«Ահա կոյսը պիտի յղանայ ու որդի պիտի ծնանի, անոր անունը Էմմանուէլ պիտի կոչեն, որ կը թարգմանուի Աստուած մեզի հետ»
2017-ին Տապլինի եւ Ուիքլոյի մէջ նկարահանուեցաւ շատ հետաքրքրական ֆիլմ մը՝ «The Man Who Invented Christmas»: Ֆիլմը Չարլզ Տիքընզի մասին է, որ արդէն հռչակ շահած էր «Օլիվըր Թուիսթի արկածները» գիրքով, եւ ֆիլմին մէջ կը նկարագրուի, թէ ինչպէ՛ս Տիքընզ կը սկսի գրել իր հանրածանօթ «Սուրբծննդեան երգը»։ Այդ գիրքը ցնցող ազդեցութիւն ունեցաւ նախ Լոնտոնի, ապա ամբողջ Անգլիոյ մէջ, իսկ յետոյ տարածուեցաւ աշխարհով մէկ։ Տիքընզի գիրքին շնորհիւ Անգլիոյ մէջ վերյիշեցին Սուրբ Ծննունդը, որ նաեւ Անգլիոյ մէջ դարձաւ ամենէն սիրուած ու ջերմ տօներէն մէկը։ Մինչեւ Տիքընզի այդ գործը, Անգլիոյ մէջ, որ շատ առումներով «տխուր ու գորշ» երկիր մըն էր, Սուրբ Ծնունդը կը նշուէր գրեթէ աննկատ, ընտանեկան նեղ միջավայրի մէջ, առանց որեւէ հանդիսաւորութեան։
Անգլիոյ մէջ Սուրբ Ծննդեան տօնը նշելը արգիլուած էր 17-րդ դարուն մաքրակրօններու (Puritans) կողմէ, քանի որ ան կը համարուէր «հեթանոսական շունչով», կաթողիկէ ու «այլասերում տարածող»։ Օլիվըր Քրոմուելի օրօք արգելքը աւելի խիստ դարձաւ․ յաճախ կը հսկէին, որ մարդիկ չնշեն այդ տօնը, նշողները կը պատժէին։ Տօնը նշելու արգելքը վերցուեցաւ 1660-ին, երբ Սթիուըրթները վերաբազմեցան գահին ու Չարլզ Բ. թոյլատրեց տօնը նշել։ Բայց անկէ յետոյ ալ տօնը աւելի շատ կրօնական ու եկեղեցական տեսք ունէր եւ չկար այն մասսայականութիւնը, որ ան ձեռք բերեց Տիքընզի գիրքէն յետոյ։
Կարեւոր է նշել շատ կարեւոր երեւոյթ մը եւս։ Վիքթորիական Անգլիան դաժան արդիւնաբերական երկիր մըն էր՝ սարսափելի աշխատանքային պայմաններով, շահագործումներով։ Մեծն Բրիտանիան աշխարհի հզօրագոյն կայսրութիւն էր, բայց Անգլիան կը շարունակէր ապրիլ բաւական գորշ ու անգոյն կեանքով (հասկնալի է, որ խօսքը հասարակ մարդոց մասին էր, բայց չէ՞ որ նոյնիքն հասարակ մարդիկը իրենք կը կազմեն երկիրը), տարածուած էր երեխաներու մեծ թիւով մահացութիւնը, 10-12 տարեկան երեխաները կ’աշխատէին գործարաններու մէջ, 8-10 ժամ՝ չնչին գումարով, երբեմն զուտ կերակուրի համար։ Անոնց իրաւունքները չէին պահպանուեր։ Նորին Մեծութիւն Քրիստոնեաներու թագուհիին պետութեան մէջ, երեխաները կը տառապէին թերի սննդառութենէ ու բազմաթիւ տանջանքներէ։ Տիքընզ այն բացառիկ գրողն էր, որ «Օլիվըր Թուիսթի արկածները» գիրքով վեր հանեց այդ ամբողջ խայտառակութիւնը, ցոյց տուաւ, թէ իրականութեան մէջ ինչ կը կատարուի։ Ի հարկէ Տիքընզ միակը չէր։ Կարելի է առանձնացնել նաեւ Պրոնթէ քոյրերը, մասնաւորապէս Շառլոթ Պրոնթէն, որուն «Ճեյն Էրը» համանման թեմաներ կ’արծարծէր՝ յատկապէս ինչ կը վերաբերի կնոջ իրաւունքներուն։
