Արդեօք արհեստագիտութիւնը կրնա՞յ կամուրջ մը դառնալ Հայ Եկեղեցւոյ եւ աշխարհի տարբեր կողմերը սփռուած նոր սերունդներուն միջեւ։ ePostle նախաձեռնութիւնը կը ձգտի հայկական քրիստոնէական կրթութիւնը դուրս բերելու դասարանին եւ եկեղեցւոյ ֆիզիքական սահմաններէն՝ զայն վերածելով կենդանի փորձառութեան։ Հետագայ յօդուածը կը ներկայացնէ այս տեսլականը, որ իրարու կը միացնէ կրթութիւնը, հաւատքը եւ վտանգուած մշակութային ժառանգութեան պահպանումը։

 Յօդուածը հիմնուած է ePostle.net-ի հիմնադիր Տ. Վազգէն քհնյ. Մովսէսեանի եւ ստեղծագործական (Creative) տնօրէն Կրեկըրի Պէյլէրեանի՝ 22 Օգոստոս 2026-ին Արեւմտեան թեմի Կիրակնօրեայ վարժարաններու տարեկան խորհրդաժողովին ներկայացուցած զեկուցումին վրայ։ Անոնք կը ներկայացնեն հայ քրիստոնէական կրթութեան, հանրութեան հասանելի դառնալու եւ ժառանգութեան պահպանման ապագայի իրենց տեսլականը։

ePostle-ը կը քննէ, թէ նոր զարգացող արհեստագիտութիւնը ինչպէ՛ս կրնայ հայ քրիստոնէական կրթութիւնը տարածել ծխական համայնքի ֆիզիքական սահմաններէն անդին։

Ի՞նչ պատկեր պիտի ունենար Կիրակնօրեայ դպրոցը, երբ դասարանը այլեւս աշխարհագրական սահմաններով պայմանաւորուած չէ:

Ի՞նչ պիտի պատահէր, եթէ հայկական մօտակայ ծխական համայնքէն հարիւրաւոր մղոններ հեռու ապրող հայ մանուկ մը կարենար մուտք գործել կիրակնօրեայ դպրոցի դասարան մը, հաղորդակցիլ այլ հայ մանուկներու հետ, շրջիլ պատմական վանքի մը մէջ, ունկնդրել հոգեւոր երաժշտութիւն՝ իր հարազատ միջավայրին մէջ, կամ նոյնիսկ նորագոյն արհեստագիտութեան միջոցով «հանդիպիլ» Մեսրոպ Մաշտոցի նման պատմական դէմքերու։

Այս կարելիութիւնները ePostle-ը ներկայացուց Արեւմտեան թեմի Կիրակնօրեայ վարժարաններու պատասխանատուներու եւ ուսուցիչներու հաւաքին ընթացքին։ Հանդիպումը կազմակերպուած էր Արեւմտեան թեմի Քրիստոնէական դաստիարակութեան խորհուրդին կողմէ եւ կը նախագահէր թեմի առաջնորդ Յովնան արք. Տէրտէրեան։

Խորհուրդի ատենապետ Զարուհի Տէր Մկրտիչեանի հրաւէրով, ուսուցիչներ եւ Հայ եկեղեցւոյ ապագայով մտահոգ անձեր համախմբուեցան այս խորհրդակցական հանդիպումին։ Տէր Մկրտիչեան, որ տարիներ շարունակ գործուն մասնակցութիւն ունեցած է Հայ եկեղեցւոյ կեանքին եւ յատկապէս քրիստոնէական դաստիարակութեան ծրագիրներուն, ձեռնարկը կազմակերպած էր ոչ միայն ուսուցիչներուն անհրաժեշտ միջոցներ տրամադրելու, այլեւ յառաջիկայ սերունդներուն ուղղուած տեսլական մը ներկայացնելու նպատակով։

