Մարդկութիւնը միլիառաւոր տոլարներ կը ներդնէ արուեստական իմացականութեան զարգացման մէջ, մինչ բնութեան մէջ միլիառաւոր տարիներու ընթացքին ձեւաւորուած գիտելիքի եւ յարմարողականութեան համակարգերը կ՚անհետանան մեր աչքերուն առջեւ։ Արդեօք մենք կը փորձե՞նք ստեղծել բան մը, որուն շատ աւելի հին ու բարդ տարբերակները արդէն գոյութիւն ունին մեր շուրջ։

Աշխարհը այսօր կարծես մրցավազքի մը մէջ է։ Պետութիւններ, հսկայական ընկերութիւններ եւ հետազօտական կեդրոններ միլիառաւոր տոլարներ կը յատկացնեն արուեստական իմացականութեան (ԱԻ) զարգացման։ Մրցակցութեան նպատակը հետզհետէ աւելի կարող համակարգեր ստեղծելն է՝ մեքենաներ, որոնք կրնան սորվիլ, վերլուծել, որոշումներ կայացնել եւ մարդկային մտաւոր գործունէութեան բազմաթիւ արդիւնքներ վերարտադրել։

Սակայն այս խանդավառութեան մէջ կարծես մոռցած ենք շատ պարզ իրողութիւն մը. իմացականութեան նման կարողութիւններ միայն մարդուն ստեղծած մեքենաներուն մէջ չեն հանդիպիր։

Բնութիւնը միլիառաւոր տարիներէ ի վեր կը զարգացնէ համակարգեր, որոնք կը հաւաքեն տեղեկութիւններ, կը հաղորդակցին, կը յարմարին փոփոխութիւններուն, կը համագործակցին եւ կը լուծեն գոյատեւման բարդ խնդիրներ։

Եւ մինչ մենք կը փորձենք ստեղծել աւելի ճարտար արուեստական համակարգեր, նոյն ժամանակ կը ոչնչացնենք բնական այն համակարգերը, որոնց գործունէութիւնը տակաւին ամբողջութեամբ չենք հասկցած։

Այս հակասութեան վրայ ուշադրութիւն կը հրաւիրէ բնութեան պահպանութեան միջազգային The Nature Conservancy կազմակերպութեան վարչութեան նախագահ Ճոն Պըրնշթայն, Համաշխարհային տնտեսական համաժողովի կայքին վրայ հրապարակուած յօդուածով մը։

Ան կը ներկայացնէ գաղափար մը, որ առաջին հայեացքով կրնայ անսովոր թուիլ՝ բնական իմացականութիւն։

Բնութիւնը՝ գիտելիքի կենդանի շտեմարան

Երբ իմացականութեան մասին կը մտածենք, սովորաբար զայն կը կապենք մարդկային ուղեղին, գիտակցութեան, տրամաբանութեան եւ լեզուին։ Բայց բնութեան մէջ կան անհամար օրինակներ, որոնք ցոյց կու տան, թէ բարդ խնդիրներ լուծելու կարողութիւնը պայման չէ, որ մարդկային մտածողութեան նման ըլլայ։

Մեղուն, օրինակ, ունի մօտ մէկ միլիոն նեարդաբջիջ պարունակող ուղեղ մը։ Սակայն տասնեակ հազարաւոր մեղուներէ բաղկացած փեթակը կրնայ գործել իբրեւ հաւաքական համակարգ մը։ Մեղուները կը գտնեն սնունդի աղբիւրներ, կը գնահատեն անոնց օգտակարութիւնը, կը հաղորդակցին շարժումներու միջոցով եւ կը կազմակերպեն իրենց աշխատանքը՝ առանց կեդրոնական ղեկավարի մը։

Անտառներուն մէջ եւս կը գործեն հաղորդակցութեան եւ փոխազդեցութեան բարդ համակարգեր։ Ծառերուն արմատներուն հետ կապուած սնկային ցանցերը կրնան մասնակցիլ սննդանիւթերու փոխանցման եւ բոյսերու միջեւ փոխազդեցութիւններու։ Որոշ պայմաններու մէջ ծառի մը վրայ յարձակող վնասատուները կրնան նաեւ պաշտպանական հակազդեցութիւններ յառաջացնել շրջակայ բոյսերուն մէջ։

