Darperag21 https://darperag21.net Tue, 01 Sep 2026 08:33:07 +0000 en-US hourly 1 https://darperag21.net/wp-content/uploads/2021/06/cropped-favicon-1-32x32.png Darperag21 https://darperag21.net 32 32 194237896 Մինչ մուղամը կը յաղթէ Կոմիտասին, մենք թրքական տաբատներուն դէմ կը պայքարինք https://darperag21.net/%d5%b4%d5%ab%d5%b6%d5%b9-%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%a1%d5%b4%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%b5%d5%a1%d5%b2%d5%a9%d5%a7-%d5%af%d5%b8%d5%b4%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%bd%d5%ab%d5%b6-%d5%b4%d5%a5%d5%b6%d6%84-%d5%a9/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b4%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25b9-%25d5%25b4%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b2%25d5%25a1%25d5%25b4%25d5%25a8-%25d5%25af%25d5%25a8-%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25b2%25d5%25a9%25d5%25a7-%25d5%25af%25d5%25b8%25d5%25b4%25d5%25ab%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25ab%25d5%25b6-%25d5%25b4%25d5%25a5%25d5%25b6%25d6%2584-%25d5%25a9 https://darperag21.net/%d5%b4%d5%ab%d5%b6%d5%b9-%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%a1%d5%b4%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%b5%d5%a1%d5%b2%d5%a9%d5%a7-%d5%af%d5%b8%d5%b4%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%bd%d5%ab%d5%b6-%d5%b4%d5%a5%d5%b6%d6%84-%d5%a9/#respond Tue, 01 Sep 2026 08:10:11 +0000 https://darperag21.net/?p=89147 Թերեւս շատ ծեծուած, բայց միաժամանակ սխալ ըմբռնուած նիւթ մըն է հայկական հայրենասիրութեան ուղղուածութիւնը, երբ մարդիկ արտաքնապէս կը պարծենան իրենց հայրենասիրութեամբ, բայց չեն նկատեր, կամ չեն ուզեր նկատել, իրական ու ցաւոտ որոշ երեւոյթներ, իսկ զանոնք մատնանշողներուն բերանը կը փակեն։ Խօսքը մեր մէջ ամէնուրեք եւ յաճախ մակերեսային կերպով արտայայտուող հակաթրքութեան մասին է, որ երբեմն հայրենասիրութեան տեղ կը դրուի, մինչ անոր տակ, բառերէն անդին, շատ քիչ բան կայ։

Թուրքերուն եւ Թուրքիոյ վարած քաղաքականութեան մասին շատ բան կարելի է ըսել եւ սխալած չենք ըլլար։ Մենք կրնանք եւ պէտք է յիշենք Ցեղասպանութիւնը, մեր հայրենազրկումը, ինչպէս նաեւ 1991-էն ի վեր Հայաստանի Հանրապետութեան նկատմամբ Թուրքիոյ որդեգրած թշնամական վերաբերումն ու քաղաքականութիւնը։ Պէտք է յիշենք, դատապարտենք եւ զգուշանանք, ոչ թէ՝ յիշենք, դատապարտենք եւ օգտուինք։ Հո՛ս է, որ կը սկսի մակերեսային հակաթրքութիւնը։ Այդ հակաթրքութեան ամենէն կեղտոտ եւ երեւցող կողմը այն է, որ մարդիկ կ՚ատեն թուրքերը, չեն ընդունիր զանոնք, վրէժխնդրութեան մասին կը խօսին, բայց ամբողջ շուկան ողողուած է թրքական ապրանքներով։ Ասիկա արդէն անհասկնալի է։ Կա՛մ այսպէս, կա՛մ այնպէս։ Այլապէս կարելի չէ մէկ կողմէ թուրքերուն հայհոյել, իսկ միւս կողմէ հաճոյքով թրքական ապրանքներ գնել։ Լաւ, թերեւս ո՛չ հաճոյքով, բայց միտքը հասկնալի է։

Քանի՞ տասնեակ հազար հայ երեխաներ իրենց թրքական տետրակներուն մէջ գրած են՝ «հայոց լեզու մայրիկիս պէս անուշ ես դու» կամ հայրենասիրական այլ բանաստեղծութիւն մը։ Արարատ լերան գագաթէն թուրքին ճակտին թքելու մասին կէս-կատակ, կէս-հեգնական տողերուն յաջորդած է թրքական ապրանքի մը մէկ նմոյշը գնելն ու տուն տանիլը։ Իսկ ի՞նչ ըսել թրքական կաթսաներու մէջ եփուած հայրենասիրական տոլմային մասին…

Ընթերցողը թերեւս կարծէ, թէ ես հաճոյք կը ստանամ չարախնդալէ, որ մեր ուժը չբաւեց նոյնիսկ կաթսայի ու գուլպայի հարցով թուրքերուն հետ մրցելու, կամ թէ ստիպուած էինք թրքականին դիմելու, եւ բնական էր, որ 90-ական ու 2000-ական թուականներուն Հայաստանը ողողուէր թրքական ապրանքներով։ Բայց բնական չէ, որ մինչեւ հիմա նոյնն է։

Զինուորական ծառայութիւնս աւարտելէ ետք, երբ աշխատանք չէի կրնար գտնել, ստիպուած եղայ Երեւանի տօնավաճառներէն մէկուն մէջ ներմուծուած հագուստ վաճառելու։ Պատկերացուցէ՛ք զայրոյթս, երբ տաբատ գնելու եկող յաճախորդները թրքականը կը պահանջէին, որովհետեւ համեմատաբար աժան էր եւ լաւ որակ ունէր։ Իսկ ես, որ ընդամէնը քանի մը ամիս առաջ զօրացրուած էի բանակի շարքերէն, ստիպուած էի դիտել, թէ մարդիկ ինչպէս թրքական տաբատ ու բաճկոն հագած Ծիծեռնակաբերդ կ՚երթային՝ յարգելու Ցեղասպանութեան զոհերուն յիշատակը։

Օրինակները անթիւ են, եւ մեզմէ շատեր կրնան նման դէպքեր յիշել։ Եւ ի՞նչ։ Տաբատ մըն է վերջապէս, եւ ատիկա մարդուն հայրենասիրութիւնը նուազ չի դարձներ։ Ի՞նչ ընէ սովորական մարդը, եթէ եւրոպական հագուստը շատ սուղ է, չինականն ու ասիական այլ երկիրներու արտադրանքը կա՛մ շատ անորակ է, կա՛մ դարձեալ սուղ, իսկ տեղական արտադրանքին նկատմամբ տակաւին որոշ վերապահութիւն կայ։ Բնականաբար, ան ստիպուած է թրքական հագուստ եւ այլ պարագաներ ալ գնելու։ Եւ պէտք չէ այդ սովորական մարդուն ըսել, թէ իր գնած ապրանքէն արիւնի հոտ կու գայ, կամ թէ այդ տաբատին համար վճարած դրամով քանի մը փամփուշտի օգուտ տուիր թուրքերուն։

Բայց չե՞նք կրնար հասկնալ, որ ազգային ինքնութիւնն ու ազգային արժանապատուութիւնը պէտք չէ ստորացնել ու հասցնել տաբատի եւ կաթսայի մակարդակին։ Եւ պէտք չէ, մէկ կողմէ, բերաննիս փրփրած՝ թուրքը ոչնչացնելու ցանկութեան մասին աղաղակենք, իսկ միւս կողմէ՝ թրքական հագուստ հագուինք՝ առնուազն հասկնալով այդ երկուքին իրարամերժութիւնը։ Ինչպէս որ պէտք չէ այդ տաբատին պատճառով մենք մեզ նուազ հայ զգանք։ Դուրսէն դիտող մէկը կրնայ ըսել. «Է՜, չէք ուզեր՝ մի՛ գնէք։ Թուրքերը ծունկի եկած չեն աղաչեր, որ իրենցմէ գնէք։ Չէք ուզեր՝ ուրիշը գնեցէք, կամ դուք արտադրեցէք»։ Այո՛, չենք ուզեր։ Չենք ուզեր, բայց կ՚երթանք ու կը գնենք։

Ազգային հպարտութիւնն ու ինքնութիւնը պէտք չէ կենցաղային մակարդակի իջեցնել եւ կենցաղային ապրանքներով համեմատել։ Թրքական տաբատը մեզ ո՛չ աւելի լաւ, ո՛չ ալ աւելի վատ հայ կը դարձնէ։ Պէտք չէ կաթսաներուն դէմ այսքան բառերով պատերազմինք. մէկ բան յստակ է՝ այդ պատերազմին մէջ մենք կը պարտուինք։ Պէտք է պայքարիլ իրօք ազգայինը պահել-զարգացնելու համար, հայոց պատմութիւնն ու հայ գրականութիւնն աւելի լաւ գիտնալու, հայերէն գեղեցիկ խօսելու, հայերէն գրագէտ գրելու համար է պէտք պայքարիլ։

Պէտք է պայքարինք հայ մշակոյթն ու արուեստը զարգացնելու, հայկական նիւթական եւ ոչ-նիւթական մշակոյթը մաքրելու, պահպանելու եւ յարգելու համար։ Այս բոլորին կորուստն է, որ մեզ աւելի վատ եւ նուազ հայ կը դարձնէ, ո՛չ թէ վարսայարդարն ու գուլպաները։ Ի վերջոյ, թրքական գուլպան իտալականով փոխարինելը քեզ աւելի լաւ իտալացի չի դարձներ։ Սրնիչը չի կրնար ազգային ողբերգութեան կամ ազգային հպարտութեան առարկայ դառնալ:

Աւելի վտանգաւորը թրքական երգերն ու թրքական ֆիլմաշարերն են, որոնք այնպէս թափանցած են մեր առօրեային մէջ, որ այլեւս դիւրին չէ զանոնք քերել մարդոց ներաշխարհէն։ Թրքահունչ մուղամն այնքան տարածուած է, որ շատերու մօտ արդէն իսկ յաղթած է Կոմիտասին, իսկ մենք տակաւին կաթսաներուն դէմ կը պայքարինք։

Որովհետեւ այդպէս աւելի դիւրին է։ Թրքական ապրանքներուն հասցէին քանի մը կեղտոտ հայհոյանք տալը աւելի դիւրին է, քան հայերէն սորվելու համար տանջուիլը։ Սիրածարաւ թրքական ֆիլմաշարեր դիտելը աւելի դիւրին է, քան հայկականը նկարահանելը, եւ ընդհանրապէս խօսիլը շատ աւելի դիւրին է, քան ըսածդ գործով իրականացնելը։ Որովհետեւ անհասցէ հայհոյանքը երբեք պատասխանատուութիւն չի պահանջեր իսկ  ընդհանուր մեծամասնութիւնը մեղադրելը արդէն սիրելի զբաղում է։

Որովհետեւ դուրսէն դիտողը կրնայ հանգիստ հարցնել. Լաւ, 1991-էն ի վեր չկրցա՞ք կաթսայի ու տաբատի արտադրութեան հարցը լուծել, կամ գոնէ համարժէք որակով այլընտրանք գտնել։ Լաւ, տաբատն ու սրնիչը (սրճեփը) մէկ կողմ. չկրցա՞ք թրքական մուղամն ու ֆիլմաշարերը մէկ կողմ դնել, չկրցա՞ք հրաժարիլ Անթալիա արձակուրդի երթալէն։ Այդ ի՞նչ տեսակի հայրենասիրութիւն է, որ մէկ կողմէ ճերմակ է, միւս կողմէ՝ սեւ։

Հարցը այսօր աւելի սուր բնոյթ կը ստանայ, երբ արդէն շատ կը խօսուի սահմաններու բացման, ազրպէյճանցիներուն հետ հնարաւոր խաղաղութեան եւ յարակից հարցերու մասին։ Եւ երբ մտավախութիւն կը յայտնուի, թէ թրքական ապրանքները պիտի նուաճեն հայկական շուկան, մարդ կրնայ միայն դառն ժպտիլ՝ յիշելով, թէ թրքական քանի՜ տասնեակ տեսակի ապրանքներ արդէն տասնամեակներէ ի վեր ներկայ են Հայաստանի շուկային եւ հայերու տուներուն մէջ։

Արայիկ Մկրտումեան

]]> https://darperag21.net/%d5%b4%d5%ab%d5%b6%d5%b9-%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%a1%d5%b4%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%b5%d5%a1%d5%b2%d5%a9%d5%a7-%d5%af%d5%b8%d5%b4%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%bd%d5%ab%d5%b6-%d5%b4%d5%a5%d5%b6%d6%84-%d5%a9/feed/ 0 89147 ՊԱՏԿԵՐԱՍՐԱՀԻՑ ԴՈՒՐՍ https://darperag21.net/%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%af%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%bd%d6%80%d5%a1%d5%b0%d5%ab%d6%81-%d5%a4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bd/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25af%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25bd%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25b0%25d5%25ab%25d6%2581-%25d5%25a4%25d5%25b8%25d6%2582%25d6%2580%25d5%25bd https://darperag21.net/%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%af%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%bd%d6%80%d5%a1%d5%b0%d5%ab%d6%81-%d5%a4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bd/#respond Mon, 31 Aug 2026 09:42:29 +0000 https://darperag21.net/?p=89139 Ես մտայ սրահը՝ ինչպէս մի սենեակ,
ուր խոստում կար՝ լռակեաց, անանուն,
ոչ թէ գեղեցկութեան փայլատակում,
ոչ յայտնութեան սրբազան տեսիլք,
այլ մի հեռաւոր, անորոշ յոյս՝
կեանքը գտնելու կրկին ու կրկին։

Պատերը լի էին գոյնով անթառամ,
ձեւերով, որոնք, ձեռքից ծնուած,
ձեռքերից յետոյ ապրում էին դեռ,
եւ լռութիւնը քարի պէս ծանր
պահում էր իր մէջ մի հին հրաման՝
«Մի՛ հարցրու, թէ ո՛վ էր այստեղ»։

Կտաւը նայում էր՝ աչքեր չունենալով,
քարը լռում էր՝ արքայական,
եւ ես յանկարծ հասկացայ այնտեղ՝
ինչպէս են կեանքն ու արուեստը յաճախ
դառնում սիրահարներ՝ իրարից հեռու,
վիճող, բայց իրար կարօտող անվերջ։

Ես երբեք չեմ կարծել, թէ նրանք թշնամի են,
թէ ծնուել են իրար դէմ՝ ի սկզբանէ․
Բայց երբեմն արուեստը, ինքն իրեն խմած,
մոռանում է աշխարհը, որ իրեն է ծնել,
եւ իր գեղեցկութեան փակ հայելու մէջ
աշխարհին է նայում՝ աշխարհից օտար։

Իսկ ի՞նչ է արուեստն իմ պատահական կեանքին,
որ գալիս եմ այստեղ՝ կեանք գտնելու համար։
Ին՞չ պիտի ասի գոյնը իմ արեանը,
երբ իմ իսկ սիրտը լռում է անլուր․
երբ գոյութեան հանդէպ իմ սէրը նոյնիսկ
իր խորքում է թաքցնում սեփական երկիւղը։

Ես սիրել եմ արուեստը։
Գուցէ հէնց սա է ամօթի պատճառը։
Ես կանգնել եմ գոյնի առաջ՝
ու մոռացել եմ արեան տաք կարմիրը,
հետեւել եմ մարմնի քարէ կորութեանը՝
ու չեմ նկատել կենդանի մարմինը։

Ես հիացել եմ այն ձեռքով, որ կարող էր
վէրքը պատկերել՝ գեղեցիկ ու ճշգրիտ,
մինչդեռ իսկական վէրքը, անանուն,
ինչոր տեղ շրջանակից դուրս էր բացւում,
եւ ոչ ոք չկար՝ նրա լռութիւնը լսելու,
ոչ ոք՝ նրա ցաւին անուն տալու։

Եւ, սակայն, ես այստեղ էի եկել
ոչ թէ արուեստ գտնելու, այլ կեանք։

Ահա հակասութիւնն այն սրահների,
ուր ամէն պատկեր խօսք է ձեւանում.
արուեստը գործիք է, լեզու է, նշան,
արտայայտութեան հմուտ մեքենայ,
բայց դեռ այն նիւթը չէ այն խօսքի,
որի համար մարդը ցաւում ու ապրում է։

Մինչեւ շարժումը, մինչեւ պատկերը,
մինչեւ լոյսի ու ստուերի հմայքը,
պիտի գոյութիւն ունենայ մի ցաւ՝
անանուն, անզարդ, անշուք ու ճշմարիտ,
մի բան, որ պարտաւոր չէ գեղեցկանալ,
որպէսզի ճշմարտութիւն մնա։

Գուցէ դրա համար էին կտաւները
ինձ անյանգստացնում՝ լուռ ու խորապէս.
ոչ թէ որովհետեւ կեղծ էին նրանք,
այլ որովհետեւ ձեւ էին՝ կանգնած
իմ ու այն աշխարհի միջեւ, որ փնտռում էի,
իմ ու այն կեանքի՝ որ ուզում էի զգալ։

Ես ուզում էի մի պահ հանել կեանքից
արուեստի ամբողջ շքեղ հանդերձանքը՝
գոյները, փոխաբերութիւնները,
փայլուն մակերեսներն ու դասաւորուած
մարդկային կարօտի հնարամիտ ձեւերը,
եւ անցնել այնտեղ, ուր մարդը ոճ չէ։

Այն խորքում, ուր անունը չի իշխում,
ուր ձեւը չի կարող մարդուն սահմանել,
ուր մարդը պարզապէս մարդ է մնում՝
ոչ խորհրդանիշ, ոչ կերպար, ոչ նշան,
եւ ցաւը՝ ցաւ, ու շունչը՝ միայն շունչ,
ու լռութիւնը՝ աւելի ճշմարիտ, քան խօսքը։

Գուցէ հէնց այնտեղ են նրանք,
ովքեր դեռ հաւատում են էականին՝
որ մտնելով կեանքի տարածքը՝ մարդը
շուտով տառապում է նրա գործիքներից՝
անուններից, ձեւերից, երեւոյթներից,
այն լեզուից, որ իրեն տանում է այնտեղ։

Ուր ձեռք չի հասնում, աչք չի տեսնում,
եւ բառը միշտ մի փոքր ուշանում է։
Եւ գուցէ մի օր պէտք է թողնել
գործիքը, անունը, նշանը, պատկերը
եւ իջնել աւելի խոր՝ այնտեղ,
ուր գոյութիւնը դեռ չունի մեկնութիւն։

Այդ օրը ես կրկին հանդիպեցի արուեստին։

Ես ճանաչել էի նրան նախկինում՝
վրձնի ծայրին, քարի կոշտ մարմնում,
գոյնի լուռ ու կարգապահ բռնութեան մէջ,
դէմքի սառը երկրաչափութեանը,
այն գեղեցկութեան մէջ, որ մարդուն
մօտեցնում էր արուեստին՝ կեանքից հեռացնելով։

Ամէն հանդիպում ինձ մօտ էր բերում
արուեստի սրտին, նրա փակ գաղտնիքին,
եւ նոյն այդ պահին, անհասկանալիօրէն,
կեանքիցս մի քայլ հեռացնում էր ինձ։
Ահա, նրա թաքուն դաւաճանութիւնը՝
մօտենալ արուեստին՝ հեռանալ գոյութիւնից։

Ես ուզում էի ճանաչել արուեստագէտին,
զգալ նրա մտքի մարդկային ջերմութիւնը,
զգալ, թէ ինչպէս է մի ուրիշ գիտակցութիւն
շարժւում գործի խորքում՝ կենդանի, շնչող։
Բայց վրձինը բաւական էր՝ բաժանելու մեզ,
քարը բաւական էր, կտաւը՝ առաւել։

Կտաւը կախուած էր մեր երկուսի միջեւ՝
իր ամբողջ վեհութեամբ, իր փայլով,
եւ մարդը կամաց անհետանում էր
իր իսկ արտայայտութեան ետեւում՝
ինչպէս մի դէմք, որ հայելու մէջ մնալով,
մոռացել է իր սեփական շնչառութիւնը։

Ո՛չ։

Արուեստը պիտի ունենայ մի խորութիւն՝
քմահաճութիւնից այն կողմ, զարդից այն կողմ,
այն անձնական հաճոյքից վեր,
որ մարդուն մղում է անսովոր բան ստեղծել։
Քմահաճութիւնը կեանք չի կարող կառավարել,
իսկ գեղեցիկ մակերեսը՝ գոյութեանը հրամայել։

Ոչ մի փայլուն ձեւ իրաւունք չունի
ստիպելու կեանքին ծնկի գալ իր առաջ։
Կեանքն աւելի հին է, քան գեղեցկութիւնը,
եւ ցաւը՝ աւելի խոր, քան նրա լեզուն։
Գոյութիւնը չի խնդրել, որ իրեն զարդարեն,
ոչ խորհրդանիշ է ուզում, ոչ փառք։

Եւ միտքս, հանդիպելով արուեստին,
վերադառնում է իր հին անհանգստութեանը.
ես գիտեմ՝ զգացումը մարդու ճշմարտութիւնն է,
եւ ճշմարտութիւնը երբեմն դառնում է հարց,
այնպիսի հարց, որ պատասխան չի ներում,
այնպիսի անդունդ, որ քեզ է նայում։

Եւ երբ մարդը մենակ է կանգնում
գոյութեան առաջ՝ առանց պատրանքի,
երբ հարցը հասնում է իր ամենախորը կէտին՝
ո՞րն ընտրել՝ ճշմարտութիւնը՞, թէ՞ կեանքը,
ես, նոյնիսկ այդ անդունդի եզերքին,
չեմ կարող ընտրել արուեստը՝ կեանքի փոխարէն։

Ոչ մի գեղեցիկ արուեստ։

Գուցէ հէնց սա է նրա պարտութիւնը՝
արուեստը դեռ չի սովորել մարդու մտերմութիւնը,
դեռ չի իմացել՝ ինչպէս դիպչել մարդուն
առանց նրան դարձնելու պատկեր կամ գաղափար,
առանց նրա շնչառութիւնը փոխարինելու
մի գեղեցիկ, բայց անշնչացած նշանով։

Այս պատերին կախուած պատկերները
ինձ երբեմն վիրաւորում են աւելի,
քան կարող էր վիրաւորել նրանց սառնութիւնը.
ոչ թէ իրենց գոյներով կամ ձեւերով,
այլ կեանքին այնպիսի գոյն տալու փորձով,
որ կեանքը երբեք չի խնդրել մեզնից։

Կեանքը մեր զարդը չի պահանջում։

Նա արդէն կայ՝
ձեռքերիս տակ շնչելով,
աչքերիս առաջ ծերանալով,
առանց չափի, առանց յանգի տառապելով,
առանց բեմի, առանց վարագոյրի,
առանց կոմպոզիցիայի՝ իր ճշմարտութեամբ։

Եւ այնուամենայնիւ՝
կեանքն ու արուեստը մնում են երկու լռութիւն,
որ չեն կարողանում իրար ամբողջովին հասկանալ։
Գործը միշտ չէ, որ պատասխանում է
այն մտքին, որ իր ծնունդն էր տուել.
ձեւը ծնւում է ու հպարտանում իր կեանքով,
եւ այլեւս չի ուզում ծնողին ճանաչել։

Այն չի խոնարհւում։

Գուցէ հէնց այդպէս է պահպանում իրեն՝
չապրելով այն կեանքը, որ իրեն է ծնել։
Եւ ահա վերջին, դառը հեգնանքը՝
արուեստը ապրում է այնքան երկար,
որքան չի կարող ապրել ինքը՝ կեանքը.
նա փրկւում է՝ անշնչութեան շնորհիւ։

Այստեղ՝ գոյնը, պատկերը, քարը,
ձեւի գեղեցիկ, անհրաժեշտ սուտը,
բաւական էին իրականը ստուերելու,
բաւական էին նրա մերկ իմաստը
մէկ անգամ եւս ծածկելու աչքերից,
մէկ անգամ եւս կանգնելու աշխարհի ու մարդու միջեւ։

Ես դուրս եկայ պատկերասրահից՝
ոչ արուեստը մերժած,
բայց այլեւս նրան չվստահելով։

Ետեւումս գոյները դեռ փայլում էին՝
իրենց շրջանակների ապահովութեան մէջ,
իսկ առջեւս կեանքն էր՝ առանց շրջանակի,
անաւարտ, անզարդ, անբացատրելի,
առանց գեղեցկութեան պարտադրուած օրէնքի,
առանց անունի՝ իր իսկ խորքում։

Եւ գուցէ հէնց այդ պատճառով՝
ոչ թէ գեղեցիկ,
ոչ թէ կատարեալ,
ոչ նոյնիսկ հասկանալի—
այլ շնչող,
անվերջ,
անաւարտ,
եւ այդ ամէնի մէջ՝
դեռ ճշմարիտ։

ԳՐԻՇ ԴԱՒԹԵԱՆ

Կլենտէյլ, Գալիֆորնիա

]]> https://darperag21.net/%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%af%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%bd%d6%80%d5%a1%d5%b0%d5%ab%d6%81-%d5%a4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bd/feed/ 0 89139 ԱԻ-ն գրեց, դուն ստորագրեցիր. ո՞վ է հեղինակը https://darperag21.net/%d5%a1%d5%ab-%d5%b6-%d5%a3%d6%80%d5%a5%d6%81-%d5%a4%d5%b8%d6%82%d5%b6-%d5%bd%d5%bf%d5%b8%d6%80%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%a5%d6%81%d5%ab%d6%80-%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%a7-%d5%b0%d5%a5%d5%b2%d5%ab%d5%b6/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d5%25ab-%25d5%25b6-%25d5%25a3%25d6%2580%25d5%25a5%25d6%2581-%25d5%25a4%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b6-%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25a3%25d6%2580%25d5%25a5%25d6%2581%25d5%25ab%25d6%2580-%25d5%25b8%25d5%259e%25d5%25be-%25d5%25a7-%25d5%25b0%25d5%25a5%25d5%25b2%25d5%25ab%25d5%25b6 https://darperag21.net/%d5%a1%d5%ab-%d5%b6-%d5%a3%d6%80%d5%a5%d6%81-%d5%a4%d5%b8%d6%82%d5%b6-%d5%bd%d5%bf%d5%b8%d6%80%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%a5%d6%81%d5%ab%d6%80-%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%a7-%d5%b0%d5%a5%d5%b2%d5%ab%d5%b6/#respond Sun, 30 Aug 2026 15:22:50 +0000 https://darperag21.net/?p=89129 Քանի մը տարի առաջ այս հարցումը գրեթէ անհեթեթ պիտի թուէր։ Մարդ մը յօդուած մը կը գրէր, բանաստեղծութիւն մը կը մշակէր, ուսումնասիրութիւն մը կը պատրաստէր կամ գիրք մը կը հրատարակէր, եւ իր անունը կը դնէր անոր տակ։ Բնական ենթադրութիւնը այն էր, որ իր անունով ներկայացուած գործը, իրապէս, ի՛ր մտքին ու աշխատանքին արդիւնքն էր։ Այսօր այդ ենթադրութիւնը այլեւս այնքան ալ ինքնաբերաբար կարելի չէ ընել։

Արուեստական իմացականութեան (ԱԻ) գործիք մը, ինչպէս ChatGPT-ն, քանի մը երկվայրկեանի մէջ կրնայ յօդուած գրել, պատմուածք շարադրել, բանաստեղծութիւն մշակել, դասախօսութիւն պատրաստել, ուսումնասիրութեան կառոյց առաջարկել, նոյնիսկ ամբողջ գիրքի մը գլուխները գրել։ Մարդը կրնայ տալ նիւթը, քանի մը ցուցմունք, քիչ մը ուղղում կատարել եւ վերջաւորութեան իր անունը դնել պատրաստ գրութեան տակ։

Օրէնքի լեզուով կարելի է հարց տալ՝ որո՞ւ կը պատկանի այս գործին հեղինակային իրաւունքը։ Բայց անկէ առաջ պէտք է հարցնել հետեւեալը. Ո՞վ իրաւունք ունի ինքզինք այս գործին հեղինակը կոչելու։ Եւ այդ հարցումին պատասխանը միայն օրէնքի հիմամբ կարելի չէ տալ։

Գրողները միշտ ալ գործիքներ օգտագործած են. բառարան, հանրագիտարան, համակարգիչ, դիմած են խմբագիրի եւ սրբագրիչի, թարգմանիչի, նաեւ՝ Google-ի: Ոչ ոք պիտի պնդէ, թէ բառարան օգտագործող գրողը այլեւս իր գրութեան հեղինակը չէ։ Ոչ ալ այն հեղինակը, որ իր ձեռագիրը խմբագիրի մը կը յանձնէ եւ կ’ընդունի անոր լեզուական առաջարկները։ Ուրեմն ԱԻ գործածելն ալ ինքնին հարց չէ։

Խնդիրը կը սկսի հոն, ուր գործիքին կատարած աշխատանքը աստիճանաբար կը փոխարինէ այն մտաւոր աշխատանքը, որուն համար մենք անձ մը հեղինակ կը կոչենք։

Ենթադրենք, որ ես յօդուած մը գրեցի եւ ԱԻ-էն խնդրեցի ուղղագրական սխալները սրբագրել։ Գրութիւնը կը մնայ իմս։ Եթէ խնդրեցի նախադասութիւն մը աւելի յստակ դարձնել, դարձեալ դժուար է ըսել, թէ հեղինակութիւնը կորսնցուցի։ Եթէ իմ գաղափարներս տուի եւ խնդրեցի օգնել կառուցուածքը բարելաւելու, սահմանը քիչ մը աւելի անորոշ կը դառնայ, բայց մտաւոր առանցքը տակաւին իմս կրնայ մնալ։

Իսկ եթէ գրեմ՝ «Գրէ՛ ինծի 1500 բառով յօդուած մը Սփիւռքի ապագային մասին», ապա ստացուած գրութեան մէջ քանի մը բառ փոխելով անունս ստորագրեմ՝ ի՞նչ տեղի կ’ունենայ։

ԱԻ-ն որպէս գործի՞ք օգտագործուեցաւ, թէ՞ աշխատանքը կատարեց ուրիշ մը, իսկ ես միայն անունս դրի անոր տակ։ Հոս հարցը կը սկսի բարդանալ:

Օրէնքը ի՞նչ կ՚ըսէ

Ըստ երեւոյթին, օրէնքը տակաւին կը փորձէ հասնիլ արհեստագիտութեան ետեւէն։

Այս հարցին պատասխանը ստանալու համար դիմեցինք ԱԻ-ին՝ միաժամանակ ստուգելով անոր տուած տեղեկութիւնները պաշտօնական աղբիւրներէ։

«Միացեալ Նահանգներու Հեղինակային իրաւունքի գրասենեակը 29 յունուար 2025-ին հրապարակած իր զեկոյցին երկրորդ մասին մէջ վերահաստատեց հիմնական սկզբունք մը. հեղինակային իրաւունքը կը պաշտպանէ մարդկային ստեղծագործութիւնը։ Ամբողջութեամբ ԱԻ-ի ստեղծած գործը ինքնաբերաբար հեղինակային իրաւունքի պաշտպանութիւն չի ստանար։ Իսկ պարզապէս ԱԻ-ին ցուցմունքներ՝ prompts տալը, ինքնին բաւարար մարդկային հեղինակութիւն չի նկատուիր» (U.S. Copyright Office, Copyright and Artificial Intelligence, Part 2: Copyrightability):

Պատկերը կը փոխուի, երբ մարդուն ստեղծագործական մասնակցութիւնը էական է։ Եթէ հեղինակը իր սեփական գրութիւնը կը մշակէ ԱԻ-ի միջոցով, կը վերակառուցէ արտադրուած նիւթը, կ՚ընտրէ ու կը դասաւորէ զայն կամ ստեղծագործական էական փոփոխութիւններ կը կատարէ, մարդկային այդ ներդրումը կրնայ պաշտպանուիլ։ Այսինքն՝ ԱԻ-ի ներկայութիւնը ինքնին չի վերացներ հեղինակութիւնը։

Բրիտանիոյ պատկերը տարբեր է։ Հոն գործող օրէնքը ներկայիս տակաւին կը ճանչնայ առանց մարդկային հեղինակի «համակարգիչով ստեղծուած» որոշ գործեր։ Այդպիսի գործին հեղինակ կը նկատուի այն անձը, որ գործին ստեղծման համար անհրաժեշտ կարգադրութիւնները կատարած է։ Սակայն բրիտանական կառավարութիւնը կ՚ընդունի, որ այս դրութիւնը իրաւական անորոշութիւններ կը պարունակէ եւ 2026-ին առաջարկեց վերացնել ամբողջութեամբ համակարգիչով ստեղծուած գործերուն յատուկ պաշտպանութիւնը՝ շարունակելով պաշտպանել մարդկային ստեղծագործական ներդրում պարունակող ԱԻ-աջակցութեամբ գործերը:

Եւրոպական Միութիւնը հարցին կը մօտենայ նաեւ թափանցիկութեան տեսանկիւնէն։ ԵՄ-ի Արհեստական իմացականութեան օրէնքի՝ AI Act-ի 50-րդ յօդուածը որոշ պարագաներու կը պահանջէ բացայայտել, որ բովանդակութիւնը ստեղծուած կամ փոփոխուած է ԱԻ-ի միջոցով։ Հանրային հետաքրքրութիւն ներկայացնող հարցերու մասին ԱԻ-ով ստեղծուած կամ փոփոխուած գրութիւններու պարագային եւս բացայայտման պարտաւորութիւն կայ։ Սակայն բացառութիւն նախատեսուած է, երբ գործը ենթարկուած է մարդկային վերանայումի կամ խմբագրական վերահսկողութեան, եւ ֆիզիքական կամ իրաւաբանական անձ մը խմբագրական պատասխանատուութիւն կը կրէ անոր հրապարակման համար (European Union, Regulation (EU) 2024/1689, Article 50):

Բայց այս բոլորը մեզ կը հասցնեն աւելի հետաքրքրական կէտի մը։ Օրէնքը կրնայ որոշել, թէ ինչ կրնաս ընել։ Անպայման չ’որոշեր, թէ ինչ պէտք է ընես։

Կրնայ օրինական ըլլալ, բայց ոչ պարկեշտ

Ենթադրենք, որ օրէնքը քեզի չ’արգիլեր ԱԻ-ի պատրաստած յօդուածը կայքէջիդ վրայ անունովդ հրապարակել, հարցը կը փակուի՞։ Ո՛չ։ Որովհետեւ ընթերցողին եւ հեղինակին միջեւ անգիր համաձայնութիւն մը գոյութիւն ունի։ Երբ յօդուածի մը տակ կը կարդանք մէկու մը անունը, բնականաբար կ’ենթադրենք, որ այդ անձը ոչ միայն համաձայն է գրուածին, այլեւ կատարած է այն մտաւոր աշխատանքը, որմէ գրութիւնը ծնունդ առած է։ Ան մտածած է, ընտրած է, կասկածած է, փնտռած է, գտած է բառերը, եւ վերջաւորութեան պատասխանատուութիւն ստանձնած է անոնց համար։

Եթէ այս ամբողջ ընթացքը իրականութեան մէջ կատարած է գործիքը, իսկ մարդուն մասնակցութիւնը եղած է քանի մը հրահանգ տալ եւ անունը աւելցնել, ընթերցողին ներկայացուած պատկերը այլեւս հարազատ չէ։ Թերեւս ոչ մէկ նախադասութիւն գողցուած է։ Թերեւս հեղինակային իրաւունք չէ խախտուած։ Թերեւս նոյնիսկ ոչ մէկ օրէնք խախտուած է։ Բայց մտաւոր այդ աշխատանքին ծագումն ու հեղինակութիւնը սխալ ներկայացուած են։ Եւ ասիկա արդէն բարոյական հարց է։

Հիմնական հարցումը հետեւեալն է. ԱԻ-ն օգնե՞ց արտայայտելու իմ մտածածս, թէ՞ ԱԻ-ն մտածեց ու գրեց այն, ինչ ես հիմա իբրեւ իմ աշխատանքս կը ներկայացնեմ։ Առաջին պարագային ան գործիք է։ Երկրորդին՝ հեղինակութեան հարց մը ունինք։

Հարցը միայն ընթերցողը խաբելը չէ։ Մենք կրնանք վերջաւորութեան մենք զմեզ խաբել։

Գրելը մտածելու եղանակ է եւ ոչ թէ «բան մը արտադրելու» միջոց։ Երբ կը գրես, ստիպուած ես անորոշ գաղափարդ յստակացնելու։ Կը նկատես հակասութիւններդ։ Նախադասութիւնները կը կոկես գաղափարդ աւելի յստակ դարձնելու։ Կը վերադառնաս աղբիւրներուդ։ Կը փոխես կարծիքդ։ Երբեմն կը սկսիս յօդուած մը մէկ համոզումով եւ կը վերջացնես ուրիշով։

Այս ամբողջ մտաւոր պայքարը գրելու անտեսանելի մասն է։ Եթէ ամէն անգամ այդ դժուարութիւնը փոխանցենք ԱԻ-ին, կրնանք ստանալ աւելի արագ եւ աւելի կոկիկ գրութիւններ։ Բայց միաժամանակ կրնանք կորսնցնել ճիշդ այն կարողութիւնը, որ գրութիւնը պիտի զարգացնէր մեր մէջ։

Մտածե՛լու կարողութիւնը։

Ասիկա յատկապէս կարեւոր է երիտասարդներու, ուսանողներու եւ նոր գրողներու պարագային։ Եթէ աշակերտը ԱԻ-ով կը գրէ իր շարադրութիւնը, խնդիրը միայն այն չէ, որ ուսուցիչը ուրիշին աշխատանքը կը գնահատէ։ Աշակերտը ինք կը կորսնցնէ այն աշխատանքը, որուն համար շարադրութիւնը տրուած էր իրեն։ Նպատակը երբեք 800 բառ ապահովելը չէր։ Նպատակը 800 բառ գրելու ընթացքին մտածել սորվիլն էր։

Մտաւոր պարկեշտութեան հրամայականը

Արուեստական իմացականութիւնը պիտի չանհետանայ։ Ոչ ալ իմաստ ունի գրողներուն ըսել, որ չօգտագործեն զայն։ Ինչպէս նախորդ արհեստագիտական յեղափոխութիւնները, ԱԻ-ն ալ պիտի դառնայ մեր մտաւոր աշխատանքի բնական գործիքներէն մէկը։ Ան կրնայ օգնել ուսումնասիրելու, աղբիւրներ գտնելու, երկար փաստաթուղթեր հասկնալու, գաղափարներ կազմակերպելու, լեզուական սխալներ ուղղելու, թարգմանելու եւ երբեմն նոյնիսկ մեր սեփական մտածողութեան թերութիւնները տեսնելու։

Խնդիրը ԱԻ գործածելը չէ։ Խնդիրը ԱԻ-ի կատարած աշխատանքը մեր կատարած աշխատանքը ներկայացնելն է։ Եւ այստեղ թերեւս նոր ժամանակներուն համար նոյնիսկ նոր կանոն անհրաժեշտ չէ։ Հին կանոնը բաւարար է։

Տէր մի՛ դառնար մտաւոր վաստակի մը, որ քուկդ չէ։ Երբ ԱԻ-ն որպէս գործիք կ’օգտագործուի՝ գործածէ՛։ Եթէ մասնակցած է աշխատանքին էական մէկ մասին՝ անհրաժեշտ պարագային ըսէ՛։ Եթէ գրեթէ ամբողջ գործը ան կատարած է՝ մի՛ ձեւացներ, թէ դուն գրած ես։

Որովհետեւ վերջաւորութեան հարցը այն չէ, թէ մեքենան որքան լաւ կրնայ գրել։ Հարցը այն է, թէ մենք որքան ազնիւ պիտի մնանք՝ մեր անունը չդնելով մտաւոր վաստակի մը տակ, որ մերը չէ։

Վ.Թ.

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d5%ab-%d5%b6-%d5%a3%d6%80%d5%a5%d6%81-%d5%a4%d5%b8%d6%82%d5%b6-%d5%bd%d5%bf%d5%b8%d6%80%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%a5%d6%81%d5%ab%d6%80-%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%a7-%d5%b0%d5%a5%d5%b2%d5%ab%d5%b6/feed/ 0 89129 Երազը https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%a8/#respond Sat, 29 Aug 2026 08:39:54 +0000 https://darperag21.net/?p=89122 Հողին բոյրը թաց՝ նարկիսի մը պէս
Կը համակէ ռունգերըդ ցամաքեալ.
Կապոյտը երկնին նէճեմի մը պէս
Կը փայփայէ աչքերըդ պապակեալ:

Այդ բոյրը հոնաւ՝ սեւաթոյր հողէն
Խանձն է եդեմի բոսոր մրգերուն.
Այդ գոյնը կապոյտ՝ անհուն երկնքէն
Ցոլքն է անիծեալ՝ շառագոյն հովուն:

Ակնէդ արիւնող արցունքն երազն է,
Փափագըն հոգւոյդ անեղծ անջնջման.
Ահոկուած սրտիդ ահահար լացն է:

Նատարըդ ուղղուած փոսին րենական,
Ո՞չ ապաքէն տաճարըդ փոս մըն է
Անեղ հոգիիդ անհուն քայքայման:

Գէորգ Տանայեան

 

Հոնաւ – Խոնաւ
Նէճեմ – գրաբարի մէջ կը նշանակէ աստղ կամ երկնային լուսատու մարմին: Անիկա փոխառություն է արաբերէն najm (نجم) բառէն:
Նատար – արաբերէն nazar, նայիլ, դիտել
Րենական – աստուածային

]]> https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%a8/feed/ 0 89122 ԱԻ-ն կրնայ գրել. բայց կրնա՞յ լրագրող կամ խմբագիր ըլլալ https://darperag21.net/%d5%a1%d5%ab-%d5%b6-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%b5-%d5%a3%d6%80%d5%a5%d5%ac-%d5%a2%d5%a1%d5%b5%d6%81-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%9e%d5%b5-%d5%ac%d6%80%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%b8%d5%b2-%d5%af%d5%a1%d5%b4/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d5%25ab-%25d5%25b6-%25d5%25af%25d6%2580%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25b5-%25d5%25a3%25d6%2580%25d5%25a5%25d5%25ac-%25d5%25a2%25d5%25a1%25d5%25b5%25d6%2581-%25d5%25af%25d6%2580%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%259e%25d5%25b5-%25d5%25ac%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25a3%25d6%2580%25d5%25b8%25d5%25b2-%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b4 https://darperag21.net/%d5%a1%d5%ab-%d5%b6-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%b5-%d5%a3%d6%80%d5%a5%d5%ac-%d5%a2%d5%a1%d5%b5%d6%81-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%9e%d5%b5-%d5%ac%d6%80%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%b8%d5%b2-%d5%af%d5%a1%d5%b4/#respond Fri, 28 Aug 2026 09:27:28 +0000 https://darperag21.net/?p=89113 Արուեստական իմացականութեան (ԱԻ) մասին քննարկումները սովորաբար կը սկսին նոյն հարցումով. ի՞նչ կրնայ ընել ան։ Կրնայ արագ գրել։ Կրնայ երկար փաստաթուղթ մը քանի մը երկվայրկեանի մէջ ամփոփել։ Կրնայ հարցազրոյց մը վերծանել, թարգմանել, վերնագիր առաջարկել, տուեալներ վերլուծել, նոյնիսկ՝ պատրաստ գրութեան մը ոճը փոխել։

