Անհատականացուած mRNA պատուաստանիւթը յաջողած է մելանոմայի երրորդ փուլի փորձարկումներուն՝ նոր հեռանկար բանալով քաղցկեղի բուժման առջեւ:

Բժշկութեան պատմութեան մէջ կան պահեր, երբ երկար տարիներու փորձերն ու ձախողութիւնները կը յանգին արդիւնքի մը, որ կրնայ փոխել ամբողջ բնագաւառի մը ուղղութիւնը։ Moderna եւ Merck ընկերութիւններուն անհատականացուած mRNA պատուաստանիւթին վերջին յաջողութիւնը կրնայ այդպիսի պահ մը ըլլալ։

Moderna-ն, որուն համահիմնադիրներէն է հայազգի գիտնական եւ ձեռնարկատէր Նուպար Աֆէեանը, Merck-ի հետ յայտարարեց, թէ մելանոմայի դէմ մշակուող իր անհատականացուած պատուաստանիւթը՝ intismeran autogene-ը, Keytruda դիմադրողաբուժական (immunotherapy) դեղին հետ համադրուած, յաջողած է երրորդ փուլի լայնածաւալ ախտաբանական-հետազօտական (clinical) փորձարկումի մէջ։

Արդիւնքը յատկանշական է, որովհետեւ առաջին անգամն է, որ անհատականացուած mRNA քաղցկեղային պատուաստանիւթ մը դրական արդիւնք կ՚արձանագրէ ախտաբանական-հետազօտական (clinical) փորձարկումներու վերջին՝ երրորդ փուլին մէջ։

Սակայն զգուշութիւնը անհրաժեշտ է։ Յայտարարուածը առայժմ փորձարկումին հիմնական արդիւնքներուն նախնական ամփոփումն է։ Ամբողջական տուեալները տակաւին պէտք է ներկայացուին գիտական համագումարի մը ընթացքին, ուսումնասիրուին անկախ մասնագէտներու կողմէ եւ գնահատուին դեղորայքային վերահսկող մարմիններուն կողմէ։ Պատուաստանիւթը տակաւին չէ ստացած ընդհանուր գործածութեան արտօնութիւն։

Ի՞նչ ցոյց տուաւ փորձարկումը

INTerpath-001 անունը կրող երրորդ փուլի փորձարկումին մասնակցած են բարձր վտանգի ենթակայ 1137 հիւանդներ, որոնց մելանոման վիրաբուժութեամբ ամբողջութեամբ հեռացուած էր։ Անոնք ունեցած են IIB-էն մինչեւ IV հանգրուանի մելանոմա, սակայն վիրաբուժութենէն ետք հիւանդութեան վերադարձի կամ մարմնի այլ մասեր տարածուելու վտանգը տակաւին բարձր կը մնար։

Մասնակիցներուն մէկ մասը ստացած է Keytruda-ն՝ intismeran անհատականացուած պատուաստանիւթին հետ, իսկ միւսը՝ միայն Keytruda։

Ընկերութիւններուն հրապարակած նախնական արդիւնքներուն համաձայն՝ համադրուած բուժումը հասած է փորձարկումին երկու գլխաւոր նպատակներուն։ Ան բարելաւած է թէ՛ առանց հիւանդութեան վերադարձի ապրելու ժամանակաշրջանը եւ թէ՛ առանց հեռաւոր տարածման ապրելու ժամանակաշրջանը՝ միայն Keytruda ստացած հիւանդներուն համեմատ։

Երրորդ փուլի բարելաւման ամբողջական տոկոսները տակաւին չեն հրապարակուած։ Սակայն արդիւնքը կը շարունակէ երկրորդ փուլի փորձարկումով արդէն արձանագրուած դրական ընթացքը։

2026-ի յունիսին ներկայացուած հնգամեայ տուեալներուն համաձայն՝ intismeran-ի եւ Keytruda-ի համադրութիւնը միայն Keytruda ստացած խումբին բաղդատմամբ 49 առ հարիւրով նուազեցուցած էր հիւանդութեան վերադարձի կամ մահուան վտանգը, իսկ հեռաւոր տարածման կամ մահուան վտանգը՝ 59 առ հարիւրով։

Այդ ազդեցութեան հինգ տարի շարունակ պահպանումը արդէն կարեւոր նշան էր։ Երրորդ փուլի աւելի մեծ փորձարկումին յաջողութիւնը այժմ աւելի ամուր հիմք կու տայ այն ակնկալութեան, որ այս մօտեցումը կրնայ հասնիլ քաղցկեղի բուժման։

Պատուաստանիւթ մը՝ իւրաքանչիւր հիւանդի համար

Intismeran-ը սովորական կանխարգելիչ պատուաստանիւթ մը չէ։ Ան նախատեսուած է արդէն քաղցկեղ ունեցած եւ հիւանդութեան վերադարձի վտանգ կրող անձերու բուժման համար։

Աւելի՛ն, նոյն պատուաստանիւթը բոլոր հիւանդներուն չի տրուիր։ Իւրաքանչիւր պատուաստանիւթ կը պատրաստուի որոշակի հիւանդի ուռուցքին առանձնայատկութիւններուն համաձայն։

Գործընթացը կը սկսի վիրաբուժութեամբ հեռացուած ուռուցքէն։ Գիտնականները կը վերլուծեն անոր ծինային կազմը եւ կը բացայայտեն յատուկ յեղյեղումները (mutation)։ Այնուհետեւ համակարգչային վերլուծութեամբ կ՚ընտրուին մինչեւ 34 թիրախներ, որոնց հիմամբ կը պատրաստուի միայն տուեալ հիւանդին համար նախատեսուած mRNA պատուաստանիւթը։

Պատուաստանիւթը մարմնի դիմադրողական համակարգին կը «սորվեցնէ» ճանչնալ ուռուցքին յատուկ նշանները եւ գտնել նոյն նշանները կրող քաղցկեղային բջիջները։

Պատուաստանիւթը ինքնին քաղցկեղային բջիջներ չի պարունակեր եւ չի կրնար քաղցկեղ յառաջացնել։ Ան, ըստ էութեան, դիմադրողական համակարգին կու տայ տուեալ ուռուցքի անհատականացուած «քարտէս» մը։

Ինչո՞ւ Keytruda-ին հետ

Քաղցկեղային բջիջները կրնան խուսափիլ մարմնի պաշտպանական համակարգէն՝ արգելակելով անոր հակազդեցութիւնը։

Keytruda-ն, որուն գիտական անունը pembrolizumab է, դիմադրողական ստուգակէտի արգելակիչ մըն է։ Ան կը չէզոքացնէ այն ազդանշաններէն մէկը, որոնց միջոցով քաղցկեղային բջիջները կը փորձեն կասեցնել T բջիջներու յարձակումը։

Պարզ ձեւով՝ intismeran-ը դիմադրողական համակարգին կը սորվեցնէ, թէ ինչ պէտք է փնտռէ, իսկ Keytruda-ն կ՚արձակէ այն արգելակը, որ կը խանգարէր անոր յարձակումը։

Մելանոման այս մօտեցումին համար տրամաբանական առաջին թիրախ էր։ Անոր բջիջները սովորաբար մեծ թիւով յեղյեղումներ կը պարունակեն, ինչ որ կը մեծցնէ դիմադրական համակարգին ներկայացուելիք յատուկ հակածիններ գտնելու հաւանականութիւնը։ Բացի այդ, մելանոման արդէն իսկ լաւ արձագանգած է դիմադրական ստուգակէտի արգելակիչներուն։

Բուժումը կը կատարուի վիրաբուժութենէն ետք՝ երբ տեսանելի ուռուցքը հեռացուած է, բայց մանրադիտակային քաղցկեղային բջիջներ կրնան տակաւին մնացած ըլլալ մարմնին մէջ։ Նպատակը հետեւաբար մեծ ուռուցք մը փոքրացնելը չէ, այլ հիւանդութեան վերադարձը կանխելը։

Հարիւր տարուան փորձերէն ետք

Քաղցկեղի դէմ բուժական պատուաստանիւթ ստեղծելու գաղափարը նոր չէ։ Գիտնականները աւելի քան մէկ դար փորձած են իմունային համակարգը մարզել՝ չարորակ բջիջները ճանչնալու համար, սակայն նախորդ փորձերուն մեծ մասը ձախողած է։

Հիմնական դժուարութիւններէն մէկը այն էր, որ քաղցկեղը միասնական հիւանդութիւն չէ։ Նոյն տեսակի քաղցկեղն անգամ տարբեր հիւանդներու մօտ կրնայ բոլորովին տարբեր յեղյեղումներ ունենալ։

Նոր մօտեցումը կը համադրէ երեք մեծ արհեստագիտական յառաջընթաց՝ ծինային արագ հերթագրումը, բազմաթիւ հակածիններ կրելու ընդունակ mRNA հարթակը եւ դիմադրական ստուգակէտի արգելակիչները։

Moderna-ի եւ Merck-ի համագործակցութիւնը սկսած է 2016-ին։ Merck-ը գործակցութեան սկզբնական փուլին վճարած է 200 միլիոն տոլար, ապա 2022-ին՝ յաւելեալ 250 միլիոն տոլար։ Երկու ընկերութիւնները կը բաժնեն ծրագրին ծախսերն ու ապագայ շահերը։

Նուպար Աֆէեանի դերը

Հայութեան համար այս պատմութիւնը ունի նաեւ առանձնայատուկ նշանակութիւն։

Moderna-ի համահիմնադիրներէն է Նուպար Աֆէեանը՝ գիտնական, ձեռնարկատէր եւ Flagship Pioneering-ի հիմնադիրն ու գործադիր ղեկավարը։

Moderna-ն ծնունդ առաւ այն ժամանակ, երբ mRNA-ն տակաւին հետաքրքրական, բայց գործնականօրէն դժուար կիրառելի արհեստագիտութիւն կը նկատուէր։ COVID-19-ի պատուաստանիւթերը ապացուցեցին, որ ան կրնայ արագօրէն կիրառուիլ վարակիչ հիւանդութեան մը դէմ։ Intismeran-ի յաջողութիւնը այժմ կրնայ ցոյց տալ, որ նոյն հարթակը շատ աւելի լայն կարողութիւն ունի՝ ներառեալ քաղցկեղի անհատականացուած բուժումը։

Այս իմաստով նոր արդիւնքը նաեւ երկարատեւ գիտական ներդրումի օրինակ է. գաղափար մը տարիներով զարգացնելու, ձախողումներէն ետք վերանայելու եւ անորոշութեան մէջ շարունակելու։

Յաջորդ Քայլերը

Moderna-ն եւ Merck-ը կը նախատեսեն ամբողջական արդիւնքները ներկայացնել միջազգային բժշկական ժողովի մը ընթացքին եւ զանոնք փոխանցել Միացեալ Նահանգներու Սննդամթերքի եւ դեղերու վարչութեան (FDA) ու այլ երկիրներու վերահսկող մարմիններուն։

Եթէ ամբողջական տուեալները հաստատեն նախնական արդիւնքները, ընկերութիւնները կրնան արտօնութեան դիմում ներկայացնել յառաջիկայ ամիսներուն։ Ամերիկեան արտօնութիւնը, ըստ ներկայ ակնկալութիւններուն, կրնայ տրուիլ 2027-ին, սակայն այդ ժամանակացոյցը երաշխաւորուած չէ։

Մինչեւ հիմա նոր կամ անսպասելի ապահովական ազդանշան չէ արձանագրուած։ Նախորդ ուսումնասիրութիւններուն ընթացքին ամենէն յաճախ հանդիպած կողմնակի ազդեցութիւնները եղած են յոգնութիւնը, ներարկման վայրին ցաւը եւ սարսուռը։

Միւս մեծ հարցումը այն է, թէ այս մօտեցումը պիտի յաջողի՞ այլ քաղցկեղներու դէմ։

Moderna-ն եւ Merck-ը ներկայիս intismeran-ը կը քննեն երկրորդ եւ երրորդ փուլի փորձարկումներու մէջ, ներառեալ ոչ-փոքր բջիջային թոքերու, միզապարկի եւ երիկամի քաղցկեղները։

Եթէ անհատականացուած mRNA պատուաստանիւթերը արդիւնաւէտ ըլլան նաեւ այդ հիւանդութիւններուն պարագային, ներկայ յաջողութիւնը պիտի դադրի միայն մելանոմայի պատմութիւն ըլլալէ։ Ան կրնայ վերածուիլ քաղցկեղի բուժման նոր սկզբունքի մը՝ ուր բուժումը կը կառուցուի ոչ միայն քաղցկեղին ընդհանուր անունին, այլ իւրաքանչիւր հիւանդի ուռուցքին առանձնայատուկ ծինային ինքնութեան վրայ։

Խոստումին կողքին՝ մեծ մարտահրաւէր

Անհատականացուած պատուաստանիւթին մեծագոյն խոստումը միաժամանակ անոր մեծագոյն դժուարութիւնն է։

Իւրաքանչիւր հիւանդի ուռուցքը պէտք է առանձին վերլուծուի, թիրախները ընտրուին, պատուաստանիւթը անհատապէս արտադրուի, որակը ստուգուի եւ ժամանակին հասցուի բուժման կեդրոն։ Այս ամբողջ գործընթացը կը պահանջէ ծինային հերթագրման, տուեալներու մշակման, արտադրութեան, փոխադրութեան եւ հիւանդանոցային համակարգերու բացառիկ համակարգում։

Կը մնան նաեւ գինին եւ մատչելիութեան հարցերը։ Եթէ բուժումը չափազանց սուղ ըլլայ կամ հասանելի մնայ միայն մեծ բժշկական կեդրոններու մէջ, գիտական յաջողութիւնը չի վերածուիր համընդհանուր առողջապահական յառաջընթացի։

Հետեւաբար յաջորդ մեծ հարցումը միայն այն չէ, թէ բուժումը կ՚աշխատի՞։

Պէտք է նաեւ հարցնել՝ որքա՞ն արագ կրնայ պատրաստուիլ, որքա՞ն պիտի արժէ եւ որո՞ւ հասանելի պիտի ըլլայ։

Intismeran-ը քաղցկեղի համընդհանուր բուժում չէ։ Ան առայժմ յաջողած է որոշակի պայմաններու մէջ գտնուող մելանոմայի հիւանդներու մօտ՝ վիրաբուժութենէն ետք եւ Keytruda-ի հետ համադրուած։

Բայց հարիւր տարիէ աւելի տեւած փորձերէ ետք՝ անհատականացուած բուժական քաղցկեղային պատուաստանիւթ մը առաջին անգամ յաջողած է երրորդ փուլի փորձարկումի մը մէջ։

Եւ թերեւս այս է արդիւնքին ամենէն խոր նշանակութիւնը։

Բժշկութիւնը երկար ժամանակ քաղցկեղը դասակարգած է ըստ այն մարմնամասին, ուր ան յայտնուած է։ Անհատականացուած mRNA պատուաստանիւթերը կրնան առաջնորդել դէպի համակարգ մը, ուր բուժումը կը կառուցուի իւրաքանչիւր հիւանդի ուռուցքին եզակի ծինային դիմագիծին շուրջ։

Moderna-ի եւ Merck-ի յաջողութիւնը տակաւին ճանապարհին սկիզբն է։ Բայց առաջին անգամ այդ ճանապարհը ոչ միայն գիտական երազի մը, այլ հնարաւոր բուժման մը կը տանի։

Աղբիւրներ՝ Merck եւ Moderna-ի՝ երրորդ փուլի արդիւնքներուն պաշտօնական հաղորդագրութիւնը, հնգամեայ երկրորդ փուլի տուեալները, INTerpath-001 կլինիկական փորձարկումի արձանագրութիւնը, Reuters եւ CNN։