Նախ նշենք, որ Յ. Քիւքճեանի յօդուածը «Ահեկան»ի մէջ տրուած է մէկ ամբողջութեամբ, զոր մենք գործնական նպատակներով բաժնեցինք մասերու: Հետագայ վեցերորդ մասով, Քիւրքճեան կը ներկայացնէ խումբ մը ֆրանսահայ երիտասարդներ, որոնք այս կամ այն ձեւով կ’ապրին ինքնութեան, մշակոյթի եւ քաղաքականութեան կապուած տագնապներ: Փօլ միացած է խումբին հայ ընկեր գտնելու յոյսով: Զինք աւելի կը հետաքրքրեն ժամանակակից հարցերը, ապրուած ներկան, քան հնամենի պատմութիւնները, ինչպէս, օրինակ, 1863-ի Ազգային Սահմանադրութիւնը: Փաթրիք կը մերժէ հայկական աւանդական քաղաքական մտահոգութիւնները: Պէտք է կեդրոնանալ այժմէական հարցերու վրայ, քան, օրինակ, մտածել թրքական դեսպանատան մը վրայ ռումբ նետելու մասին: Խումբին միանալէ ետք, ան աստիճանաբար կը սկսի ներգրաւուիլ խումբին քննարկումներով՝ անդրադառնալով, որ ընդհանրական մտահոգութիւններ բաժնելն ալ կարեւոր է: Ժոսլին եւ միւսները, բոլորը յուսախափ են հայկական Սփիւռքի մաշած մտասեւեռումներէն՝ զանոնք նկատելով անջատուած իրենց առօրեայէն:
Վահէն, Ֆրանսահայ անշուշտ, այլ մօտեցում ունի: Ան հայկական ինքնութիւնը կը նկատէ գիտակցօրէն ընտրուած եւ փորձով ձեւաւորուած՝ քան ժառանգուած ըմբռնում մը: Քիւրքճեան դիտել կու տայ, որ Վահէին ինքնութիւնը կը համատեղէ աւանդականը՝ ֆրանսական ժամանակակից արժէքներու հետ, եւ կը քննադատէ այն նեղ աշխարհայեացքը, որ հայկականութիւնը կը սահմանէ միայն անցեալով:
1968-ին, երբ Փարիզի մէջ կը բռնկի մայիսեան ուսանողական շարժումը, ֆրանսահայ այս երիտասարդները կը սկսին լրջօրէն մտածել իրենց դերին մասին ապագայի կերտումին մէջ, թէ՛ իբրեւ անհատներ, թէ՛ ալ որպէս համայնքի մը պատկանող անդամներ: Այս առիթով, Քիւրքճեան կը ներկայացնէ ժամանակի քաղաքական եւ մտաւորական աշխարհահայեացքը, մասնաւորաբար Սէն-Միշել պողոտայի բողոքի ցոյցի ժամանակ, ուր մեր ուսանողները կը քննարկեն յեղափոխական շարժումները, մարդկային արժէքները եւ քաղաքական յանձնառութիւնը: Քիւրքճեանի Փարիզի ընկերները՝ Ժոսլինը, Փօլը, Փաթրիքը եւ Վահէն, իւրաքանիւրը տարբեր տեսակէտ ունի յանձնառութեան եւ ինքնութեան մասին: Ժոսլինը կասկածի տակ կ’առնէ քաղաքական նեղ եւ սահմանափակ մօտեցումները, Փօլը մտահոգ է ուսանողական շարժումի քաղաքական շահագործումով, իսկ Փաթրիք համոզուած է, որ գաղափարական հարցերը աւելի կարեւոր են, քան քաղաքականը:
Քննարկման մէջ առանցքային տեղ կը գրաւէ յանձնառութեան սահմանումը ոչ միայն որպէս քաղաքական վարքագիծ, այլ իբրեւ աւելի մեծ պարտաւորութիւն կեանքի՝ անցեալի, ներկայի եւ ապագայի նկատմամբ: Վահէն կ’ընդգծէ, որ իսկական յանձնառութիւնը կ’ենթադրէ ընդունիլ սեփական գոյութեան բարդութիւնը, որուն մաս կը կազմէ նաեւ ազգային ինքնութիւնը: Ան կը բացատրէ, թէ ինչպէս մարդկային արժէքներու պահպանութեան ի խնդիր ծաւալած մայիսեան շարժումը եւ անոր հանդէպ իր յանձնառութիւնը զինք աւելի կը կապեն իր հայկական ժառանգութեան՝ ընդգծելով սեփական ինքնութեան եւ համամարդկային արժէքներու սերտ առնչութինը:
Վ. Թ.
Միւսները. Ժոսլինին պէս առեւելագիտութհան մասին ալ չխօսեցան անոնք, երբ խօսք առին առաջին հանդիպումին: Կար Փօլը, որ միացած էր մեզի՝ հայ քոփէններ գտնելու յոյսով, ու անոնց հետ առօրեայ մը բաժնելու: Հայ քոփէններ բնաւ չէր ունեցած, ու կասկածելի կը թուէր իրեն, որ խումբ մը ուսանողներ, d’origine arménienne», կարենան քով-քովի գալ, եւ խօսակցիլ, միասին ժամանակ անցընել, ճիշդ ինչպէս մարդ պիտի ընէր ֆաքի իր «գաղիացի» ընկերներուն հետ: Comme tout le monde, quoi! պէտք էր, սակայն, մեր մէջէն վերցնէինք ամեն պաշտօնականութիւն. օրուան դասախօս, նիստի նախագահ՝ աւելորդ բաներ էին: Մշակոյթ՝ շատ լաւ, բայց կարծես մենք ալ «ծերերուն պէս» կը հասկնայինք զայն. կենդանի, այժմէական բաներու շուրջ պէտք է դառնային մեր հանդիպումները: 1863ի Ազգային Սահմանադրութիւնը անկաժէ չէր ըներ Փօլը…
Փաթրիքը՝ ուրիշ պատմութիւն. կ’ենթադրէր, որ մենք քաղաքական բաներով կը զբաղինք, ու ատիկա սխալ կը գտնէր: Քաղաքականութիւնը, après tout, on s’en fout! թրքական դեսպանատան վրայ ռումբ նետելը մեր գործը չէ, վերջին հաշուով: Յետոյ, ծիծաղելի ալ է։ Փաթրիքը կը մտածէր, որ Փօլը իրաւունք ունէր. պէտք է մեր առօրեայ հոգերով զբաղէինք, ֆաքի մէջ իրար գտնէինք, կարծիքներու փոխանակում ունենայինք: Իսկ Ժոսլինը, խօսք առնելով, անգամ մը եւս շեշտեց, որ «հայկական խնդիրները դժբախտաբար այժմէական կողմ մը չեն ներկայացներ, որ այդ կողմէն մօտենանք»։ Ուրիշ տեղի հայերուն համար կրնար տարբեր ըլլալ, Հայաստան կրնար «ուրիշ տեսակ» ըլլալ, բայց «մեր գաղութին մէջ…»
Սփիւռքի անհեթեթ, յիմար վերացականութիւնը ոչ մէկ ատեն այդքան դառնօրէն զգալի եղած էր ինծի։ Խուճապահար, ինքնանպատակ պահպանումի գաղափարաբանութեան մը ծնունդներն էին այս աղջիկները, այս տղաքը։ Իրենց ծնունդէն տարիներ, տարիներ առաջ, վճռուած էր արդէն, աներեւակայելի, անըմբռնելի ճակատագրապաշտութեամբ մը, որ անոնք «պիտի ըլլան օտար, մտածումով ու գործով»։ Եւ, աւելի ցնցիչ դարձնելու համար կարծես ժամանակներու շփոթը, ահաւոր կուտակումը՝ պատի նկարները շարժում կ՛առնէին, դուրս կը ժայթքէին իրենց շրջանակէն: Ժոսլինի կիսադէմքին կանոնաւոր ուրուագիծը կը գծագրուէր խաղա՜ղ Արարատեան Դաշտի մը բնանկարին վրայ, Փօլի աջին՝ զինք սեւեռել կը թուէր Ժան Ժոռէսի ակնարկը, մինչ Քրիստափոր Միքայէլեանի գլուխը թառեր էր «ապաքաղաքական» Փաթրիքի ուսին: Քաֆքայեան բեմայարդարում մը…: Դժուար էր բերանը բանալ, բա՛ռ մը արտասանել ծանր այդ մթնոլորտին մէջ, ուր պատմական սխալ մը, քառասնամեայ վրիպանք մը այնքան ցնցող ու անգութ, կը զգացնէր իր ներկայութիւնը։
