Երբ արուեստական իմացականութեան մասին կը խօսինք, շատեր անմիջապէս կը մտածեն ChatGPT-ի, մարդառոպոթներու կամ ինքնավար ինքնաշարժներու մասին։ Սակայն ԱԻ-ն արդէն շատ աւելի մօտ է մեզի։ Ան կրնայ գտնուիլ մեր բջիջայինին մէջ, տան ապահովութեան տեսախցիկին ետին, դրամատնային փոխանցումի մը ընթացքին կամ ջերմոցի մը ոռոգման համակարգին մէջ։

Բայց ի՞նչ է իրականութեան մէջ այդ ԱԻ-ն։ Ո՞ւր կը գտնուի։ Սարքի՞ն մէջ է, չիփի՞ն, ծրագրակազմի՞ն, թէ՞ ամպային սպասարկիչի մը վրայ։

Պատասխանը քիչ մը աւելի բարդ է, որովհետեւ ԱԻ-ն սովորաբար մէկ առարկայ կամ մէկ ծրագիր չէ։ Ան ամբողջ համակարգ մըն է, ուր տարբեր բաղադրիչներ իրարու հետ կը գործակցին։ Ամենապարզ ձեւով կարելի է զայն պատկերացնել այսպէս.

զգայակ → տուեալ → հաշուարկ → ԱԻ համակարգ → որոշում → գործողութիւն։

Այս շղթան հասկնալով՝ կարելի է հասկնալ նաեւ, թէ ԱԻ-ն ինչպէս կը գործէ մեր առօրեային մէջ։

Պատկերացնենք տան օդորակիչ մը (air-condition)։ Սովորական ինքնաշխատ համակարգը կրնայ ծրագրուած ըլլալ այսպէս. եթէ ջերմաստիճանը 25 աստիճանէն բարձրանայ՝ օդորակիչը միացուր։ Ասիկա ԱԻ չէ։ Պարզ ինքնաշխատացում է։

Բայց հիմա պատկերացնենք համակարգ մը, որ ժամանակի ընթացքին կը սորվի, թէ տան բնակիչները ե՛րբ տուն կու գան, ո՛ր սենեակները կ’օգտագործեն, ի՛նչ ջերմաստիճան կը նախընտրեն, դուրսը որքան տաք է եւ օրուան ո՛ր ժամերուն ելեկտրականութեան սպառումը բարձր է։ Ապա ան կը փորձէ կանխատեսել, թէ ե՛րբ պէտք է միացնէ կամ մեղմացնէ օդորակումը։

Հոս արդէն պատկերը կը փոխուի։

Համակարգին սարքակազմը (hardware) կրնայ բաղկացած ըլլալ ջերմաստիճանի եւ խոնաւութեան զգայակներէ, շարժում կամ մարդու ներկայութիւն յայտնաբերող սարքերէ, Wi-Fi կամ այլ հաղորդակցութեան չիփերէ եւ փոքր հաշուարկիչէ մը։

Իսկ ծրագրակազմը (software) կը ստանայ այդ տուեալները, կը մշակէ զանոնք եւ, եթէ համակարգը իսկապէս ԱԻ կը գործածէ, մեքենական ուսուցման նմուշ մը կրնայ փորձել ճանչնալ տան բնակիչներուն սովորութիւնները կամ կանխատեսել անոնց կարիքները։

Արդիւնքը պարզ է. սարքը այլեւս միայն հրահանգի մը չի հետեւիր։ Ան կը փորձէ տուեալներէն եզրակացութիւն հանել։

Երբ դրամատունը կը կասկածի մեզմէ առաջ

Դրամատնային փոխանցում մը կատարեցինք։ Գումարը մէկ հաշիւէն միւսը անցաւ։ Արդեօք ԱԻ՞ն կատարեց փոխանցումը։ Ոչ անպայման։ Բուն փոխանցումը կրնայ կատարուիլ սովորական դրամատնային ծրագրային համակարգով։ Բայց մինչ այդ կամ այդ ընթացքին ուրիշ համակարգ մը կրնայ հետեւիլ գործողութեան։

Օրինակ՝ սովորաբար Լիբանանի մէջ մեր քարտը գործածող անձ մը յանկարծ արտասովոր վայրի մը մէջ մեծ գումարի գնում կը կատարէ։ Համակարգը կրնայ միաժամանակ նկատի ունենալ գումարին չափը, վայրը, ժամը, օգտագործուած սարքը, վաճառողին տեսակը, նախորդ գնումները եւ տուեալ անձին սովորական վարքը։

Այդ բոլոր տեղեկութիւնները կը հասնին համակարգիչներու կամ սպասարկիչներու (server), ուր ԱԻ-ի նմուշ մը կրնայ հաշուարկել, թէ գործողութիւնը որքանով սովորական կամ կասկածելի է։ Ուրեմն՝

գործողութիւն → տուեալներ → ԱԻ-ի վերլուծում → վտանգի գնահատում → որոշում։

Պայման չէ որ դրամատան ԱԻ-ն «գիտնայ», թէ գողութիւն տեղի կ’ունենայ։ Ան կրնայ պարզապէս նկատել, որ կատարուող գործողութիւնը զգալիօրէն կը տարբերի նախկին օրինաչափութիւններէն։

Այստեղ ԱԻ-ին «աչքը» մեր դրամատնային գործունէութենէն ստացուած տուեալներն են, իսկ անոր հաշուարկային ուժը կրնայ գտնուիլ մեզմէ հազարաւոր քիլոմեթր հեռու՝ տուեալներու կեդրոնի մը մէջ։

Իսկ մեր բջիջայինին մէ՞ջ

Բջիջայինը թերեւս ամենէն հետաքրքրական օրինակն է, որովհետեւ այսօր փոքր սարքի մը մէջ արդէն կարելի է տեղաւորել ԱԻ համակարգի գրեթէ ամբողջ շղթան։

Բջիջայինը ունի տեսախցիկ, բարձրախօս, GPS, շարժում չափող զգայակներ, կեդրոնական մշակիչ՝ CPU, գծապատկերային մշակիչ՝ GPU, յիշողութիւն եւ, նորագոյն սարքերու պարագային, յաճախ նաեւ ԱԻ-ի հաշուարկներու համար նախատեսուած մասնագիտացած մշակիչ՝ NPU։

Բայց այս բոլորը տակաւին ԱԻ չեն։

Երբ լուսանկար մը կ’առնենք, օրինակ, տեսախցիկը կը հաւաքէ լոյսը եւ զայն կը վերածէ թուային տուեալի։ Մշակիչը (processor) կը կատարէ անհրաժեշտ հաշուարկները։ ԱԻ-ի նմուշ մը կրնայ ճանչնալ մարդու դէմքը, երկինքը, խորապատկերը կամ լուսաւորութեան պայմանները։ Ապա տեսախցիկին ծրագրակազմը կրնայ համապատասխանաբար ճշդել լուսաւորութիւնը, կեդրոնացումը, գոյները կամ պատկերի այլ յատկանիշներ։

Մենք պարզապէս կոճակը սեղմեցինք։ Բայց այդ մէկ ակնթարթին ետին կրնան տեղի ունենալ միլիոնաւոր հաշուարկներ։ Նոյնը կը պատահի, երբ բջիջայինը կը ճանչնայ մեր դէմքը, կը փորձէ նախատեսել մեր գրելիք յաջորդ բառը, կը զտէ անցանկալի գրութիւնները, կը բարելաւէ լուսանկար մը կամ կը թարգմանէ նախադասութիւն մը։

Ջերմոց մը, որ կը «տեսնէ» բոյսը

Հիմա նոյն տրամաբանութիւնը փոխադրենք բոլորովին տարբեր աշխարհ մը՝ երկրագործութիւն։ Ժամանակակից ջերմոց մը կրնայ ունենալ ջերմաստիճանի, խոնաւութեան, լոյսի, CO₂-ի եւ հողի կամ աճեցման միջավայրի խոնաւութեան զգայակներ։ Կրնայ ունենալ նաեւ տեսախցիկներ։ Այս սարքերը շարունակ տուեալ կը հաւաքեն։ Համակարգը կրնայ համադրել բոյսերուն պատկերները, ջերմաստիճանը, խոնաւութիւնը, նախորդ օրերու աճը, ջուրի սպառումը եւ նոյնիսկ եղանակի կանխատեսումը։

ԱԻ համակարգը ապա կրնայ փորձել պատասխանել շատ գործնական հարցումներու. Բոյսը ջուրի կարիք ունի՞։ Հիւանդութեան նշաններ կա՞ն։ Աճը բնական ընթացքի մէ՞ջ է։ Որքա՞ն ջուր պէտք պիտի ըլլայ յաջորդ ժամերուն։ Լուսաւորութիւնը պէ՞տք է փոխել։ Ապա ուրիշ սարքեր կը կատարեն որոշումը՝ փական մը կը բացուի, ջրհան մը կ’աշխատի, օդափոխիչ մը կը միանայ կամ լոյսի ուժգնութիւնը կը փոխուի։ Այսինքն՝ ԱԻ-ն ինքը անձամբ բոյսը չի ջրեր։ Ան կրնայ որոշել կամ առաջարկել, թէ ե՛րբ եւ որքան պէտք է ջրել, իսկ մեքենական համակարգը կը կատարէ գործողութիւնը։

ԱԻ-ն միշտ մեր սարքին մէ՞ջ է

Ո՛չ։ Եւ հոս կը հասնինք ԱԻ-ի այսօրուան աշխարհի ամենէն կարեւոր տարբերութիւններէն մէկուն։ Երբեմն ԱԻ-ն կը գործէ անմիջապէս մեր ձեռքին մէջ գտնուող սարքին մէջ։ Ասոր կ’ըսենք on-device AI՝ սարքին մէջ գործող ԱԻ։ Օրինակ՝ բջիջայինին դէմքով բացուելու որոշ գործողութիւններ կրնան կատարուիլ տեղւոյն վրայ՝ առանց պատկերը հեռաւոր համակարգիչի մը ուղարկելու։ Ուրիշ պարագաներու՝ տեղեկութիւնը համացանցով կ’ուղարկուի հեռաւոր տուեալներու կեդրոն, ուր շատ աւելի հզօր համակարգիչներ կը կատարեն հաշուարկը եւ պատասխանը կը վերադարձնեն։ Ասիկա ամպային ԱԻ է։

Կայ նաեւ միջին տարբերակը՝ edge AI, երբ հաշուարկը կը կատարուի տուեալին ստեղծման վայրին շատ մօտ։ Օրինակ՝ ապահովութեան խելացի տեսախցիկ մը կրնայ ինք որոշել, թէ իր առջեւէն մարդ անցա՞ւ, ինքնաշա՞րժ, թէ՞ պարզապէս կատու մը՝ առանց ամբողջ տեսանիւթը հեռաւոր սպասարկիչ ուղարկելու։ Ժամանակակից համակարգ մը կրնայ այս երեքը միաժամանակ գործածել։

Ուրեմն ո՞ւր է ԱԻ-ն

Այս հարցումին պատասխանը թերեւս այն չէ, ինչ որ առաջին ակնարկով կը սպասենք։ ԱԻ-ն զգայակը չէ, չիփը չէ, տուեալը չէ, եւ նոյնիսկ ամէն ծրագրակազմ ԱԻ չէ։ Այն, ինչ որ մենք «ԱԻ համակարգ» կը կոչենք, սովորաբար այս բոլորին գործակցութենէն ծնած ամբողջութիւն մըն է։ Կայ տեղեկութիւն հաւաքող միջոցը՝ տեսախցիկը, բարձրախօսը, ջերմաչափը կամ նոյնիսկ դրամատնային գործողութիւնը։ Կայ հաղորդակցութեան միջոցը՝ Wi-Fi-ը, 5G-ն կամ համացանցը։ Կայ հաշուարկը կատարող սարքակազմը՝ CPU-ն, GPU-ն, NPU-ն կամ հեռաւոր սպասարկիչը։ Կան տուեալները։

Կայ ԱԻ-ի նմուշը, որ այդ տուեալներուն մէջ օրինաչափութիւններ կը փնտռէ, կը դասակարգէ, կը կանխատեսէ կամ նոր բովանդակութիւն կը ստեղծէ։ Եւ վերջապէս կայ գործողութիւնը՝ բջիջայինը կը բացուի, դրամատնային փոխանցումը կը ստուգուի, օդորակիչը կը միանայ կամ ջերմոցին բոյսերը կը ջրուին։ Այս ամբողջ շղթան է, որ ԱԻ-ն կը բերէ մեր առօրեայ կեանքին մէջ։ Եւ թերեւս հոս է ամենէն հետաքրքրական երեւոյթը։

Նոյն հիմնական տրամաբանութիւնը կրնայ գործել իրարմէ բոլորովին տարբեր աշխարհներու մէջ։ Բջիջայինը կրնայ փորձել ճանչնալ մեր դէմքը, դրամատունը՝ անսովոր գործողութիւն մը, ապահովութեան տեսախցիկը՝ անծանօթ շարժում մը, իսկ ջերմոցը՝ բոյսին վրայ յայտնուած փոփոխութիւն մը։ Սարքերը տարբեր են։ Տուեալները տարբեր են։ Նպատակները տարբեր են։ Բայց խորքին մէջ հարցումը յաճախ նոյնն է.

Ի՞նչ կը տեսնեմ այս տուեալներուն մէջ, ի՞նչ կրնամ հասկնալ անկէ, եւ ի՞նչ պէտք է ընեմ այդ տեղեկութեան հիման վրայ։

Թերեւս ԱԻ-ն հասկնալու առաջին քայլն ալ ճիշդ հոս կը սկսի։ Փոխանակ հարցնելու միայն՝ «այս սարքը ԱԻ ունի՞», աւելի օգտակար է հարցնել՝ ի՞նչ տուեալ կը հաւաքէ, ո՞ւր կը մշակէ զայն, ի՞նչ կը սորվի կամ կը կանխատեսէ, եւ վերջապէս՝ ի՞նչ որոշում կը կայացնէ այդ բոլորին հիման վրայ։

Այդ չորս հարցումներուն պատասխանելով՝ մեր տան օդորակիչէն մինչեւ բջիջայինը, դրամատունը եւ ջերմոցը, ԱԻ-ի անտեսանելի աշխարհը յանկարծ շատ աւելի տեսանելի կը դառնայ։

Պատրաստութիւն՝ «Տարբերակ21»