Փոխանակ կեդրոնանալու միայն այն հարցումին վրայ, թէ Կիրակնօրեայ վարժարանները այսօր ի՛նչ պէտք է ուսուցանեն, ePostle-ի ներկայացումը մասնակիցները հրաւիրեց խորհելու աւելի ընդարձակ հարցի մը շուրջ. արագօրէն կազմաւորուող նոր աշխարհին մէջ Հայ եկեղեցին ինչպէ՞ս կրնայ ուսուցանել, կապեր ստեղծել եւ պահպանել իր ժառանգութիւնը։

Էրիք Իսրայէլեանի նախաձեռնութեամբ 2022-ին հիմնուած ePostle-ը իր աշխատանքը կազմակերպած է փոխկապակցուած երեք հիմնասիւներու շուրջ՝ կրթութիւն, հանրութեան հասանելիութիւն եւ ժառանգութեան պահպանում։ Այսօր հարթակը ամսական կանոնաւոր կերպով 25 հազարէն 35 հազար այցելու կ՚ունենայ աշխարհի տարբեր շրջաններէն՝ հայկական կազմակերպուած համայնքներու սահմաններէն շատ անդին։

Գլխաւոր մարտահրաւէրը հետզհետէ աւելի յստակ կը դառնայ։ Թէեւ հայերը տարածուած են Միացեալ Նահանգներու եւ ամբողջ աշխարհի մէջ, անոնցմէ շատերը կ՚ապրին հայկական եկեղեցիէ, Կիրակնօրեայ վարժարանէ կամ կազմակերպուած հայկական համայնքէ շատ հեռու։

Արհեստագիտութիւնը այսօր կրնայ կամուրջ մը ստեղծել։

Եկեղեցւոյ պատերէն անդին

Ներկայացման ընթացքին ePostle-ը ուրուագծեց համակարգ մը, որուն միջոցով գործող Կիրակնօրեայ վարժարանի մը դասարանը կրնայ հասանելի դառնալ աշխարհի որեւէ վայրի մէջ ապրող երեխաներու եւ ընտանիքներու։

Նպատակը ֆիզիքական եկեղեցին կամ միասին հաւաքուելու փորձառութիւնը փոխարինելը չէ։ Նպատակը հասնիլն է անոնց, որոնք այդ կարելիութիւնը չունին։

Ուսուցիչ մը կրնայ շարունակել ծխական դասարանին մէջ ֆիզիքապէս ներկայ երեխաներուն դասաւանդել եւ միաժամանակ ePostle-ի թուային ենթակառոյցին միջոցով կարելիութիւն տալ այլ նահանգի կամ երկրի մէջ ապրող երեխաներուն՝ նոյն դասին մասնակցելու։

Այս գաղափարը մասամբ ծնունդ առաւ այն իրողութենէն, որ կարգ մը համայնքներ արդէն իսկ նման կապ մը կը փնտռէին։ Օրինակ՝ հայկական եկեղեցւոյ ֆիզիքական շէնքէն քանի մը հարիւր մղոն հեռու գտնուող քաղաքի մը հայկական խումբը սկսած էր ePostle-ի Sunday Expressions ծրագիրը օգտագործել իբրեւ իր համայնքին հաւաքատեղին։

Ինչպէս ներկայացման ընթացքին շեշտուեցաւ, անհամար հայ ընտանիքներ նոյն դժուարութեան առջեւ կը գտնուին։ Անոնք կ՚ուզեն, որ իրենց զաւակները ճանչնան իրենց հաւատքը, ժառանգութիւնն ու ինքնութիւնը, սակայն աշխարհագրական հեռաւորութիւնը հայկական համայնական կեանքի աւանդական հաստատութիւնները անոնց համար անհասանելի դարձուցած է։

Հետեւաբար յառաջացող հարցումը պարզապէս հետեւեալը չէ.

Ինչպէ՞ս մարդիկը եկեղեցի բերենք։

Հարցումը նաեւ հետեւեալն է.

Ինչպէ՞ս եկեղեցին մարդոց հասցնենք։

Առցանց ուսուցումէն դէպի կենդանի փորձառութիւն

ePostle-ը արդէն սկսած է փորձարկել այս հարցումին պատասխանը։

Սուրբ Յակոբ հայց. եկեղեցւոյ մէջ գործադրուած փորձնական առաջին ծրագիրը ստեղծեց Կիրակնօրեայ վարժարանի առցանց եռաչափ միջավայր մը, ուր աշակերտները կրնային մուտք գործել ոչ սուղ Chromebook համակարգիչներու, բջիջային հեռաձայններու, թապլէթներու կամ virtual իրականութեան ակնոցներու միջոցով։

Ասիկա Zoom-ի դասարան մը չէ։

Միջավայրերէն մէկը աշակերտները վիրտուալ կերպով կը փոխադրէր Տաթեւի վանք՝ եռաչափ լուսանկարչական արձանագրութեան միջոցով։ Այլ տարածքներու շարքին էին հայկական ժառանգութեան նուիրուած վիրտուալ ցուցահանդէս մը եւ դասախօսութիւններու ու ներկայացումներու համար նախատեսուած եռաչափ թուային ամփիթատրոն մը։

Սակայն այս առաջին հանգրուանը սկիզբն էր միայն։

22 Օգոստոսի ներկայացման ընթացքին ePostle-ի ստեղծագործական տնօրէն Կրեկըրի Պէյլէրեան նկարագրեց արագօրէն մօտեցող՝ թեթեւ եւ մարմնին վրայ կրուող թուային արհեստագիտութեան նոր սերունդ մը, ուր ներկայիս յատուկ գլխակապ պահանջող սարքը հետզհետէ սովորական ակնոցի մը կրնայ նմանիլ։

Նման միջավայրի մը մէջ կրթութիւնը կը դառնայ ապրուած փորձառութիւն։

Փոխանակ հայկական վանքի մը լուսանկարը պարզապէս դիտելու՝ աշակերտները կրնան շրջիլ անոր մէջ։ Անոնք կրնան իրենց ուսուցիչին եւ դասընկերներուն կողքին կանգնիլ, նոյնիսկ եթէ իրարմէ հազարաւոր մղոններ հեռու կ՚ապրին։ Կրնան հայկական երաժշտութիւնը ուսումնասիրել Կոմիտասի վերակերտուած կերպարին հետ, հայոց այբուբենի ծագումը սորվիլ ներգործուն Մեսրոպ Մաշտոցէ մը կամ մուտք գործել Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչի կեանքին առնչուած պատմական միջավայրեր։

Նպատակը արհեստագիտութիւնը արհեստագիտութեան սիրոյն գործածելը չէ։

Նոր միջոցները պէտք է գործածուին՝ ուսուցումը յիշատակելի, մարդկային եւ կենդանի դարձնելու համար։

Ինչպէս Պէյլէրեան բացատրեց, հետաքրքրական նիւթ մը կրնայ անկենդան դառնալ, երբ վատ ձեւով փոխանցուի։ Ընդհակառակը՝ նոյնիսկ դժուար նիւթ մը կրնայ արտակարգ դառնալ, երբ անոր շուրջ ստեղծուած փորձառութիւնը հետաքրքրասիրութիւն եւ հիացում կ՚արթնցնէ։

Պահպանել այն, ինչ կրնայ կորսուիլ

Այս աշխատանքին նշանակութիւնը կրթութեան սահմաններէն շատ անդին կ՚անցնի։

Հայկական կարգ մը սրբավայրեր անհասանելի դառնալէն շատ առաջ ePostle-ի հիմնադիրները արդէն կը փորձարկէին զանոնք թուային կերպով պահպանելու հնարաւորութիւն ընձեռող արհեստագիտութիւններ։

2014-ին Արցախի մէջ կատարուած ճամբորդութեան մը ընթացքին եռաչափ լուսանկարչութեամբ արձանագրուեցան բազմաթիւ սրբավայրեր, որոնց շարքին՝ Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճարը։ Այդ ժամանակ արձանագրութիւնները փորձարարական բնոյթ ունէին։ Այսօր անոնց նշանակութիւնը հիմնովին փոխուած է։

Այժմ, երբ հայերը այլեւս Շուշի մուտք չունին, այդ արձանագրութիւնները թուային մշակութային յիշողութեան ձեւ մը դարձած են։ Անոնք ապագայ սերունդներուն կարելիութիւն կու տան մուտք գործելու եւ ապրելու եկեղեցւոյ վերարտադրուած փորձառութիւնը այն տեսքով, որ ան ունէր նախքան շրջանը հայկական հակակշիռէ դուրս գալը։

Լուսաչափագրութեան, անօդաչու սարքերու, 360 աստիճանի պատկերներու եւ տարածական ձայնագրութեան միջոցով այսօր կարելի է եկեղեցական ճարտարապետութիւնն ու անոր միջավայրը արձանագրել այնպիսի ձեւով, որ մարդիկ ոչ միայն դիտեն զանոնք, այլեւ զգան, թէ անոնց ներսը կը գտնուին։

Այսպիսով, ePostle-ի աշխատանքը կը գտնուի հոգեւոր ծառայութեան, կրթութեան եւ մշակութային պահպանութեան հատման կէտին վրայ։

Արհեստագիտութիւնը միջոցն է, իսկ կապ ստեղծելը՝ առաքելութիւնը

Ներկայացման ամբողջ ընթացքին մէկ միտք շարունակաբար շեշտուեցաւ. նորագոյն թուային արհեստագիտութիւնը կոչուած չէ փոխարինելու անմիջական համայնական կեանքը, պաշտամունքը, ուսուցիչները կամ եկեղեցիները։ Արհեստագիտութիւնը պարզապէս նոր միջոց մըն է, որուն ճամբով Եկեղեցւոյ անժամանցելի առաքելութիւնը կրնայ հասնիլ նոր վայրեր։

ePostle-ի հիմնադիր Տ. Վազգէն քհնյ. Մովսէսեան բացատրեց, թէ ինչպէս գունազարդ ապակեպատ պատուհանները, տպագրական մեքենան, ձայնասփիւռը, պատկերասփիւռն ու համացանցը իրենց ժամանակին դարձան հաւատքը նոր սերունդներուն փոխանցելու միջոցներ, եւ թէ ինչպէս այսօր յառաջացող արհեստագիտութիւնները եւս նոր կարելիութիւններ կ՚ընծայեն այդ պատգամը ապագայ սերունդներուն փոխանցելու։

Կամուրջը կրնայ արհեստագիտութիւնը ըլլալ, բայց անոր սիրտը կը մնայ Հայ եկեղեցին։ Հետեւաբար ծրագիրին յաջորդ հանգրուանը կը մշակուի զգուշութեամբ եւ կշռադատուած կերպով։ Փոխանակ նոր փորձնական ծրագիր մը հապճեպօրէն գործածութեան յանձնելու՝ ePostle-ը յառաջիկայ տարին կը նախատեսէ իբրեւ մշակման, վերապատրաստման եւ ուսուցիչներու հետ համագործակցութեան շրջան։ Կիրակնօրեայ վարժարանի նախաձեռնութեան յաջորդ գլխաւոր հանգրուանի մեկնարկը նախատեսուած է Սեպտեմբեր 2027-ին։

Նպատակը նոր ուսումնական ծրագիր մը պարտադրելը չէ, այլ յարմարեցուող հարթակ մը ստեղծելը, որ իրե՛նց` ուսուցիչներուն եւ Եկեղեցւոյ դաստիարակներուն կարելիութիւն պիտի տայ ձեւաւորելու կրթական փորձառութիւնը։

Ներդրում՝ սերունդի մը համար, զոր թերեւս տակաւին ամբողջովին չենք պատկերացներ

Իր փակման խօսքին մէջ Յովնան արք. Տէրտէրեան անդրադարձաւ ներկայացուած գաղափարներուն թէ՛ անսովոր բնոյթին, թէ՛ անոնց ներուժին։

Ջերմութեամբ եւ կատակով ան Տ. Վազգէն քհնյ. Մովսէսեանն ու Կրեկըրի Պէյլէրեանը նկարագրեց իբրեւ ներկայ սերունդին համար գրեթէ «այլմոլորակայիններ»՝ ոչ թէ որովհետեւ անոնց գաղափարները իրականութենէն կտրուած էին, այլ որովհետեւ անոնք կը հասնէին նախքան մշակոյթը լիովին կարենար պատկերացնել զանոնք։

Առաջնորդ սրբազանը դիտել տուաւ, որ ապագայ սերունդ մը օր մը կրնայ ետ նայիլ եւ գիտակցիլ, թէ այսօր կատարուող աշխատանքը միայն Արեւմտեան թեմին համար չէր, այլ շատ աւելի լայն՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ ամբողջութեան համար։

«Դուք ապագայ սերունդին համար ներդրում կը կատարէք»,— ըսաւ ան՝ աւելցնելով, որ տակաւին չծնած երեխաներ օր մը կրնան շնորհակալութիւն յայտնել անոնց, որոնք հեռատեսութիւնը ունեցան իրենց համար այս ուղիները պատրաստելու։

Անոր խօսքերը զրոյցը վերադարձուցին իր էական նպատակին։

Ինչպիսի արհեստագիտութիւն ալ յառաջանայ, առաքելութիւնը կը մնայ նոյնը՝ նոր սերունդներու կրթութիւնը։

Առաջնորդ սրբազանը Կիրակնօրեայ վարժարանը բնութագրեց իբրեւ «համայնքին սիրտը» եւ շեշտեց, որ քրիստոնէական դաստիարակութեան վերջնական նպատակը երիտասարդներուն օգնելն է, որ հանդիպին Քրիստոսի եւ Աստուծոյ հետ կենդանի յարաբերութիւն մը մշակեն։

Թերեւս օրուան ամենակարեւոր պատգամը այս էր։

ePostle-ը չի փորձեր ապագան նախատեսել պարզապէս կանխատեսած ըլլալու համար։ Ան Հայ եկեղեցին կը պատրաստէ այդ ապագան տեսլականով դիմաւորելու։ Ցամաքամասերու վրայ ցրուած ժողովուրդի մը համար արհեստագիտութիւնը այսօր արտակարգ կարելիութիւն մը կը ներկայացնէ. հեռաւորութիւնը այլեւս պարտադիր չէ, որ խզում նշանակէ։

Թենըսիի, Մէյնի, Մոնթանայի, Եւրոպայի կամ աշխարհի որեւէ այլ վայրի մէջ ապրող երեխայ մը օր մը կրնայ հայկական Կիրակնօրեայ վարժարան մտնել, Հայաստանի սրբավայրերուն մէջ շրջիլ, այլ երեխաներու կողքին սորվիլ եւ իր նախնիներուն հաւատքն ու ժառանգութիւնը ապրիլ ոչ թէ իբրեւ հեռաւոր բան մը, այլ իբրեւ ներկայ եւ կենդանի իրականութիւն։

Դասարանը կրնայ ընդարձակուիլ։ Համայնքը կրնայ ընդարձակուիլ։ Եկեղեցւոյ հասանելիութիւնը կրնայ ընդարձակուիլ։

Իսկ այս բոլորին կեդրոնը կը մնայ նոյն անժամանցելի նպատակը՝ նոր սերունդը կապել հաւատքին, ժառանգութեան, իրարու եւ Քրիստոսի։

«Տարբերակ21»