Տիքընզ, ցոյց տալով Անգլիոյ ու յատկապէս Լոնտոնի այդ խայտառակագոյն վիճակը, նաեւ կը հասկնար, որ միայն խնդրին մասին խօսիլը բաւարար չէ։ Անհրաժեշտ էր ինչ որ այլ բան տալ մարդոց՝ բան մը, որ զանոնք կը դրդէր աւելի լաւ ու կարեկցող դառնալու։ Եւ ահա 19 դեկտեմբերի 1843 -ին, կը հրատարակէ իր «Սուրբ Ծննդեան երգը» գործը, որ ան գրած էր ընդամէնը մէկուկէս ամիսէն։ Այդ գիրքին շնորհիւ Անգլիոյ մէջ վերստին յիշեցին Սուրբ Ծննունդը։ Գիրքը, որուն Սուրբ Ծննդեան երեք ոգիները ժլատ վաշխառու Էպենեզեր Սքրուճին ծանր դաս մը կու տան իր ապրած դատարկ կեանքին համար ու ցոյց կու տան, թէ ինչ պիտի պատահի իրեն, եթէ շարունակէ այդպէս անհոգի ապրիլ, ցոյց կու տան անոր ապրած ամբողջ անիմաստ կեանքը, որ դաս դարձաւ բոլոր Անգլիացիներուն համար։ Գիրքը կրցաւ մարդոց սիրտերուն մէջ իրօք յուզմունք յառաջացնել, մարդիկ նորէն սկսան նշել Սուրբ Ծնունդը, ընդ որում, արդէն ոչ թէ պարզապէս եկեղեցական խորթ ու անհասկնալի, այլ յատկապէս մանուկներուն ուղղուած ջերմ ու բարի տօն մը, որովհետեւ տօնը իր խորհրդով մանուկ Յիսուսի մասին է։
Տիքընզ պարզապէս գիրք չգրեց, ան Անգլիոյ ու անգլիացիներուն, անգլիախօս Եւրոպային, Գանատային, Միացեալ Նահանգներուն նուիրեց աննահանջ տօն մը, որ դարձաւ համընդհանուր սիրուած երեւոյթ մը։ Տիքընզի գիրքին հիման վրայ նկարահանուեցան ֆիլմեր, անոր հերոսները դարձան մէջբերուող կերպարներ, ինչպէս օրինակ Սքրուճը, որ դարձաւ ժլատութեան ու ագահութեան խորհրդանիշ։ Տիքընզի աշխատանքը կարելի է համարել շրջադարձային անգլիական հասարակութեան կեանքին մէջ։ Տիքընզ դարձաւ անգլիացներու ընկերային, հասարակական խիղճը։
Իսկ հիմա գանք մեզի։ Հայաստան, ուր առիթը չեն փախցներ յիշեցնելու, որ հայերը առաջինն են աշխարհի մէջ, որ քրիստոնէութիւնը ընդունած են որպէս պետական կրօն, յունուարի 6-ը կ’անցնեն որպէս յետամանորեայ թեթեւ տօն մը, առանց որեւէ հոգեւոր զգացումի կամ տարածման։ Շատերը Սուրբ Ծնունդը, անհասկնալի պատճառներով կը կոչեն «Փոքր Զատիկ», իր նշումի չափով ոչ մէկ ձեւով կարելի չէ համեմատել այն խելագար մթնոլորտին, որ տեղի կ’ունենայ Նոր Տարուայ նախօրեակին ու նշելու ընթացքին։ Սուրբ Ծնունդը Հայաստանի մէջ կը նշեն այնպէս թեթեւ, կարծես հասկցնելով, որ իրենք ալ գիտեն, որ նման տօն մը կայ, քթի տակ կը մրթմրթան «Քրիստոս ծնաւ եւ յայտնեցաւ, մեզի եւ ձեզի մեծ աւետիս», յաճախ կ’ըսեն «օրհնեալ է յայտնութիւնը Քրիստոսի», երբեմն ալ առհասարակ այնքան թքած ունին, որ կ’ըսեն օրհնեալ է ՅԱՐՈՒԹԻՒՆԸ Քրիստոսի։ Շատերն ալ նեղութիւն չեն քաշեր այդքան խօսելու, կ’ըսեն «Շնորհաւոր Զատիկ» ու վերջ։ Չկայ որեւէ կանոնակարգի հետեւիլ, չկայ տօնական որեւէ մթնոլորտ։ Ան առիթ է ձուկ ուտելու եւ գինի խմելու, նաեւ վերջացնելու Ամանորի մթերքներուն մնացորդները ու վերջ։ Տակաւին, մէկ ալ 5 յունուարի երեկոյեան զիրար հրմշտելով ու անիծելով կ’երթան եկեղեցիներ՝ Ճրագալոյցի։ Այդքան բան։ Ոչ մէկ առումով չի համեմատուիր այն փառահեղ շքեղութեան, ինչպէս կը նշուի Արեւմուտքի մէջ։ Հայաստանի մէջ Սուրբ Ծնունդը «առաջին քրիստոնեաները» կը նշեն կէս հասկնալով, կէս յոգնած Ամանորէն։ Ահա, թէ ինչ։
Ի հարկէ հասկնալի է, որ տօնը մեղաւոր չէ, այլ մենք ենք, որ այդ տօնը չենք հասկնար, չենք կարեւորեր, թէեւ ան պէտք է մեր մեծագոյն տօներէն մէկը ըլլար։ Քրիստոսի ծնունդը նշելը պէտք է ըլլար ազգային ապաշխարանքի ու յոյսի օր մը, զղջումի, կարեկցանքի, հոգեկան բաւարարուածութեան ու հանդարտութեան տօն մը, բայց մեր մօտ կարծես բաւարար չէր, որ այս տարի ալ այդպէս նշուեցաւ, տակաւին ներկաներն ու նախկինները տօնը վերածեցին իրարու հետ հեռակայ հաշիւ մաքրելու առիթի։ Այո՛, մենք կարողացանք նոյնիսկ Սուրբ Ծնունդը դարձնել ներքաղաքական հարահրոցի առարկայ։
Ի՞նչ տեսակ քրիստոնեայ ենք մենք։
Մեր կեղծաւորութիւնը չափ ու սահման չունի։ Մեր ատելութիւնը իրարու հանդէպ սահմաններ չի ճանչնար։ Ու մենք չունինք նաեւ այն գրականութիւնը, նոյնիսկ սէրն ու յարգանքը գրականութեան նկատմամբ, որ մեզի պիտի տար նոր բան մը, որ բան մը պիտի փրկէր մոռացութենէ։ Մենք Տիքընզ չունինք, մենք Պրոնթէ չունինք։ Մենք ունինք խթանողներ (motivators), որոնք առաւօտէն մինչեւ գիշեր մեզի կը սորվեցնեն երջանկութեան ու յաջողութեան գաղտնիքները, իսկ մենք ամբողջ տարին խենթերու պէս կը վազենք ասդին-անդին՝ զիրար չխնայելով, իրարու քառապատիկ թշնամի նկատելով, եւ միայն երբեմն, թաղման թափօրներու ժամանակ, խուլ ձայնով կը փսփսանք, թէ «այս կեանքը ինչ բան է, կաս ու մէյ մըն ալ չկաս»։ Վերջ։ Ասոնք են մեր գաղափարական-կրօնական պատկերացումները։ Այս է մեր գաղափարական-կրօնական պաշարի դրսեւորումը իրական կեանքի մէջ:
Շնորհաւոր Սուրբ Զատիկ ու վերջ։ Սեղանին վրայ ձուկ չկայ, ամօթ է։ Ի դէպ, նոյն այլանդակութիւնը մենք կը կատարենք նաեւ Տիրոջ Յարութեան տօնին, երբ փերեզակներու նման իրարու վրայ յաջողութիւն բերող մոմեր, տարատեսակ չափի ու գոյնի խաչեր կը վաճառենք, հաւկիթին գինը, միսին ու ձկան գինը կը բարձրացնենք․․․տօն է, պիտի մեր հայրենակիցներէն փող քերենք՝ Աստուծոյ անունով ի հարկէ։ Նոյնն է Ծաղկազարդի (Տիրոջ յաղթական մուտքը Երուսաղէմ) տօնին ժամանակ, երբ գերազանցապէս երիտասարդ աղջիկները գեղեցիկ ծաղկեպսակները կը դնեն իրենց գլխուն, ինսթակրամի համար նկարուելու, իսկ երեկոյեան քաղաքին մէջ տարբեր տեղեր գրեթէ աղբանոց դարձած է, ամէնուր այս ու այն կողմ շպրտուած ծաղկեպսակներ, որ ոտնակոխ կ’ըլլան, մինչդեռ այդ պսակները անմեղութեան, մաքրութեան ու Տիրոջ յաղթանակը գովերգող երեւոյթներ պիտի ըլլալին․․․․
Մենք Տիքընզ չունինք, որ մեզի յիշեցնէ այդ բոլորին մասին։ Գուցէ եւ ունինք, բայց ան ստիպուած ինչ որ կայքի մը խմբագիրն է ու քաղաքական լուրեր կը գրէ, որ ուտելու հաց ունենայ, կամ ալ ինչ որ ապրանքի մը համար ծանուցումի թեքսթ կը պատրաստաէ․․․ ունենանք ալ, պիտի ծաղրենք, մէկ կողմ նետենք, մենք անոր համար ժամանակ չունինք, մենք վառ անհատականութիւններ ենք, որոնց համար ամբողջ աշխարհը ինքնիրագործման, վաճառքի եւ ակրեսիւ գեղագիտութեան կատաղի դաշտ մըն է։ Ընդամէնը։
Եւ ի հարկէ հասկնալի է, որ գլխաւոր հարցը կրօնական ջերմեռանդութիւնը չէ, այլ հասարակական այս կեղծիքը, ամէն ինչ փճացնելու կարողութիւնը, ամէն հարցի մէջ խաբելու այդ զզուելի մարմաջը, քրիստոնեայ ձեւանալու, բայց քրիստոնեայ չըլլալու հանգամանքը։
Մեզի կը մնայ Տիրոջը դիմել իր իսկ բառերով ու անգամ մը եւս ներում հայցել՝ յուսալով անոր ասնահման ներողամտութեան՝
«Ներէ՛ մեզ, Տէ՛ր, որովհետեւ չենք գիտեր, թէ ինչ կ’ընենք»
