Քաֆքա. «Մէկ տխմարը հաւասար է մէկ տխմարի, երկու տխմարը հաւասար է երկու տխմարի, տասը հազար տխմարը…»

Դիմատետրի յատկութիւններէն մէկը նաեւ այն է, որ երբեմն դիմացդ կ’ելլեն մեծերու խօսքերէն հետաքրքրական մէջբերումներ: Այս ծիրէն ներս, վերջերս հանդիպեցանք 20-րդ դարու մեծագոյն գրողներէն՝ չեխ ծագումով Ֆրանց Քաֆքայի հետեւեալ խօսքին. «One idiot is one idiot. Two idiots are two idiots. Ten thousand idiots are a political party»:  Բառացի թարգմանութեամբ, «մէկ տխմարը հաւասար է մէկ տխմարի, երկու տխմարը հաւասար է երկու տխմարի, տասը հազար տխմարը քաղաքական կուսակցութիւն մըն է»: Քաֆքայի այս խօսքը կրնայ անարգական ու լկտի թուիլ, բայց՝ արդեօ՞ք:

Մեր կարծիքով, Քաֆքայի այս նշումը աւելի կը վերաբերի հաւաքական տգիտութեան ու անոր վնասներուն: Երբ անհատներ չեն կրնար քննականօրէն մտածել կամ կը յանձնուին մոլորեցնող ու ապակողմնորոշիչ տեղեկութիւններու, թելադրանքներու, հասարակութեան մը հաւաքական որոշումներն ու վարքագիծը կրնան աննախատեսելի հետեւանքներ ունենալ: Այլ խօսքով, նոյնիսկ մեծամասնութեան մը կողմէ ընդունուած կարծիքներ եւ ընտրանքներ երբեմն կրնան սխալ դուրս գալ, յատկապէս, երբ աւելի առաջնորդուած են զգացումներով, քան տրամաբանութեամբ:

Ժամանակակից ընկերութեան մեծագոյն վտանգներէն մէկը կը հանդիսանայ հռետորական (արդի populism-ը մեծապէս կ’առնչուի հռետորաբանութեան) շարժումներու աճը (Հիթլէրի եւ Մուսոլինիի օրերէն սկսեալ), ուր գրաւչութիւն վայելող ազդեցիկ անձնաւորութիւններ աւելի կը փորձեն խօսիլ զանգուածներու յոյզերուն ու վախերուն, քան մտքին: Նման անձեր պարզ լուծումներ կ’առաջադրեն բարդ խնդիրներու, եւ անոնց գրաւչութիւնը կրնայ ձիւնակոյտի նման աճիլ եւ վերածուիլ զանգուածային շարժումի: Նման պարագաներու, խմբային միօրինակ մտածողութիւնը կը դառնայ տիրական, ուր անկախ կամ հարցադրող միտքը ընդհանրապէս բացակայ է: Հոս է որ յատկապէս տեղին կը դառնայ Քաֆքայի նախազգուշացումը: Խմբային միօրինակ մտածողութիւնը, որ համազօր է հաւաքական տգիտութեան, եւ անոր վրայ կառուցուած զանգուածային շարժումը՝ յաճախ կործանարար հետեւանքներ կ’ունենայ:

Պատմութենէն կրնանք նման շարժումներու բազմաթիւ օրինակներ քաղել, երբ զանգուածներ՝ երեւութապէս միացած ազնուական նպատակի մը շուրջ, փորձանք դարձած են մարդկութեան: Ծայրայեղական գաղափարախօսութիւններու աճը, սնուցուած փրոփականտով եւ անվերահսկելի ոգեշնչութեամբ, ցոյց կու տայ, թէ որքան արագ կարելի է հրաժարիլ տրամաբանութենէ, երբ մարդիկ կը համախմբուին հռետորաբան գործիչի մը կամ ենթադրեալ դատի մը շուրջ: Օրինակներ են Սթալինն ու խորհրդային համայնավարութիւնը, նացի Գերմանիան եւ Ատոլֆ Հիթլերի ազգայնամոլութիւնը, Մաօ Ցէ Թունկն ու Չինաստանի մշակութային յեղափոխութիւնը, որոնք համատարած հալածանքներու եւ միլիոնաւոր մարդոց մահուան պատճառ դարձած են, որովհետեւ մարդիկ որոշած են հրաժարիլ բանականութենէ եւ տրամաբանութենէ: Ամբոխային տրամաբանութեան պատճառած աւելի նոր ողբերգութիւններու շարքին կարելի է նշել Ռուանտայի ցեղասպանութիւնը, որ նոյնպէս սնուցուած էր ուղեղալուացքով, «Տաէշ»ի ծնունդն ու վերելքը, որ կ’օգտագործէր ընկերային ցանցերը ծայրայեղական գաղափարախօսութիւն տարածելու նպատակով, տակաւին՝ Ռոհինկաներու ճգնաժամը Միանմարի մէջ, որ դրդուած է ազգայնական հռետորաբանութեամբ: Նոյնիսկ 2021-ին, Միացեալ Նահանգներու մէջ Թրամփի համակիրներուն Քափիթըլ Հիլ գրոհը ցոյց կու տայ, թէ ինչպէ՛ս ապատեղեկատուութիւնը եւ կոյր կուսակցականութիւնը կրնան վտանգաւոր հետեւանքներ ունենալ:

Քաֆքայի մէջբերումը նաեւ կ’ընդգծէ անհատին պատասխանատուութիւնը հասարակութեան մէջ: Դիւրին է անտեսել անհատին դերը ընկերային նորմերու կամ որոշումներու ձեւաւորման մէջ՝ պատճառաբանելով, որ մէկ ձայնը կամ կարծիքը ի՞նչ կրնայ փոխել: Բայց երբ հազարաւոր անհատներ որդեգրեն ինքնավար մտածելու եղանակը, անոնք միասնաբար կը ստեղծեն հզօր ուժ մը որ, որ կրնայ նոյնիսկ ձեւաւորել հաւաքականութեան մը, մշակոյթի մը կամ նոյնիսկ ազգի մը արժէքային համակարգը: Ամէն պարագայի, ներդաշնակ հաւաքականութիւն մը կը ձեւաւորուի ոչ թէ կոյր համակերպութեամբ կամ հռետորական ​​մղումներով, այլ գիտակից, ինքնավար մտածող անհատներու կամաւոր համագործակցութեամբ, որոնք կը բաժնեն ընդհանուր արժէքները, բայց միաժամանակ կը յարգեն միմեանց մտքի ազատութիւնը: Ամբոխային միտումներով առաջնորդուելու փոխարէն, անհատները որոշումներ կը կայացնեն հիմնուելով անձնական պատասխանատուութեան, քննական ​​մտածողութեան եւ փոխադարձ յարգանքի յանձնառութեան վրայ: Այսպիսով կը յառաջանայ հասարակութիւն մը, ուր ընդունուած է կարծիքներու բազմազանութիւնը, եւ համակարգը կը պահպանուի համաձայնուած օրէնքներու եւ բարոյական սկզբունքներու միջոցով, որոնք կը պաշտպանեն անհատին իրաւունքները՝ միաժամանակ խթանելով համագործակցութիւնն ու ներդաշնակութիւնը:

Ապատեղեկատուութեան եւ անուանարկումի նպատակով ստեղծուած ընկերային ցանցերու տխրահռչակ «մութ սենեակներու» այս դարաշրջանին, աւելի քան երբեք կարեւոր է ճշգրիտ տեղեկութեան որոնումը՝ քննական ու հարցադրող մօտեցումներով: Այս պարագային կարեւոր է անհատական ճիգը եւ նոյնիսկ սեփական համոզումները հարցականի տակ առնելու պատրաստակամութիւնը: Եւ այս միակ միջոցն է՝ կանխելու հաւաքական տգիտութեան վրայ կառուցուած շարժումներու կամ արեւելումներու ձեւաւորումը:

Ակնարկուած տգիտութիւնը անպայմանօրէն չի վերաբերիր ուսման պակասի կամ բացակայութեան: Ան կրնայ նաեւ յառաջանալ իբրեւ կոյր կուսակցականութիւն եւ ընկերային ճնշումի գործիք մը՝ կեղծ տեղեկութիւններու եւ հինցած գաղափարներու վրայ հիմնուած հաւաքական մտածողութիւն մը ստեղծելու միտումով: Երբ մարդիկ կը հետեւին հոսանքի մը պարզապէս այն պատճառով, որ ան ժողովրդականութիւն կը վայելէ կամ ընկերայնօրէն յարմարաւէտ է, անոնք նպաստած կ’ըլլան վտանգաւոր ենթահողի մը ստեղծման, ուր տգիտութիւնը կրնայ ծաղկիլ եւ տարածուիլ:

Կրթութիւնն ու դասիարակութիւնը առանցքային դեր կը խաղան գիտակից հաւաքականութեան մը գոյացման մէջ: Ընթերցասիրութիւնը, սորվելու եւ քննական միտք յառաջացնող գրականութեամբ զբաղելու մշակոյթի մը ստեղծումն ու անոր սատարումը կը նպաստեն անկախ եւ ինքնուրոյն մտածելու ունակութեան զարգացման: Այս ձեւով, մարդիկ հնարաւորութիւն կ’ունենան տեսնելու ամբոխային հռետորաբանութենէն անդին եւ անդրադառնլու զիրենք մոլորեցնող ճիգի մը առկայութեան:

Քաֆքայի խօսքերը մեզի կը յուշեն, որ հասարակութիւն մը որքա՛ն կրնայ փխրուն ըլլալ եւ որքա՛ն կարեւոր է ​​զգօնութիւնը: Բաւարար չէ պարզապէս մասնակից դառնալ ընկերային կամ մշակութային խօսոյթին, այլ՝ անոր մասնակցիլ գիտակցօրէն եւ քննականօրէն: Իբրեւ հաւաքականութեան մը անդամներ, մեր պատասխանատուութիւնն է երաշխաւորել, որ մեր հաւաքական արարքներն ու որոշումները աւելի դրսեւորեն իմաստութիւն եւ տրամաբանութիւն, քան տգիտութիւն ու հռետորաբանութիւն: Ի վերջոյ, որեւէ հաւաքականութեան մը ուժը ոչ թէ հաւաքական կեանքին մասնակցողներու քանակին, այլ անոնց կատարած ընտրանքներուն եւ մասնակցութեան եղանակի որակին մէջ կը կայանայ: