Արուեստական իմացականութիւնը, կամ կարճ՝ ԱԻ-ն, մեր ժամանակներու ամենաշատ գործածուող, բայց նաեւ ամենէն աւելի սխալ հասկցուող բառերէն մէկն է։ Շատեր զայն կը պատկերացնեն որպէս մարդկային ուղեղին նման մտածող մեքենայ մը։ Ուրիշներ կը կարծեն, թէ ան կախարդական համակարգ մըն է, որ ինքնուրոյն կերպով «կը հասկնայ» աշխարհը։

Իրականութիւնը աւելի պարզ է, բայց ոչ նուազ հետաքրքրական։ Արուեստական իմացականութիւնը համակարգ մըն է, որ կը սորվի մեծ քանակութեամբ տուեալներէ, կը գտնէ օրինաչափութիւններ եւ այդ օրինաչափութիւններուն հիման վրայ կը կատարէ կանխատեսումներ, կու տայ որոշումներ կամ պատասխաններ։ Այլ խօսքով՝ ԱԻ-ն չի մտածեր մարդուն նման։ Ան կը հաշուէ, կը համեմատէ, կը դասաւորէ եւ կը գուշակէ։

Երբ մենք հարցում մը կը գրենք ChatGPT-ի նման համակարգի մը, ան չի բանար գիրք մը եւ չի կարդար պատասխանը։ Ան իր ուսուցման ընթացքին տեսած հսկայական լեզուական օրինակներուն հիման վրայ կը փորձէ կանխատեսել, թէ ո՛ր բառը, նախադասութիւնը կամ գաղափարը ամենէն հաւանականութեամբ պէտք է յաջորդէ մեր հարցումին։ Այս պատճառով ալ ԱԻ-ն երբեմն կը զարմացնէ իր կարողութեամբ, իսկ երբեմն ալ կը սխալի շատ պարզ բաներու մէջ։ Ան «գիտելիք» ունի, բայց այդ գիտելիքը մարդկային յիշողութեան նման չէ։ Ան տրամաբանել կը փորձէ, բայց իր տրամաբանութիւնը միշտ ալ կապուած է այն տուեալներուն, որոնցմէ սորված է։

ԱԻ-ի աշխատանքը կարելի է բացատրել քանի մը հիմնական քայլերով։

Առաջին քայլը տուեալներն են։ Առանց տուեալներու ԱԻ գոյութիւն չունի։ Այդ տուեալները կրնան ըլլալ գիրքեր, յօդուածներ, պատկերներ, ձայներ, բժշկական արձանագրութիւններ, գնումներու պատմութիւն, քարտէսներ կամ այլ տեսակի տեղեկութիւններ։

Երկրորդ քայլը ուսուցումն է։ Համակարգը այդ տուեալներուն մէջ կը փնտռէ կրկնուող կապեր։ Օրինակ՝ եթէ միլիոնաւոր նախադասութիւններու մէջ տեսնէ, որ որոշ բառեր յաճախ միասին կը գործածուին, կը սորվի լեզուական օրինաչափութիւն մը։ Եթէ հազարաւոր նկարներու մէջ տեսնէ կատուներու պատկերներ, կը սորվի կատուն տարբերել շունէն։

Երրորդ քայլը ալկորիթմն է։ Ալկորիթմը պարզապէս կանոններու կամ հաշուարկներու շարք մըն է, որ համակարգին կ’ըսէ՝ ինչպէ՛ս մշակել տուեալները։ Մարդկային լեզուով՝ ալկորիթմը «աշխատելու ձեւն» է։ Օրինակ, երբ հեռաձայնիդ քարտէսը կը գտնէ ամենակարճ ճամբան, ան ալկորիթմ կը գործածէ։ Երբ ընկերային ցանցը կ’որոշէ, թէ ո՛ր գրառումը ցոյց պիտի տայ քեզի, ան ալ ալկորիթմ կը գործածէ։ Երբ ԱԻ համակարգը կը պատասխանէ հարցումիդ, անոր ետին դարձեալ ալկորիթմներ կան։

Ալկորիթմի տեսակներն են.

• Որոնումի ալկորիթմներ (Search algorithms). կ’օգտագործուի տուեալներու մեծ հաւաքածոներու մէջ թելադրուած փնտռտուքը կատարելու:
• Տեսակաւորումի ալկորիթմներ (Sorting algorithms). կ’օգտագործուին թելադրուածները հերթականութեամբ կազմակերպելու:
• Մեքենան ուսուցանող ալկորիթմներ (Machine learning algorithms). համակարգիչներուն, սարքին, մեքենային կը սորվեցնեն օգտուիլ տուեալներէ եւ ըստ այնմ որոշումներ կայացնել:
• Ցուցագծային ալկորիթմներ (Graph algorithms). կը վերլուծեն յարաբերութիւնները իրերու միջեւ, որոնք ներկայացուած են իբրեւ հանգոյցներ եւ եզրեր:
• Գաղտնագրումի ալկորիթմներ (Encryption algorithms). կ’երաշխաւորեն տուեալներու անվտանգութիւնը` զանոնք վերածելով ծածկագրերու:
• Սեղմնումի ալկորիթմներ (Compression algorithms). կը փոքրացնեն տուեալները աւելի արագ ամբարումի եւ փոխանցելու:
• Կաղապարներու ճանաչման ալկորիթմներ (Pattern recognition algorithms). կը գտնեն օրինաչափութիւններ տուեալներու մէջ, օրինակ` ճանչնալով ու նոյնացնելով դէմքեր կամ բառեր:
• Կատարելագործող ալկորիթմներ (Optimization algorithms). բազմաթիւ տարբերակներէ կը գտնեն լաւագոյն լուծումները:

Չորրորդ քայլը մոտելն է։ Մոտելը այն համակարգն է, որ ուսուցումէն ետք արդէն կրնայ գործածուիլ։ Կարելի է ըսել, որ տուեալները դպրոցն են, ալկորիթմը՝ ուսուցման մեթոտը, իսկ մոտելը՝ այդ դպրոցէն դուրս եկած «աշակերտը»։ Ամէն անգամ, երբ ԱԻ-ին հարցում կու տանք, մոտելը կը գործէ։ Ան կը վերլուծէ մեր մուտքագրած բառերը, կը հասկնայ անոնց միջեւ կապերը եւ կը ստեղծէ պատասխան մը։

ԱԻ-ի ամենէն կարեւոր գործիքներէն մէկը մեքենայական ուսուցումն է։ Մեքենայական ուսուցում կը նշանակէ, որ համակարգը բացայայտ կերպով ամէն կանոն չի ստանար մարդուն կողմէ, այլ կը սորվի օրինակներէ։ Օրինակ՝ եթէ համակարգին ցոյց տրուին հազարաւոր նամակներ՝ նշուած որպէս «սովորական» կամ «խաբէական», ժամանակի ընթացքին ան կրնայ տարբերել սորվիլ նոր խաբէական նամակները։

Աւելի բարդ ձեւը կը կոչուի խոր ուսուցում։ Այս մէկը կը գործածէ նեարդային ցանցեր, որոնք ներշնչուած են մարդկային ուղեղի կառուցուածքէն, բայց իրական ուղեղ չեն։ Անոնք բաղկացած են բազմաթիւ շերտերէ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը տուեալներուն մէջ որոշ նշաններ կամ կապեր կը բացայայտէ։

Այսօրուան լեզուական մեծ մոտելները, ինչպէս ChatGPT-ն, հիմնուած են յատուկ կառուցուածքի մը վրայ, որ կը կոչուի transformer։ Այս համակարգերը կրնան բառերու միջեւ երկար եւ բարդ կապեր տեսնել։ Ահա թէ ինչու կրնան նամակ գրել, յօդուած ամփոփել, գրութիւն թարգմանել կամ բարդ գաղափար մը պարզ լեզուով բացատրել։

Բայց կարեւոր է հասկնալ հետեւեալը. ԱԻ-ն չի «հասկնար» բառերը այնպէս, ինչպէս մարդը կը հասկնայ։ Ան բառերը կը վերածէ թուային ներկայացումներու։ Մեքենային համար բառը պատկեր, յիշողութիւն կամ զգացում չէ, այլ թիւերու երկար շարք մը։ Այդ թիւերուն միջոցով համակարգը կը չափէ, թէ բառերը իրարու հետ ինչ կապ ունին։ Այս պատճառով ալ ԱԻ-ն կրնայ գրել գեղեցիկ նախադասութիւն մը, բայց երբեմն չհասկնալ անոր բարոյական, պատմական կամ մարդկային կշիռը։

ԱԻ-ի գործիքները այսօր բազմազան են։ Կան լեզուական մոտելներ, որոնք թեքսթ կը գրեն եւ կը վերլուծեն։ Կան պատկեր ստեղծող համակարգեր, որոնք բառերու հիման վրայ նկար կը պատրաստեն։ Կան ձայնային համակարգեր, որոնք կը ճանչնան խօսքը կամ կը ստեղծեն մարդկային ձայնին նման ձայներ։ Կան բժշկական ԱԻ-ներ, որոնք կը կարդան պատկերներ եւ կը գտնեն հաւանական հիւանդութիւններ։ Կան ինքնագործ ինքնաշարժներու համակարգեր, որոնք կը վերլուծեն ճամբան, արագութիւնը եւ շրջապատին շարժումները։

Այս բոլորին հիմքը նոյնն է. տուեալ (data), ուսուցում (training), ալկորիթմ (algorithm), մոտել եւ կանխատեսում (prediction)։

Սակայն ԱԻ-ն ունի նաեւ իր սահմանափակումները։ Ան կրնայ սխալիլ։ Կրնայ համոզիչ կերպով սխալ տեղեկութիւն տալ։ Կրնայ կրկնել այն կողմնակալութիւնները, որոնք կային իր ուսուցման տուեալներուն մէջ։ Կրնայ չհասկնալ մշակութային նրբութիւններ, պատմական զգայնութիւններ կամ մարդկային զգացումներ։

Ահա թէ ինչու ԱԻ-ն պէտք չէ դիտել որպէս վերջնական հեղինակութիւն։ Ան գործիք է։ Հզօր գործիք, բայց գործի՛ք։ Ինչպէս դանակը կրնայ ծառայել երբ վիրաբոյժին ձեռքն է կամ վնաս պատճառել երբ անպատասխանատու մարդու ձեռքն է, նոյնպէս ալ ԱԻ-ն կախեալ է այն մարդոցմէ, հաստատութիւններէն եւ նպատակներէն, որոնք զայն կը գործածեն։

Արուեստական իմացականութեան իրական հարցը միայն այն չէ, թէ ան ինչ կրնայ ընել։ Հարցը նաեւ այն է, թէ մենք ինչ պիտի ընենք անոր հետ։ Զայն պիտի գործածե՞նք մարդուն կարողութիւնները ընդլայնելու, կրթութիւնը բարելաւելու, բժշկութիւնը զարգացնելու եւ ստեղծագործութիւնը հարստացնելու, թէ՞ զայն պիտի գործածենք հակաշիռ բանեցնելու, ձեռնավարելու, աշխատատեղիներ վերացնելու եւ իշխանութիւնը աւելի սակաւաթիւ անձերու ձեռքերուն մէջ կեդրոնացնելու համար։

ԱԻ-ն ապագայի լեզուներէն մէկն է։ Բայց այդ ապագային իմաստը տակաւին չէ սահմանուած։

Մեքենաները կրնան հաշուարկել։ Որոշումները մարդիկ պիտի կայացնեն:

«Տարբերակ21»