Շնորհակալութիւն կը յայտնենք Քանատայի մեր յարգարժան ընթերցողներէն՝ պրն. Վիգէն Լ. Ադդարեանին, իր մանրակրկիտ եւ մտածել տուող նամակին համար։ Անոր դիտարկումները կարեւոր լրացում կը հանդիսանան «Սփիւռք եւ Հայաստան․ մրցակիցնե՞ր, թէ՞ ռազմավարական գործընկերներ» յօդուածին շուրջ սկսած քննարկման, որուն շարունակութիւնը անհրաժեշտ կը նկատենք։
Յարգարժան Պրն. խմբագիր,
Ձեր յօդուածը տեղին է: Տեղին եւ մանրամասն է նաեւ Դոկտ. Չիլինկիրեանի վերլուծութիւնը: Ինքզինքիս սակայն պիտի արտօնեմ կարգ մը կարեւոր մատնանշումներ:
Ա. Հայաստանն ու Սփիւռքը (Թէեւ Սփիւռք մը գոյութիւն չունի այլ կան բազմատրոհուած «Սփիւռքներ») ո՛չ մրցակից են եւ ո՛չ ալ գործընկերներ: Որովհետեւ երկուքին ալ պարագային՝ չկայ յարաբերութիւնը սնանող (ինչպիսին ալ ըլլար այդ յարաբերութիւնը դրական թէ ժխտական) կառուցային եւ պիւտճէի մը վրայ հիմնուած կազմակերպուած իրավիճակ, որ կրնայ յստակ նպատակներու վրայ աշխատիլ: Օրինակ, Հայաստանի բնակչութիւնը աւելցնել 100.000 հոգիով կազմակերպուած ներգաղթով մը: Կամ ալ, Հայաստանի եւ Սփիւռքի աշխարհաքաղաքական ռազմավարութիւնը միացեալ կերպով մշակելու լծուիլ:
Բ. Հայաստանի պետութիւնը չի վարեր համազգային քաղաքականութիւն եւ բնաւ ալ չէ վարած զայն իր անկախացումէն ի վեր: Համազգային քաղաքականութիւն կը նշանակէ ընդհանուր մտահոգութիւն ազգին վերապրումով ի սփիւռս աշխարհի (եւ ո՛չ միայն Հայաստանի մէջ): Կը նշանակէ ստեղծել միացնող ազգային ոգեղինացնող ինքնագիտակցութիւն (ethos) մը որ միմիայն կը դրսեւորուի կրթական, քարոզչական, մշակութային լեզուական, պետական մակարդակի յստակ, երկարաժամկէտ եւ չափելի աշխատանքով:
Գ. Նմանօրինակ աշխատանք մը կարելի է կազմակերպել շատ յստակ քաղաքական ծրագիր որդեգրելով: Պիւտճէ յատկացնելով: Կառոյցներ ստեղծելով: Վարչական մասնագէտ անձնակազմով եւ երկարաշունչ ծրագիր մշակելով, որոնք յստակ են եւ հասանելի: Ճանապարհը երկար է եւ սակայն նոյնիսկ առաջին քայլ մը անգամ չէ առնուած մինչեւ հիմա, հակառակ անվերջ եւ ամպագոռգոռ լոզունգներու եւ համագումարներու, միացեալ հաւաքներու, ճաշկերոյթներու, բաժակաճառերու եւ մասամբ նորին: Չի բաւեր ունենալ «նախարարութիւն» մը կամ «գրասենեակ» մը: Այլ պէտք է յայտարարել թէ ի՞նչ պիտի ընէ եւ թէ ի՞նչպէս պիտի չափուին անոր յաջողութիւնը (կամ ձախողութիւնը) եւ թէ ի՞նչ են այդ աշխատանքին ակնկալուած հետեւանքները եւ թէ ո՞րքան ժամանակի մէջ պիտի իրագործուին:
Դ. Լոպիինկ-ը կը պահանջէ ինքնին ոչ միայն ծրագրուած մօտեցում, այլ կը պահանջէ հմտացած եւ մասնագիտացած անձնակազմ, մեծագումար յատկացում, համախոհներու զօրաշարժի կարողութիւն, եւ կամաւորներու մեծ բանակի կազմակերպուածութիւն: Ցոյց տուէք ինծի յստակ թիւերով թէ Սփիւռքներէն ո՞ր մէկը ունի նման կարողութիւններ: Միասին լուսանկարուիլը, այցելութիւններ տալն ու հաղորդագրութիւն հրապարակելը լոպիինկ չէ: Եղածը պէտք է չափել միմիայն արդիւնքով: Արցախեան վերջին պատերազմը եւ 2023-ի մեր երկրորդ պաշտօնական ցեղասպանութիւնը վկայ:
Ե. Համաշխարհային հանրութեան միտքին վրայ կազմակերպուած կերպով ազդելու կարողութիւնը հաւանաբար կարեւորագոյն չափանիշը պէտք է սեպել: Ո՛չ որպէս կարելիութիւն այլ որպէս կատարուած իրողութիւն: Եթէ այդ անկիւնէն նայինք՝ Սփիւռքներու կարողութիւնները խոշոր զերօ մըն են: Կարելի՞ է փոխել ատիկա, այո՛: Սակայն միայն եթէ աշխատանք տարուի ատոր համար: Ո՛չ անհատապէս, ո՛չ այս կամ այն կազմակերպութեան նախաձեռնութեամբ, ո՛չ ալ նոյնիսկ պարզապէս Հայաստանի աշխատանքով: Այլ ազգովին: Ազգովին ըլլալու համար՝ պէտք է ունենալ վերոյիշեալ նախապէս մշակուած ethos-ը: Բան մը, որուն յառաջատարը միմիայն կրնայ ըլլալ Հայաստանը: Որովհետեւ ի՛նքն է որ պետութիւն է: Ի՛նքն է որ ունի դիւանագիտական համակարգ, պետական պիւտճէ, օրէնք ստեղծելու կարողութիւն, միջազգային վարկ բանալու կարողութիւն, բանակ պահելու իրաւունք, մեծաերազ ենթակառոյցներու ծրագիրներ մշակելու իրաւունք, հայ ժողովուրդը իրար զօդող գլխաւոր մղիչ ոյժը ըլլալու պատմական լիազօրութիւն եւ օրինականութիւն եւ այլն, եւ այլն:
Մոռնանք Սփիւռքները, յոռեգոյն պարագային, Հայաստանի պետութիւնը պէտք է ինքնապահպանման համար իսկ առնէ վերոյիշեալ քայլերը: Մղուած իր իսկ «ինքնասիրութենէն»: Այսօրուան հսկայական աշխարհաքաղաքական տեղաշարժներուն զոհը պիտի դառնան բոլոր այն ազգերը որոնք ամբողջութեամբ լծուած չեն ինքնագոյատեւման պայքարին: Հայերը՝ ամէնէն առաջ:
Ձեր շինիչ գրութիւնները միշտ խանդավառութեամբ ընթերցող եւ բարեկամօրէն
Վիգէն Լ. Ադդարեան
