3. Շաղկապական անհամասեռութիւն (ա)

            Խնդրոյ առարկան ոչ միայն…  այլեւ համադասական  զուգադիր[1] յաւելական շաղկապն է, որ կրնայ կիրարկուիլ թէ՛ պարզ նախադասութեան,  թէ՛ համադասական  բարդ նախադասութեան մէջ:

            Ուրեմն ուղղախօսութիւնը կը պահանջէ, որ անոր զոյգ բաղադրիչները դրուին  ինչպէս պարզ նախադասութեան, այնպէս ալ համադասական բարդ նախադասութեան նոյն պաշտօնը կատարող բառերուն  վրայ:

            Բացատրենք հետեւեալ օրինակներով.

            ա) Ան կը ղեկավարէ  երգչախումբը   եւ փողերախումբը:

Ան կը ղեկավարէ ոչ միայն երգչախումբը, այլեւ փողերախումբը:

            Այս պարզ նախադասութեան մէջ ուղիղ խնդիր են երգչախումբը եւ փողերախումբը բազմակի անդամները: Եւ առ այդ՝ ոչ միայն… այլեւ զուգադիր շաղկապին իւրաքանչիւր բաղադրիչը դրուած է անոնցմէ մէկուն վրայ:

            բ) Թորոսը չ’աշխատիր   եւ կը խանգարէ  աշխատողները:

Թորոսը ոչ միայն չ’աշխատիր,  այլեւ կը խանգարէ աշխատողները:

Այստեղ ունինք բարդ համադասական նախադասութիւն մը, որոնց համադաս բայերուն վրայ դրուած են մեր շաղկապին բաղադրիչները:

                                                      *   *   *

Տեսնենք հետեւեալ սխալ կառոյցը, որ այնքան ընդհանրացած է, բայց   եւ աննկատ մնացած է արդի հայուն բերնին մէջ ու գրիչին տակ.

*** Ան ոչ միայն  կը ղեկավարէ երգչախումբը, այլեւ փողերախումբը:

Այստեղ բազմակի անդամներն են, ինչպէս գիտենք, երգչախումբը եւ փողերախումբը, բայց ահա շաղկապին առաջին բաղադրիչը դրուած է ոչ թէ երգչախումբ-ին վրայ, այլ դիմաւոր բային վրայ՝ ոչ միայն կը ղեկավարէ…:

Ճիշդ կառոյցը պիտի տար՝

—Ան կը ղեկավարէ ոչ միայն երգչախումբը, այլեւ փողերախումբը:

Սխալ  է նմանապէս հետեւեալ կառոյցը.

  ***Ան կը ղեկավարէ ոչ միայն երգչախումբը,  այլեւ կը հովանաւորէ զայն:

             Ուր այս անգամ համադասուած են երգչախումբը ուղիղ խնդիրը եւ կը հովանաւորէ ստորոգիչը:

Ճիշդը պիտի ըլլար՝

             —Ան ոչ միայն կը ղեկավարէ երգչախումբը, այլեւ կը հովանաւորէ զայն:

             Իսկ այսպիսի սխալ կառոյցներու ծուղակը շատ հեշտ է իյնալ ոչ միայն բանաւոր, այլեւ գրաւոր խօսքի մէջ, ուր անհամեմատօրէն աւելի ժամանակ ունինք  վերանայելու ու վերամտածելու մեր  շարադրանքը:

                                                                            *   *   *

            Ստորեւ օրինակներու շատ շինիչ եւ ուսանելի  ցանկ մը, ուր զոյգ առ զոյգ թաւագրուած են  համասեռ՝ ճիշդ,  եւ անհամասեռ՝ սխալ,  միաւորները: Ասոնց ուշադիր ու հանդարտ ընթերցումը մեծապէս կը նպաստէ  մեր բոլորին ուղղախօսութեան:  

Ճիշդ՝ « Ան կը նախագահէ ոչ միայն  Ուսումնական խորհուրդին, այլեւ  Շրջանաւարտից միութեան» (երկու անուղղակի խնդիր, ուրեմն՝ համասեռութիւն):

            Սխալ՝ «Ան ոչ միայն կը նախագահէ Ուսումնական խորհուրդին, այլեւ Շրջանաւարտից միութեան» (ստորոգիչ եւ անուղղակի խնդիր, ուրեմն՝ անհամասեռութիւն):     

            Ճիշդ՝ «Բարեկամները ոչ միայն չզարմացան  անոր ձախողութեան, այլեւ ափսո-սանքով արդարացուցին զայն»  (երկու ստորոգիչ):

            Սխալ՝  «Բարեկամները  չզարմացան ոչ միայն անոր ձախողութեան, այլեւ ափսոսանքով արդարացուցին զայն» (անուղղակի խնդիր եւ ստորոգիչ):

            Ճիշդ՝  «Ան կ’արածէ ոչ միայն իր սեփական ոչխարները, այլեւ բոլոր  գիւղացիներունը» (երկու ուղիղ խնդիր):

            Սխալ՝ «Ան ոչ միայն կ’արածէ իր սեփական ոչխարները, այլեւ բոլոր գիւղացիներունը» (ստորոգիչ եւ ուղիղ խնդիր):

            Ճիշդ՝  «Ան ոչ միայն կ’արածէ  իր սեփական ոչխարները, այլեւ կը հոգայ  բոլոր գիւղինները» (երկու ստորոգիչ):

            Սխալ՝  «Ան կ’արածէ ոչ միայն իր սեփական ոչխարները, այլեւ կը հոգայ բոլոր գիւղինները» (ուղիղ խնդիր եւ ստորոգիչ):

            Ճիշդ՝ «Ան ոչ միայն կ’արածէ իր  ոչխարները, այլեւ կը կթէ զանոնք»  (երկու ստորոգիչ):

            Սխալ՝  «Ան կ’արածէ ոչ միայն իր  ոչխարները, այլեւ կը կթէ զանոնք» (ուղիղ խնդիր եւ  ստորոգիչ):

             Ճիշդ՝ «Ան պատսպարեց ոչ միայն իր սեփական ոչխարները, այլեւ բոլոր գիւղացիներունը» (երկու ուղիղ խնդիր):

             Սխալ՝ «Ան ոչ միայն պատսպարեց  իր սեփական ոչխարները, այլեւ բոլոր գիւղացիներունը» (ստորոգիչ եւ ուղիղ խնդիր):

             Ճիշդ՝  «Արծիւը կը յաջողի  ոչ միայն նկատել իր որսը, այլեւ  յափշտակել զայն» (երկու ուղիղ խնդիր, երկուքն ալ՝ կը յաջողի ստորոգիչին):

             Սխալ՝ «Արծիւը կը յաջողի նկատել ոչ միայն իր որսը, այլեւ յափշտակել զայն» (երկու ուղիղ խնդիր, մէկը՝ գոյական, միւսը՝ անորոշ դշերբայ):

             Ճիշդ՝ «Ան կերակրեց ոչ միայն իր հարազատները, այլեւ համայնքի կարօտեալները» (երկու ուղիղ խնդիր):

             Սխալ՝ «Ան ոչ միայն կերակրեց  իր հարազատները, այլեւ համայնքի կարօտեալները» (ստորոգիչ եւ ուղիղ խնդիր):

             Ճիշդ՝  «Ան ոչ միայն կերակրեց իր հարազատները, այլեւ հոգաց եկեղեցւոյ կարիքները» (երկու ստորոգիչ):

             Սխալ՝ «Ան ոչ միայն դաւաճանեց հայրենիքին, այլեւ հարազատներուն» (ստորոգիչ եւ անուղղակի խնդիր):

              Ճիշդ՝  «Ան դաւաճանեց ոչ միայն հայրենիքին, այլեւ հարազատներուն» (երկու անուղղակի խնդիր):

              Սխալ՝ «Այս ընտրութեան արդիւնքէն  կախեալ պիտի ըլլայ ոչ միայն Մ. Նահանգներու ապագան, այլ նաեւ պիտի ունենայ իր ազդեցութիւնը ամբողջ  աշխարհի վրայ» («Մասիս» շաբաթաթերթ, 29-10-16, խմբագրական): Ուր համադասուած են առաջինին ապագան ենթական եւ երկրորդին  ստորոգիչը՝ պիտի ունենայ:

Ճիշդ՝ «Այս ընտրութեան արդիւնքէն կախեալ պիտի ըլլայ ոչ միայն  Մ. Նահանգներու ապագան, այլ նաեւ  ամբողջ աշխարհինը»: (երկու ենթակայ):

[email protected]                                                                           Արմենակ Եղիայեան

[1] Զոյգ բաղադրիչներով օժտուած: