Այժմ Հայաստանի մէջ այնպիսի իրավիճակ մը ձեւաւորուած է, որ ատելութիւնն ու անհանդուրժողականութիւնը շատոնց անցած են թոյլատրելի բոլոր սահմանները։ Հայաստանի մէջ ամէն օր ծեծի ու արիւնահեղութեան մասին ծանր լուրեր կը հասնին։ Շեշտակի աւելացած են սպանութիւնները, իսկ ծեծկռտուքները արդէն դարձած են օրուայ անբաժան մէկ մասը։ Ու ամենէն վատը այն է, որ յանցանքները «երիտասարդականացած են», այսինքն մեծաւ մասամբ տեղի կ’ունենան երիտասարդներու ու պատանիներու կողմէ։ Միջադէպ մը, որուն մասին այս քանի մը օրը լուր տարածուեցաւ համացանցով, ցոյց կու տար, թէ ինչպէս 4-5 հոգիով կը հայհոյէին ու կը ծեծէին մէկը։ Պատանիներ։ Ընդ որում կը ծեծէին առանց խնայելու, գետին պառկեցուցած ու ոտքերով հարուածներ տուր որ կու տաս։ ասկէ քանի մը շաբաթ ալ առաջ մանկասպանութիւն մը տեղի ունեցած էր, ու 3-ամեայ երեխայի մահուան համար մեղաւոր կը նկատուի․․․․հայրը։
Այս է այսօրուայ Հայաստանի երեսներէն մէկը։
Ատելութիւնը կ’ոչնչացնէ ու կը սպանէ մեզ: Թոյնի պէս դանդաղ ու կայուն քայլերով անվերադարձ կը փտացնէ մեր հաւաքական միտքն ու հոգին։ Եւ եթէ այդ ծեծուջարդի մասին տեղեկացանք, որովհետեւ նկարահանած էին ու դրած համացանց, ապա որքա՞ն դէպքեր կը մնան թաքուն, որովհետեւ ոչ ոք անոնց մասին չի խօսիր, կամ կը փորձեն չխօսիլ, որովհետեւ Հայաստանի մէջ որեւէ յանցանքի մասին վկայութիւն տալը, ոստիկանութիւն դիմելը կա՛մ բարձրաձայնելը կը համարուի «մատնութիւն» կա՛մ «ոստիկանութեան տեղեկութիւն տալ»։ Ու այդ կեղծ ասպետականութիւնը աւելի կը սրէ ընդհանուր իրավիճակը։ Այս բոլորին զուգահեռ տեղի ունեցած են նաեւ երկու աչք ծակող իրողութիւններ։ Մենք աւելի փակ ու մեկուսացուած դարձած ենք։ Եթէ առաջ բազմաթիւ հարցերու պարագային անմիջապէս աղմուկ կը բարձրանար կամ առնուազն կ’աշխատէին ինչ որ բաներ թաքուն ընել, ապա հիմա բոլորս ալ չափով մը աւելի մեկուսացած դարձած ենք ու շատ պարսաւելի դէպքերու ժամանակ մեր ուսերը կը թոթուենք ու կ’ըսենք, որ այդ մեր գործը չէ, այդ մեր հոգը չէ, իսկ յետոյ համացանցով վայ-վույ կ’ընենք որեւէ սպանուածի համար։ Ընդամէնը մէկ-եկու շաբաթ առաջ Աբովեան քաղաքին մէջ, օր ցերեկով, տեսախցիկներու եւ առնուազն տասը-տասներկու հոգիի աչքին առջեւ, երկու հոգի խոհանոցային մեծ դանակով փողոցը սպանեցին երիտասարդ մը։ Ոչ ոք միջամտեց։ Մարդասպանները հեռացան ու կարծես, թէ դեռ չեն բռնուած։ Մեր գործը չհամարելուն զուգահեռ, մենք աւելի վախկոտ դարձած ենք։ Այդ վախը իրականութեան մէջ չափով մը նաեւ հիմնաւորուած է։ Երբեք չես գիտեր, թէ առջեւդ կանգնած պատանին արդեօ՞ք գրպանէն դանակ չի հաներ ու չի յարձակիր վրադ, եթէ նկատողութիւն մը ընես իրեն։
Ու այդպէս ալ կ’աճի ու կը մեծնայ վախի եւ անպատժելիութեան մթնոլորտը։
