Տարօն Աճեմօղլու կը զգուշացնէ. ԱԻ-ն կրնայ ցնցել ժողովրդավարութեան հիմքերը

Նոպէլեան մրցանակակիր տնտեսագէտ Տարօն Աճեմօղլուի համաձայն, արուեստական իմացականութեան ապագան կանխորոշուած չէ։ Հարցը այն չէ, թէ մեքենաները որքան խելացի պիտի դառնան, այլ՝ թէ անոնց զարգացումը որո՛ւ պիտի ծառայէ։

Արուեստական իմացականութեան (ԱԻ) մասին հանրային քննարկումները յաճախ կը կեդրոնանան նոյն հարցումին վրայ. մեքենաները պիտի փոխարինե՞ն մարդոց աշխատանքը։ Ոմանք կը խոստանան աննախընթաց բարգաւաճում, ուրիշներ կը նախատեսեն զանգուածային գործազրկութիւն եւ մարդկային աշխատանքի աստիճանական անհետացում։

Սակայն 2024-ի տնտեսագիտութեան Նոպէլեան մրցանակակիր Տարօն Աճեմօղլու կը պնդէ, որ այս երկու ծայրայեղ պատկերացումները կը շեղեն մեր ուշադրութիւնը շատ աւելի էական հարցէ մը. ո՞վ կ’որոշէ արհեստագիտութեան զարգացման ուղղութիւնը, եւ ո՞վ կը քաղէ անոր տնտեսական բարիքները։

Համաշխարհային տնտեսական համաժողովի Radio Davos հաղորդաշարին տուած հարցազրոյցին ընթացքին Աճեմօղլու կը ներկայացնէ իր նոր գիրքին՝ What Happened to Liberal Democracy? Remaking a Politics of Shared Prosperity աշխատութեան հիմնական գաղափարները։ Ան կը փորձէ բացատրել, թէ ինչո՛ւ ազատական ժողովրդավարութիւնը տագնապի մէջ է, ինչպէ՛ս տնտեսական անհաւասարութիւնը կը քայքայէ հասարակութիւնները, եւ ինչպէ՛ս ԱԻ-ն կրնայ կա՛մ խորացնել այդ տագնապը, կա՛մ նպաստել անոր յաղթահարման։

Երբ տնտեսական աճը այլեւս բոլորը չ’ընդգրկեր

Աճեմօղլուի վերլուծութեան համաձայն՝ ազատական ժողովրդավարութեան ներկայ տագնապին արմատները առնուազն յիսուն տարուան պատմութիւն ունին։

Արդիւնաբերական հասարակութեան մէջ տնտեսական աճին եւ աշխատաւորներու բարեկեցութեան միջեւ որոշակի կապ մը գոյութիւն ունէր։ Երբ ձեռնարկութիւնները կ՚ընդարձակուէին, արտադրութիւնը կ՚աւելնար, եւ նոր աշխատողներու պահանջարկ կը ստեղծուէր։ Աշխատաւորական կազմակերպութիւններն ու ժողովրդավարական հաստատութիւնները իրենց կարգին կը նպաստէին, որ այդ աճին մէկ մասը վերածուէր աւելի բարձր աշխատավարձերու եւ բարելաւուած կենսապայմաններու։

Թուային արհեստագիտութիւններու տարածումը եւ համաշխարհայնացումը աստիճանաբար փոխեցին այս յարաբերութիւնը։

Ձեռնարկութիւնները սկսան արտադրողականութիւնը բարձրացնել ոչ միայն նոր աշխատողներ ներգրաւելով, այլեւ մարդկային աշխատանքի որոշ բաժինները մեքենաներով եւ համակարգչային ծրագրերով փոխարինելով։ Արդիւնքը այն եղաւ, որ ձեռնարկութիւն մը կրնար ընդարձակուիլ, աւելի մեծ շահ ապահովել, բայց այդ աճը պարտադիր կերպով չէր նշանակեր նոր աշխատատեղեր կամ աշխատավարձերու բարձրացում։

Աճեմօղլուի համար ասիկա վճռորոշ փոփոխութիւն մըն է։ Տնտեսական աճը շարունակուեցաւ, սակայն անոր արդիւնքները հետզհետէ աւելի անհաւասար սկսան բաշխուիլ։ Աւելին՝ թուային տնտեսութիւնը սկսաւ առաւելութիւն տալ համալսարանական կրթութիւն ունեցող մասնագէտներուն, մինչ բազմաթիւ արհեստաւորներ, արտադրական եւ սպասարկութեան ոլորտներու աշխատողներ սկսան ականատես դառնալ իրենց տնտեսական դիրքին վատթարացման։Այս բաժանումը միայն եկամուտներու տարբերութիւն չստեղծեց։ Ան վերածուեցաւ ընկերային եւ քաղաքական խզումի։

Երբ հասարակութեան խաւերը այլեւս զիրար չեն հասկնար

Աճեմօղլու կը մատնանշէ երեւոյթ մը, որուն հետեւանքները տնտեսական ցուցանիշներէն շատ անդին կ՚երթան։ Բարձրագոյն կրթութիւն ստացած եւ համաշխարհային տնտեսութեան հետ կապուած խաւերը աստիճանաբար առանձնացան իրենց թաղամասերուն, ընկերային շրջանակներուն եւ մշակութային միջավայրերուն մէջ։ Անոնց առօրեայ կեանքը սկսաւ աւելի ու աւելի տարբերիլ համալսարանական կրթութիւն չունեցող աշխատաւորներու կեանքէն։

Այս բաժանումը փոխեց նաեւ քաղաքական կուսակցութիւններու ընկերային յենարանը։ Աւանդաբար աշխատաւորական խաւերը ներկայացնող կեդրոն-ձախ կուսակցութիւնները բազմաթիւ երկիրներու մէջ սկսան աւելի մեծ աջակցութիւն ստանալ քաղաքաբնակ եւ բարձրագոյն կրթութիւն ունեցող ընտրողներէն։ Իսկ աշխատաւորական խաւերու մէկ մասը ուղղուեցաւ դէպի աջակողմեան, երբեմն նաեւ ծայրայեղ աջ շարժումներ։

Աճեմօղլուի մեկնաբանութեամբ՝ խնդիրը միայն այն չէ, որ մարդիկ տարբեր քաղաքական համոզումներ ունին։ Աւելի մտահոգիչը այն է, որ հասարակութեան տարբեր խաւերը հետզհետէ կը կորսնցնեն զիրար հասկնալու եւ հասարակաց նպատակներու շուրջ համաձայնելու կարողութիւնը։

Ժողովրդավարութիւնը, սակայն, միայն ընտրութիւններու կազմակերպումը չէ։ Ան նաեւ հասարակութեան տարբեր անդամներուն միջեւ փոխադարձ վստահութեան, մասնակցութեան եւ ընդհանուր բարեկեցութեան կարելիութիւնն է։ Երբ մեծաթիւ քաղաքացիներ կը զգան, որ տնտեսական համակարգը այլեւս իրենց համար չի գործեր, ժողովրդավարական հաստատութիւններուն նկատմամբ վստահութիւնն ալ կը սկսի տկարանալ։

Աշխատաւորին ծառայող արուեստական իմացականութիւն

Այս կէտին Աճեմօղլու կը ներկայացնէ իր ամենէն հետաքրքրական առաջարկներէն մէկը՝ pro-worker AI, այսինքն՝ աշխատաւորին ծառայող արուեստական իմացականութիւն։ Այս գաղափարին հիմքը պարզ է, բայց անոր հետեւանքները կրնան խորքային ըլլալ։

Փոխանակ ԱԻ-ն զարգացնելու գլխաւորաբար մարդոց աշխատանքը փոխարինելու՝ կարելի է զայն զարգացնել մարդկային կարողութիւնները ընդլայնելու, մասնագիտական գիտելիքները հարստացնելու եւ աշխատողները աւելի արդիւնաւէտ դարձնելու նպատակով։

Այս երկու մօտեցումները կրնան նոյն արհեստագիտութիւնը բոլորովին տարբեր ուղղութիւններով առաջնորդել։

Հետեւաբար, ԱԻ-ի ապագան կը ձեւաւորուի ո՛չ միայն գիտութեամբ եւ ճարտարագիտութեամբ, այլ նաեւ տնտեսական, քաղաքական եւ բարոյագիտական որոշումներով։

Թուային աշխարհի անտեսանելի կապանքները

Աճեմօղլուի մտահոգութիւնները չեն սահմանափակուիր աշխատանքի շուկայով։

Ան կը խօսի նաեւ «ալկորիթմական վանդակ»-ի մը մասին՝ նկարագրելու այն միջավայրը, ուր թուային հարթակներու հաշուարկային համակարգերը կը ձեւաւորեն մարդոց տեղեկատուական աշխարհը, վարքագիծը եւ ընկերային յարաբերութիւնները։

Ընկերային ցանցերը ի սկզբանէ կը խոստանային հաղորդակցութեան ընդլայնում, տեղեկութիւններու ազատ շրջանառութիւն եւ հանրային մասնակցութեան նոր հնարաւորութիւններ։ Սակայն անոնց տնտեսական գործունէութեան հիմքը մեծ մասամբ դարձած է օգտատէրերուն ուշադրութիւնը գրաւել եւ այդ ուշադրութիւնը ծանուցումներու միջոցով եկամուտի վերածել։

Աճեմօղլուի համաձայն՝ այս ընտրութիւնը նպաստած է հասարակութեան բաժանումներուն խորացման։ Մարդիկ սկսած են աւելի շատ շփուիլ իրենց համոզումները հաստատող տեղեկութիւններու եւ շրջանակներու հետ, մինչ տարբեր տեսակէտներու միջեւ երկխօսութիւնը դժուարացած է։

ԱԻ-ն կրնայ աւելի խորացնել այս երեւոյթը, եթէ անոր համակարգերը շարունակեն մարդը ուղղորդել դէպի մեկուսացած տեղեկատուական եւ ընկերային աշխարհներ։

Այստեղ դարձեալ կը հանդիպինք նոյն հարցումին. արհեստագիտութիւնը պիտի օգնէ՞ մարդոց աւելի լաւ հասկնալու զիրար, թէ՞ պիտի դարձնէ զանոնք աւելի մեկուսացած եւ դիւրութեամբ առաջնորդուող։

Ո՞ր ցուցանիշը պիտի բացայայտէ ԱԻ-ի իսկական հետեւանքները

Աճեմօղլուի առաջարկած կարեւոր չափանիշներէն մէկը աշխատանքի բաժինն է ազգային եկամուտին մէջ։

Այս ցուցանիշը կը նշէ, թէ տնտեսութեան ստեղծած եկամուտին ո՛ր մասը կը հասնի աշխատողներուն՝ աշխատանքի դիմաց վճարումներու ձեւով։

Եթէ ԱԻ-ի տարածման զուգահեռ աշխատանքի բաժինը շարունակէ նուազիլ, ատիկա կրնայ նշանակել, որ արհեստագիտութեան տնտեսական բարիքները աւելի մեծ չափով կը կեդրոնանան դրամագլուխի տէրերուն ձեռքը։ Աճեմօղլու կը զգուշացնէ, որ նման ընթացքի մը արագացումը պիտի մատնանշէ ԱԻ-ի զարգացման չափազանց միակողմանի ուղղութիւն մը՝ աշխատանքի փոխարինում, առանց մարդկային կարողութիւնները լրացնող նոր հնարաւորութիւններու համարժէք ստեղծման։

Ան չի պնդեր, որ բոլոր աշխատատեղերը պէտք է պահպանուին։ Տնտեսական պատմութեան ընթացքին որոշ աշխատանքներ անհետացած են, իսկ ուրիշներ ստեղծուած։ Հարցը այն է, թէ անհետացող աշխատանքներուն փոխարէն մարդիկ պիտի ունենա՞ն նոր, աւելի արժէքաւոր եւ լաւ վարձատրուող աշխատանքներ կատարելու հնարաւորութիւն։

Եթէ այդ անցումը չապահովուի, տնտեսական անհաւասարութիւնը կրնայ խորանալ այնպիսի աստիճանի մը, որ ժողովրդավարութեան ընկերային հիմքերն իսկ վտանգուին։

Ժողովրդավարութիւնը պէտք է մասնակցի ԱԻ-ի ապագային որոշման

Աճեմօղլուի ամենաուժեղ քաղաքական պնդումներէն մէկը այն է, որ ԱԻ-ի զարգացման ուղղութիւնը չի կրնար որոշուիլ միայն քանի մը արհեստագիտական մեծ ընկերութիւններու ղեկավարներուն կողմէ։ Այս համակարգերը պիտի ազդեն միլիառաւոր մարդոց կեանքին վրայ, ներառեալ այն հասարակութիւններուն, որոնք գրեթէ ոչ մէկ ազդեցութիւն ունին անոնց մշակման եւ զարգացման վրայ։

