Կան ֆիլմեր, որոնք իրենց ստեղծման ժամանակէն ու վայրերէն շատ աւելի հեռու կը հասնին։ Անոնք կը դադրին միայն պատմութիւն ըլլալէ եւ կը վերածուին հայելիի մը, ուր տարբեր ժողովուրդներ կը տեսնեն իրենց սեփական փորձառութիւնը։ Այս տպաւորութիւնը կրկին անգամ ունեցանք, երբ տարիներ ետք վերստին դիտեցինք Fiddler on the Roof ֆիլմը։ Բեմադրիչ Նորման Ճուիսընի այս գլուխ-գործոցը, որ հիմնուած է Շոլոմ Ալէյխեմի հրէական պատմուածքներուն վրայ, մեզ կը տանի 1905 թուականի Ցարական Ռուսիոյ Անաթեւքա անունով հրէական փոքր գիւղը։
1964-ին առաջին անգամ բեմ բարձրացած եւ 1971-ին ֆիլմի վերածուած այս երաժշտախառն գործը աշխարհի ամենէն աւելի սիրուած ստեղծագործութիւններէն մէկը դարձած է։ Պատճառը միայն անոր երաժշտութիւնը կամ յիշարժան կերպարները չեն։ Շատեր կրնան այս մէկը հրէական քարոզչական մեքենային վերագրել, բայց պէտք է ընդունիլ, որ Ֆիլմը կը շօշափէ համամարդկային հարցեր՝ ընտանիք, աւանդութիւն, փոփոխութիւն, ինքնութիւն եւ տեղահանութիւն։
Ֆիլմին կեդրոնական կերպարը Թեւյէ անունով հրեայ կաթնավաճառ մըն է, որ կ’ապրի Անաթեւքայի մէջ՝ ցարական Ռուսիոյ վերջին տարիներուն։ Ան աղքատ, բայց խելացի, հոիւմորով եւ խորապէս հաւատացեալ մարդ մըն է, որ իր կնոջ եւ հինգ աղջիկներուն հետ կը փորձէ պահպանել իր ընտանիքին հաւատքը, աւանդութիւններն ու արժէքները՝ այնպիսի ժամանակաշրջանի մը մէջ, երբ աշխարհը արագօրէն կը փոխուի։
Ֆիլմը մեծ մասամբ կը հետեւի Թեւյէի ներքին պայքարին։ Ան կը սիրէ իր աւանդութիւնները, բայց նաեւ կը սիրէ իր զաւակները։ Երբ իր աղջիկները կը սկսին սեփական ընտրութիւններ կատարել, սիրահարիլ եւ կասկածի տակ առնել համայնքի հին սովորութիւնները, Թեւյէ դէմ յանդիման կու գայ բարդ երկընտրանքի մը։ Ինչպէ՞ս կարելի է պահպանել աւանդութիւնը՝ առանց կորսնցնելու մարդը։ Ինչպէ՞ս կարելի է յարգել անցեալը՝ առանց փակելու ապագային դուռը։ Պատմութեան առանցքը կը դառնայ աւանդութեան եւ արդիականութեան բախումը, որ կ’արտայայտուի Թեւյէի աղջիկներուն ընտրութիւններով, երբ անոնք մէկ առ մէկ կը խզեն միջնորդութեամբ ամուսնութեան կանոնները։
Թերեւս հոս է, որ ֆիլմը կը սկսի խօսիլ հայերուն։ Թեւյէի աշխարհը շատ ծանօթ կը թուի ըլլալ մեզի։
Գիւղ մը, ուր բոլորը իրարու կը ճանչնան։ Ընտանիքներ, որոնք սերտ կապերով միացած են իրարու։ Կրօնական եւ մշակութային աւանդութիւններ, որոնք միայն հաւատքի հարց չեն, այլ ամբողջ կեանքի կազմակերպման ձեւ մը։ Մարդիկ, որոնք իրենց ինքնութիւնը կը գտնեն ոչ միայն իրենց անձերուն մէջ, այլեւ իրենց համայնքին մէջ։
Այս պատկերը օտար չէ հայերուն։
Մինչեւ քսաներորդ դարու սկիզբը, արեւմտահայութեան մեծ մասը կ’ապրէր նման համայնքներու մէջ։ Գիւղեր, քաղաքներ ու թաղամասեր, ուր եկեղեցին, դպրոցը, ընտանիքը եւ համայնքը անբաժան ամբողջութիւն մը կը կազմէին։ Ցեղասպանութենէն ետք, տեղահանուած հայ ժողովուրդը ինքզինք կազմակերպեց նոյն տրամաբանութեամբ, նոյնիսկ այսօր, սփիւռքի բազմաթիւ գաղութներ կը շարունակեն գոյատեւել նոյն ձեւով։
Սակայն ֆիլմին խորքը միայն անցեալը նկարագրելու մէջ չէ։
Ան կը խօսի նաեւ փոփոխութեան մասին։
Թեւյէի դուստրերը կը սկսին մերժել իրենց ծնողներուն ընտրած ամուսնութիւնները։ Անոնք կը փնտռեն սեփական ձայնը, սեփական ընտրութիւնը եւ սեփական ճամբան։ Այս հակամարտութիւնը միայն ընտանեկան հարց մը չէ։ Ան կը խորհրդանշէ ամբողջ հասարակութեան մը անցումը հին աշխարհէն դէպի նոր աշխարհ։
Ահաւասիկ ծանօթ այլ հարցադրում հայ իրականութեան մէջ։
Ինչպէ՞ս պահպանել լեզուն, մշակոյթը եւ ինքնութիւնը՝ առանց երիտասարդ սերունդները հեռացնելու։ Ինչպէ՞ս յարգել աւանդութիւնը՝ առանց զայն վերածելու բեռի։ Ո՞ւր կը գտնուի հաւասարակշռութիւնը հինին եւ նորին միջեւ։
Fiddler on the Roof-ը պատրաստի պատասխաններ չի տար։ Սակայն ան մեզ կը մղէ հարցադրելու: Ֆիլմին վերջին բաժինը այն մասն է, որ ամենէն աւելի կը դպչի հայկական զգացողութեան։
Անաթեւքայի հրեաները ստիպուած կը լքեն իրենց տուները։ Անոնք չեն հեռանար աւելի լաւ կեանք որոնելու համար։ Անոնք կը հեռանան, որովհետեւ այլեւս չեն կրնար մնալ։ Անոնք կը հաւաքեն իրենց գոյքերը, հրաժեշտ կու տան իրենց տուներուն եւ կ’ուղղուին դէպի անորոշ ապագայ մը։ Այս տեսարանները դժուար է դիտել առանց հայկական փորձառութիւնը յիշելու։
Թէեւ երկու ժողովուրդներու պատմական փորձառութիւնները նոյնը չեն, սակայն տեղահանութեան, արմատախիլ ըլլալու եւ հայրենիք կորսնցնելու զգացումը խորապէս ծանօթ է հայերուն։ Միլիոնաւոր հայեր իրենց ընտանեկան յիշողութիւններուն մէջ կը կրեն այդ պատմութիւնը։ Հետեւաբար, երբ Անաթեւքայի բնակիչները կը հեռանան իրենց գիւղէն, շատ հայեր ոչ միայն ֆիլմի հերոսներուն կը հետեւին, այլ նաեւ իրենց մեծ հայրերն ու մեծ մայրերը կը տեսնեն հոն։
Բայց ֆիլմը միայն կորուստի մասին չէ։ Ան նաեւ գոյատեւման մասին է։
Ֆիլմին վերջաւորութեան մարդիկ կը կորսնցնեն իրենց տուները, սակայն կը փորձեն չկորսնցնել իրենց ինքնութիւնը։ Անոնք իրենց հետ կը տանին լեզուն, յիշողութիւնը, աւանդութիւնները, հաւատքը եւ մշակոյթը։ Թերեւս հոս է, որ «Fiddler on the Roof»-ը ամենէն աւելի կը մօտենայ հայկական փորձառութեան։ Որովհետեւ հայ ժողովուրդի պատմութիւնը միայն կորուստներու պատմութիւն չէ։ Ան նաեւ վերապրումի, վերակառուցման եւ նոր համայնքներ ստեղծելու պատմութիւն է։ Սփիւռքը այդ իրականութեան ամենէն ցայտուն օրինակն է։
Ֆիլմին խորհրդանշական կերպարը՝ տանիքին վրայ կանգնած ջութակահարը, պատահական պատկեր մը չէ։ Ան կը խորհրդանշէ կեանքի փխրուն հաւասարակշռութիւնը։ Մարդը կը փորձէ չիյնալ եւ միաժամանակ շարունակել իր երաժշտութիւնը։ Արդեօ՞ք այս պատկերը ծանօթ չէ մեզի։ Դարեր շարունակ հայ ժողովուրդն ալ փորձած է նոյն բանը ընել։ Պահպանել հաւասարակշռութիւնը անցեալին եւ ապագային, աւանդութեան եւ նորարարութեան, հայրենիքին եւ սփիւռքին, յիշողութեան եւ գոյատեւման միջեւ։ Ահա թէ ինչու «Fiddler on the Roof»-ը միայն հրեաներու մասին ֆիլմ մը չէ։
Անիկա ֆիլմ մըն է բոլոր այն ժողովուրդներուն համար, որոնք երբեւէ ստիպուած եղած են հարց տալու՝ ինչպէ՞ս շարունակել ապրիլ, երբ աշխարհը կը փոխուի շուրջդ։ Եւ թերեւս այդ է պատճառը, որ Թեւյէի ձայնը տակաւին կը հասնի մեզի։
Որովհետեւ անոր հարցումները տակաւին մեր հարցումներն են։
