2026-ի Խաղաղութեան Նոպէլեան մրցանակը շնորհուեցաւ հարաւափրիկեցի իրաւաբանուհի Նաւանեթեմ «Նաւի» Փիլլէյին՝ միջազգային արդարութեան, մարդու իրաւունքներու պաշտպանութեան եւ ծանրագոյն ոճիրներու հեղինակները պատասխանատուութեան ենթարկելու ուղղութեամբ անոր տասնամեակներու աշխատանքին համար։
Հայ ընթերցողին համար Փիլլէյի անունը թերեւս այնքան ծանօթ չէ, որքան միջազգային քաղաքականութեան նշանաւոր դէմքերուն անունները։ Սակայն անոր կենսագրութիւնը կը ներկայացնէ մեր ժամանակներու կարեւորագոյն պայքարներէն մէկը՝ օրէնքը իշխանութեան կամայականութեան գործիքէն մարդկային արժանապատուութեան պաշտպանութեան միջոցի վերածելու պայքարը։
Նաւի Փիլլէյ ծնած է 23 սեպտեմբեր 1941-ին, Հարաւային Ափրիկէի Տըրպըն քաղաքին մէջ, հնդկական ծագումով ընտանիքի մը յարկին տակ։ Ան հասակ առած է ափարթհայտի՝ ցեղային խտրականութեան համակարգի պայմաններուն մէջ, երբ բնակչութեան մեծամասնութիւնը զրկուած էր քաղաքական, ընկերային եւ տնտեսական բազմաթիւ իրաւունքներէ։
Այս միջավայրին մէջ, երիտասարդ Փիլլէյ կ’ընտրէ իրաւաբանութեան ասպարէզը։ 1967-ին ան կը դառնայ Նաթալ նահանգին մէջ սեփական փաստաբանական գրասենեակ հիմնած առաջին կինը։ Ան կը պաշտպանէ քաղաքական հալածանքներու ենթարկուած անձերու իրաւունքները եւ իր մասնագիտական գործունէութիւնը կը կապէ խտրականութեան դէմ պայքարին։
Անոր ասպարէզը հետագային պիտի անցնէր Հարաւային Ափրիկէի սահմաններէն անդին։
1995-ին Փիլլէյ կը նշանակուի Ռուանտայի միջազգային քրէական դատարանի դատաւոր։ Դատարանը ստեղծուած էր 1994-ի ցեղասպանութեան պատասխանատուները դատելու նպատակով։ Հետագային ան կը ստանձնէ նաեւ դատարանին նախագահութիւնը։
Հոս անոր գործունէութիւնը պատմական նշանակութիւն կը ստանայ։ Փիլլէյ դերակատարութիւն կ’ունենայ միջազգային քրէական իրաւունքի զարգացման այն փուլին, երբ սեռային բռնութիւնները, մասնաւորաբար բռնաբարութիւնը, որոշ պայմաններու մէջ կը ճանչցուին իբրեւ ցեղասպանութեան բաղկացուցիչ արարքներ։ Իրաւական այս զարգացումը կարեւոր քայլ մըն էր պատերազմներու եւ զանգուածային բռնութիւններու զոհերուն արդարութեան ապահովման ուղղութեամբ:
2003-ին ան կը դառնայ նորաստեղծ Միջազգային քրէական դատարանի դատաւորներէն մէկը։ Հինգ տարի ետք՝ 2008-ին, կը ստանձնէ ՄԱԿ-ի Մարդկային իրաւունքներու բարձր յանձնակատարի պաշտօնը, զոր կը վարէ մինչեւ 2014։ Այդ տարիներուն ան հետեւողականօրէն կը բարձրաձայնէ մարդկային իրաւունքներու խախտումները՝ անկախ անոնց աշխարհագրական վայրէն կամ պատասխանատու իշխանութիւններէն։
Փիլլէյի գործունէութիւնը կը շարունակուի նաեւ յաջորդ տարիներուն։ Ան կը նախագահէ ՄԱԿ-ի անկախ միջազգային քննիչ յանձնաժողովին, որ քննեց Իսրայէլի եւ բռնագրաւուած պաղեստինեան տարածքներուն մէջ մարդկային իրաւունքներու խախտումները։ Անոր ղեկավարած յանձնաժողովին եզրակացութիւնները միջազգային քաղաքական եւ իրաւական բուռն քննարկումներու առարկայ դարձան։
Հայ ընթերցողին համար Նաւի Փիլլէյի գործունէութիւնը առանձնայատուկ հետաքրքրութիւն կը ներկայացնէ ցեղասպանութեան եւ միջազգային արդարադատութեան հարցերուն առնչութեամբ։ Հայ ժողովուրդը, որ իր պատմական յիշողութեան մէջ կը կրէ ցեղասպանութեան հետեւանքները, լաւ գիտէ, թէ ինչ կը նշանակեն անպատժելիութիւնը, արդարութեան պահանջը եւ պատմական պատասխանատուութիւնը։
Փիլլէյի աշխատանքը կը յիշեցնէ, որ ցեղասպանութեան ճանաչումը միայն պատմական կամ քաղաքական հարց չէ։ Ան նաեւ իրաւական խնդիր է, որ կը պահանջէ փաստերու քննութիւն, պատասխանատուութեան հաստատում եւ միջազգային սկզբունքներու հետեւողական կիրարկում։
Անոր կենսագրութեան ամենէն ուշագրաւ երեսներէն մէկը այն է, որ ան իր ճանապարհը սկսած է հասարակութեան մը մէջ, ուր օրէնքները կը ծառայէին խտրականութեան, իսկ տասնամեակներ ետք ան կը դառնայ միջազգային այն հաստատութիւններուն ղեկավար դէմքերէն մէկը, որոնք կը փորձեն օրէնքը ծառայեցնել մարդու պաշտպանութեան։
2026-ի Խաղաղութեան Նոպէլեան մրցանակը այս երկարատեւ գործունէութեան միջազգային ճանաչումն է։
Այսօր, երբ միջազգային արդարադատութեան հաստատութիւնները կը դիմագրաւեն քաղաքական ճնշումներ եւ անոնց հեղինակութիւնը յաճախ հարցականի տակ կը դրուի, Նաւի Փիլլէյի կեանքը կը յիշեցնէ պարզ, բայց էական ճշմարտութիւն մը. արդարութիւնը ինքնաբերաբար չի հաստատուիր։ Ան կը պահանջէ մարդիկ, որոնք պատրաստ են տասնամեակներ շարունակ պայքարելու անոր համար։
«Տարբերակ21»
