Հարաւային Կովկասի աշխարհաքաղաքական փոփոխութիւնները ինչպէ՞ս կ՚անդրադառնան հայ-թրքական եւ թուրք-ատրպէյճանական յարաբերութիւններուն։ Ինչո՞ւ Անգարա, հակառակ Հայաստանի հետ յարաբերութիւնները կարգաւորելու իր շահագրգռուածութեան, կը շարունակէ զանոնք պայմանաւորել հայ-ատրպէյճանական խաղաղութեան պայմանագրով։ Իսկ Պաքու ինչո՞ւ կը փորձէ աւելի ինքնուրոյն դիրք գրաւել իր ռազմավարական դաշնակից Թուրքիոյ նկատմամբ։ Այս հարցերուն կ՚անդրադառնայ ակադեմիկոս, թրքագէտ եւ համալսարանի դասախօս Ռուբէն Սաֆրաստեան՝ 1inTV-ի հետ հարցազրոյցին ընթացքին, որուն հիմնական միտքերը կը ներկայացնենք ստորեւ։
⁂
1inTV-ն զրուցած է արեւելագէտ, թրքագէտ եւ Թուրքիոյ քաղաքականութեան հարցերու փորձագէտ Ռուբէն Սաֆրաստեանի հետ։ Զրոյցի ընթացքին քննարկուած են Հայաստան-Թուրքիա եւ Թուրքիա-Ատրպէյճան յարաբերութիւնները, որոնք կը գտնուին աշխարհաքաղաքական բարդ փոփոխութիւններու փուլի մը մէջ։ Թէեւ Անգարա կը ձգտի կարգաւորել Հայաստանի հետ յարաբերութիւնները՝ իր համաշխարհային դիրքերն ու տնտեսական կարելիութիւնները բարելաւելու նպատակով, պաշտօնական դիրքորոշումը կը շարունակէ պայմանաւորուած մնալ հայ-ատրպէյճանական խաղաղութեան պայմանագրի ստորագրութեամբ։ Միաժամանակ, Ատրպէյճան կը փորձէ ընդլայնել իր ինքնուրոյնութիւնն ու ազդեցութիւնը դաշնակից Թուրքիոյ հետ յարաբերութիւններուն մէջ՝ յաւակնելով տարածաշրջանին մէջ դառնալ միջին ուժի կեդրոն։ Հակառակ երկու երկիրներուն միջեւ գոյութիւն ունեցող որոշ լարուածութեան եւ անձնական գործօններուն, ռազմավարական զինուորական դաշինքը կը շարունակէ անփոփոխ մնալ։ Այս բոլորը կը վկայեն առկայութիւնը Հարաւային Կովկասի մէջ աշխարհաքաղաքական նոր իրողութիւններու ձեւաւորման, որոնք էական ազդեցութիւն ունին տարածաշրջանի պետութիւններուն յարաբերութիւններուն վրայ։
Ռուբէն Սաֆրաստեան կը կարծէ, որ 44-օրեայ պատերազմէն ետք Հարաւային Կովկասը թեւակոխած է աշխարհաքաղաքական վերափոխումներու նոր փուլ մը, որուն սկիզբը արդէն տեսանելի է, սակայն աւարտը՝ տակաւին ոչ։ Ըստ իրեն՝ այս գործընթացը ունի երեք հիմնական առանձնայատկութիւն։
Առաջինը տարածաշրջանին մէջ Ռուսիոյ տկարացման գործընթացն է, որ սկսած է 44-օրեայ պատերազմէն ետք։ Երկրորդը Թուրքիոյ ազդեցութեան աստիճանական ուժեղացումն է։ Երրորդ առանձնայատկութիւնն այն է, որ Հարաւային Կովկասը հետզհետէ աւելի կը ներգրաւուի համաշխարհային տնտեսական եւ հաղորդակցութեան համակարգերուն մէջ։ Այս շրջագիծին մէջ Սաֆրաստեան կ՚առանձնացնէ մասնաւորաբար Միջին միջանցքը, որ Չինաստանը Կեդրոնական Ասիոյ եւ Հարաւային Կովկասի ճամբով կը կապէ Եւրոպայի։ Իր գնահատումով՝ տարածաշրջանը այս ուղիին վրայ կապող կարեւոր դերակատարութիւն ունի։
Նշուած հանգամանքները նկատի ունենալով՝ Թուրքիա ներկայ փուլին շահագրգռուած է Հայաստանի հետ յարաբերութիւններու կարգաւորմամբ։ Անգարա, առաջին հերթին, կը փափաքի օգտուիլ իր աշխարհաքաղաքական դիրքերու բարելաւումէն, ինչպէս նաեւ աւելի ամրապնդել իր տեղը Չինաստան-Եւրոպա հաղորդակցութեան միջանցքին մէջ։ Ասոր կ՚աւելնայ միջազգային բեմին վրայ իր դիրքերը ամրապնդելու Թուրքիոյ ձգտումը։
Սաֆրաստեան կը յիշեցնէ, որ Թուրքիա իր տնտեսական եւ այլ ցուցանիշներով միջին տէրութիւն կը նկատուի, սակայն կը փորձէ բարձրացնել իր միջազգային կարգավիճակը։ Այդ նպատակով Անգարա կ՚ուզէ ստեղծել իր դրացիներուն հետ խնդիրներ չունեցող պետութեան մը տպաւորութիւնը։ Իսկ հայ-թրքական յարաբերութիւնները, ըստ իրեն, ոչ միայն երկու երկիրներուն, այլեւ աշխարհի մեծ տէրութիւններուն համար ծանօթ եւ կարեւոր խնդիր են։
Այդուհանդերձ, փորձագէտը կը նկատէ, որ յարաբերութիւնները կարգաւորելու Թուրքիոյ շահագրգռուածութիւնը տակաւին չի վերածուիր սկզբունքային քաղաքական քայլերու։ Ասոր հիմնական պատճառը Թուրքիոյ նախագահ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանի հրապարակային դիրքորոշումն է, որուն համաձայն՝ Հայաստանի հետ յարաբերութիւնները կրնան կարգաւորուիլ միայն հայ-ատրպէյճանական խաղաղութեան պայմանագրի ստորագրութենէն ետք։
Անդրադառնալով Էրտողանի՝ իր իսկ յայտարարութենէն հրաժարելու կարելիութեան՝ Ռուբէն Սաֆրաստեան կը նշէ, որ ուսումնասիրած է Թուրքիոյ նախագահին քաղաքական ուղին եւ գտած միայն մէկ պարագայ, երբ վերջինս ներքին քաղաքականութեան առնչուող հարցի մը մէջ հրաժարած է նախապէս արտայայտած իր դիրքորոշումէն՝ պատճառաբանելով, թէ իրավիճակը փոխուած է։
Սակայն փորձագէտը չի կարծեր, որ Էրտողան նոյն ձեւով պիտի վարուի հայ-թրքական յարաբերութիւններու հարցին մէջ։ Թուրքիոյ նախագահը ներկայիս կը գտնուի իր քաղաքական ասպարէզին շրջադարձային փուլին մէջ եւ կը ձգտի վերընտրուելու։ Հետեւաբար, սեփական հեղինակութեան պահպանումը չափազանց կարեւոր է իրեն, եւ դժուար թէ հրաժարի հրապարակաւ արտայայտած իր դիրքորոշումէն։
Սաֆրաստեան, այնուամենայնիւ, չի բացառեր, որ քաղաքական իրադրութեան փոփոխութեան պարագային հայ-թրքական յարաբերութիւններու ամբողջական կարգաւորումը կրնայ տեղի ունենալ նախքան հայ-ատրպէյճանական խաղաղութեան պայմանագրի ստորագրութիւնը։
Իբրեւ Հայաստանի հետ յարաբերութիւնները կարգաւորելու Թուրքիոյ ցանկութեան դրսեւորումներ՝ ան կը մատնանշէ նաեւ թրքական պաշտօնական հռետորաբանութեան աստիճանական դրական փոփոխութիւնը եւ վերջին շրջանին առնուած կարգ մը գործնական քայլերը։ Սակայն, իր գնահատումով, այս բոլորը տակաւին բաւարար չեն, այնքան ատեն որ կը բացակայի Անգարայի կողմէ սկզբունքային քաղաքական որոշումը։
Խօսելով թուրք-ատրպէյճանական յարաբերութիւններուն մէջ վերջին շրջանին նկատուող լարուածութեան մասին՝ Սաֆրաստեան նախ կ՚ընդգծէ, որ այս գործընթացները եւս անհրաժեշտ է դիտարկել աշխարհաքաղաքական փոփոխութիւններու շրջագիծին մէջ։ Իր կարծիքով՝ Ատրպէյճան, Թուրքիոյ նման, իր առջեւ աշխարհաքաղաքական նշանակութիւն ունեցող նպատակ մը դրած է։ Եթէ Թուրքիոյ նպատակը միջին տէրութեան կարգավիճակէն աւելի ազդեցիկ համաշխարհային դերակատարի վերածուիլն է, ապա Ատրպէյճան կը ձգտի փոքր պետութենէ վերածուիլ տարածաշրջանային նշանակութիւն ունեցող միջին տէրութեան։
Փորձագէտը կը յիշեցնէ, որ Ատրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւ նման նպատակ մը յստակօրէն արտայայտած է իր ղեկավարած կուսակցութեան համագումարին ընթացքին։
Սաֆրաստեանի դիտարկումով՝ թուրք-ատրպէյճանական յարաբերութիւններուն մէջ կարեւոր դեր ունի նաեւ անձնական գործօնը։ Եթէ հայ-թրքական յարաբերութիւններու պարագային այդ գործօնը Էրտողանն է, ապա թուրք-ատրպէյճանական յարաբերութիւններուն մէջ՝ Ալիեւը։
Իր համոզումով՝ Ալիեւ ներկայիս կը փորձէ լուծել երկու հիմնական խնդիր։ Առաջինը սեփական քաղաքացիներուն եւ միջազգային հանրութեան ցոյց տալն է, որ 44-օրեայ պատերազմին Ատրպէյճանի յաղթանակը ձեռք բերուած է առաջին հերթին սեփական ուժերով՝ կարելի եղածին չափ նուազեցնելով Թուրքիոյ աջակցութեան նշանակութիւնը։ Երկրորդը Ատրպէյճանի պատմութեան մէջ մտնելն է իբրեւ նախագահ մը, որ յաղթանակի հասած է ինքնուրոյնաբար՝ առանց արտաքին ուժի մը վճռորոշ միջամտութեան։
Սաֆրաստեան տեղի ունեցողը կը բնութագրէ իբրեւ կրտսեր եղբօր մը փորձը՝ աւագ եղբօր դիմաց վերահաստատելու սեփական ինքնուրոյնութիւնը։ Իր կարծիքով՝ Ատրպէյճան կ՚ուզէ ցոյց տալ, որ Թուրքիոյ հլու-հնազանդ կամակատարը չէ եւ կրնայ ինքնուրոյն քաղաքականութիւն վարել։
Միեւնոյն ժամանակ, թրքագէտը կը շեշտէ, որ թուրք-ատրպէյճանական յարաբերութիւններուն մէջ տարակարծութիւնները նոր երեւոյթ չեն։ Պատմականօրէն երկու երկիրներուն միջեւ եղած են նաեւ բաւական լուրջ լարուածութիւններ։
Իբրեւ օրինակ՝ ան կը յիշատակէ Թուրքիոյ բացասական վերաբերմունքը Հէյտար Ալիեւի նկատմամբ, երբ վերջինս դարձաւ Ատրպէյճանի ղեկավարը։ Այդ վերաբերմունքը պայմանաւորուած էր անոր խորհրդային անցեալով եւ Ատրպէյճանի Պետական անվտանգութեան կոմիտէի (ՊԱԿ) ղեկավար եղած ըլլալու հանգամանքով։ Թուրքիոյ համար խնդրայարոյց էր նաեւ այն իրողութիւնը, որ Ալիեւ տարիներ շարունակ ղեկավարած էր հետախուզական կառոյց մը, որուն գործունէութեան ուղղութիւններէն մէկը Թուրքիոյ դէմ աշխատանքն էր։
Սաֆրաստեան կը յիշեցնէ նաեւ Ատրպէյճանի՝ երկրին մէջ ծառայող թուրք զինուորականները հեռացնելու որոշումը։ Այդ ժամանակ Ատրպէյճանի մէջ ներքաղաքական անկայունութիւն կը տիրէր, եւ Ալիեւ մտահոգութիւն ունէր, որ թուրք սպաները կրնային ներգրաւուած ըլլալ իր դէմ հնարաւոր գործողութիւններու մէջ։
Քաղաքական տարակարծութիւններէն բացի, երկու երկիրներուն միջեւ պարբերաբար խնդիրներ կը ծագին նաեւ տնտեսական յարաբերութիւններուն մէջ։ Մասնաւորաբար, փորձագէտը կը մատնանշէ ատրպէյճանական կազի գինին շուրջ տարակարծութիւնները։
Ատրպէյճան Թուրքիոյ վաճառուող կազին մէկ մասը կը մատակարարէ անոր ներքին սպառման համար, իսկ միւս մասը թրքական ենթակառոյցներու միջոցով կ՚արտածուի Եւրոպա։ Կազի գիներուն բարձրացումները պարբերաբար դժգոհութիւն յառաջացուցած են Անգարայի մէջ։
Այնուամենայնիւ, այս տարակարծութիւնները չեն փոխեր երկու երկիրներու ռազմավարական շահերուն ընդհանրութիւնը։
Ատրպէյճանի համար Թուրքիա կարեւոր է զինուորական առումով։ Թուրք խորհրդատուները ներգրաւուած են նաեւ ատրպէյճանական բանակի կառավարման համակարգին մէջ, իսկ զինուորական սարքաւորումներուն եւ սպառազինութեան զգալի մէկ մասը Ատրպէյճան կը ստանայ Թուրքիայէն։
Թուրքիոյ համար ալ Ատրպէյճան կարեւոր յենարան մըն է Հարաւային Կովկասի մէջ՝ միաժամանակ կարելիութիւն ընձեռելով ամրապնդելու կապերը Կեդրոնական Ասիոյ թրքախօս պետութիւններուն հետ։ Այս համագործակցութիւնը ամրագրուած է նաեւ Շուշիի հռչակագիրով։
Փորձագէտը թուրք-ատրպէյճանական յարաբերութիւններու լարուածութեան շրջագիծին մէջ կ՚առանձնացնէ նաեւ Իսրայէլի գործօնը։ Ըստ իրեն՝ Ատրպէյճանի եւ Իսրայէլի միջեւ ձեւաւորուած յատուկ յարաբերութիւնները, յատկապէս զինուորական մարզին մէջ, ծանօթ են, եւ ասիկա, բնականաբար, չի կրնար չմտահոգել Թուրքիան։
Ան կ՚անդրադառնայ նաեւ վերջին շրջանին իսլամական շրջանակներուն մէջ յառաջացած դժգոհութիւններուն եւ Ատրպէյճանի հասցէին հնչած քննադատութիւններուն։
Ստեղծուած իրավիճակին մէջ Թուրքիոյ նախագահը նախընտրած է ոչ թէ սրել հակասութիւնները, այլ մեղմացնել զանոնք։ Էրտողան փորձած է պահպանել յարաբերութիւններուն բնականոն ընթացքը՝ հեռաձայնելով Ալիեւին, զինք Թուրքիա հրաւիրելով, իսկ վերջինիս չմեկնելէն ետք՝ շնորհաւորելով զինք յաղթանակին առիթով։
Փորձագէտին բնութագրումով՝ Թուրքիա այս հարցին մէջ ընտրած է աւագ եղբօր ուղին՝ փորձելով մեղմացնել կրտսեր եղբօր դժգոհութիւնը։
Եզրափակելով՝ Ռուբէն Սաֆրաստեան կը կարծէ, որ թուրք-ատրպէյճանական դաշինքը ռազմավարական առումով խաթարուած չէ, եւ երկու կողմերն ալ շահագրգռուած են անոր պահպանմամբ։ Սակայն Ատրպէյճան կը փորձէ այդ դաշինքին մէջ ընդլայնել իր ինքնուրոյնութիւնը եւ ամրապնդել սեփական դիրքերը։
Նոյն միտումը, որոշ տարբերութիւններով, նկատելի է նաեւ ռուս-ատրպէյճանական յարաբերութիւններուն մէջ, ուր Պաքու կը փորձէ միջազգային հանրութեան ցոյց տալ, որ աստիճանաբար կը հեռանայ Մոսկուայի ազդեցութենէն։
Արեւմտահայերէնի վերածում՝ «Տարբերակ21»-ի
Հարցազրոյցին ամբողջութիւնը կարելի է լսել հետեւեալ կապով.



