Լրագրող, խմբագիր, պատմութեան, աշխարհագրութեան եւ լեզուի ուսումնասիրող Վարուժան Փամպուխչեանի`մեր հանդէսին յղած յօդուածները չհասցուցինք հրատարակել իր կենդանութեան. ան մահացաւ 2022-ի Յունուար 15-ին:
Խմբագրութեանս ուղղած իր մէկ նամակին մէջ, Փամպուխչեան կը գրէր.
«Վերջին օրերին, հին թղթերս քրքրելիս, ձեռքս ընկաւ մի գրութիւն Շուշիի վերաբերեալ: Այդ գրութեանը տարիների ընթացքում անդրադարձել էի մի քանի անգամ, բայց այդպէս էլ թողել անաւարտ, մոռացել… Երբ այն գտայ, ինձ խղճի վրայ ծանրացած բեռի պէս մի բան թուաց, որովհետեւ, մի քանի տարի լինելով Շուշի քաղաքի բնակիչ, ինքս ինձ ցմահ ներշնչել եմ, որ պարտք ունեմ վիրաւոր այդ ամրոց-քաղաքի հանդէպ: Իրականոմ, եթէ խորը նայենք, անկախ այն բանից, ոեւէ հայ մարդ, եղե՛լ է Շուշիի բնակիչ, թէ՛չի եղել, անտարակո՜յս, պարտք ունի այդ քաղաքի հանդէպ…
Թղթերիս միջից “գտածս” գրութիւնը, որն, ըստ էութեան, գիտական յօդուած էր, որոշեցի աւարտել եւ յանձնել ընթերցողի դատին: (…) Նկատի առնելով նիւթի ծաւալը, այն բաժանեցի Ա. եւ Բ. մասերի` յօդուածն ընթերցանութեան համար նպատակայարմար լինելու առումով առանձին-առանձին ներկայացնելու նպատակով»:
Հետեւեալը Ա. մասն է Վ. Փամպուխչեանի նշեալ յօդուածին, որ յայտնապէս գրուած է 2020-ի հայ-ատրպէճանական պատերազմէն առաջ, որուն հետեւանքով Շուշին ինկաւ ատրպէճանական բանակին ձեռքը:
Խմբ.
Շուշիի պատմութեան բոլոր դարերը, որոնց մէկ տուտը կը մխրճուի անյիշելի անցեալին անյայտութեան մէջ, միւսը կը մոլորի ներկայիս փոքրիկ քաղաքի` պատերազմէն դեռ վիրաւոր փողոցներու լաւ օրերու սպասումներէն անշարժացած անկիւնադարձերերուն մէջ, կը թուի, որ պարուրուած են անթափանց թուխպի թաղիքներով, որոնց թաց շերտերուն տակ երբեմն կը համրանայ կրաքարէ թերակղզի մը, որուն իրար զօդուած զոյգ բլուրներուն վրայ դեռ կը հսկէ կանգնած Հայոց Արեւելից Կողմանց երբեմնի անառիկ բերդերէն մէկը:
Երբ կ՛ընթերցես Շուշիին վերաբերող էջեր զանազան ազգերու պատկանող հեղինակներու հրատարակած հարիւրաւոր գիրքերէն, հազարաւոր յօդուածներէն, վերը ըսուածը այլեւս քնարական խօսք չի թուիր, այլ` ճշմարտութիւն, որ յամառօրէն կը հաստատէ, թէ Շուշիի պատմութեան մէջ դեռ բազում հանելուկներ կան` կարօտ բացայայտման եւ իմաստաւորման: Յիշատակենք միայն այն հիմնական հարցերը, որոնք դեռ բանավէճի առարկայ կը մնան` ա.բնակավայրի անուանումին ստուգաբանութիւնը, բ.հիմնադրութեան տարեթիւը, գ.հիմնադիրներուն ով ու ինչ ըլլալը: Կան նաեւ շարք մը այլ հիմնախնդիրներ, որոնց այս յօդուածին մէջ պիտի չանդրադառնանք: Հետեւաբար, դիւրին չէ Շուշիի պատմութեան մասին որեւէ, անգամ` թռուցիկ, ակնարկ շարադրել, առանց այդ բանավէճերուն առնչուելու: Միաժամանակ յստակ է, որ մեզի համար այդ քաղաք-ամրոցին վերաբերեալ որեւէ նիւթ անհետաքրքրական չի կրնար ըլլալ. Շուշին միաժամանակ մեծ կորուստի ու վերագտած անգին գանձի, մորմոքի ու ազգային հպարտութեան խորհրդանիշ մըն է: 1920 թուականի Մարտին, թուրք սպաներու ղեկավարոթեամբ, այստեղ տեղի ունեցած է Հայկական բարձրաւանդակին մէջ Հայոց ցեղասպանութեան վերջին մեծ գործողութիւնը` քաղաքի հայ բնակչութեան կոտորածն ու վտարումը, իսկ 1992-ի Մայիսին այստեղ կատարուած է հայութենէն բռնագրաւուած պապենական տարածքներու ազատագրութեան առաջին մեծ գործողութիւնը…
Իսկ այժմ` նախ ամրոց-քաղաքի անուանումին մասին:
Թիւրք (ատրպեճանցի) հեղինակները “Շուշի” տեղանունը կը կապեն “շուշա” (“շիշը”)-ապակի բառին հետ, միաժամանակ պնդելով, որ բնակավայրը այդ անունը ստացած է 1750 թուականէն յետոյ: “Փանահ խանի պատուին (որ թուրք-ատրպեճանցի հեղինակներու պնդումներուն համաձայն Շուշիի հիմնադիրն է-Վ.Փ.), բնակչութիւնը նոր քաղաքը անուանեց Փանահապատ: Հետագային, ըստ պատմաբաններու վկայութեան, Փանահապատ անուանումը կորսնցուց իր նշանակութիւնը եւ քաղաքը սկսան անուանել Շուշա կամ Շուշա ղալասի (Շուշի ամրոց) “, կը գրէ ատրպեճանցի- թուրք հեղինակ Ֆիրիտուն Շուշինսքի (Տես Ֆիրիտուն Շուշինսքի, Շուշա, Պաքու, 1968, էջ 7, ռուսերէն):
Այն փաստը, որ “Փանահապատ” անունը չդիմացաւ “Շուշի” տեղանուանումին հետ մրցակցութեան ու դուրս մղուեցաւ, բնական էր, քանզի նախ “Շուշի” այդ վայրին հնագոյն անունն էր, որուն մասին կը վկայէ նաեւ մերձակայ Շոշ գիւղին անուանումը (գիւղը գոյութիւն ունեցած է զանազան փանահներու յայտնուելէն շատ առաջ), եւ երկրորդ` մինչ այդ զուտ հայաբնակ Արցախի ժողովուրդին համար դեռ լիովին անընդունելի էին օտարահունչ, խորթ տեղանունները: Կայ նաեւ անտեսուած այլ հանգամանք մը. շուշա-ապակի բառը, ըստ երեւոյթին, պարսկական ծագում ունի. դժուար թէ վաչկատուն թուրքերը ապակի հալէին Ենիսէյի ափերուն, կամ Ալթայներուն մէջ: Այս բառին պարսկական կամ թուրքական ծագում ունենալու խնդրով, անկասկած, կրնան վերջնական խօսք ըսել հայ իրանագէտները: Մենք մեր ըսելիքը այդ մասին դեռ կը հասցնենք ըսել…
Հայ հեղինակները իրաւացիօրէն չընդունելով Շուշի անունին թուրքական մեկնաբանութիւնները` “Շոշ” ու “Շուշի” տեղանունները կտրուկ կերպով չեն զատեր մէկը միւսէն: Սակայն անոնց մէկ մասին համաձայն Շուշին է որ իր անունը ստացած է Շոշ անուանումէն, այն պարագային` երբ միւս մասը հակառակ կարծիքին է: “Ասում են, թէ բերդն իր անունը ստացել է Շօշու գիւղից, որ գտնւում էր նրա արեւելեան կողմում: Անհաւանական է թւում, թէ բերդի տեղն ամայի ու անբնակ էր մինչեւ Փանահ խանի երեւան գալը: Ինչպէս գիտենք, այս կողմերում էր գտնւում հայոց Փոքր սղնախը` (զօրակայան), եւ հայ զինուորականութիւնն, անշուշտ, չէր կարող անուշադիր թողնել այդ ամուր բարձրութիւնը: Հետեւաբար, այժմեան Շօշու գիւղն աւելի շուտ իր անունը բերդից է ստացել, քան թէ անունն է տուել նրան”, կը գրէ Լէոն: (Տես Լէօ, Պատմութիւն Ղարաբաղի հայոց թեմական դպրոցի, Թիֆլիս, 1914, էջ 60):
Լէոն, թերեւս, իրաւացի է, որովհետեւ նախ “Շուշի” բառը զուտ լեզուաբանական առումով աւելի նախնական է, քան “Շոշ” անուանումը (հանրայայտ է, որ բառերը ժամանակի ընթացքին “հակուած են” կրճատուելու, կարճնալու. հմմտ.՝ գրաբարեան “ձուկն”, “մուկն” բառերը, որոնք ժամանակի ընթացքին վերածուած են “ձուկ”, “մուկ” բառերուն եւ այլն), այնուհետեւ` Լէոյի տեսակէտը կը հաստատեն աղբիւրագիտական ու հնագիտական տուեալները: Մաշտոցի անուան Մատենադարանի ձեռագիրներուն մէջ յիշատակութիւններ կան Շուշիի մասին: “Իփոսայ նհանկ գաւառս Վարընթոյ, ի գիւղս , որ կոչի Շուշոյ ընդ Յովհանէաւ Ս. Ստեփանոս… ի թուականիս ՌԻԴ (1575թ.)”, գրուած է անոնցմէ մէկուն մէջ (Տես Շահէն Մկրտչեան, Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական յուշարձանները, Երեւան, 1982, էջ 212): Նման յիշատակութիւններ ունի նաեւ Կիրակոս Գանձակեցին (Տես Կիրակոս Գանձակեցի, Հայոց պատմութիւն, Երեւան, 1982, էջ 258): Որոշ ոսումնասիրողներ, օրինակ՝ պատմաբան Սլաւա Սարգսեան, կը հիմնաւորեն այն միտքը, որ Գանձակեցիի մատնանշած Կարկառը նոյնինքն Շուշին է: Ինչ կը վերաբերի հնագիտական տուեալներուն, ապա նշենք միայն, որ քաղաքի ազատագրութենէն յետոյ անոր մերձակայքին մէջ կատարուած պեղումները ցոյց կու տան, որ մարդը այս վայրին մէջ բնակութիւն հաստատած է շատոնց:
“Շուշի” տեղանուանումին մեր ստուգաբանութիւնը, հէնց ստուգաբանութեան եղանակի ընտրութեան առումով, աղերսներ չունի ո՛չ հայ եւ ո՛չ ալ թուրք-ատրպեճանցի հեղինակներու կողմէ պաշտպանուող տեսակէտներուն հետ: Ես հարցը քննած եմ լեզուաբանութեան, բայց ո՛չ համեմատական քերականութեան, մօտեցումներու տուեալներու լոյսին տակ: Այդ եւ շարք մը այլ տեղանուններու ստուգաբանութեան իմ փորձերս 2000-2002 թուականներուն յանգեցուցին այն եզրակացութեան, որ լեզուաբանական գոյութիւն ունեցող ըմբռնումները, այսինքն` համեմատական լեզուաբանութեան մօտեցումները, հնարաւորութիւն չեն տար գիտականօրէն սպառիչ կերպով ստուգաբանելու ոչ միայն “Շուշի” տեղանունը, այլեւ տեղանուններուն ու ընդհանրապէս լեզուի բառերուն մեծ մասը: Արդի լեզուաբանութեան մէջ, պարզուեցաւ, մոլորութիւններու պակաս չ՛զգացուիր: Ատիկա զիս հարկադրեց մշակել բոլորովին նոր ըմբռնում մը, ըստ որուն լեզուի նուազագոյն նիւթական տարրերը առանձին հնչիւնները չեն, որովհետեւ վերջիններուս թիւը կը համընկնի սոսկ ձայնաւորներու թիւին հետ, որոնք լեզուի ծագման շրջանին երբեք առանձին գործածութիւն չեն ունեցած, այլ` թէ՛ առանձնաբար, թէ՛ բառամէջին անխուսափելիօրէն միմիայն միասնաբար դրսեւորուող երկու հնչիւններէ բաղկացած ու արտասանական առումով անտրոհելի ձայնային միաւորները, որոնք հետագային յատուկ եզր մշակելով, անուանեցի “սիամակներ” բառով. անոնք, ի սկզբանէ, հանդէս եկած են որպէս բառեր: Արդի լեզուաբանութիւնը պատասխան չի տար նաեւ այն հարցին, թէ ինչպէս իմաստազուրկ ձայնային նուազագոյն միաւորները “իրարու քով գալով” եւ բառեր կազմելով, կը կազմաւորեն իմաստակիր ամբողջութիւններ: Իմ մշակած այս նոր լեզուաբանական ըմբռնումին նախնական արդիւնքներուն շարադրանքը`”Ցեղ եւ լեզու. Լեզուի նուազագոյն տարրերը” խորագրով յօդուածը ընթերցողը կրնայ գտնել “Եզերք” հանդէսին մէջ (Տես “Եզերք”, թիւ 2, Հայրենադարձութեան եւ հիմնաւորման “Երկիր” կազմակերպութիւններու միութեան հանդէս, Օգստոս 2007, էջ 114-120): Իհարկէ, նոր տեսութիւնը հանգամանօրէն ստուգման կարիք ունէր, ուստի եւ սկսայ փորձել զանազան բառեր, նաեւ, իհարկէ՛, տեղանուններ, ստուգաբանել: Բազմաթիւ բառերու ստուգաբանութիւնը ցոյց տուաւ, որ կ՛ընթանայի ճիշդ ուղիով: Բերեմ միայն մէկ օրինակ: Փորձեցի ստուգաբանել Քարվաճառի շրջանին մէջ գտնուող Զալխա լիճին անունը, որ, ըստ մեր առաջադրած նոր տեսութեան, բաղկացած է երեք իմաստակիր նուազագոյն միաւորներէ` սիամակներէ` “զա” “լի”, “խա” եւ որոնց արտայայտած իմաստը մեր այսօրուան ընկալումով կը նշանակէ “ջուր (հեղուկ), լեցնող խորունկ անցք”: Ատիկա պարզապէս պէտք էր հասկնալ այն իմաստով, որ լիճէն պէտք է որ գետ մը սկիզբ առնէր: Բայց, խորհրդային շրջանին հրատարակուած բազմաթիւ քարտէսներու վրայ լիճը պատկերուած էր առանձին, այնտեղէն որեւէ գետ սկիզբ չէր առներ: Ամիսներու փնտռտուքէն յետոյ, ի վերջոյ, գտայ քարտէս մը, ըստ որուն Որոտան գետը սկիզբ կ՛առնէ Զալխա լիճէն: Նպատակասլաց որոնումի շնորհիւ նման այլ քարտէսներ եւս երեւան եկան: Չբաւարարուելով անոնցմով, հարցուփորձ ըրի ականատեսներ` այո, Որոտանը սկիզբ կ՛առնէր Զալխա լիճէն: Պարզապէս խորհրդային քարտէսագիրները, յանուն “ժողովուրդներու եղբայրութեան”, յաճախ չէին նշած այն իրողութիւնը, որ Որոտան գետին ոչ միայն ստորին աւազանը, այլեւ բուն ակունքը նոյնպէս ժամանակին թուրք-ատրպեճանցիներուն յանձնուած էին…: Ի վերջոյ, համոզուելով նոր տեսութեան ճշմարտութեան մէջ, շարունակեցի զանազան տեղանուններու ու բառերու լայնածաւալ ստոգաբանութեամբ զբաղիլ:
Լեզուի նուազագոյն նիւթական տարրերու վերաբերեալ մեր տեսութեան լոյսով` “Շուշի” տեղանունը բաղկացած է նոյն բովանդակութիւնը ունեցող կրկնուող տարրէն` կրկնուող սիամակէն (“Շու” եւ “շի” կրկնուող տարրերը մենք համազօր կը համարենք, նկատի առնելով այն պարագան, որ լեզուի զարգացման նախնական փուլին, ինչպէս սեմական լեզուներուն մէջ ատիկա առկայ է նաեւ այսօր, ձայնաւորները իմասատարբերիչ արժէք չեն ունեցած: Օրինակ, “նը”, “նէ”, “նօ”, “նի”, “նա”, “նու” սիամակներուն միջեւ նախապէս որեւէ իմաստային տարբերութիւնն գոյութիւն չէ ունեցած. այդ տարբերութիւնները երեւան եկած են հետագային: Այստեղէն կարելի է եզրակացնել, որ “Նանէ”, “Նունէ”, “Նանա”, “Նոնա”, “Նենի”, “Նանի” եւ համանման անունները պարզապէս նոյն բանը նշանակած են, այն է` մանուկ խնամող կին: Չծաւալելով այս վերջին հարցին շուրջ, այստեղ ըսենք, որ սիամակները, ի սկզբանէ, որոշակի պատճառներով, ունին քանի մը իմաստներ եւ միայն բառի ենթաթեքսթին մէջ հնարաւոր է անոնց իմաստին վերջնական ճշգրտումը: “Շի” սիամակին իմաստներէն մէկն է “բլուր”, որն ալ մեզ կը մղէ այն եզրակացութեան, որ “շուշի” աղքատիկ, խղճուկ բառապաշարի տէր նախնադարու մարդուն կողմէ պարզապէս բնութեան որոշակի առարկայի մը պարզ նկարագրութիւնն է` երկու բլուր: Այս հաստատումէն միայն այն եզրակացութեան կարելի է գալ, որ անուանումը տրուած է անյիշելի ժամանակներուն եւ պահպանուած է հազարամեակներով: Անուանումին այս ստուգաբանութենէն, սակայն, կարելի չէ եզրակացնել, որ այդ վայրին մէջ անպայման եղած է բնակավայր, որովհետեւ անուանումներ ունին ոչ միայն բնակավայրերը, այլեւ լեռները եւ բնական այլ առարկաներ: Մեր մատենագրութեան մէջ պահպանուած է “Շրեշ բլուր” տեղանունը, որ “Շուշի” բառէն կը տարբերի մէկ իմաստակիր տարրով`”րը”-”ռը”: Այս “ռը”-ն ունի “անցք”, այսինքն՝ “պարապ տարածութիւն” իմաստը: Յստակ է, որ “Շրեշ” կը նշանակէ բլուր-անցք (պարապ տարածութիւն)-բլուր: Կարելի է հաստատել, որ Էջմիածին-Վաղարշապատը նախապէս կառուցուած է իրարմէ որոշակի հեռաւորութեան վրայ գտնուող երկու բլուրներու վրայ:
Մենք համեմատած ենք Իրանի երբեմնի “Շոշ” մայրաքաղաքի տեղանքին լուսանկարները Շուշիի տեղանքին լուսանկարներուն հետ: Անհնար է չապշիլ անոնց բնական դիրքերու մեծ նմանութեամբ: “Շոշը” (գերմաներէն տարբերակը` Սուզա), կասկած չունինք, որ նոյնպէս պէտք է ստուգաբանել “բլուր-բլուր”, այսինքն` “երկու բլուր” իմաստով: Դատելով այս կերպ, կրնանք հաստատել, որ “Շուշի” անունը ծագած է տակաւին այն ժամանակներուն մէջ, երբ մարդը առարկաները կ՛անուանէր զանոնք նկարագրելով չափազանց աղքատիկ բառապաշարի սակաւաթիւ տարրերուն միջոցով: Անուանումին հնութիւնը հաշուի առնելով, կարելի է հաստատել նաեւ, որ հէնց այդ ժամանակներուն մէջ ալ , եթէ ոչ Շուշիի մէջ, ապա անոր ստորոտը, առնուազն` Կարկառի կիրճին անառիկ մէկ հատուածին մէջ` Հիւնոտի ձորի քարայրներուն մէջ (“Մեծ կարան”, “Ծրտեն կարան” եւ այլ քարանձաւներ), ապրած են Շուշին անուանակոչողները: Նման մօտեցումը լիովին թոյլ կու տայ, որոշակի վերապահութիւններով, այնուամենայնիւ ընդունիլ պատմաբան Սլաւա Սարգսեանի տեսակէտը այն մասին, որ “Շուշին ամրոց բնակավայր էր ոչ թէ XVIII դարից, ինչպէս կարծում են շատերը, եւ ոչ էլ XIII դարից` ըստ Գանձակեցու կամ XV-XVI դարերից (համաձայն վիմական արձանագրութիւնների), այլ շատ աւելի վաղ, առնուազն` Արշակունեաց թագաւորութեան ժամանակաշրջանից”: (Տես Սլաւա Սարգսեան, Արցախ. Պատմաաշխարհագրական ճշգրտումներ, Երեւան, 1996, էջ 47):
Իհարկէ, արդէն ըսուածն ալ բաւարար է հերքելու համար թուրքական-ատրպեճանական պատմագութեան այն անհեթեթ կեղծիքը, ըստ որուն, իբր` Շուշի քաղաքին հիմնադիրը ղարաբաղցի Փանահ խանն է եւ որ հէնց անոր կողմէ “1750 թուականին Ղարաբաղի ամենագեղեցիկ անկիւնին մէջ` բարձր լեռան կատարին, դրուեցան նոր ամրոցին հիմքերը” (Տես Ֆիրիտուն Շուշինսքի, Շուշի, Պաքու, 1968, էջ 4-5, ռուսերէն): Այս տեսակէտին բուն անհեթեթութիւնը սոսկ այն բանին մէջ չէ, որ կ՛անտեսուին բոլոր հնագիտական, վիմագրական աղբիւրները, այլ նաեւ այն բանին մէջ, որ մոռացութեան կը մատնուի այն փաստը, որ 1750 թուականին եւ անորմէ առաջ ու յետոյ` տասնամեակներ անց ալ, ոչ ի՛նքը` Փանահ Ալին, ո՛չ անոր որդին` Իպրահիմ Խալիլը անգամ մէկ քառակուսի սանթիմեթր հող չունէին ո՛չ Արցախի, ո՛չ ալ` մանաւանդ` Շուշիի մէջ: Վարանդայի մելիքութեան տարածքը, որուն մէկ մասն էր Շուշին, ըստ պարսիկ շահերու հրովարտակներուն (ֆարման, ֆիրման), զորս փոխելու իրաւունք չունէր ոչ մէկ խան կամ մելիք, Մելիք-Շահնազարեաններու բացառիկ սեփականութիւնն էր, իսկ Փանահը Արցախի հողին վրայ գերեզմանատեղի անգամ չունէր, ուստի երբ Շիրազի մէջ, շահական պալատին մէջ, սեփական տխմարութեան զոհը դարձաւ, անոր դիակը բերին ու թաղեցին Աղտամի մերձակայ Իմարէթ վայրին մէջ, որ Խամսայի մելիքութեան սահմաններէն դուրս կը գտնուէր (Ցաւօ՛ք, մինչեւ այժմ ալ հայագէտներու կողմէ հաւաքուած ու հրատարակուած չեն Խամսայի եւ ընդհանրապէս` հայ մելիքներուն պարսիկ շահերուն կողմէ տրուած հրովարտակները, որոնց գոնէ մէկ մասին պատճէնները, ըստ երեւոյթին, կարելի պիտի ըլլայ գտնել յատկապէս Իրանի արխիւներուն մէջ):
Արեւմտահայերէնի վերածեց Վարդան Թաշճեան