Ուստի ան կը մերժէ այն տեսակէտը, թէ ժողովրդավարական մասնակցութիւնը կամ հանրային վերահսկողութիւնը անպայման կը խոչընդոտեն արհեստագիտական յառաջդիմութիւնը։

Պետութիւնները, անոր կարծիքով, կրնան կարեւոր դեր ունենալ հարկային քաղաքականութեան, անձնական տուեալներու պաշտպանութեան եւ հասարակութեան համար օգտակար ԱԻ համակարգերու զարգացման խրախուսման միջոցով։

Մասնաւորաբար ան կը քննադատէ հարկային այն համակարգերը, որոնք դրամագլուխին նկատմամբ աւելի նպաստաւոր են, քան աշխատանքին։ Նման քաղաքականութիւնները կրնան ձեռնարկութիւնները մղել աշխատանքի փոխարինման՝ նոյնիսկ այն պարագաներուն, երբ մարդկային կարողութիւնները ընդլայնելը աւելի օգտակար պիտի ըլլար հասարակութեան համար։

Աճեմօղլուի առաջարկը արհեստագիտական յառաջդիմութիւնը կասեցնել չէ, այլ վերականգնել հանրային շահը անոր ուղղութեան որոշման մէջ։

Ապագան կանխորոշուած չէ

Հարցազրոյցին վերջաւորութեան Աճեմօղլու զգուշաւոր լաւատեսութիւն կը յայտնէ։ Ան կը հաւատայ, որ ազատական ժողովրդավարութիւնը կրնայ վերանորոգուիլ, եւ որ աշխատաւորին ծառայող ԱԻ-ն կրնայ նպաստել աւելի արդար ու բարգաւաճ հասարակութեան մը ստեղծման։

Սակայն կարելիութիւնը եւ իրականացման հաւանականութիւնը տարբեր բաներ են։ Ան ներկայ պայմաններուն մէջ այդ անհրաժեշտ փոփոխութիւններուն իրագործման հաւանականութիւնը 30-40 առ հարիւրէ աւելի չի գնահատեր։

Այս տարբերութիւնը էական է։ Աճեմօղլուի լաւատեսութիւնը հիմնուած է ոչ թէ այն համոզումին վրայ, որ ամէն ինչ ինքնաբերաբար լաւ պիտի ընթանայ, այլ այն գիտակցութեան, որ մարդը տակաւին ընտրութիւն կատարելու կարողութիւն ունի։

Եւ թերեւս այստեղ է այս ամբողջ քննարկումին ամենակարեւոր պատգամը։

Մենք սովոր ենք արհեստագիտական յառաջդիմութիւնը ներկայացնել իբրեւ անխուսափելի ուժ մը, որուն հասարակութիւնները պարտաւոր են յարմարիլ։ Սակայն Աճեմօղլու կը յիշեցնէ, որ արհեստագիտութեան զարգացման ուղղութիւնն ալ մարդկային որոշումներու արդիւնք է։

Կարելի է ստեղծել ԱԻ մը, որուն գլխաւոր նպատակը մարդը փոխարինելն է։ Կարելի է նաեւ ստեղծել ԱԻ մը, որ մարդուն կ՚օգնէ աւելի լաւ աշխատելու, սորվելու, ստեղծագործելու եւ մասնակցելու հասարակական կեանքին։

Առաջին ճանապարհը կրնայ հարստութիւնը կեդրոնացնել աւելի նեղ շրջանակներու մէջ։ Երկրորդը կրնայ նպաստել անոր աւելի լայն բաշխման։

Այս երկու ուղիներուն միջեւ ընտրութիւնը միայն տնտեսական չէ։ Ան կը վերաբերի նաեւ այն հարցումին, թէ ինչպիսի՛ հասարակութեան մէջ կ՚ուզենք ապրիլ։

Որովհետեւ ժողովրդավարութեան ապագան կախեալ չէ միայն անկէ, թէ մարդիկ պիտի շարունակե՞ն քուէարկել, այլ նաեւ անկէ, թէ անոնք պիտի շարունակե՞ն զգալ, որ իրենց աշխատանքը, կարողութիւններն ու մասնակցութիւնը արժէք ունին հասարակութեան մէջ։

Աղբիւր՝ Համաշխարհային տնտեսական համաժողով (World Economic Forum), Radio Davos, 29 հոկտեմբեր 2026։ Տարօն Աճեմօղլուի հարցազրոյցը՝ իր «What Happened to Liberal Democracy? Remaking a Politics of Shared Prosperity» գիրքին առիթով։