Այս երեւոյթներուն ճշգրիտ գործունէութիւնը տակաւին գիտական ուսումնասիրութեան առարկայ է։ Սակայն անոնք կը յիշեցնեն, որ բնութեան մէջ գոյութիւն ունին տեղեկութիւններու փոխանցման եւ միջավայրին յարմարելու ձեւեր, որոնք շատ աւելի բարդ են, քան կը թուին։

Կայ նաեւ միապետ թիթեռնիկին օրինակը։ Մէկ կրամէն պակաս կշռող այս միջատը կրնայ հազարաւոր քիլոմեթրեր կտրել Հիւսիսային Ամերիկայի տարածքին՝ հասնելու Մեքսիքայի որոշակի անտառային շրջանները։ Այս գաղթը կը շարունակուի սերունդէ սերունդ՝ հիմնուելով կողմնորոշման բնական այնպիսի համակարգերու վրայ, որոնց բոլոր մանրամասնութիւնները տակաւին յայտնի չեն գիտութեան։

Այս օրինակները չեն նշանակեր, որ մեղուն, ծառը կամ թիթեռնիկը մարդուն պէս կը մտածին։ Բայց անոնք կը բացայայտեն բնութեան մէջ գոյութիւն ունեցող բարդ յարմարողական կարողութիւններ, որոնք զարգացած են միլիոնաւոր տարիներու ընթացքին։

Այլ խօսքով՝ բնութիւնը միայն կենդանի էակներու հաւաքածոյ մը չէ։ Ան նաեւ տեղեկութիւններու, յարաբերութիւններու եւ լուծումներու կենդանի շտեմարան մըն է։

Կը կորսնցնենք այն, ինչ տակաւին չենք ճանչնար

Բնական իմացականութեան գաղափարը յատկապէս մտահոգիչ կը դառնայ, երբ նկատի ունենանք կենսաբազմազանութեան շարունակական կորուստը։

Բնութեան պահպանութեան միջազգային հիմնադրամին՝ WWF-ի 2026-ի զեկոյցին համաձայն, ուսումնասիրուած ողնաշարաւոր վայրի կենդանիներու բնակչութիւններուն մեծութիւնը 1970-էն 2022 միջին հաշուով 73 առ հարիւր նուազած է։

Այս ցուցանիշը չի նշանակեր, թէ կենդանական տեսակներուն 73 առ հարիւրը անհետացած է։ Ան կը վերաբերի հետեւուած կենդանական պոպիւլասիոններու մեծութեան միջին փոփոխութեան։ Բայց նոյնիսկ այս ճշդումով՝ պատկերը չափազանց մտահոգիչ է։

Իւրաքանչիւր անհետացող տեսակ իր հետ կը տանի նաեւ կենսաբանական յատկութիւններու, յարմարողականութեան եւ փոխազդեցութիւններու անկրկնելի ամբողջութիւն մը։

Մենք կրնանք կորսնցնել բոյս մը, որուն քիմիական բաղադրութիւնը կրնար բժշկական նոր յայտնագործութեան մը հիմքը դառնալ։ Կրնանք կորսնցնել միջատ մը, որ կենսական դեր կը կատարէ բոյսերու փոշոտման մէջ։ Կրնանք խաթարել անտառային համակարգ մը, որուն փոխազդեցութիւնները տակաւին ամբողջութեամբ չեն ուսումնասիրուած։ Այս կորուստները միայն բնապահպանական չեն։ Անոնք նաեւ գիտական եւ տնտեսական կորուստներ են։

Բնութեան ոչնչացումը, հետեւաբար, կը նշանակէ ոչ միայն կենդանի էակներու անհետացում, այլեւ գիտելիքի այնպիսի աղբիւրներու կորուստ, որոնց արժէքը երբեմն կը գիտակցինք միայն այն ատեն, երբ արդէն ուշ է։

Տնտեսութիւնը բնութենէն անկախ չէ

Ժամանակակից տնտեսագիտական մտածողութեան մէջ բնութիւնը յաճախ կը ներկայացուի իբրեւ օգտագործելի պաշարներու ամբողջութիւն՝ հող, ջուր, անտառ, հանքանիւթեր։ Սակայն իրականութիւնը շատ աւելի բարդ է։

Գիւղատնտեսութիւնը կախեալ է հողի առողջութենէն, ջուրի մատչելիութենէն եւ փոշոտող միջատներէն։ Ձկնորսութիւնը կախեալ է ծովային կենսահամակարգերու կայունութենէն։ Առողջապահութիւնը, սնունդի արտադրութիւնը եւ բազմաթիւ ճարտարարուեստներ ուղղակի կամ անուղղակի կերպով կը յենին բնութեան վրայ։

2026-ին հրապարակուած PwC-ի տնտեսական գնահատումի մը համաձայն, բնութեան շարունակական վատթարացումը կրնայ յառաջիկայ տասնհինգ տարիներուն մինչեւ 17 առ հարիւրով նուազեցնել չորս մեծ տնտեսութիւններու համախառն ներքին արդիւնքը եւ վտանգի տակ դնել շուրջ 11 եռիլիոն տոլարի արժեթղթային արժէք։

Ուրիշ ուսումնասիրութիւն մը գնահատած է, որ կենդանական փոշոտողներու ամբողջական անհետացումը կրնայ համաշխարհային մակարդակով յառաջացնել շուրջ 729 միլիառ տոլարի տնտեսական բարեկեցութեան կորուստ։

Այս թիւերը կանխատեսումներու եւ տնտեսական մոտելներու արդիւնքներ են, ոչ թէ արդէն արձանագրուած կորուստներ։ Սակայն անոնք կը մատնանշեն հիմնական իրողութիւն մը. բնութեան առողջութիւնը տնտեսութեան արտաքին կամ երկրորդական հարց մը չէ։ Ան տնտեսութեան գոյութեան նախապայմաններէն մէկն է։

Մէկ տոլար բնութեան համար, երեսունէն աւելին՝ անոր վնասելու

Թերեւս ամենացնցող հակասութիւնը կը բացայայտուի, երբ քննենք համաշխարհային ներդրումներուն ուղղութիւնը։

ՄԱԿ-ի Շրջակայ միջավայրի ծրագրին՝ UNEP-ի 2026-ի տեղեկագրին համաձայն, 2023-ին բնութեան վրայ հիմնուած լուծումներուն ուղղուած իւրաքանչիւր մէկ տոլարի դիմաց աւելի քան երեսուն տոլար յատկացուած է բնութեան վնաս հասցնող տնտեսական գործունէութիւններու։ Ընդհանուր առմամբ, բնութեան վնասող գործունէութիւններուն ուղղուած ֆինանսական հոսքերը հասած են շուրջ 7.3 եռիլիոն տոլարի, մինչ բնութեան վրայ հիմնուած լուծումներուն յատկացուած է ընդամէնը 220 միլիառ տոլար։ Այս անհամեմատութիւնը շատ բան կ՚ըսէ մեր տնտեսական առաջնահերթութիւններուն մասին։

Մենք կը գիտակցինք, որ անտառները կը նպաստեն կլիմայական կայունութեան, որ առողջ հողերը անհրաժեշտ են սնունդի արտադրութեան, եւ որ կենսաբազմազանութիւնը կարեւոր է ամբողջ տնտեսութեան համար։ Բայց մեր ֆինանսական որոշումները յաճախ հակառակ ուղղութեամբ կը գործեն։

Պըրնշթայն այս հակասութիւնը կը ներկայացնէ նաեւ ԱԻ-ի զարգացման համար կատարուող ներդրումներուն հետ համեմատելով։

2026-ի Փետրուարին OpenAI ընկերութիւնը յայտարարած էր 110 միլիառ տոլարի նոր ներդրումներու մասին։ Այդ գումարը գրեթէ ութ անգամ աւելի էր, քան 2025-ին ամբողջ աշխարհի մէջ բնութեան պահպանութեան ուղղուած մասնաւոր ներդրումները, որոնք քիչ մը աւելի քան 14 միլիառ տոլար էին։

Անշուշտ, այս երկու ոլորտներուն ներդրումները ուղղակիօրէն համեմատելի չեն։ Անոնք տարբեր նպատակներ, ֆինանսաւորման աղբիւրներ եւ տնտեսական գործունէութեան ձեւեր ունին։

Սակայն համեմատութիւնը կը բացայայտէ կարեւոր հարցում մը. ինչո՞ւ մենք պատրաստ ենք այսքան մեծ գումարներ յատկացնելու իմացական նոր համակարգեր ստեղծելու, բայց համեմատաբար քիչ կը ներդնենք արդէն գոյութիւն ունեցող բնական համակարգերը հասկնալու եւ պահպանելու համար։

Արուեստական եւ բնական իմացականութիւնները հակառակորդներ չեն

Այս հարցադրումը չի նշանակեր, թէ պէտք է դադրեցնենք ԱԻ-ի զարգացումը եւ մեր բոլոր միջոցները ուղղենք բնութեան պահպանութեան։ Ընդհակառակը՝ երկու ոլորտները կրնան զիրար լրացնել։

ԱԻ-ն արդէն կ՚օգտագործուի կենդանական տեսակներու հետեւելու, անտառահատումները բացայայտելու, ձկնորսական գործունէութիւնը վերահսկելու եւ կենսահամակարգերու փոփոխութիւնները ուսումնասիրելու համար։ Օրինակ՝ ձկնորսական նաւերու ելեկտրոնային վերահսկողութիւնը կրնայ նպաստել ապօրինի կամ չափազանցուած ձկնորսութեան դէմ պայքարին։ Պրազիլիոյ մէջ անասուններու հետեւման թուային միջոցները կրնան օգնել բացայայտելու անասնապահութեան եւ անտառահատումներու միջեւ կապերը։

ԱԻ-ի այսպիսի գործածութիւնները ցոյց կու տան, որ արհեստագիտութիւնը կրնայ ծառայել բնութեան պաշտպանութեան, փոխանակ անոր հետ մրցելու։

Նոյնիսկ կարելի է ըսել, որ բնական համակարգերու ուսումնասիրութիւնը կրնայ նոր գաղափարներ տալ արհեստագիտական հետազօտութիւններուն։

Մեղուներու հաւաքական գործունէութիւնը, բոյսերու յարմարողականութիւնը եւ կենդանական աշխարհին մէջ գոյութիւն ունեցող փոխազդեցութիւնները կրնան ներշնչել աւելի ճկուն, համագործակցային եւ դիմացկուն համակարգերու զարգացումը։

Այս իմաստով բնութիւնը միայն պաշտպանութեան կարօտ միջավայր մը չէ։ Ան նաեւ հետազօտութեան եւ նորարարութեան անսպառ աղբիւր մըն է։

Բնութեան պահպանութիւնը՝ ներդրում ապագային մէջ

Բնութեան պահպանութիւնը յաճախ կը ներկայացուի իբրեւ տնտեսական զարգացման դիմաց դրուած սահմանափակում։ Սակայն կան օրինակներ, որոնք ցոյց կու տան, թէ բնութեան պաշտպանութիւնը եւ տնտեսական հնարաւորութիւններու ստեղծումը կրնան զուգահեռ ընթանալ։

Քենիոյ մէջ The Nature Conservancy կազմակերպութիւնը եւ իր գործընկերները նախաձեռնած են տասնամեայ ծրագիր մը՝ Thamani Asili, որուն նպատակն է 160 միլիոն տոլար համախմբել բնութեան պահպանութեան համար։ Ծրագիրը կը նախատեսէ նպաստել 17,3 միլիոն հեկտար տարածութեան պահպանութեան եւ շուրջ 1,6 միլիոն մարդու ուղղակի օգուտ բերել։

Անոր հիմքը տեղական համայնքներուն մասնակցութիւնն է՝ բնութեան պահպանութիւնը կապելով կայուն արածեցման, բնապահպանական զբօսաշրջութեան եւ տնտեսական նոր հնարաւորութիւններու հետ։

Այսպիսի նախաձեռնութիւններու նշանակութիւնը միայն բնապահպանական չէ։ Անոնք կը փորձեն ստեղծել տնտեսական գործունէութեան այնպիսի ձեւեր, որոնց մէջ բնութեան պահպանութիւնը կը դառնայ զարգացման բաղկացուցիչ մասը։

UNEP-ի գնահատումով՝ մինչեւ 2030 բնութեան վրայ հիմնուած լուծումներուն համար տարեկան շուրջ 571 միլիառ տոլարի ներդրում անհրաժեշտ պիտի ըլլայ համաշխարհային նպատակներուն հասնելու համար։ Այս գումարը մեծ կը թուի, բայց կը կազմէ համաշխարհային համախառն ներքին արդիւնքին շուրջ կէս առ հարիւրը։ Հետեւաբար հարցը միայն դրամական միջոցներու բացակայութիւնը չէ։ Ան նաեւ քաղաքական կամքի, տնտեսական առաջնահերթութիւններու եւ երկարաժամկէտ մտածողութեան հարց է։

Իմացականութիւնը միայն մեքենաներուն մէջ մի՛ փնտռենք

Բնական իմացականութեան գաղափարը մեզ կը մղէ վերանայելու բնութեան հետ մեր յարաբերութիւնը։

Դարեր շարունակ մարդը փորձած է բնութիւնը հասկնալ, կառավարել եւ օգտագործել իր կարիքներուն համար։ Այս ընթացքը ստեղծած է գիտական ու արհեստագիտական հսկայական յառաջդիմութիւն, բայց նաեւ խորացուցած է այն համոզումը, թէ բնութիւնը հիմնականին մէջ մարդու տրամադրութեան տակ գտնուող պաշար մըն է։

Այսօր, երբ կը փորձենք ստեղծել մարդկային իմացականութեան կարողութիւնները կրկնօրինակող մեքենաներ, թերեւս ժամանակն է աւելի լուրջ ուշադրութիւն դարձնելու մեզ շրջապատող կենդանի աշխարհին։

Բնական իմացականութիւնը պէտք չէ շփոթել մարդկային գիտակցութեան կամ մտածողութեան հետ։ Ան գիտականօրէն միատեսակ եւ յստակ սահմանուած կարողութիւն մը չէ։ Աւելի շուտ՝ ան բնութեան բազմազան յարմարողական, տեղեկատուական եւ փոխազդեցութեան համակարգերը դիտելու ձեւ մըն է։

Բայց այդ գաղափարը ունի կարեւոր արժէք մը. ան մեզ կը յիշեցնէ, որ գիտելիքը միայն գրքերու, համալսարաններու, համակարգիչներու եւ մարդուն ուղեղին մէջ չէ։

Բնութեան մէջ կան միլիառաւոր տարիներու ընթացքին ձեւաւորուած լուծումներ, որոնցմէ շատերը տակաւին չենք բացայայտած։

Եւ այստեղ կը ծագի թերեւս ամենախոր հարցումը։

Եթէ մարդկութիւնը այսքան մեծ ջանք կը թափէ իմացականութիւն ստեղծելու համար, ինչպէ՞ս կրնայ միաժամանակ այսքան անտարբեր մնալ բնութեան մէջ արդէն գոյութիւն ունեցող իմացական կարողութիւններուն կործանման նկատմամբ։

Թերեւս ապագայի իսկական յառաջդիմութիւնը պիտի չափուի ոչ միայն անով, թէ որքան խելացի մեքենաներ պիտի ստեղծենք, այլ նաեւ անով, թէ որքան իմաստուն պիտի գտնուինք՝ պահպանելու այն կենդանի աշխարհը, որուն շնորհիւ մենք գոյութիւն ունինք։

Հիմնական աղբիւր՝ John Bernstein, «Natural intelligence: Why nature may be humanity’s most undervalued knowledge system», World Economic Forum, 5 Նոյեմբեր 2026։