Այս բոլոր այլանդակութիւնը ի հարկէ մէկ-երկու տարուայ հարց չէ։ Տակաւին 2010-ին, Երեւանի մէջ դպրոցական աղջիկներ զիրար կը ծեծէին ու սեռային տարաբնոյթ հայհոյանքներ կու տային իրարու ու տղաքն ալ, փոխանակ միջամտելու ու այդ կռիւը դադրեցնելու, կը նկարէին, կը ծիծաղէին ու կ’ոգեւորուէին։ Մենք այդ ժամանակ ալ վրդովեցանք ու շատերս «մարգարէացանք», որ «այս բոլորը լաւ տեղ պիտի չտանին»։ Այն ժամանակ նաեւ ուրիշներ այդ դէպքը համարեցին բացառութիւն ու վերջ։ Տարիները կ’անցնէին ու հայ դեռահասներու եւ երիտասարդներու շարքին կ’աւելնային ծեծը, հայհոյանքը, թմրեցուցիչը, սպանութիւնները։ Մենք կը վրդովէինք ու առաջ կ’անցնէինք։ Մենք, կարծես, թէ իրօք չէինք հասկնար, որ այդ բոլորը պարզ պիտի չանցնին, այլ իրենց հետքը պիտի թողուն։ Ամէն մէկ պատահար ծուէն մը կը փրցնէր մեր հասարակական ընդհանուր բարոյահոգեբանական կերպարէն ու ահա 2025-ին, մենք ունինք ամբողջովին պատռտած ու ծակոտած իրողութիւն մը, երբ ամէն օր որեւէ նոր զարհուրելի դէպք մը կը սպասես։ Ի միջի այլոց, թոյլ տուէք նկատել, որ այս ամենեւին այդ կանկսթրական վիճակը չէ, որ կայ արեւմտեան երկիրներու մէջ։ Այստեղ ոչ թէ կազմակերպուած կէնկեր են, այլ անհատական դէպքեր, որոնք, սակայն, մեր 2 միլիոննոց հասարակութեան համար շատ շատ են։ Թերեւս անհատական են, բայց իրավիճակը չհակակշռելու պարագային, անոնք անպայման կը սկսին խմբուիլ փոքր աւազակախումբերի մէջ։ Թերեւս այդ բոլորը չըլլայ Թեքսասի ոճով (Աստուած չընէ), բայց անխուսափելիօրէն պիտի պատահի, որովհետեւ աշխարհի մէջ ամէն ինչ իր բնականոն զարգացումը ունի։
Եւ այսպէս, մենք տարիներ շարունակ առհասարակ չենք ալ հասկցած, թէ ի վերջոյ ինչպէ՞ս կը պատահի, որ մեր «առաջին քրիստոնեայ», հիւրասէր, աստուածավախ, ընտանէսէր, մայրապաշտ ու ազգասէր հասարակութեան մէջ երթալով կ’աւելնան մօր հասցէին ուղղուած հայհոյանքները, Հայաստանի մէջ այսօր հայ եկեղեցւոյ, հանրապետութեան տարածքին գործող կառոյցը երկբեւեռ թշնամանքի մէջ է, հայ պատանիներն ու երիտասարդները ամէն հասարակ բառի համար իրարու արիւն կը թափեն։ Մենք իրօք չհասկցանք, թէ մեր երեխաները այդ ի՞նչ մթնոլորտի մէջ կ’ապրին, որ անոնց բառապաշարին ու վարմունքին մէջ այդքան կ’աւելնան հայհոյանքն ու բռնութիւնը։
Մենք իրօ՞ք չհասկցանք, որ մենք ենք այդ երեխաներուն այդ բոլորը սովորեցնողը, ու մենք զանոնք կը քաջալերենք, մենք ու միայն մենք զանոնք կը դրդենք աւազակութեան ու մարդասպանութեան, երբ անոնց առօրեան կը լեցնենք դատարկամիտ ու ակրէսիվ, տափակ ու անբովանդակ էրոտիքով, պղծութեամբ, անաստուածութեամբ, նիւթապաշտութեամբ։ Ին՞չ պիտի սովորէր 1990-ականներուն ծնած երեխան իր հասարակութենէն։ Ին՞չ պիտի սովորէր 2000-ականներուն ծնածը։ Առանց մոռնալու 2010-ականներու սերունդը, որ այսօր 13-16 տարեկան է ու ամբողջովին կը կրէ անէծքին իր բաժինը։
Մեր հասարակական օրկանիզմը իր թոյնն ու թարախը տարիներով լեցուց նոր սերունդին վրայ՝ թունաւորելով անոնց ուղեղն ու հոգին։ Զզուելի ու տհաճ մթնոլորտ ստեղծուած է ու կը շարունակէ մնալ տիրապետող։ Ու եթէ 2010-ականներու երկրորդ կէսին՝ շուրջ 2015-17-ին կը թուէր, թէ քրէական բարքերը էապէս նահանջած են, դարձած են լուսանցքային, թէ արհեստագիտութիւնը կը սկսի սիրապետող դառնալ, ըստ այդմ աւելի զարգացած ու ոչ-քրէական մտածողութիւնը, թէեւ ոչ այդքան ազգային կամ «առնական», բայց առնուազն աւելի քաղաքակիրթ, ապա մենք կրկնակի սխալեցանք։ Եթէ այն ժամանակ մեզի կը թուէր, թէ Հայաստանի մէջ դանդաղօրէն կը հասուննայ ընտրութիւն մը «պատուախնդիր, բայց վայրենի տղամարդու» եւ «քաղաքակիրթ, բայց կնաբարոյ տղամարդու» միջեւ, ապա հիմա արդէն գործ ունինք իւրայատուկ հրէշի մը հետ, որ թէ՛ «կնաբարոյ» է, թէ՛ պատուախնդիր, թէ՛ վայրենի։ Ամենէն ակարեւորը, որ հասուն կեանքի պատրաստուող ու նոյնիքն նոր մտածներու մէկ մեծ հատուածը ո՛չ վախ ունի, ո՛չ ալ ամօթ։ Եւ այդ աւելի սարսափելի է։ Որովհետեւ վախ ոու ամօթ չունեցողները չունին ոչ մէկ սահման, ոչ մէկ արգելք։
Շատերը կրնան առարկել, որ սա չափազանց խիստ ու միակողմանի գնահատական մըն է ու չ’արժեր քանի մը անհատական դէպք տարածել բոլորին վրայ։ Այո՛, չ’արժեր։ Նոյնիսկ անոր կարիքն ալ չկայ, որովհետեւ ան արդէն կը տարածուի։ Եթէ կրնաք, ապա փորձեցէք նկատողութիւն ընել ծխող 14 տարեկան աղջկան։ Ես կը պատկերացնեմ այդ կատարողին դէմքը, երբ այդ աղջնակը հռհռալով անոր այնպիսի պատասխան մը կու տայ, որմէ առնուազն կարմրիլ կարելի է։ Ոչ թէ պարզապէս կը պատկերացնեմ, այլ ականատես եղած եմ եղել ու ոչ միայն մէկ անգամ։ Դպրոցահասակ երեխաները կը ծխեն, թմրեցուցիչ կ’օգտագործեն, օնլայն քազինօ կը խաղան ու ամենէն կարեւորը․․․․կը նային մեզի։ Կը նային մեր նկարահանած այլանդակ սերիալներուն, անբովանդակ ու ակրեսիւ երգերուն, լպիրշ հիւմըրային շո-երուն։ Անոնք կը նային ու կը տեսնեն մեր կեղտոտ քաղաքական դաշտը, յանցաւոր վարմունքը չափահասներու կողմը, կաշառքն ու հովանաւորչութիւնը, քրէամիտ կենցաղն ու էութիւնը, անոնք կը տեսնեն ու կը լսեն, թէ ինչպէս սուրբ եկեղեցւոյ հոգեւորականները մէկը միւսին ետեւէն կը բացայայտ(ուին)են իրենց սեռային շեղած կեանքը։ Անոնք նաեւ կը տեսնեն, որ իրենց ուսուցիչները աղքատ են, գիտնականները՝ լուռ, մտաւորականները՝ անտեսուած, գրականութիւնը՝ արհամարհուած։
Երեխաները յիմար չեն։ Անոնք շատ խելացի են։ Բնական տաղանդ ունին շատերը եւ անոնք ծոյլ չեն։ Անոնք շատ գործուն են ու շատ լաւ կը սորվին․․․ոչ միայն դպրոցի դասագիրքին, այլեւ իրական կեանքի դասերը, որ մենք ամէն օր կը ստիպենք ու կու տանք անոնց։ Ու մենք, միայն ու միայն մենք մեղաւոր ենք, որ մեր պատանիներուն մէկ մասը կը յայտնուի բանտի մէջ, մէկ մասը՝ գերեզմանոցին։ Որովհետեւ մենք հասունցուցինք այն մթնոլորտը, ուր հայհոյանքը, ծեծն ու ակրեսիւութիւնը դառնայ բնական ու խրախուսուող։ Մենք կ’ուզէինք ստեղծել գերուժեղ ու անկաշկանդ սերունդ մը, փոխարէնը ստացանք անվախ հրէշ մը, որ այլեւս անկարելի կը դառնայ կառավարել ու նոյնիքն ան ալ կ’ոչնչացնէ թէ՛ զինք, թէ՛ ալ մեզ։
Սա դաժա՞ն է, չհիմնաւորու՞ած դաժան։ Այդ պարագային գացէք ու հաշուեցէք, թէ քանի՞ պատանի տուն կը տանին ծակած վէրքով, քանի՞ պատանի ամէն օր ծեծ կ’ուտէ ու կը լռէ, եւ առհասարակ ի՞նչ կը կատարուի երկրին մէջ։
Մենք տակաւին ամբողջովին չենք կործանած այս սերունդը։ Բայց շատ մօտ ենք։ Ու եթէ 5-10 տարի եւս ո՛չ հասարակութիւնը , ո՛չ ալ պետութիւնը ռազմավարական-անհատական մակարդակով չպայքարի իւրաքանչիւր պատանիի ապագային համար, այդ ապագան պարզապէս պիտի չգայ։