Վահէին ձայնն ալ մեղմ էր, ու ծանր՝ երբ սկսաւ խօսիլ։ Վահէն, մէկը՝ ֆրանսահայ յետպատերազմեան երիտասարդութեան փոքրաթիւ այն ներկայացուցիչներէն, որոնք, փարիզեան կորսուած թաղերու կամ հեռաւոր արուարձաններու անապատին մէջ (պէյրութահային դժուա՛ր է հասկնալ տեղագրական այս նշումներուն տարողութիւնը…), իրագործած են հրաշքը նոր տիպի հայու մը: Հայ մը, որ հայ չէ ի ծնէ, բնականօրէն, ինչպէս Պուրճ Համուտի կամ Թհրանի հայը որ եղած է հայ, ընտրած, համադրած է իր հայութիւնը, օրերն ու տարիներն ի վեր: Ես տասնեակներով ճանչցայ այս տղաքը, որոնց ֆրանսախօսութիւնը ու ֆրանսական առօրեայէն կամ մշակոյթէն եկող գիծերը կարծէք թարմացուցած , հարստացուցած, աւելի բուռն ու միաժամանակ գիտակից են դարձուցած իրենց հայութիւնը: Մի հարցնէք թէ ինչպէ՛ս իրագործուած է այս հրաշքը։ Որոշ կենսունակութիւն պահող Կազմակերպութիւն մը, մտաւոր կամ պարզապէս բարոյական շեշտ անհատականութիւն ունեցող ծնողներ, ընտանեկան դաստիարակութեան որոշ արեւելում մը՝ կը բաւեն, որ ծնի նոր այս տիպարը հայու, եւ ապա, ժամանակն ի վեր, ինքզինք ստեղծէ։ Եւ որ ունենանք, Փարիզի տասնեակ հազար ու աւելի երիտասսարդութեան մէջ, քանի մը հարիւր, կամ հազար մը՝ պատուաստուած այս սերունդէն: Եւ հայաստեղծումի այս պատկերին առջեւ, մարդ ալ աւելի կը ցաւի, կ’ափսոսայ՝ ի տես կորուստին: Սերունդի մը մեծ զանգուածին, որու փրկութիւնը ճակատագրէն կախուած չէ, այլ մեզմէ։ Այդ պայծառ գիտակցութեամբ ալ կը բարձրանար կամաց- կամաց՝ ֆրանսահայ ընկերոջս` Վահէին ձայնը։ Ուժական, ինքնաստեղծ հայու, Աւանդութեան ու Ներկային հաւասարապէս տիրապետող հայու ձայն մըն էր, որ այդ իրիկուն պատասխանեց միւսներուն, Աւանդութիւնը կորսնցուցած ու Ներկայի մէջ կորսուած իր սերնդակիցներուն: Սխալ էր, գոնէ չափազանցութիւն էր ըսել, որ հայութիւնը միայն անցեալի արժէքներով, միայն Աւանդութեամբ կը սահմանուի։ Մեր տգիտութիւնը միայն մեզ կը մղէր հայ քաղաքակրթական արժէքները ամփիրիք, խեղճ տուեալներու կապելու, ու ատիկա մտաւորական, գիտական կեցուածք չէ։ Հայոց պատմութիւնը, նորագոյնը մանաւանդ, հարուստ է դէմքերով, որոնք խորապէս ապրած են իրենց ժամանակակից համամարդկային արժէքները, մասնակցած անոնց ստեղծումին, կամ՝ զանոնք հայացուցած։ Սխալ էր քաղաքականութիւնը առնել անձուկ իմաստով։ Սխալ էր մշակութայինը հակադրել քաղաքականին, իսկ առօրեան մշակութայինին։ Սխալ էր նաեւ, անշուշտ, հեռու մնալ առօրեայէն։
Վահէն լաւ քոփէն մը եղաւ Փօլին. Sciences Poի նօթեր փոխ կու տային իրարու: Խումբի դասախօսութիւններէն ետք անկիւնի քաֆէն իրարանցում էր ու աղմուկ՝ մինչեւ վերջին մեթրօն: Իսկ Ժոսլինը պօուլինկի վրայ ասորերէնի ու միջնադարեան հայերէնի հնչական ձեւերու մասին դարերու փոշիէն հանուած օրինակ մը կը բացատրէր ինծի:
Բայց շուտով ուրիշ բաներ պատահեցան։ Մայիսը եկաւ, ու Փարիզը բռնկեցաւ ուսանողական շարժումով։ Լաւագոյն ընկերութեան մը, լաւագոյն մարդկութեան մը տեսլականով գրաւուած երիտասարդութիւն մը մէկ օրէն միւսը ըրաւ գիւտը այն շլացուցիչ ու բացայայտ ճշմարտութեան՝ թէ իր ներկան լեցուն է կարելիութիւններով, թէ իր ապագան, մարդկութեան ապագան, նոյնինքն պատմութիւնը՝ իր ձեռքերուն մէջ ձեւաւորելի կաւ է ու նախանիւթ: Գիւտը՝ լրիւ ու լեցուն ներկայութեան մը իր մէջ, զինքը բաղկացնող իւրաքանչիւր անհատին մէջ։ Գաղափարներու՝ պատմութեան մէջ մարմնաւորման բացառիկ պահերուն տիրող մթնոլորտ էր այդ շաբաթներու, ամիսներու մթնոլորտը Ձախ Ափին, ապա ամբողջ քաղաքին, ամբողջ երկրին վերեւ։ Ընթացիկ առօրեան, ընկերային-քաղաքական առօրեան, կայունութեամբ, լճացումով, անփոփոխ ինքնակրկնումով յատկանշուող, կանգ առած էր։ Բոլոր տարբերութիւնները, մասնաւորութիւնները, կողմնակի հարցերը ջնջուած էին պահու մը համար։ Կային անհատներ՝ իրենց ներկային, իրենց կացութեան հետ ճակատ ճակատի, անոր յեղափոխումի հրամայականին ունկնդիր։ Եւրոպական ընկերվարական յեղափոխութեան մը խորտակուած միթոսը կեանք կ՛առնէր նորէն՝ նո՛ր տարազի մը մէջ, մեկնելով այս անգամ նո՛ր գործօնէ մը՝ մտածող երիտասարդութենէ մը։ Ծառանալով գոց, համակարգային ամբողջատիրութեան ձգտող վարչակարգի մը դէմ։ Պարզ հաստատումներ՝ ասոնք, ապրուած բաներ, որոնցմէ անդին մասնագէտներուն եւ իմաստուններուն կը մնայ հոգը՝ դատումներ բանաձեւելու, քաղաքական, գաղափարաբանական ու այլ հարցեր յուզելու, սխալներ մատնանշելու ու վճիռներ արձակելու: Բայց անոնք չեն ապրած խիտ ու լեցուն այդ Ներկան, որ ներկաներու, վկա՛ներու ներկան եղաւ։ Անդին պատնէշներու, հեղձուցիչ կազերու եւ պայթումներու անշուշտ աժան, բայց անխուսափելի եւ այլապէս դաստիարակիչ արկածախնդրութենէն, չեն ապրած անոնք ստանձնումի գիտակցութիւնը, գաղափար մը մարմնաւորելու, իր իսկ արարումով զայն պատմութեան մէջ իրագործելու համոզումը ։ Վճռականութիւնը՝ սեփական ծանրութեամբ կշռելու սեփական գործունէութեան մը ծիրին մէջ։ Չեն կրնար վկայել անոնք, մանաւա՛նդ, այն տարօրինակ, ցնցիչ աղգային հոգեփոխութեան մասին, որ ապրեցան քսանեակ մը փարիզցի ուսանողներ, Մայիսի այդ էապէս միջազգային, գերազգային օրերուն: Որովհետեւ փարիզցի այդ ուսանողները, որոնց կ’ակնարկեմ՝ հայ էին: Կամ հայ եղան: Փորձարկումի այն հիանալի կեդրոնին մէջ, մարդկային այն լապոռաթուարին՝ որ Փարիզը դարձած էր։
– Գոհ եմ. առաջին անգամն է, որ բոլորս միասին իսկապէ՛ս բան մը կը բաժնենք. շօշափելի, ապրուա՛ծ բան մր։ Լա՛ւ է։
Ժոսլինն էր. ըսաւ, եւ առանց այլեւայլի նստաւ գետին: Պուլվառ Սէն—Միշէլի սալարկի փոշին գրկած էր արդէն տաբատին գիծերը։ Եւ իր ընդհանրապէս ծանը, քիչ մը մտահոգ դէմքը՝ լուսաւոր փայլ մը հագած էր, գրաւիչ, ցանկալի ընելով զինքը:
Պուլ–Միշը, աչքի կտրածին չափ, ծածկուած էր տասնեակ հազարաւոր գլուխներով, որոնց շշուկը կը բարձրանար, կը սաւառնէր Սորպոնի, Պանթէոնի եւ հինգերորդ քաղաքամասի միւս գմբէթներուն վերեւ: Նոր լրացած էր պայքարի քայլերգը, եւ քսաներեսուն հազար հոգի՝ լռեր ու նստեր էին գետին, սալարկին վրայ, մայթերուն վրայ, շէնքերու սեմին։ Եւ կը խօսակցէին։ Հազար-հազար խմբակով, հազար–հազար շրջանակ կազմած՝ կը խօսակցէին: Եւ Բանը, Մտածումը՝ իրենց երիտասարդ շրթունքներուն բառ եւ հաղորդութիւն դարձած կը դրսեւորուէր, յայտնութեան պէս լուսաւոր, բանականութեան պէս բացայայտ: Այժմէութիւնը՝ յեղափոխական գաղափար եւ յեղափոխական կամեցողութիւն՝ կ՛անցնէր միտքէ միտք եւ այդ անցումին ու վերադարձին մէջ կը հարստանար, կը խորանար:
– Շատ լաւ է, Փօլն էր: Բայց չե՞ս կարծեր որ այս ամբողջը պիտի շահագործուի քաղաքագէտներուն կողմէ։ Տասնեակ մըն էինք, Էտմոն Ռոսթան հրապարակին եզերքին. դիմացը՝ Լիւքսամպուրկի մութ կանաչ զանգուածն էր. աջին՝ հրապարակի քաֆէները։
– Չէ, սիրելի՛ս, – Փաթրիքն էր։ Խնդիրը այնպիսի տեղ մը հասած է որ ալ իրաւունք չունինք այդ բաներու մասին մտածելու։ Արդէն բոլորն ալ մեր գլխուն ձգած են մեզ. «Հիւմանիթէ»ի ու «Ֆիկարոյ»ի գրածները իրարու կը նմանին։ Երկուքն ալ քաղաքական պլոքներէ կու գան։ Մինչ մեր շարժումը…
– Tiens, Փաթրիք, անցեալ ամսուընէ ի վեր բան մը փոխուած է, ինչի՞ մասին կը խօսիս . . . —. Սոնիային չար–բարի ժպիտն էր։
Լա՜ւ, կը բաւէ, երկար սրունքները ծալեց Փաթրիքը։ Ո՞վ, դո՞ւն չես փոխուած անցեսլ ամսուընէ ի վեր։ Ուսանողական շարժումը, շարունակեց ապա, իր բնոյթով գաղափարաբանական է, եւ իր այս հանգրուանին չի գործեր քաղաքական ուժերու հետ նոյն մակարդակի վրայ, թէեւ… Իսկ այդ ըսած շահագործումդ . . .
Փաթրիքը, «փոխուած» Փաթրիքը, նորադարձի խանդավառութեամբ, կը շարունակէր խօսիլ: Ընկերաբանութեան սկսնակի իր բառապաշարին մէջ կը խճճուէր երբեմն, բայց գաղափարները, առողջ ու ամբողջ, կը վերածուէին ի վերջոյ բառի՝ իր հետզհետէ տաքցող շունչին մէջ։ Հեղինակները, ընկերաբանական ու քաղաքական մտածողներ, կը տողանցէին իր մէջբերումներէն: Մէկը անցեալ շաբաթ վերջացուցեր էր, միւսը՝ Երէկ գիշեր. երրորդը ձեռքն էր։
– Քաղաքական անկաժըմանը, ուրեմն, կը կարծես որ անհրաժե՞շտ է մեր ժամանակը ապրող մարդուն համար:
– Համոզուած եմ որ այդպէս է։
Ժոսլինը շարժեցաւ տեղէն, անհանգիստ.
Փօլին «քաղաքական»ը շատ սահմանափակ է։ Անկաժըմանը ընդհանուր կեցուածք է կեանքին հանդէպ, անցեալի տուեալներուն հանդէպ, ներկայի եւ ապագայի կարելիութիւններուն հանդէպ։ Դրական, ընկալուչ կեցուածքն է…
Յանկարծ կեցաւ. ու դարձաւ իր պէյրութահայ ընկերոջ.
– Բայց դուն, Յարո՛ւթ, դո՛ւն ինչպէ՞ս կ՛ապրիս այս բոլորը… դժուար է հասկնալ, ըմբռնել կացութիւնդ։ Մինչ պարզ էր այնքա՜ն: Հոս ջնջուած էին տարբերութիւնները: Զուտ մարդկային կացութեան մը դէմ էինք բոլորս ալ: Յետոյ, առհասարակ, գոյութիւն չունէին ֆրանսացի մարդեր ու հայ մարդեր. ֆրանսական ու լիբանանեան քաղաքացիութիւններ. մարդկային արժէքներու դէմ գոյութիւն կրնային ունենալ միայն անկաժէ մարդիկ եւ միւսները, իրենք զիրենք այդ արժէքներուն մերժողները։
– Ստանձնումի կեցուածքը կիսամիջոց չի ճանչնար, խօսքս ամբողջացուց Վահէն: Երբ կը ստանձնէք՝ կը ստանձնէք ամբողջական կացութիւն մը, իր բարդութհամբ, իր հարստութեամբ, նաեւ իր հակասութիւններով, իր ներկայով, նաւեւ իր անցեալով։
– Բայց դուն ֆրանսական քաղաքացի ես, Վահէ, պնդեց Ժոսլինը:
Վահէն ֆրանսական քաղաքացի է, ճիշդ էր։ Ատոր համար հոս էր հիմա ու այս սալաքարը ունէր ձեռքը։ Ատոր հմար քիչ ետք կրնար կազի մէջ աչքերը այրել։ Բայց եթէ անկաժէ մարդ է՝ չէր կրնար չստանձնել նախ իր ծագումը։ Հիմնական տուեալն է ան իր գոյութեան։ Եւ, – պիտի խնդաք թերեւս, բայց ամենալուրջ իրականութիւնն է – երբ երէկ կանգնած էր պատնէշի մը ետեւ, «parmi tout ces գաղիացի», կը մտածէր, որ իր ներկայութիւնը հոն՝ զինքը նոյն ատեն ներկայ կը դարձնէր իբր հայ մարդ իր մղելիք կարելի պայքարներուն: Կ՛ուզէր սալաքար մը «ուտել» գլխուն նուազագոյն չափով գոնէ իրագործելու համար ազգային պատմութենէ մը իրեն վերացականօրէն հասածը, հեռաւոր կամ անմիջական անցեալի մը հետ հաղորդուհլու ու ապագայ պայքարներու տենդին մէջ արդէն մխրճունլու համար։ Առանց մոռնալու, անշուշտ, որ այդ վայրկեանին կը պայքարէր այժմէական, մարդկային արժէքներու համար, յանուն լաւագոյն ընկերութեան մը, լաւագոյն մարդկութեան մը…
(Յաջորդիւ՝ վերջին մասը)
Նախորդ բաժինը (Ե. մաս) կարելի է կարդալ այս կապով:
[…] Նախորդ բաժինը (Զ. մաս) կարելի է կարդալ այս կապով: […]