանք գործողը եւ այդ տեսնող-լռողը, երկուքն ալ դաւաճանած են իրենց հաւատացող ժողովուրդին։ Մէկը խախտած է իր հաւատացեալին վստահութիւնը ու խաբած զայն, միւսը՝ աչք գոցած, դարձած է մեղսակից։ Իսկ եթէ վերջին շրջանին իշխանութիւններուն կողմէ չսկսէր այդ բոլորը, ապա «վերափոխուած» հոգեւորականները դեռ ինչքա՞ն պիտի լռէին։
Ու ի վերջոյ, այս բոլոր այլանդակութեան մէջ, ու՞ր է Աստուած։ Եկեղեցին նախ եւ առաջ Տիրոջ տունն է, անոր անունը փառաբանող, անոր անունով շարժող ու բժշկող, քաջալերող, յոյս արթննցնող տուն, ուր ամէն մարդ կրնայ երթալ մխիթարութիւն գտնելու, Տիրոջ շունչը աւելի ուժեղ զգալու։ Ու՞ր է Աստուած այս բոլորին մէջ։ Ան չկայ ու չի ալ կրնար ըլլալ։ Տէրը չի կրնար մարդկայնօրէն մեղաւոր ըլլալ, Աստուած չի կրնար այս բոլորին մէկ մասը ըլլալ, ուստի եկեղեցին այս կամ այն պատճառով ներսէն ու դուրսէն աւերող ու քանդող ամէն մարդ նախ Տէրը կ’ուզէ խաբել, անունը օգտագործել, յետոյ՝ մարդը օգտագործել։ Ան, որ կոչուած է առաքինի միջնորդ ըլլալու Տիրոջ ու հաւատացեալին միջեւ, դարձած է այդ կապը քանդողը, իրարմէ հեռացնողը։
Ին՞չ կը սպասէ սովորական հայը այս բոլորէն, որու աչքին առջեւ հիմքէն կը խախտի իր հպարտութիւններէն մէկուն հեղինակութիւնը։ Ալ ո՞վ կրնայ որեւէ հոգեւորականի հաւատալ կամ ըսել, որ ան անմեղ է, երբ այնպիսի մարդոց մասին այնպիսի բացայայտումներ կը կատարուին, որմէ կը զզուիս թէ՛ որպէս մարդ, թէ՛ որպէս քրիստոնեայ։
Ալ ի՞նչ սրտով մտնես եկեղեցի ու հոգեւորականին վստահիս, եթէ արդէն ներքին վախ ունիս, որ վաղը, միւս օրը թերեւս այս քահանային կամ վարդապետին մասին այնպիսի այլանդակութիւն մը բացայայտուի, որ դուն քեզի խաբուած զգաս․․․․․
Հասկնալ է պէտք, որ «քաոսի տեսութիւնը» այստեղ կ’աշխատի կրկնակի ուժով։ Եթէ, ըստ այդ տեսութեան «թիթեռի թեւերուն թափահարումը մոլորակի մէկ այլ հատուածին մէջ փոթորիկ կը յառաջացնէ», ապա եկեղեցւոյ մէջ այս «քաղաքացիական պատերազմը» աւելի կը վհատեցնէ նոյնիքն այն ազգը, զոր կ’ուզեն փրկել հիներն ու նորերը։ Ու արդէն կարեւոր ալ չէ, թէ վեհափառը կը մնայ կաթողիկոսական գահին թէ ոչ, որովհետեւ այդ խորհրդանիշը արդէն այլասերած է։ Այն ինչ կը խօսէին պատերու տակ, հիմա կը գոռան հրապարակներու վրայ։ Եւ եկեղեցին պէտք է այնքան մաքուր ըլլար, որ անկարելի ըլլար ներսէն քանդել կամ կռիւ սկսիլ, եկեղեցականները պէտք է այնքան մաքուր ըլլային, որ անհնար ըլլար անոնց այդպէս օգտագործելը, բայց․ «Շատերը կանչուած են, բայց քիչերն են ընտրուած»։
Մենք դեռ «կը վայելենք» այս բոլորին պտուղները, մենք դեռ կը սարսափինք, թէ այս ի՞նչ ըրինք մեր իսկ ձեռքերով։ Կը զգանք ամբողջ ուժով, երբ ի վերջոյ եկեղեցւոյ նկատմամբ հաւատքի մնացորդներէն այլեւս ոչինչ կը մնայ, մանաւանդ հիմա, երբ արհեստագիտութիւնները ամէն օր գեղեցիկ ու փայլուն նոր բան մը կ’առաջարկեն, որով կարելի է զբաղիլ՝ հաւատալու փոխարէն։
Երեւան, 22 Դեկտեմբեր 2025
