Վոլթեր ֆրանսացի բազմաշնորհ մտաւորական մըն էր (1694–1788), այնպիսիներէն, որոնք ազգային մտածողութիւն կը ձեւաւորեն եւ կը ձգեն իրենց խոր դրոշմը  անոր հոլովոյթին վրայ: Ֆրանսան եւ ֆրանսացի ժողովուրդը իրենց կայացման մէջ շատ բան կը պարտի իրեն եւ նմաններուն:            

Մանրակազմ, ճմռթքուած ու անհրապոյր դէմքով, խեղանդամ, այլեւ բազմաթիւ հիւանդութիւններով տառապող   այս հսկան սերտ կապեր ունէր Եւրոպայի գրեթէ բոլոր  երեւելի իշխանաւորներուն հետ, որոնք կը վախնային իրմէ ու կ’ակնածէին իրեն: Անոր  հանդէպ մասնաւոր  համարում ունէր Փրուսիոյ  Մեծն Ֆրեդերիկ արքան, որուն արքունիքին մէջ իրեն  վերապահուած էր  յատուկ յարկաբաժին մը. անոր  թագաւորութեան 46 տարիներուն (1740－1786) Վոլթեր երկար մնաց  անոր մտերմութեան մէջ:

Այս այն ֆրանսամոլ արքան էր, որ սովորութիւն ունեցած կ’ըլլայ ըսելու.

－Ես գերմաներէնը միայն ծառաներուս եւ… շուներուս հետ կը խօսիմ: 

*     *

*

Իմ սուղ տողերս թոյլ չեն տար նուազագոյն չափով իսկ ընդգրկելու Վոլթերի բազմերես կերպարը, յատկապէս այն պայծառ իմացականութիւնը, որուն կը հաղորդուինք իր ծովածաւալ ու այլաբնոյթ գրականութեան ըմդմէջէն:

Այստեղ տիրողը այն հաճելի սրամտութիւնն է, որ երբեք չլքեց անոր գրիչը:

 Տեսնենք երկու դրուագ անկէ:

Առաջինին թիրախը կը կոչուէր Lefranc de Pompignan, որ բանաստեղծ մըն էր եւ թարգմանիչը   Հին կտակարանէն  Երեմիայի գիրքին.

            Savez-vous pourquoi Jérémie                    Գիտէ՞ք, թէ  ինչու Երեմիան[1]

          A tant pleuré pendant sa vie ?                   Այնքան լացաւ իր կեանքին մէջ.

          C’est qu’en prophète il prévoyait,             Զի իբրեւ մարգարէ կը նախատեսէր,

Qu’un jour Lefranc le traduirait.               Թէ Լըֆրան օր մը զինք պիտի     

                                                                                                       թարգմանէր:

            Միւսը` մահացու թշնամի Վոլթերին,  կը կոչուէր  Jean Fréron, որ լրագրող մըն էր: Անոնք իրենց ամբողջ կեանքի ընթացքին  հալածեցին զիրար եւ գրեցին իրարու դէմ.  ստորեւ Վոլթերի՝ անոր ուղղուած  խայթոցներէն մին.

            L’autre jour au fond d’un vallon               Անցած օր հովիտին մէջ

          Un serpent piqua Jean Fréron;                  Օձ մը խայթեց Ժան Ֆրերոնը.

          Savez-vous ce qu’il arriva ?                       Գիտէ՞ք,  թէ ինչ պատահեցաւ.

          C’est le serpent qui en creva!                              Օձը ինքն էր որ մահացաւ:

2. Ձեռնածու[2], ձեռնածութիւն

         Երկուքն ալ դասական բառեր են եւ կը գտնուին  «Նոր հայկազեան»-ի մէջ.

            Ձեռնածու － դիւթ, վհուկ, կիւս, կախարդող կամ հմայող՝ ածելով եւ յածելով  ձեռս՝ ի վեր եւ ի վայր:

            Այսինքն՝ որ կը հմայէ, կը դիւթէ ձեռքերը վեր ու վար  պտտցնելով:

            Ձեռնածութիւն－դիւթութիւն կամ արհեստ ձեռնածուաց:

                                                                      *   *   *

            Աշխարհաբար բոլոր բառարանները ունին այս երկու բառերը մօտաւորապէս այն նոյն նշանակութիւններով, որ անոնք ունէին գրաբարի մէջ:

            Շատ ճիշդ կողմնորոշումով մը եւ 19-րդ դարու երկրորդ կէսէն սկսեալ  մերոնք  այս երկուքով թարգմանած են նաեւ  ֆրանսերէն jongleur/jonglerie եւ  անգլերէն juggler /jugglery ՝ բառերը:

            Կարգ մը նորագոյն բառարաններու մէջ եւ նմանապէս գովելի կողմնորոշումով մը ձեռնածու  եւ ձեռնածութիւն կոչուած են նաեւ manipulateur/manipulator  եւ  manipulation հասկացութիւնները:

            Մինչեւ իսկ  հնարած են տակաւին ձեռնածական  ածականը՝ օտարին manipulatif/manipulative-ին փոխարէն:

                                                                   *   *   *

            Այս այսպէս ըլլալով՝ մինչեւ օրս չկայ որեւէ  հայերէնէ/հայերէն բառարան, որ ունենայ ձեռնածել բայը, մինչդեռ ան վաղուց ազատ տեղ գտած է 19-րդ երկրորդ կէսէն սկսեալ  ֆրանսերէն/հայերէն հետեւեալ բառարաններուն մէջ.

            –Եղիա Տեմիրճիպաշեան (1886)

            –Մեսրոպ Նուպարեան (1911)

            –Գուիտոն Լուսինեան (1920)

            Այս բոլորի լոյսին տակ՝ կարելի չէ չապշիլ ու չափսոսալ, թէ ինչո՛ւ արդի արեւելահայը ձիւթ ծամելու թեթեւութեամբ կը կրկնէ մանիպուլյադոր, մանիպուլյատիւ, մանիպուլյացիա, մանիպուլյացնել ապաշնորհ ու զազրելի օտարաբանութիւնները՝  մանաւանդ ռուսական վանելի արտասանութեամբ, փոխան հայերէն ձեռնածու, ձեռնածական,[3]  ձեռնածութիւն եւ ձեռնածել բառերուն, որոնք այնքան ճաշակով մտածուած, հնարուած ու կառուցուած  են:

[email protected]                                                                            Արմենակ Եղիայեան

[1] Կ’ակնարկուի  «Երեմիականներ»-ու  կամ  «Ողբք Երեմիայ»-ի հեղինակ Երեմիա մարգարէին:

[2] Այլեւ  ձեռնածուհի՝ «Նոր բառեր», Դ. պրակ, 2018, Մեսրոպ Նուպարեան՝ «Անգլերէն/հայերէն բառարան»:

[3] Google-ը կը թուէ այս բառաձեւի բազմաթիւ կիրարկութիւնները: