Երբ նեղուած ենք, մտահոգ կամ վախցած, սովորաբար մարդ մը կը փնտռենք՝ բարեկամ մը, ընտանիքի անդամ մը կամ պարզապէս մէկը, որ պատրաստ է մեզ լսելու։ Բայց վերջին տարիներուն այդ «մէկը» երբեմն մարդ չէ։ Մարդիկ սկսած են ԱԻ զրուցակիցներուն պատմել իրենց վատ օրուան, մտահոգութիւններուն, վախերուն եւ նոյնիսկ հոգեկան դժուարութիւններուն մասին։

Առաջին հակազդեցութեամբ վստահաբար հարց պիտի տանք. մեքենան ինչպէ՞ս կրնայ մարդէ մը աւելի մխիթարական ըլլալ։ Ան զգացում չունի, մեզ չի ճանչնար եւ մեր ցաւը չի կրնար ապրիլ։ Այսուհանդերձ, շարք մը հետազօտութիւններ հետաքրքրական երեւոյթ մը կը բացայայտեն. երբ մարդիկ չեն գիտեր, թէ իրենց կարդացած պատասխանը ո՛վ գրած է, յաճախ ԱԻ-ի ստեղծած պատասխանը աւելի հոգատար, հասկցող եւ մխիթարական կը գտնեն, քան մարդուն ըսածը։

Բայց նոյն հետազօտութիւնները ուրիշ բան մըն ալ կը յիշեցնեն. լաւ պատասխան մը եւ մարդկային յարաբերութիւն մը նոյն բանը չեն։ ԱԻ-ն կրնայ ճիշդ բառերը գտնել, բայց չի կրնար մեզի հետ քալել, մեր անցեալը յիշել կամ պատասխանէն ետք մեր կողքին մնալ։

Սառա Ա. Ուոքըրի այս յօդուածը կը փորձէ հասկնալ այդ տարօրինակ հակասութիւնը. ինչո՞ւ ԱԻ-ն երբեմն մարդէ մը աւելի հոգատար կը թուի, բայց մենք տակաւին մարդը կը նախընտրենք։

«Տարբերակ21»

⁂

Մեզմէ ոմանք արդէն ստեղծարար արուեստական իմացականութեան (ԱԻ) կը դիմեն դժուար զգացումներու մասին խօսելու համար։ Կրնանք զրուցակիցէ մը խնդրել ել-նամակ մը գրել կամ արձակուրդ մը ծրագրել, բայց նաեւ կրնանք անոր պատմել, թէ սոսկալի օր մը անցուցած ենք կամ զեկուցումի մը պատճառով մտահոգ ենք։

2025-ին Միացեալ Նահանգներու մէջ կատարուած հարցախոյզ մը, որուն մասնակցած էին 12-21 տարեկան 1.058 անձեր, ցոյց տուաւ, որ անոնց 13 առ հարիւրը ստեղծարար ԱԻ-էն խորհուրդ խնդրած է, երբ տխուր, զայրացած կամ ջղային զգացած է։ 18-21 տարեկաններուն պարագային համեմատութիւնը 22 առ հարիւր է։ Այս տուեալները ցոյց կու տան, որ երիտասարդներուն մօտ զգացական կամ հոգեկան աջակցութեան համար ստեղծարար ԱԻ-ի դիմելը արդէն համեմատաբար տարածուած երեւոյթ է։

Ուրեմն ստեղծարար ԱԻ-ն պարզապէս չի՞ կրնար փոխարինել իրական ընկեր մը։ Առաջին հայեացքով բնական պիտի թուէր կարծել, թէ մարդու մը գրած պատասխանը աւելի մեծ աջակցութիւն կրնայ ապահովել։ Սակայն կարգ մը փորձերու մէջ, ներառեալ մեր կատարածները, մարդիկ աւելի բարձր գնահատած են ստեղծարար ԱԻ-ի պատասխանները։

Մանչեսթըրի եւ Տարհըմի համալսարաններու մեր խումբը հինգ փորձ կատարեց՝ մարդոց գրած զգացական աջակցութեան գրառումները համեմատելով մեծ լեզուական մոտելներու (LLM) ստեղծած գրութիւններուն հետ։ Այս համակարգերն են, որ կը գործեն ChatGPT-ի նման ԱԻ զրուցակիցներու ետին։

Փորձերէն մէկուն ընթացքին 390 մասնակիցներ պատկերացուցին զայրոյթի, տխրութեան կամ վախի հետ կապուած իրավիճակներ։ Ապա կարդացին մարդու կամ ստեղծարար ԱԻ-ի գրած պատասխան մը՝ առանց գիտնալու անոր աղբիւրը։

Զայրոյթի եւ վախի պարագաներուն մասնակիցները ԱԻ-ի ստեղծած գրառումները զգացական առումով աւելի աջակցող գնահատեցին։ Տխրութեան պարագային վստահելի տարբերութիւն չարձանագրուեցաւ։

ԱԻ-ի պատասխանները նաեւ բարելաւեցին մասնակիցներուն հաղորդած կարգ մը զգացումները, թէեւ արդիւնքները նոյնը չէին բոլոր պարագաներուն։ Օրինակ՝ վախի սենարիոյին մէջ անոնք մարդոց գրած պատասխաններէն աւելի նպաստեցին հանդարտութեան զգացումին, բայց վախը աւելի մեծ չափով չնուազեցուցին։

Մեր արդիւնքները կը համապատասխանեն վերջերս կատարուած 23 ուսումնասիրութիւններու մէկ համադրական քննութեան։ Ընդհանուր առմամբ, մարդիկ ստեղծարար ԱԻ-ի պատասխանները աւելի կարեկից՝ այսինքն աւելի հասկցող եւ հոգատար, գնահատելու միտում ունեցած են, քան մարդոց գրածները։ Հետազօտողները այս երեւոյթը կը կոչեն «ԱԻ-ի առաւելութիւն»։

Պատճառներէն մէկը կրնայ հետեւողականութիւնը ըլլալ։ Ստեղծարար ԱԻ-ն կրնայ պահանջուած պահուն կազմաւորուած պատասխան մը տալ, մինչ մարդը կրնայ յոգնած ըլլալ կամ պարզապէս չգիտնալ՝ ինչ ըսել։ ԱԻ-ն նաեւ հակամէտ է առաջարկելու յստակ քայլ մը, որուն կարելի է հետեւիլ։

Մեր փորձառկումներով փորձեցինք հասկնալ այս առաւելութեան հաւանական պատճառները։ Փորձերէն մէկուն մէջ պարզուեցաւ, որ դիմացինին զգացումները բացայայտօրէն ընդունիլն ու հաստատելը ինքնին չէր բացատրեր ԱԻ-ի հետ կապուած զգացական աւելի մեծ բարելաւումը։

Երկու յաւելեալ փորձեր աւելի զօրաւոր ապացոյց տուին այն երեւոյթին, զոր մենք կոչեցինք «գործնական աջակցութիւն»՝ յստակ եւ իրատեսական առաջարկներ, որոնց կարելի է հետեւիլ։

Նման գործնական օգնութիւն պարունակող պատասխանները աւելի մխիթարական գնահատուեցան եւ բարելաւեցին կարգ մը զգացական հակազդեցութիւններ՝ անկախ անկէ, թէ անոնք ԱԻ-ի՞, թէ՞ մարդու կողմէ գրուած էին։ Երբ մարդոց գրած գրութիւնները համարժէք գործնական օգնութիւն կ’առաջարկէին, անոնք եւս նոյնքան աջակցող կը գնահատուէին։

Սակայն գործնական աջակցութիւնն ալ չափաւորութիւն կը պահանջէ։  2024-ին հրապարակուած ուսումնասիրութիւնը  ցոյց տուաւ, որ խորհուրդներու առատութիւնը կրնայ մարդուն մօտ ստեղծել այն զգացումը, թէ զինք իսկապէս լսած չեն։

Հետեւաբար, լուծումներ առաջարկելէ առաջ թերեւս աւելի օգտակար է հարցնել՝ արդեօք մարդը խորհուրդ կ’ուզէ՞։ Եթէ այո, իրագործելի մէկ քայլ կրնայ աւելի օգտակար ըլլալ, քան լուծումներու ամբողջ ցանկ մը։

Ինչո՞ւ տակաւին մարդը կը նախընտրենք

Աղբիւրը, որուն կը վերագրուի գրառումը, կը փոխէ զայն ընկալելու մեր ձեւը: 2024-ի նոյն ուսումնասիրութիւնը ցոյց տուաւ, որ ստեղծարար ԱԻ-ի պատասխանները մարդոց մօտ աւելի լսուած ըլլալու զգացում յառաջացուցած են, քան մարդոց կողմէ գրուածները, սակայն այս առաւելութիւնը կը նուազէր, երբ ստացողները կը կարծէին, որ պատասխանը ԱԻ-էն եկած է:

6.282 անձ ընդգրկող ինը այլ ուսումնասիրութիւններու մէջ եւս նոյն ԱԻ պատասխանները աւելի կարեկցող եւ աջակցող գնահատուեցան, երբ մասնակիցներուն ըսուեցաւ, թէ զանոնք մարդ մը գրած է, քան երբ անոնք ԱԻ-ի վերագրուեցան։

Մասնակիցները նաեւ զգացական հաղորդակցութեան համար կը նախընտրէին մարդու հետ շփումը, նոյնիսկ երբ մարդ մը ընտրելը կը նշանակէր աւելի երկար սպասել։

Հետազօտութիւնը տակաւին ճշգրտօրէն չէ հաստատած, թէ ինչո՛ւ։ Հաւանական բացատրութիւններէն մէկն այն է, որ մարդու պատասխանը կը նշանակէ, թէ մէկը պատրաստ է ժամանակ եւ զգացական ճիգ տրամադրելու մեզի։ Իսկ մերձաւոր անձէ մը եկող աջակցութիւնը արդէն գոյութիւն ունեցող յարաբերութեան մը մէջ կը տեղադրուի:

Սիրահարած զոյգերու հետ մեր կատարած հետազօտութիւնը անուղղակի ապացոյցներ կու տայ, թէ որքան կարեւոր է աջակցութիւն ստացողին ընկալումը։ Զոյգերէն մէկուն հարցուցինք, թէ ի՛նչ ըրած էր միւսին օգնելու համար, որ ան կառավարել կարենայ դժուար զգացումները։ Ապա աջակցութիւն ստացողին հարցուցինք, թէ իր կարծիքով ընկերը ի՛նչ ըրած էր իրեն օգնելու համար։ Երկուքն ալ գնահատեցին նաեւ իրենց յարաբերութիւնը։ Պարզուեցաւ, որ աջակցութիւն ստացողին ընկալումը ընկերոջ թափած ճիգին մասին աւելի հետեւողական կապ ունէր յարաբերութեան տուած երկուքին գնահատականներու, քան օգնողին սեփական նկարագրութիւնը իր ըրածին մասին։ Առանձին ուսումնասիրութիւն մը եւս պարզեց, որ դիմացինը արժեւորող եւ ընկալունակ ունկնդրութիւնը կապուած էր յարաբերութենէն աւելի մեծ գոհունակութեան ։

Այս ուսումնասիրութիւնները կապեր բացայայտեցին։ Անոնք չապացուցեցին, որ աջակցութեան որոշակի ձեւեր ուղղակիօրէն աւելի լաւ յարաբերութիւններ կը ստեղծեն, ոչ ալ բացատրեցին, թէ մարդիկ ինչո՛ւ մարդկային աջակցութիւնը կը նախընտրեն։

Սակայն անոնք ցոյց կու տան այն, ինչ որ անջատ գրութիւնները իրարու համեմատող փորձերը դուրս կը ձգեն։ Մերձաւոր անձէ մը ստացուած մխիթարութիւնը իր հետ կը բերէ անձնական ճանաչողութիւն եւ շարունակաբար կողքիդ մնալու կարելիութիւն։ ԱԻ-ն կրնայ առաջարկել, որ երթաս քալելու, բայց չի կրնար քեզի հետ գալ։

Աւելի ընդարձակ հետազօտութիւնը նաեւ կարեւոր սահմանափակումներ ունի։ Անոր մեծ մասը փորձարկած է կարճ կամ միանուագ փոխանակումներ, որոնք յաճախ կը ներառեն երեւակայական առօրեայ իրավիճակներ եւ կը չափեն անմիջական հակազդեցութիւնները։ Անիկա չի կրնար մեզի ըսել, թէ ինչ կը պատահի, երբ ինչ-որ մէկը ամիսներ շարունակ կը վստահի զրուցավար հարթակի (chatbot) կամ կ’օգտագործէ զայն հոգեկան առողջութեան տագնապի ժամանակ։

Մարդկային գրառումները ընդհանրապէս գրուած են անծանօթներու կողմէ կամ մշակուած են որպէս ներկայացուցչական օրինակներ։ Հետեւաբար, փորձարկումները չեն համեմատած ստեղծարար արուեստական իմացականութիւնը ընկերոջ մը աջակցութեան հետ, որ կը ճանչնար ստացողը եւ կը հասկնար աւելի լայն հանգամանքները։

Գործնական դասը այն է, որ մարդիկ կրնան սորվիլ, թէ ինչ արդիւնաւէտ կերպով ստեղծարար արուեստական իմացականութիւնը կ’ընէ։ Երբ ինչ-որ մէկը վրդովուած է, հարցուցէք, թէ արդեօք խորհուրդ կ’ուզէ։ Եթէ կ’ուզէ, առաջարկեցէք որոշակի յաջորդ քայլ մը, որ իրագործելի կը թուի։

Ստեղծարար արուեստական իմացականութիւնը կրնայ օգնել մեզի գտնելու օգտակար բառեր եւ հաւանական պատասխաններ։ Մարդկային յարաբերութիւնները կ’աւելցնեն անձնական գիտելիքներ եւ գրառումը ուղարկելէ ետք ներգրաւուած մնալու կարողութիւնը։ Խոհեմաբար օգտագործուելու պարագային, ստեղծարար արուեստական իմացականութիւնը կրնայ ամրապնդել իրարու աջակցելու մեր կարողութիւնը։ Աւելի ընդարձակ հետազօտութիւնը նաեւ կարեւոր սահմանափակումներ ունի։ Անոր մեծ մասը փորձարկած է կարճ կամ միանուագ փոխանակումներ, որոնք յաճախ կը ներառեն երեւակայական առօրեայ իրավիճակներ եւ կը չափեն անմիջական հակազդեցութիւնները։ Անիկա չի կրնար մեզի ըսել, թէ ինչ կը պատահի, երբ ինչ-որ մէկը ամիսներ շարունակ կը վստահի զրուցավար հարթակի (chatbot) կամ կ’օգտագործէ զայն հոգեկան առողջութեան տագնապի ժամանակ։

Մարդկային գրառումները ընդհանրապէս գրուած են անծանօթներու կողմէ կամ մշակուած են որպէս ներկայացուցչական օրինակներ։ Հետեւաբար, փորձարկումները չեն համեմատած ստեղծարար արուեստական իմացականութիւնը ընկերոջ մը աջակցութեան հետ, որ կը ճանչնար ստացողը եւ կը հասկնար աւելի լայն հանգամանքները։

Գործնական դասը այն է, որ մարդիկ կրնան սորվիլ, թէ ինչ արդիւնաւէտ կերպով ստեղծարար արուեստական իմացականութիւնը կ’ընէ։ Երբ ինչ-որ մէկը վրդովուած է, հարցուցէք, թէ արդեօք խորհուրդ կ’ուզէ։ Եթէ կ’ուզէ, առաջարկեցէք որոշակի յաջորդ քայլ մը, որ իրագործելի կը թուի։

Ստեղծարար արուեստական իմացականութիւնը կրնայ օգնել մեզի գտնելու օգտակար բառեր եւ հաւանական պատասխաններ։ Մարդկային յարաբերութիւնները կ’աւելցնեն անձնական գիտելիքներ եւ գրառումը ուղարկելէ ետք ներգրաւուած մնալու կարողութիւնը։ Խոհեմաբար օգտագործուելու պարագային, ստեղծարար արուեստական իմացականութիւնը կրնայ ամրապնդել իրարու աջակցելու մեր կարողութիւնը։

Սառա Ա. Ուոքըր

The Conversation

Բնագիրը կարդալ այս կապով