Բայց լրագրութեան մէջ ԱԻ-ն օգտագործելու կարելութեան առնչութեամբ, անխուսափելի կը դառնայ հարցումը. ի՞նչ սահմաններ պէտք է ճշդենք անոր համար: Այս երկու հարցումներուն միջեւ տարբերութիւնը փոքր չէ։ Առաջինը արհեստագիտութեան կարողութեան մասին է։ Երկրորդը՝ լրագրութեան արժէքներուն։

Այս հարցին կ՚անդրադառնայ The Conversation-ի մէջ լոյս տեսած յօդուած մը՝ «As AI reshapes newsrooms, leading media outlets are charting different paths for its use» խորագրով։ Հեղինակը՝ Միլատ Ճալալեան Էպրահիմի (Milad Jalalian Ebrahimi), իր գործընկերներուն հետ կատարած ուսումնասիրութեան մը հիման վրայ, կը համեմատէ միջազգային երեք կարեւոր լրատուամիջոցներու՝ Reuters-ի, BBC-ի եւ The Guardian-ի մօտեցումները արուեստական իմացականութեան նկատմամբ։

Ուսումնասիրութիւնը կը յանգի հետեւեալ եզրակացութեան. «ԱԻ-ին նոյն ձեւով պիտի չփոխէ բոլոր խմբագրատուները», որովհետեւ իւրաքանչիւր լրատուամիջոց ԱԻ-ն կը գործածէ այնպէս, ինչպէս ինք կը հասկնայ լրագրութիւնը։ Եւ թերեւս ճիշդ հոս կը սկսի իսկական քննարկումը։

Reuters. երբ վայրկեանները դրամ կ՚արժեն

Reuters-ի պարագային առաջնահերթութիւնը հասկնալը դժուար չէ։ Անիկա համաշխարհային լրատու գործակալութիւն մըն է, որուն արտադրած տեղեկութիւնը կը հասնի հազարաւոր լրատուամիջոցներու, ֆինանսական հաստատութիւններու եւ շուկայով հետաքրքրուողներու։ Ֆինանսական աշխարհին մէջ երբեմն նոյնիսկ երեսուն վայրկեանը երկար ժամանակ է։ Կեդրոնական դրամատան որոշում մը, ընկերութեան եկամուտներուն վերաբերող նոր տուեալ մը կամ շուկան շարժող լուր մը առաջինը հաղորդելը կրնայ տնտեսական իսկակակն արժէք ունենալ։ Հետեւաբար Reuters-ի համար ԱԻ-ի մեծագոյն հրապոյրներէն մէկը արագութիւնն է։

Ընկերութիւնը ստեղծած է իր սեփական ԱԻ գործիքները։ Lynx Insight-ը կ՚օգնէ իրական ժամանակի մէջ ֆինանսական տուեալներ վերլուծելու, իսկ Fact Genie-ն՝ ընկերութիւններու հաղորդագրութիւնները մշակելու։ Այս համակարգերուն շնորհիւ ֆինանսական որոշ հրատապ լուրեր կարելի է հրապարակել ընդամէնը վեցէն ութ վայրկեանի մէջ։ Ժամանակին լրագրողներուն մրցումը վայրկեաններով չէր չափուեր։ Այսօր կը չափուի։

Բայց հոս կը յայտնուի հին հարցի մը նոր տարբերակը։ Եթէ արագութիւնը կը բազմապատկուի, սխալելու կարելիութիւնն ալ կը բազմապատկուի՞։ Reuters գիտակից է այս վտանգին եւ կը պահանջէ, որ լրագրողները ստուգեն ԱԻ-ի արտադրած տեղեկութիւնը՝ նախքան հրապարակումը։ Հետաքրքրական հակասութիւն մը կը ստեղծուի։ Արուեստական իմացականութիւն կը գործածենք ժամանակ խնայելու համար, բայց անոր արտադրանքը պէտք է կրկին ստուգենք։ Այս հակասութեան դեռ կը վերադառնանք։

BBC. ԱԻ՝ բայց սահմանափակումներով

BBC-ի պարագային հարցը տարբեր է։ Հանրային միջոցներով գործող լրատուամիջոցի մը հիմնական դրամագլուխը միայն արագութիւնը չէ։ Վստահելիութիւնն է, որ կառուցուած է անաչառութեան, ճշգրտութեան եւ հրապարակային հաշուետուութեան վրայ։ Այդ պատճառով BBC-ն աւելի զգուշաւոր մօտեցում որդեգրած է ԱԻ-ի նկատմամբ։

Անոր At a Glance գործիքը երկար յօդուածներու ամփոփումներ կը պատրաստէ, իսկ BBC Style Assist-ը կ՚օգնէ տեղական լուրերը BBC-ի խմբագրական ոճին համապատասխանեցնելու։ Այս վերջին աշխատանքը լրագրողէ մը կրնայ շուրջ կէս ժամ պահանջել, մինչ ԱԻ-ն կրնայ ժամանակին մեծ մասը խնայել։

BBC-ն նաեւ ԱԻ-ի օգնութեամբ թարգմանութիւներ կը կատարէ՝ տարբեր լեզուներով նոր լսարաններու հասնելու համար։ Բայց սահմանը յստակ է։

ԱԻ-ի մասնակցութեամբ պատրաստուած որեւէ նիւթ չի հրապարակուիր առանց լրագրողի ստուգումին եւ հաւանութեան։ Ասիկա պարզ արհեստագիտական կանոն մը չէ։ Ան լրագրութեան մասին պատկերացում մըն է։ Վերջնական պատասխանատուութիւնը մարդունն է։

Աւելին՝ BBC-ն ինքն ալ մասնակցած է ուսումնասիրութեան մը, որ մտահոգիչ արդիւնք տուած է. փորձարկուած ԱԻ օգնականները լուրերու բովանդակութիւնը սխալ ներկայացուցած են զգալի թիւով պարագաներու՝ աղբիւրներու սխալ գործածութեամբ, հնարուած մանրամասնութիւններով կամ հինացած տեղեկութիւններով։

BBC-ն այդ խնդիրը ծածկելու փոխարէն հրապարակած է արդիւնքները եւ սկսած է ԱԻ-ի գործածութեան մասին յստակ նշումներ զետեղել համապատասխան բովանդակութեան վրայ։

Այսինքն՝ ընթերցողը իրաւունք ունի գիտնալու ոչ միայն ի՛նչ կը կարդայ, այլ նաեւ՝ ինչպէ՛ս պատրաստուած է իր կարդացածը։

The Guardian. սկզբունքները՝ նախքան Աի-ն

Երրորդ օրինակը՝ The Guardian-ը, թերեւս ամենէն հետաքրքրականն է, որովհետեւ այստեղ ԱԻ-ի հարցը ուղղակի կը բախի լրատուամիջոցին ինքնութեան։ Երբ Ճալալեան Էպրահիմի եւ իր գործընկերները սկսած էին իրենց ուսումնասիրութիւնը, The Guardian-ի քաղաքականութիւնը խիստ էր. ծնանող Աի-ն ընդհանրապէս պէտք չէր գործածուէր ուղղակի հրապարակման համար նախատեսուած գրութիւն մը  կամ պատկեր մը ստեղծելու նպատակով՝ բացի բացառիկ պարագաներէ։

2026-ի Մարտին այդ դիրքորոշումը որոշ չափով մեղմացաւ։ Այսօր ԱԻ-ն կրնայ սահմանափակ ձեւով գործածուիլ, օրինակ՝ պատկերներու այլընտրանքային նկարագրութիւն առաջարկելու, խորհրդարանական փաստաթուղթեր վերլուծելու կամ ձայնագրութիւններ վերծանելու համար։ Բայց պայմանները դարձեալ խիստ են՝ մարդկային վերահսկողութիւն, խմբագրական չափանիշներ եւ պատասխանատու խմբագիրի արտօնութիւն։

The Guardian-ի դիրքորոշումը կարելի է ամփոփել մէկ սկզբունքով. ԱԻ-ն պէտք է օժանդակէ լրագրողին մասնագիտական կարողութեան, ոչ թէ փոխարինէ զայն։ Այս դիրքորոշումը հեղինակը կը կապէ նաեւ թերթին սեփականութեան առանձնայատուկ կառուցուածքին հետ։ The Guardian-ը բաժնետէրեր չունի եւ երկար ժամանակէ ի վեր կառուցուած է իր խմբագրական անկախութիւնը պաշտպանելու տրամաբանութեամբ։ Ան մեծապէս կը հիմնուի նաեւ ընթերցողներու կամաւոր աջակցութեան վրայ։

Հետեւաբար ԱԻ-ի պարագան ալ անոր համար միայն արտադրողականութեան խնդիր չէ։ Հարցումը հետեւեալն է. արդեօք այս գործիքը կը ծառայէ՞ ընթերցողին, հանրային շահին եւ լրագրութեան արժէքներուն։

Բայց սկզբունքները ամենէն աւելի դժուար փորձութեան կ՚ենթարկուին ճիշդ այն պահուն, երբ զանոնք պահպանելը դժուար կը դառնայ։

2024-ի Դեկտեմբերին, երբ շուրջ 500 լրագրողներ գործադուլի դիմեցին The Observer-ի առաջարկուած վաճառքին դէմ, ղեկավարութիւնը մեղադրուեցաւ ChatGPT-ի եւ Claude-ի նման գործիքներ գործածելու յանցանքով՝ վերնագիրներ առաջարկելու եւ պատկերներու նկարագրութիւններ պատրաստելու համար։ Ղեկավարութիւնը վիճարկեց միջադէպին վերաբերող որոշ մանրամասնութիւններ, սակայն աշխատակիցներուն եւ արհեստակցական միութեան համար հարցը շատ աւելի խոր էր։

Եթէ ԱԻ-ն կը գործածուի այն պահուն, երբ մարդիկ իրենց աշխատանքային իրաւունքներուն համար գործադուլ կ՚ընեն, արդեօք գործիքը այլեւս միայն արհեստագիտութի՞ւն է, թէ՞ կը դառնայ աշխատանքի, իշխանութեան եւ պատասխանատուութեան հարց։

Նոյն ԱԻ-ն, երեք տարբեր լրագրութիւններ

Այս երեք օրինակներուն ամենէն հետաքրքրական կողմը այն չէ, թէ ո՛ր լրատուամիջոցը արուեստական իմացականութիւնը աւելի շատ կը գործածէ։ Հարցը այն է, թէ ինչո՛ւ կը գործածէ։

Reuters-ի համար ԱԻ-ն առաջին հերթին արագութեան եւ արտադրողականութեան միջոց է։ BBC-ի համար՝ օգտակար գործիք, որ պէտք է գործէ մարդկային վերահսկողութեան եւ հրապարակային պատասխանատուութեան սահմաններուն մէջ։ The Guardian-ի համար՝ գործիք մը, որուն գործածութիւնը պէտք է համատեղելի մնայ լրատուամիջոցին խմբագրական արժէքներուն հետ։

Երեքն ալ նոյն արհեստագիտութիւնը ունին իրենց դիմաց։ Բայց երեքը տարբեր մօտեցումներ ունին։ Եւ թերեւս ասիկա մեզ կը հասցնէ շատ ընդհանրական մեծ եզրակացութեան մը։ ԱԻ-ն ինքնին չ’որոշեր, թէ լրագրութիւնը ինչ պիտի դառնայ։ Լրագրութեան մասին մեր ունեցած պատկերացումն է, որ պիտի որոշէ, թէ ԱԻ-ն ինչ դեր պիտի ունենայ անոր մէջ։

Արդեօք լրագրողը պիտի անհետանա՞յ

ԱԻ-ի մասին գրեթէ ամէն քննարկում ի վերջոյ կը հասնի այս հարցումին. արդեօք լրագրողը պիտի անհետանա՞յ:

Թերեւս հարցումը սխալ է։ Լրագրողին ապագան հաւանաբար պիտի չորոշուի այն պարզ ընտրութեամբ, թէ մեքենան զինք պիտի փոխարինէ՞, թէ՞ ոչ։ Աւելի հաւանական է, որ լրագրողին աշխատանքը փոխուի։ Վերծանումը, փաստաթուղթերու նախնական ուսումնասիրութիւնը, թարգմանութիւնը, մեծ քանակութեամբ տուեալներու դասակարգումը, ամփոփումը եւ բազմաթիւ կրկնուող աշխատանքներ հետզհետէ կրնան գործիքին փոխանցուիլ։ Բայց այդ պարագային լրագրողին արժէքը պէտք է փնտռել ճիշդ հոն, ուր գործիքը ամենէն տկարն է` հարցում տալու կարողութեան մէջ, դատողութեան մէջ, աղբիւրին վստահելիութիւնը գնահատելու մէջ, մարդկային իրականութիւնը հասկնալու մէջ։ Եւ ամէն բանէ առաջ՝ պատասխանատուութիւն ստանձնելու մէջ։

ԱԻ-ն կրնայ լրագրողին առաջարկել հինգ վերնագիր։ Բայց մէկը պէտք է որոշէ, թէ ո՛ր վերնագիրը ճշգրիտ է, ո՛րը արդար է, ո՛ր մէկը մոլորեցնող չէ եւ ո՛ր մէկը չի խեղաթիւրեր պատմութիւնը։ Այդ որոշումը տակաւին լրագրութիւն կը կոչուի։

Կ’արժէ առանձնացնել Ճալալեան Էպրահիմի եւ իր գործընկերներուն ուսումնասիրութեան եզրակացութիւնը։ Անոնց համաձայն, ապագայի ամենէն ազդեցիկ եւ յաջող լրատուամիջոցները կրնան չըլլալ անոնք, որոնք ամենէն արագն են կամ ամենէն զարգացած Աի գործիքները ունին։ Յաջող պիտի ըլլան անոնք, որոնք գիտեն իմաստութեամբ գործածել այդ գործիքները՝ արագութիւնը հաշտեցնելով ճշգրտութեան, աշխատակիցներուն հանդէպ արդար վերաբերմունքին, վստահութեան եւ լրագրութեան ամբողջականութեան հետ։

The Conversation-ի բնագիր յօդուածը

Հ.Ա.

 

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d5%ab-%d5%b6-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%b5-%d5%a3%d6%80%d5%a5%d5%ac-%d5%a2%d5%a1%d5%b5%d6%81-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%9e%d5%b5-%d5%ac%d6%80%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%b8%d5%b2-%d5%af%d5%a1%d5%b4/feed/ 0 89113 Հարսանիք Հայրենիքի մէջ. աշխարհատարած հայեր՝ դարձեալ միասին https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%bd%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d6%84-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%a5%d5%b6%d5%ab%d6%84%d5%ab-%d5%b4%d5%a7%d5%bb-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%ae/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25bd%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25ab%25d6%2584-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d6%2580%25d5%25a5%25d5%25b6%25d5%25ab%25d6%2584%25d5%25ab-%25d5%25b4%25d5%25a7%25d5%25bb-%25d5%25a1%25d5%25b7%25d5%25ad%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25ae https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%bd%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d6%84-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%a5%d5%b6%d5%ab%d6%84%d5%ab-%d5%b4%d5%a7%d5%bb-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%ae/#respond Wed, 26 Aug 2026 14:32:30 +0000 https://darperag21.net/?p=89102 Վերջին տասնամեակին Հայրենիքը հետզհետէ աւելի դարձած է աշխարհատարած հայութեան հանդիպման եւ միացման վայրը։ Աշխարհի տարբեր երկիրներէն հայեր կու գան Հայաստան՝ միանալու իրենց հարազատներուն եւ բարեկամներուն, միասին ապրելու յիշատակելի պահեր եւ ընտանեկան նոր պատմութիւններ ստեղծելու։ Այս այցելութիւնները միայն հարազատներու հանդիպումներ չեն։ Անոնք նաեւ Հայրենիքի հողին, կենցաղին, բարքերուն, աւանդութիւններուն եւ մշակոյթին հետ վերամերձեցման առիթներ են։ Հայրենիքի մէջ շատեր կը փնտռեն հինը, հարազատը, արժէքաւորը եւ այն գեղեցիկը, որ իրենց համար հայկականութեան հետ անքակտելիօրէն կապուած է։

Ասիկա, անշուշտ, չի նշանակեր, թէ Սփիւռքի մէջ այս բոլորը չկան։ Հոն ալ սերունդներ շարունակ մեծ ճիգով պահպանած են հայկական մշակոյթն ու աւանդութիւնները։ Երբեմն նոյնիսկ հայրենիքէն հեռու ապրիլը հայուն մէջ աւելի մեծ վճռակամութիւն ստեղծած է իր ինքնութիւնը, լեզուն եւ կենցաղային սովորութիւնները պահպանելու համար։

Բայց Հայրենիքի հողին վրայ այդ բոլորը ուրիշ զգացողութիւն կը ստանան։ Այն, ինչ Սփիւռքի մէջ յաճախ գիտակցաբար կը պահպանուի, Հայրենիքի մէջ կը միանայ հողին, միջավայրին եւ հայկական կեանքի բնական ներկայութեան։

Ահա թէ ինչու վերջին տարիներուն կարելի է նկատել նաեւ հետաքրքրական երեւոյթ մը. աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ ապրող ընտանիքներ կ՚ընտրեն Հայաստանի մէջ համախմբուիլ իրենց կեանքի կարեւորագոյն պահերուն։

Եւ այդ պահերէն ամենէն խորհրդանշականներէն մէկը հարսանիքն է։

Այսօր բազմաթիւ սփիւռքահայ երիտասարդներ կը փափաքին իրենց ամուսնութիւնը կնքել Հայրենիքի մէջ։ Անոնց հարազատները տարբեր երկիրներէ Հայաստան կու գան իրենց կարօտը առնելու եւ միաժամանակ վայելելու թէ՛ զիրար, թէ՛ Հայրենիքը։

Այսպիսով հարսանիքը ընտանեկան ուրախութենէ մը աւելին կը դառնայ։ Ան երբեմն կը վերածուի փոքրիկ համահայկական հանդիպման մը, ուր Լիբանանէն, Ֆրանսայէն, Միացեալ Նահանգներէն, Գանատայէն, Աւստրալիայէն կամ այլ երկիրներէ եկած հարազատներ նոյն սեղանին շուրջ կը հաւաքուին հայկական հողին վրայ։

Հայկական հարսանիքը իր բազմազան ու գեղեցիկ աւանդութիւններով ինքնին մշակութային հարուստ ժառանգութիւն մըն է։

Աւանդաբար առաջին քայլերէն մէկը խօսքկապն է։ Տղուն ընտանիքը կ՚այցելէ աղջկան ընտանիքին՝ անոր ձեռքը խնդրելու։ Ծնողներուն հաւանութեամբ երիտասարդը մատանի մը կը զետեղէ աղջկան մատին՝ ի նշան իրենց կապին։

Ապա կու գայ նշանախօսութիւնը՝ ազգականներու եւ բարեկամներու աւելի մեծ հաւաքով։ Տէր Հօր օրհնութեամբ զոյգը կը փոխանակէ մատանիները՝ պատրաստուելով կեանքի նոր փուլին։

Այդ օրէն կը սկսին նաեւ հարսանեկան պատրաստութիւնները։

Ժամանակին աղջկան ընտանիքը հարսնցուն կը պատրաստէր իր նոր կեանքին՝ անոր տրամադրելով օժիտ, անհրաժեշտ իրեր եւ յաճախ ընտանիքի կիներուն ձեռքով պատրաստուած ասեղնագործութիւններ։ Իսկ տղուն ընտանիքը կը ջանար նորապսակներուն համար հանգստաւէտ եւ ապահով ընտանեկան բոյն մը պատրաստել։

Այս սովորութիւններուն ձեւերը բնականաբար փոխուած են։ Բայց խորքին մէջ նոյն գաղափարը կը մնայ. ամուսնութիւնը միայն երկու անհատներու միութիւն չէ, այլ նաեւ երկու ընտանիքներու մերձեցումը։

Հայկական ժողովրդական եւ եկեղեցական կարգ մը տօներ եւս ժամանակին մաս կազմած են հարսանեկան սովորութիւններուն։ Միջինքին, որ կը զուգադիպի Մեծ Պահքի քառասնօրեայ շրջանի կիսուն, աղջկան կողմը յատուկ ուտեստներ եւ հիւրասիրութիւն կը պատրաստէր, իսկ տղուն ընտանիքը նուէրներով կը մասնակցէր ընտանեկան հաւաքին։

Համբարձման տօնը եւս իր ժողովրդական սովորութիւններով կապուած էր երիտասարդներուն, սիրոյն ու ապագայի սպասումներուն։ Դաշտագնացութիւններու ընթացքին վիճակ կը քաշէին եւ ժողովրդական քառեակներով ու ասացուածքներով կը փորձէին «կարդալ» իրենց բախտը։

Վարդավառը, Աստուածածնայ Վերափոխման տօնը, Խաչվերացը եւ ուրիշ տօներ եւս տարբեր շրջաններու մէջ իրենց տեղը ունեցած են նշանուած զոյգերու եւ անոնց ընտանիքներու կեանքին մէջ։

Այս սովորութիւններէն շատերը այսօր ամբողջութեամբ չեն պահպանուած։ Ժամանակները փոխուած են, ընտանիքները ցրուած են աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ, իսկ ժամանակակից կեանքի պայմանները միշտ կարելիութիւն չեն տար երկարատեւ արարողութիւններ կատարելու։ Սակայն անոնցմէ շատեր տակաւին կ՚ապրին՝ երբեմն նոյնութեամբ, երբեմն ալ նոր ձեւերով։

Հարսանիքի նախօրեակի ամենէն ուրախ սովորութիւններէն մէկը հինայի գիշերն է։ Հարազատները կը հաւաքուին սեղանի մը շուրջ՝ երգով, պարով եւ երաժշտութեամբ։ Աւանդական ձեւով փեսային կողմը թմբուկ-զուռնայով կ՚ուղղուի հարսնցուին տունը՝ տանելով հինայի զարդարուած ափսէն՝ մոմերով եւ կարմիր խնձորով։

Բայց նոյնիսկ այս սովորութիւնը մէկ ձեւ չունի։ Հայկական աշխարհը իր բազմազանութեամբ հարուստ է։ Երեւանցիին սովորութիւնը կրնայ տարբերիլ արցախցիէն, սասունցիէն, մուսալեռցիէն կամ ուրֆացիէն։ Իւրաքանչիւր շրջան իր հետ բերած է երգ մը, պար մը, ուտեստ մը, արարողութիւն մը կամ խորհրդանիշ մը։

Եւ երբ այս տարբեր աւանդութիւնները այսօր կը հանդիպին Հայաստանի մէջ, Հայրենիքը կարծես կը դառնայ անոնց բնական հանդիպավայրը։ Մեղրն ու լաւաշը, գաթան, խաշն ու խորովածը, հայկական միրգերը, տնական օղին ու գինին, տարազները, տարոսիկները, ժողովրդական երգն ու պարը հարսանիքին կը փոխանցեն այն հայկական շունչը, որուն համար շատ մը սփիւռքահայ ընտանիքներ կը որոշեն իրենց ուրախութիւնը Հայրենիքի մէջ ապրիլ։

Հարսն ու փեսան այլեւս միայն օրուան թագաւորն ու թագուհին չեն։ Անոնց շուրջ հաւաքուած ընտանիքը եւս կը վերագտնէ բան մը, որ առօրեայ կեանքին մէջ, աշխարհի տարբեր անկիւնները ցրուած, թերեւս միշտ զգալի չէ՝ միասին ըլլալու հայկական զգացումը։

Բնականաբար Հայաստանը այսօր փակ աշխարհ մը չէ։

Երիտասարդ սերունդները իրենց հետ կը բերեն նաեւ այն երկիրներուն սովորութիւնները, ուր մեծցած են։ Հայկական աւանդական հարսանիքին կողքին այսօր կարելի է տեսնել bridal shower, bachelor party, ամուսնութեան հրապարակային առաջարկ (proposal) եւ միջազգային հարսանեկան մշակոյթէն փոխ առնուած բազմաթիւ այլ սովորութիւններ։

Այս երեւոյթը անպայման հակասութիւն մը չէ։ Մշակոյթը երբե՛ք անշարժ չէ եղած։ Ան միշտ փոխ առած է, փոխած եւ իրեն յարմարցուցած։ Հարցը այն է, թէ նորին կողքին որքանո՛վ կը շարունակենք գիտնալ, արժեւորել եւ ապրեցնել մերը։

Որովհետեւ հայկական հարսանիքի արժէքը միայն այն չէ, թէ քանի հին սովորութիւն ճշգրտօրէն կրկնուեցաւ։ Անոր արժէքը նաեւ այն է, թէ այդ օրը մարդիկ որքանով զգացին, որ իրենց անձնական ուրախութիւնը մաս կը կազմէ աւելի մեծ ընտանեկան եւ մշակութային շարունակականութեան մը։

Այս բոլորը, անշուշտ, կարելի է իրականացնել նաեւ Պէյրութի, Փարիզի, Լոս Անճելըսի, Մոնթրէալի, Սիտնիի կամ աշխարհի որեւէ ուրիշ քաղաքի մէջ։ Սփիւռքի հայկական հարսանիքներն ալ ունեցած են եւ կը շարունակեն ունենալ իրենց առանձնայատուկ ջերմութիւնն ու հայկական շունչը։

Բայց Հայրենիքի մէջ բան մը եւս կ՚աւելնայ։

Հողը՛։

Այն հողը, որուն մասին սերունդներ պատմութիւններ լսած են, երգեր երգած եւ կարօտով խօսած։ Երբ աշխարհատարած ընտանիք մը հոն կը հաւաքուի հարսանիքի մը համար, տեղի ունեցածը միայն ամուսնութիւն մը չէ։ Տարբեր երկիրներու մէջ ծնած ու մեծցած հայեր քանի մը օրով դարձեալ նոյն աշխարհին մէջ կը գտնուին։ Կը քալեն նոյն փողոցներով, կը նստին նոյն սեղանին շուրջ, կը լսեն նոյն երաժշտութիւնը, կը պարեն նոյն պարերը եւ միասին նոր յիշատակներ կը ստեղծեն։

Թերեւս Հայրենիքի այսօրուան կարեւոր դերերէն մէկն ալ ճիշդ ասիկա է։ Ոչ միայն ըլլալ պետութիւն եւ աշխարհագրական տարածք, այլ նաեւ՝ հաւաքման վայր։

Վայր մը, ուր աշխարհի չորս կողմերը ցրուած հայը կրնայ գալ ոչ միայն անցեալը յիշելու, այլ նոր յիշատակներ ստեղծելու։

Ոչ միայն իր արմատները փնտռելու, այլ նաեւ նոր արմատներ ձգելու։

Եւ թերեւս այդ պատճառով ալ, երբ հայկական հարսանիքի մը երաժշտութիւնը կը հնչէ Հայրենիքի հողին վրայ, ան միայն երկու երիտասարդներու նոր կեանքի սկիզբը չ՚աւետեր։

Ան նաեւ փոքրիկ, բայց գեղեցիկ յիշեցում մըն է, որ աշխարհատարած հայութիւնը տակաւին ունի վայր մը, ուր կրնայ վերադառնալ, հանդիպիլ եւ դարձեալ իրարու միանալ։

Փառանձեմ Ֆագրաճեան-Տէմիրճեան

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%bd%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d6%84-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%a5%d5%b6%d5%ab%d6%84%d5%ab-%d5%b4%d5%a7%d5%bb-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%ae/feed/ 0 89102 Արուեստագէտը՝ մարդկային իրաւունքներու պաշտպան https://darperag21.net/%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%a3%d5%a7%d5%bf%d5%a8%d5%9d-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%af%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%ab%d6%80%d5%a1%d6%82%d5%b8%d6%82%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%a5%d6%80/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a5%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25a3%25d5%25a7%25d5%25bf%25d5%25a8%25d5%259d-%25d5%25b4%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25ab%25d5%25b6-%25d5%25ab%25d6%2580%25d5%25a1%25d6%2582%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b6%25d6%2584%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580 https://darperag21.net/%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%a3%d5%a7%d5%bf%d5%a8%d5%9d-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%af%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%ab%d6%80%d5%a1%d6%82%d5%b8%d6%82%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%a5%d6%80/#respond Tue, 25 Aug 2026 15:12:11 +0000 https://darperag21.net/?p=89086 Նուալա Օ’Ֆլահերթիի յիշատակին նուիրուած Մայքըլ Օ’Ֆլահերթիի դասախօսութենէն

Մարդկային իրաւունքներու մասին խօսելու համար սովորաբար կը դիմենք օրէնքի, քաղաքականութեան, պատմութեան կամ ընկերային գիտութիւններու։ Սակայն մարդկային արժանապատուութեան, անարդարութեան, բռնութեան եւ ազատութեան մասին մարդկութեան ամենէն խոր վկայութիւններէն շատերը մեզի հասած են նաեւ ուրիշ լեզուով մը՝ արուեստի լեզուով։

Եւրոպական Խորհուրդի Մարդկային իրաւունքներու յանձնակատար Մայքըլ Օ’Ֆլահերթի այս հարցին կը նուիրէ Նուալա Օ’Ֆլահերթիի յիշատակին իր 2026-ի դասախօսութիւնը՝ Արուեստագէտը՝ իբրեւ մարդկային իրաւունքներու պաշտպան (The Artist as Defender of Human Rights) խորագրով։ Ան կը փորձէ հասկնալ, թէ արուեստագէտը ի՞նչ դեր կրնայ ունենալ մարդկային իրաւունքներու պաշտպանութեան մէջ, եւ ինչպէ՞ս նկարը, քանդակը, երաժշտութիւնը կամ ժողովրդային արուեստաը կրնան մեզի տեսնել տալ այն, ինչ որ երբեմն քաղաքական կամ իրաւական լեզուն անկարող է փոխանցելու։

Դասախօսութեան առանձնայատկութիւններէն մէկը այն է, որ արուեստի գործերը ոչ թէ պարզապէս կը նկարազարդեն խօսքը, այլ կը մասնակցին անոր գաղափարական զարգացման։

Այս գրութիւնը դասախօսութեան ամբողջական թարգմանութիւնը չէ։ Բնագիրը զգալիօրէն կրճատուած է՝ պահելով անոր հիմնական գաղափարական առանցքները եւ կառուցուածքը։ Յիշատակուած բազմաթիւ արուեստի գործերէն ընտրած ենք տասը խորհրդանշական օրինակներ, որոնք միաժամանակ կը ներկայացնեն հեղինակին հիմնական փաստարկները եւ կը փոխարինեն կրճատուած բաժիններուն մէջ ներկայացուած այլ գործերու գաղափարական դերը։ Այսպիսով փորձած ենք պահպանել դասախօսութեան մտաւորական ամբողջականութիւնը՝ զայն դարձնելով աւելի կեդրոնացած եւ ընթեռնելի։

Արուեստը՝ վկայութիւն                                            

Մարդկային իրաւունքներու պաշտպանութեան մէջ արուեստի առաջին մեծ ուժերէն մէկը վկայելու կարողութիւնն է։ Դարեր շարունակ արուեստագէտները պատկերած են տառապանքը, հալածանքը, պատերազմը, անարդարութիւնը եւ մարդկային դիմադրութիւնը։ Անոնք երբեմն ըրած են այն, ինչ որ այսօր պիտի կոչէինք մարդկային իրաւունքներու փաստագրում՝ առանց այդ եզրաբանութիւնը ունենալու։ Այդ երկար պատմութեան խորհրդանշական օրինակներէն մէկը Ֆրա Անճելիքոյի՝ Սուրբ Քոզմասի եւ Տամիանոսի նահատակութիւնը պատկերող գործն է։ Հինգ եղբայրները դատապարտուած են այրուելու, բայց կրակը, ըստ պատումին, չի կրնար վնասել անոնց եւ կը դառնայ զիրենք հալածողներուն դէմ։

Ֆրա Անճելիքօ, «Սուրբ Քոզմաս եւ Տամիանոս ու անոնց եղբայրները կը վերապրին խարոյկը» (Saints Cosmas and Damian and Their Brothers Surviving the Stake), շուրջ 1439–1442։ Իրլանտայի Ազգային պատկերասրահ, Տապլին։

Այս գործը մեզ կը վերադարձնէ մարդկային իրաւունքներու հիմնական հարցերէն մէկուն՝ մարդը ինչպէ՞ս կը պահէ իր արժանապատուութիւնը, երբ իշխանութիւնը կը փորձէ խլել զայն։

Դարեր ետք նոյն հարցումը պիտի վերադառնար բոլորովին տարբեր լեզուով։

Փապլօ Փիքասոյի Guernica-ն այլեւս կրօնական նահատակութիւն չի ներկայացներ։ Ան կը ներկայացնէ պատերազմի զոհ դարձած հասարակ մարդը։ 1937-ին սպանական Կեռնիքկա քաղաքի ռմբակոծումը Փիքասոյի ձեռքին տակ կը դառնայ ոչ միայն պատմական դէպքի պատկեր, այլ պատերազմի սարսափին համամարդկային խորհրդանիշ։

 

Փապլօ Փիքասօ, «Կեռնիքկա» (Guernica), 1937։ Մատրիտ, «Ռէյնա Սոֆիա» թանգարան։

Արուեստը այստեղ չի բացատրեր պատերազմը։ Չի ներկայացներ վիճակագրութիւն։ Չի թուարկեր զոհերը։ Ան մեզ կը ստիպէ տեսնել զանոնք։ Եւ երբեմն այդ տեսնելը քաղաքական արարքին առաջին քայլն է։

 

Անհատին արժանապատուութիւնը տեսանելի դարձնել

Բայց մարդկային իրաւունքներու պաշտպանութիւնը միայն զանգուածային ողբերգութիւններու մասին չէ։ անիկա կը սկսի ամէն մէկ անհատի արժէքն ու արժանապատուութիւնը տեսնելով:

Օկասթա Սեւըճի Gamin-ը այս իմաստով ուշագրաւ օրինակ մըն է։ 1920-ականներու Ամերիկայի մէջ սեւամորթ աղքատ պատանի մը արուեստի կեդրոնական կերպար դարձնելը պարզ գեղագիտական ընտրութիւն չէր։

Օկասթա Սեւըճ, «Կամէն» (Gamin), շուրջ 1929։ Երիտասարդ սեւամորթ տղու կիսանդրին Հարլեմի Վերածնունդի շրջանի Սեւըճի ամենէն ծանօթ գործերէն մէկն է։

Այս պատանին հերոս չէ։ Զօրավար չէ։ Թագաւոր չէ։ Պատմութեան մեծ դէմք մը չէ։ Պարզապէս մարդ է։ Եւ ճիշդ հոս կը գտնուի գործին ուժը։ Մարդկային իրաւունքներու գաղափարը, խորքին մէջ, նոյն պնդումը կը կատարէ. մարդը արժէք ունի ոչ թէ իր դիրքին, հարստութեան, ազգութեան, ցեղային պատկանելիութեան կամ իշխանութեան պատճառով, այլ որովհետեւ մարդ է։

 

Երբ արուեստը կը մերժէ լռել

Սակայն կան պահեր, երբ արուեստագէտը այլեւս չի բաւարարուիր մարդուն արժանապատուութիւնը պատկերելով։ Ան կը դառնայ մեղադրող։

Ֆեռնանտօ Պոթերօ, «Ապու Ղրայպ» նկարաշարէն, 2005։ Իրաքի Ապու Ղրայպ բանտին մէջ բանտարկեալներու նկատմամբ գործադրուած խոշտանգումները Պոթերոյի այս շարքին գլխաւոր նիւթն են։

Ֆեռնանտօ Պոթերոյի Ապու Ղրայպի նկարաշարքը այդպիսի օրինակ մըն է։

2004-ին աշխարհը տեսաւ Իրաքի Ապու Ղրայպ բանտին մէջ բանտարկեալներու խոշտանգումներուն լուսանկարները։ Պոթերօ տարիներ ետք վերադարձաւ այդ պատկերներուն՝ ոչ թէ զանոնք պարզապէս վերարտադրելու, այլ անոնց մարդկային իրականութիւնը վերականգնելու համար։

Լուսանկարը կրնայ փաստագրել։ Արուեստը կրնայ ստիպել մեզ երկար նայելու այդ փաստին։ Եւ այդ տարբերութիւնը փոքր չէ։

Անանուն զոհին անուն տալ

Իրլանտացի նկարիչ Պրայըն Մակուայրի ստեղծագործութեան մէջ այս պարտաւորութիւնը գրեթէ արուեստագիտական սկզբունք դարձած է։ Ան տարիներ շարունակ աշխատած է պատերազմներու, գաղթի, բռնութեան եւ լուսանցքայնացուած մարդոց իրականութեան հետ։

Պրայըն Մակուայր, Մեր գլխուն վերեւ դատարկ ծովերը փակուեցան Over Our Heads the Hollow Seas Closed Up, 2016, Աքրիլիք կտաւի վրայ, 290 × 270 սմ

2016-ի Over Our Heads the Hollow Seas Closed Up գործը կապուած է Միջերկրականի գաղթականական ողբերգութեան։ Մակուայրի այդ շրջանի աշխատանքները ուղղակիօրէն կ’անդրադառնան գաղթին, տեղահանութեան եւ մարդկային արժանապատուութեան։

Լուրերուն մէջ զոհերը շատ արագ թիւ կը դառնան։ Տասը։ Հարիւր։ Հազար։ Բայց արուեստը երբեմն այդ թիւէն մարդը ետ կը բերէ։ Եւ մարդկային իրաւունքներու պաշտպանութեան համար ասիկա էական է։ Որովհետեւ անարդարութեան առաջին յաղթանակներէն մէկը զոհը անանուն դարձնելն է։

Զայրոյթը՝ իբրեւ արուեստի լեզու

Արուեստը միշտ հանդարտ ձայնով չի խօսիր։ Երբեմն ան նաեւ զայրոյթ կ’արտայայտէ այն երեւոյթներուն նկատմամբ, զորս իբրեւ հասարակութիւն կը հանդուրժենք կամ թոյլ կու տանք, որ պատահին մեր աշխարհին մէջ։

Աւստրալիացի նկարիչ Պեն Քուիլթիի 2012-ի Bushmaster գործը այդպիսի օրինակ մըն է։ Ան կը պատկերէ Աֆղանիստանի մէջ վնասուած զրահապատ մը, որ յատկապէս պատրաստուած էր իր մէջ գտնուող զինուորները վտանգէն պաշտպանելու։

Պեն Քուիլթի, «Պուշմասթըր» (Bushmaster), 2012։ Աէրոզոլ եւ իւղաներկ՝ կտաւի վրայ, 200 × 270 սմ։ Australian War Memorial

Բայց քանդուած զրհապատը այստեղ այլեւս միայն զինուորական սարք մը չէ։ Անիկա կը կրէ զինուորներուն ինքնութեան եւ անոնց ֆիզիքական փորձառութեան հետքերը։ Bushmaster-ը կը վերածուի vanitas-ի՝ կեանքի անցողիկութիւնն ու պատերազմի մէջ մարդկային գոյութեան խոցելիութիւնը յիշեցնող խորհրդանիշի։

Օ’Ֆլահերթի այս գործը կը տեղադրուի նաեւ աւելի լայն գաղափարի մը մէջ՝ արուեստը իբրեւ զայրոյթի արտայայտութիւն։ Անիկա կրնայ մեզ դէմ յանդիման դնել այն իրականութեան, որուն հետ ժամանակի ընթացքին կրնանք վարժուիլ, եւ կը ստիպէ հարց տալու՝ ինչո՞ւ այսքան բան կը հանդուրժենք մեր աշխարհին մէջ։

Ինքնութեան իրաւունքը

Մարդկային արժանապատուութիւնը նաեւ սեփական ինքնութեամբ ապրելու իրաւունքն է։

Օրնելլա Ռուտեւիչայի (լաթվիացի) ստեղծագործական աշխարհը կը բխի Եւրոպայի Ռոմա համայնքի (գնչու) պատմութիւններէն, ընտանեկան յիշողութենէն եւ մշակութային ժառանգութենէն։ Անոր աշխատանքները տեսանելի կը դարձնեն մշակոյթ մը, որ երկար դարեր մատնուած է խտրականութեան եւ մեկուսացման:

Ընտանիք, Երազներու պարտէզ (2018) գործին մէջ, Ռոմա արուեստագէտ Օրնելլա Ռուտեւիչա կը վերակենդանացնէ ընտանեկան պատմութիւններն ու ռոմա մշակութային յիշողութիւնը

Մարդկային իրաւունքներու լեզուն յաճախ կը խօսի փոքրամասնութիւններու պաշտպանութեան մասին։ Արուեստը երբեմն նոյն բանը կ՚ընէ ուրիշ ձեւով։ Կ՚ըսէ՝ մենք հոս ենք։ Մենք պատմութիւն ունինք։ Մենք յիշողութիւն ունինք։ Եւ մեր պատմութիւնը արժանի է տեսանելի ըլլալու:

Մարդկային իրաւունքները եւ բնութիւնը

Այսօր մարդկային իրաւունքներու հարցը այլեւս կարելի չէ ամբողջովին անջատել բնապահպանական ճգնաժամէն։

Պրայըն Մակուայրի Ամազոնի նուիրուած աշխատանքները այս կապը կը դարձնեն տեսանելի։ Ան այցելած է Պրազիլ եւ իր աշխատանքներուն մէջ անդրադարձած անտառահատումին, բնութեան ոչնչացման եւ բնիկ ժողովուրդներու վրայ այդ գործընթացներուն ազդեցութեան։

Պրայըն Մակուայր, Ամազոնի անտառահատման նուիրուած շարքէն։ Մակուայրի մեծածաւալ կտաւները բնապահպանական քայքայումը կը կապեն մարդկային համայնքներու եւ բնիկ ժողովուրդներու իրաւունքներուն։

Որովհետեւ մաքուր ջուրը, բնակելի միջավայրը, առողջութիւնը եւ ապագայ սերունդներուն անվտանգութիւնը վերացական բնապահպանական խնդիրներ չեն։ Անոնք նաեւ մարդկային իրաւունքներու խնդիրներ են։

Երբ բարի մտադրութիւնը բաւարար չէ

Օ’Ֆլահերթիի դասախօսութեան ամենէն հետաքրքրական կէտերէն մէկը այն է, որ ան արուեստը չի սրբացներ։ Արուեստագէտը կրնայ պաշտպանել մարդկային արժանապատուութիւնը, բայց կրնայ նաեւ սխալիլ։ Այդ մասին ան կը պատմէ անձնական յիշողութիւն մը։

1980-ին Տապլինի մէջ արժանթինցի արուեստագէտ Մարթա Մինուժին կառուցեց Ճէյմս Ճոյսի հետ կապուած Մարթելլոյի աշտարակին հսկայական կրկնօրինակը՝ 5000 հացով։ Ցուցադրութեան աւարտին աշտարակը վար առնուեցաւ եւ հացերը բաժնուեցան ժողովուրդին։

Մարթա Մինուժին, «Ճէյմս Ճոյսի հացէ աշտարակը» (The James Joyce Tower in Bread), Տապլին, 1980։ Գործը կառուցուած էր 5000 հացով, որոնք վերջաւորութեան բաժնուեցան ներկաներուն։

Օ’Ֆլահերթի ներկայ էր այդ օրը։

Իր յիշողութեան մէջ, սակայն, գեղարուեստական ուրախութիւնը շուտով փոխուեցաւ անհանգստութեան։ Հացը ստանալու համար ստեղծուած անօթի մարդոց խուժանը իրեն ցոյց տուաւ, թէ ինչպէս բարի նպատակով ստեղծուած նախաձեռնութիւն մը կրնայ անսպասելի կերպով վնասել կամ նուաստացնել ճիշդ այն մարդիկը, որոնց օգտակար ըլլալ կը փորձէ։

Արուեստագէտը՝ մարդկային իրաւունքներու պաշտպան

Այս բոլոր օրինակները վերջապէս մեզ կը հասցնեն դասախօսութեան հիմնական հարցումին։ Արուեստագէտը ե՞րբ միայն արուեստագէտ չէ, այլ նաեւ մարդկային իրաւունքներու պաշտպան։

Այ Ուէյուէյի Remembering գործը թերեւս ամենէն յստակ պատասխաններէն մէկը կու տայ։

2008-ի Սըչուանի երկրաշարժին հազարաւոր դպրոցականներ մահացան։ Յաջորդող հարցումները կեդրոնացան նաեւ դպրոցական շէնքերու շինարարական որակին եւ իշխանութիւններու պատասխանատուութեան վրայ։ Այ Ուէյուէյ սկսաւ զոհուած երեխաներուն անունները հաւաքել։ Իսկ 2009-ին, Միւնիխի Haus der Kunst-ի ճակատին վրայ ստեղծեց Remembering հսկայական տեղադրումը՝ շուրջ ինը հազար դպրոցական պայուսակներով։

Այ Ուէյուէյ, «Յիշելով» (Remembering), 2009, Haus der Kunst, Միւնիխ։ Շուրջ 9000 դպրոցական պայուսակներով ստեղծուած տեղադրումը կը յիշատակէր Սըչուանի երկրաշարժին զոհուած երեխաները։

Հոս արուեստագէտը այլեւս միայն ողբերգութիւն մը չի պատկերեր։ Ան կը հետաքննէ։ Ան անուններ կը հաւաքէ։

Կը յիշեցնէ եւ պատասխանատուութիւն կը պահանջէ։ Եւ այդ պահուն արուեստը կը սկսի մաս կազմել մարդկային իրաւունքներու պաշտպանութեան։

Չնայիլ ուրիշ կողմ

Թերեւս այս ամբողջ դասախօսութիւնը կարելի է ամփոփել պարզ պահանջով մը՝ չնայիլ ուրիշ կողմ։ Մարդկային իրաւունքներու ամենէն մեծ վտանգներէն մէկը միշտ չէ, որ ատելութիւնն է։ Երբեմն անտարբերութիւնն է։

Մարդը կը տեսնէ անարդարութիւնը, բայց կը շարունակէ իր ճանապարհը։ Կը լսէ զոհերուն մասին, բայց թիւերը այնքան շատ են, որ այլեւս զինք չի հետաքրքրեր։ Կը տեսնէ պատերազմը հեռատեսիլէն եւ քանի մը վայրկեան ետք կը փոխէ ալիքը։

Արուեստը կրնայ խանգարել այդ հարմարաւէտ հեռաւորութիւնը։

Փիքասոյի Guernica-ն մեզ կը ստիպէ նայելու պատերազմին։ Պոթերոն՝ խոշտանգումին։ Մակուայրը՝ ծովուն մէջ կորսուած գաղթականին եւ քանդուող Ամազոնին։ Քուիլթին՝ պատերազմէն վերադարձած զինուորին։ Ռուտեւիչան՝ այն ժողովուրդին, որուն ներկայութիւնը յաճախ անտեսանելի կը դարձնենք։ Այ Ուէյուէյը՝ մահացած երեխաներուն, որոնց անունները իշխանութիւնը պիտի նախընտրէր մոռնալ։

Ասոնք իրարմէ շատ տարբեր արուեստագէտներ են։ Անոնց գեղագիտական լեզուները, ժամանակները, երկիրները եւ նպատակները տարբեր են։ Բայց զիրենք միացնող բան մը կայ։ Անոնք կը մերժեն մարդը վերածել թիւի։ Եւ թերեւս ճիշդ հոս է արուեստին եւ մարդկային իրաւունքներուն ամենէն խոր հանդիպումը։

Մարդկային իրաւունքները կը պնդեն, որ ամէն մարդ արժանապատուութիւն ունի։ Արուեստը այդ արժանապատուութիւնը կը դարձնէ տեսանելի։

Օրէնքը կրնայ պաշտպանել մարդուն իրաւունքները։ Քաղաքականութիւնը կրնայ զանոնք պաշտպանող հաստատութիւններ ստեղծել։ Բայց արուեստը երբեմն կ՚ընէ ուրիշ, նոյնքան անհրաժեշտ բան մը։

Ան մեզ կը ստիպէ տեսնելու այն մարդը, որուն համար այդ իրաւունքները գոյութիւն ունին։

Եւ երբ իսկապէս տեսնենք զայն, այլեւս այնքան դիւրին չէ ուրիշ կողմ նայիլ։

Հ.Ա.

Աղբիւր՝ Մայքըլ Օ’Ֆլահերթի, The Artist as Defender of Human Rights, 2026 Nuala O’Flaherty Memorial Lecture, Council of Europe։ Դասախօսութեան ամբողջական բնագիրը

 

Հ.Ա.

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%a3%d5%a7%d5%bf%d5%a8%d5%9d-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%af%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%ab%d6%80%d5%a1%d6%82%d5%b8%d6%82%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%a5%d6%80/feed/ 0 89086 «Քանի՞ հայ կայ աշխարհի մէջ». The Global Armenian Nation https://darperag21.net/%d6%84%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%9e-%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%af%d5%a1%d5%b5-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%ab-%d5%b4%d5%a7%d5%bb-the-global-armenian-nation/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d6%2584%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25ab%25d5%259e-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5-%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b5-%25d5%25a1%25d5%25b7%25d5%25ad%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b0%25d5%25ab-%25d5%25b4%25d5%25a7%25d5%25bb-the-global-armenian-nation https://darperag21.net/%d6%84%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%9e-%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%af%d5%a1%d5%b5-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%ab-%d5%b4%d5%a7%d5%bb-the-global-armenian-nation/#respond Mon, 24 Aug 2026 13:51:34 +0000 https://darperag21.net/?p=89072 «Քանի՞ հայ կայ աշխարհի մէջ»։

Առաջին հայեացքով, ասիկա պարզ վիճակագրական հարցում մը կը թուի ըլլալ, այսինքն՝ աշխարհի այն երկիրներուն մէջ, ուր հայեր կ’ապրին, մէկ առ մէկ հաշուել, մարդահամարներու տուեալները գումարել, քանի մը աղիւսակ իրարու քով բերել, եւ պատասխանը պատրաստ է։ Բայց որքա՛ն փորձենք այս հարցումին մօտենալ, այնքա՛ն աւելի կը հասկնանք, որ անիկա թուաբանութեան մասին չէ։ Անիկա յիշողութեան, ինքնութեան եւ գոյատեւման մասին է։

Ժղովուրդները սովորաբար իրենց պետութիւններուն մէջ կը հաշուուին։ Բայց հայերը շատոնց դադրած են միայն պետութեան սահմաններուն մէջ ապրող ժողովուրդ մը ըլլալէ։ Մեր պատմութիւնը գրուած է ոչ միայն Հայաստանի, այլ նաեւ Հալէպի, Պէյրութի, Փարիզի, Թիֆլիսի, Լոս Անճելըսի, Պուէնոս Այրէսի, Սիտնիի եւ տասնեակ այլ քաղաքներու մէջ։ Այս պատճառով ալ «քանի՞ հայ կայ» հարցումը երբե՛ք պարզ մարդահամարային հարց մը չէ եղած։ Ան միշտ ալ եղած է պատմական, քաղաքական եւ մշակութային խնդիր։

Աւելին, «հայ» բառին սահմանումը ինքնին յստակ չէ։ Ո՞վ է հայը։ Ան, որ Հայաստանի Հանրապետութեան քաղաքացի՞ է, թէ՞ ան, որ հայկական արմատներ ունի։ Իսկ եթէ հայերէն չի խօսի՞ր։ Եթէ հայ եկեղեցի չերթա՞ր։ Եթէ արդէն երրորդ կամ չորրորդ սերունդի սփիւռքահա՞յ է։ Որո՞ւ պէտք է հաշուենք, եւ ո՞ւր է այն սահմանը, ուր հայկական ինքնութիւնը կը դադրի վիճակագրական տուեալ ըլլալէ եւ կը վերածուի ապրուած փորձառութեան։

Թերեւս այս պատճառով է, որ աշխարհի վրայ հայերու թիւը այսօրուան դրութեամբ ոչ ոք կրնայ բացարձակ վստահութեամբ ըսել։ Ոչ թէ որովհետեւ տեղեկութիւն չկայ, այլ որովհետեւ իւրաքանչիւր երկիր հայը տարբեր կերպով կը տեսնէ կամ քաղաքացիներու արձանագրութեան տարբեր ձեւեր որդեգրած է։ Կան պետութիւններ, որոնք կը հաշուեն ազգային պատկանելիութիւնը, ուրիշներ՝ միայն քաղաքացիութիւնը, ուրիշներ՝ ծննդավայրը կամ մայրենի լեզուն, իսկ բազմաթիւ երկիրներ ընդհանրապէս չեն արձանագրեր ազգային ծագումը։ Արդիւնքը այն է, որ նոյն մարդը մէկ վիճակագրութեան մէջ կրնայ «հայ» ըլլալ, իսկ միւսին մէջ՝ բոլորովին անտեսանելի։

Այս իրականութենէն ծնունդ կ’առնէ The Global Armenian Nation ուսումնասիրութիւնը, որ վերջերս հրատարակեց ամերիկեան Truth and Accountability League (TAAL) կազմակերպութիւնը։ Գրեթէ երկու հարիւր էջերէ բաղկացած այս աշխատութիւնը փորձ մըն է մէկ տեղ հաւաքելու աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ բնակող հայերուն վերաբերող մարդահամարային, ակադեմական եւ համայնքային տուեալները, որ կարելի ըլլայ ամբողջական պատկեր մը կազմել համաշխարհային հայութեան մասին։ Հեղինակները, սակայն, առաջին իսկ էջերէն կ՚ընդունին, որ իրենց նպատակը «վերջնական թիւ» մը ներկայացնելը չէ, այլ ներկայիս հասանելի աղբիւրներուն հիման վրայ հնարաւորինս ամբողջական եւ թափանցիկ պատկեր մը առաջարկելը։

Այս ուսումնասիրութիւնը պարզ վիճակագրական տեղեկագրէ մը աւելին է։ Ան կը ստիպէ մեզ մտածելու, թէ քանի՞ հայ կայ աշխարհին մէջ, եւ ի՞նչ կը նշանակէ այսօր հայ ժողովուրդը պատկերացնել իբրեւ համաշխարհային ազգ մը։ Որովհետեւ երբ ազգ մը իր բնակչութեան մեծ մասը կը գտնէ հայրենիքէն դուրս, մարդահամարը այլեւս միայն թիւերու խնդիր չէ. ան կը դառնայ ինքնութեան, յիշողութեան եւ ապագայի մասին խորհելու միջոց։

Ուսումնասիրութիւնը այս իմաստով երկու արժանիք ունի։ Առաջինը՝ համբերութեամբ մէկտեղելու փորձն է այն, ինչ որ ցրուած է տասնեակ աղբիւրներու մէջ։ Երկրորդը՝ մտաւորական ազնուութիւնն է։ Հեղինակները ոչ մէկ տեղ չեն պնդեր, թէ իրենց ներկայացուցած թիւերը վերջնական ճշմարտութիւն են։ Ընդհակառակը, գրեթէ իւրաքանչիւր գլխու մէջ կը յիշեցնեն, որ տարբեր երկիրներ տարբեր ձեւով կը սահմանեն ազգային պատկանելիութիւնը, իսկ շատ մը պետութիւններ ընդհանրապէս չեն արձանագրեր էթնիք ծագումը։ Արդիւնքը այն է, որ երբեմն պաշտօնական մարդահամարն ու համայնքային գնահատականները իրարմէ զգալիօրէն կը տարբերին։

Առաջին հայեացքով, այս մէկը կրնայ որպէս վիճակագրական թերութիւն թուիլ։ Իրականութեան մէջ, երբ ազգ մը չի կրնար ճշգրիտ հաշուուիլ, հարցը միայն մարդահամարի մեթոտաբանութեան մէջ չէ։ Հարցը այն է, որ այդ ազգը կ՚ապրի տարբեր իրականութիւններու մէջ։ Ռուսիոյ հայը տարբեր ձեւով կը ներկայանայ պետութեան, քան Ֆրանսայի հայը։ Ամերիկայի հայը ուրիշ ձեւով կը նկարագրէ իր ինքնութիւնը, քան Լիբանանի կամ Իրանի հայը։ Իսկ կան երկիրներ, ուր հայը պետութեան համար ընդհանրապէս «գոյութիւն չունի», որովհետեւ պետութիւնը ազգային ծագում չի հարցներ։

Ուստի, այս աշխատութիւնը կարդալու ընթացքին, յաճախ այն տպաւորութիւնը կը ստեղծուի, թէ հեղինակը(ները) ոչ թէ հայերը կը հաշուէ, այլ՝ հաշուելու անհնարաութիւնը։ Թիւերը կարծես ամէն քանի մը էջ ետք կը յիշեցնեն իրենց սահմանափակութիւնը։ Անոնք կը փորձեն չափել բան մը, որ իր բնոյթով շարժուն է։ Ամէն նոր արտագաղթ, ամէն նոր պատերազմ, ամէն նոր սերունդ եւ ամէն խառն ամուսնութիւն կը փոխեն պատկերը։ Այսօր գրուած աղիւսակը վաղը արդէն պատմական փաստաթուղթ կրնայ դառնալ։ Սակայն, հոս է, որ աշխատութեան իսկական արժէքը կը սկսի երեւիլ։ Որովհետեւ անիկա միայն մարդոց թիւը չի հաշուեր։ Գրեթէ ամէն երկրի ներկայացման մէջ փորձ մը կը կատարուի նկարագրելու նաեւ համայնքին ներքին կեանքը՝ եկեղեցիները, դպրոցները, մշակութային միութիւնները, մամուլը, երիտասարդական կազմակերպութիւնները, բարեսիրական հաստատութիւնները, նոյնիսկ այն մարտահրաւէրները, որոնց դիմաց այդ համայնքը այսօր կանգնած է։

Այս մօտեցումը կարեւոր յիշեցում մըն է։ Ազգ մը չի բաղկանար միայն մարդոց գումարէն։ Եթէ վաղը երկրի մը մէջ տասը հազար հայ մնայ, բայց չըլլան դպրոցներ, եկեղեցիներ, մշակութային կեդրոններ, թերթեր կամ կազմակերպուած համայնքային կեանք, այդ տասը հազարը բոլորովին ուրիշ իրականութիւն կը ներկայացնէ, քան նոյն թիւը, որ ապրի կենդանի հաստատութիւններով շրջապատուած։ Թիւերը կրնան նոյնը ըլլալ, բայց ազգին կենսունակութիւնը՝ բոլորովին տարբեր։

Այս կէտը, թերեւս առանց այդպէս բացայայտ ձեւակերպելու, ուսումնասիրութեան ամենէն խոր պատգամն է։ Հայկական սփիւռքը երբեք միայն բնակչութեան աշխարհագրական ցրուածութիւն չէ եղած։ Ան նաեւ հաստատութիւններու պատմութիւն է։ Հայկական դպրոցը, որ դարէ մը աւելի գոյատեւած է օտար երկնքի տակ, երբեմն աւելի կարեւոր է, քան հազարաւոր մարդոց ներկայութիւնը։ Փոքր եկեղեցին մը, որ ամէն կիրակի քանի մը տասնեակ հաւատացեալ կը համախմբէ, կրնայ աւելի մեծ դեր ունենալ ինքնութեան պահպանման մէջ, քան վիճակագրական մեծ թիւ մը։ Այս պատճառով է, որ համայնքներու ճակատագիրը միայն բնակչութեան աճով կամ նուազումով չի չափուիր։ Ան կը չափուի նաեւ անոնց ստեղծած յիշողութեամբ, կրթութեամբ եւ կազմակերպուած կեանքով։

Հոս ընթերցողը կամայ թէ ակամայ կը սկսի ուրիշ հարցում մը տալ։ Եթէ այսօր աշխարհի մէջ, ինչպէս ուսումնասիրութիւնը կը հատստատէ, հայերը բնակութիւն հաստատած են հարիւրէ աւելի երկիրներու մէջ, ապա ի՞նչ բան է, որ տակաւին զանոնք մէկ ազգ կը դարձնէ։ Արդեօ՞ք ընդհանուր լեզուն, որ շատեր այլեւս չեն խօսիր։ Ընդհանուր եկեղեցին, որուն հետ ոչ բոլորը կապուած են։ Թէ՞ պատմական յիշողութիւնը, որ իւրաքանչիւր սերունդ նոր ձեւով կը մեկնաբանէ։ Թերեւս այս հարցումին պատասխանելը շատ աւելի դժուար է, քան աշխարհի հայերը հաշուելը։

Երբ առաջին անգամ այս ուսումնասիրութեան տարածքը կը դիտես, ակամայ կը հասկնաս, որ այսօր հայ ժողովուրդը ոչ թէ աշխարհագրական մէկ կեդրոն ունի, այլ բազմաթիւ կեդրոններ։ Հայաստանը կը մնայ ազգային կեանքի քաղաքական եւ պատմական առանցքը, սակայն համաշխարհային հայութիւնը շատոնց դադրած է միայն Հայաստանի սահմաններով սահմանուող իրականութիւն մը ըլլալէ։ Այսօր անոր պատմութիւնը կը գրուի միաժամանակ Երեւանի, Մոսկուայի, Լոս Անճելըսի, Փարիզի, Պէյրութի, Պուէնոս Այրէսի, Թորոնթոյի, Սիտնիի եւ տասնեակ այլ քաղաքներու մէջ։

Որոշ քաղաքներ, որոնք ժամանակին հայկական մտաւոր եւ մշակութային կեանքի հսկաներ կը նկատուէին, այսօր զգալիօրէն նօսրացած են։ Միւս կողմէ՝ նոր կեդրոններ ծնած են, նոր սերունդներ մեծցած են, նոր հաստատութիւններ ստեղծուած են։ Հայկական աշխարհը, պարզապէս, տեղ փոխած է։

Թերեւս կարելի ըլլայ ազգ մը հաշուել։ Կարելի ըլլայ նաեւ անոր տարածումը քարտէսի վրայ ցոյց տալ։ Բայց կարելի՞ է հաշուել անոր կենսունակութիւնը։ Այս հարցումին ուղղակի պատասխան չկայ ուսումնասիրութեան մէջ, եւ այդ նպատակով ալ պատրաստուած չէ անիկա, սակայն անոր էջերը ընթերցելէ ետք այդ հարցումը անխուսափելի կը դառնայ։ Որովհետեւ ի վերջոյ ազգ մը պարզապէս անհատներու հանրագումար մը չէ։ Եթէ այդպէս ըլլար, աշխարհի մէջ ամէնէն մեծ ժողովուրդները պիտի ըլլային նաեւ ամենէն ամուր ժողովուրդները։ Բայց պատմութիւնը հակառակը բազմիցս ապացուցած է։

Ազգը, խորքին մէջ, յարաբերութիւններու ցանց մըն է։ Անիկա դպրոց մըն է, ուր երեխան առաջին անգամ մայրենի լեզուով գիրք կը բանայ։ Եկեղեցի մըն է, ուր սերունդներ իրարու կը յանձնեն ոչ միայն հաւատքը, այլ նաեւ յիշողութիւնը։ Թերթ մըն է, որ համայնքին լեզուն կենդանի կը պահէ։ Մշակութային միութիւն մըն է, որ երգը, թատրոնը, պարը կամ գրականութիւնը կը փոխանցէ նոր սերունդին։ Երիտասարդական կազմակերպութիւն մըն է, ուր պատանին առաջին անգամ կը զգայ, թէ «հայ համայնք» ըսուածը միայն բառ չէ, այլ ապրուած իրականութիւն։

Թերեւս այս պատճառով է, որ The Global Armenian Nation ուսումնասիրութիւնը իւրաքանչիւր երկրի մասին խօսելով չի բաւարարուիր բնակչութեան թիւը արձանագրելով։ Ան կը փորձէ ներկայացնել նաեւ այն հաստատութիւնները, որոնց շուրջ համայնքը տակաւին կը շնչէ՝ եկեղեցիներ, դպրոցներ, մշակութային եւ երիտասարդական կազմակերպութիւններ, մամուլ, բարեսիրական հաստատութիւններ, մարզական միութիւններ եւ հասարակական կառոյցներ։ Կարծես հեղինակները կ՚ուզեն մեզի ըսել, որ ազգ մը հասկնալու համար բաւարար չէ գիտնալ, թէ քանի մարդ կայ. անհրաժեշտ է նաեւ տեսնել, թէ այդ մարդիկ ինչպիսի՛ հասարակական կեանք ստեղծած են։

Ուսումնասիրութիւնը կը ներկայացնէ իր գնահատականները, կը համադրէ տուեալները եւ կը մօտենայ հնարաւորինս վստահելի պատկերի մը։ Այդ աշխատանքը կարեւոր է եւ անհրաժեշտ։ Բայց, ի վերջոյ, թիւը՝ որքան ալ ճշգրիտ ըլլայ, միայն սկիզբն է։

Որովհետեւ ազգ մը վերջին հաշուով չի չափուիր միայն իր բնակչութեամբ։ Ան կը չափուի իր ստեղծագործ ուժով, իր հաստատութիւններու կենսունակութեամբ, իր լեզուի ապրող ներկայութեամբ, իր մշակոյթի նորարարութեամբ եւ, ամէնէն առաջ, իր ժողովուրդին կամքով՝ շարունակելու նոյն պատմութիւնը նոր պայմաններու մէջ։

Թիւերը կրնան փոխուիլ։ Քարտէսները կրնան վերագծուիլ։ Համայնքները կրնան մեծնալ կամ նօսրանալ։ Բայց քանի դեռ աշխարհի տարբեր անկիւններու մէջ մարդիկ կը շարունակեն իրենց զաւակներուն հայերէն երգ մը սորվեցնել, հայկական դպրոց մը պահել, գիրք մը հրատարակել, թատրոն մը բեմադրել, եկեղեցւոյ զանգը հնչեցնել կամ պարզապէս իրենց հայկական ինքնութիւնը գիտակցաբար ապրիլ, հայութիւնը պիտի չմնայ միայն վիճակագրական միաւոր մը։

Ան պիտի շարունակէ ըլլալ կենդանի ազգ մը՝ թիւերէն անդին։

«Տարբերակ21»

]]> https://darperag21.net/%d6%84%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%9e-%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%af%d5%a1%d5%b5-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%ab-%d5%b4%d5%a7%d5%bb-the-global-armenian-nation/feed/ 0 89072 «Խաբուած» — “Rigged”. Մեր Արեւմտահայերէն Աստուածաշունչը https://darperag21.net/%d5%ad%d5%a1%d5%a2%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae-rigged-%d5%b4%d5%a5%d6%80-%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ad%25d5%25a1%25d5%25a2%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a1%25d5%25ae-rigged-%25d5%25b4%25d5%25a5%25d6%2580-%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a5%25d6%2582%25d5%25b4%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a7%25d5%25b6 https://darperag21.net/%d5%ad%d5%a1%d5%a2%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae-rigged-%d5%b4%d5%a5%d6%80-%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6/#respond Sun, 23 Aug 2026 11:01:27 +0000 https://darperag21.net/?p=89066 Այսպէս կ’ըսէր համացանցի վրայ գրութիւն մը, որուն հանդիպեցայ անցեալ շաբաթ, թէեւ անիկա 2006-ին գրուած էր։ Հեղինակը կ’ակնարկէր Էլիաս Ռիկզի (Elias Riggs) Աստուածաշունչի արեւմտահայերէն թարգմանութեան, շատ վարպետօրէն եւ հնարամիտութեամբ բառախաղ մը ընելով անգլերէն “rig” բառին նշանակութիւններէն մէկը (խաբել) եւ Էլիաս Ռիկզի մականունը կապակցելով իրենց նմանութենէն օգտուելով։  

Այս գրութեան հեղինակը այն տպաւորութիւնը ունէր, կամ գոնէ այդպէս կ’ուզէր ցոյց տալ, որ Էլիաս Ռիկզ հայ համայնքը խաբած էր, խարդախած էր, իր անձնական հայերէն խօսելու եւ հայերէն գրելու ոճը, ձեւերը եւ կերպերը պարտադրելու համար։  Ան կոչ կ’ուղղէր հայութեան, որպէսզի «մեր Մեսրոպեան լեզուին սանձը եւ ղեկը ետ առնենք, եւ չի թողունք, որ Էլիաս Ռիկզի նմանները, թուրքերը, եւ ռուսերը մեզի ըսեն թէ ի՞նչպէս պէտք է խօսինք եւ գրենք»։

Կարգ մը պատմական իրողութիւններ կան որ մեր հեղինակին ուշադրութենէն վրիպած են։ Ես կ’ուզեմ զանոնք վերյիշել մեր ընթերցողներուն օգուտին համար։

Էլիաս Ռիկզի Աստուածաշունչի թարգմանութեան առաջին տպագրութիւնը եղաւ Իզմիր, 1853-ին, վերատպուեցաւ Պոլիս 1857-ին, եւ մի քանի տարի ետք Նիւ Եորք։ Հոս շատ կարեւոր է շեշտել, որ երբ «Էլիաս Ռիկզի Թարգմանութիւն» կ’ըսենք, չենք ուզեր նշանակել, որ ինքը, իր կէս կատար գիտցած հայերէնով Աստուածաշունչը թարգմանեց եւ այդ գործը մէջտեղ բերաւ։ Բուն թարգմանութիւնը հայ լեզուաբաններ ըրին։ Ռիկզ միայն անոնց վրայ հսկեց եւ գործը յառաջ տարաւ։ Աւելին՝ այս հայ գիտնականները տարիներ առաջ սկսած էին թարգմանութեան գործը եւ միայն վերջաւորութեան էր, որ Ռիկզ զիրենք քիչ մը առաջնորդեց եւ հրահրեց։  

Այս նոր տպուած Աստուածաշունչները արագօրէն բաժնուեցան Թուրքիոյ արեւմտահայերէն խօսող ժողովուրդին, եւ մարդիկ սկսան հայերէն կարդալ այնպիսի լեզուով մը, որ կրնային հասկնալ։ Քաղաքներու մէջ ապրող ունեւոր, բարեկեցիկ եւ կրթուած մարդիկ հայերէն կարդալու այլ միջոցներ ունէին. անոնք ունէին գիրքեր ու թերթեր, թատրոններ, ինչպէս նաեւ դպրոցներու կարելիութիւնը։ Սակայն շատ մը աղքատ ընտանիքներու համար, մանաւանդ գիւղական շրջանակներու մէջ, այս Աստուածաշունչը միակ հայերէն գիրքն էր, որ իրենց կեանքին մէջ տեսած էին։

Ոմանք կարդալ գիտէին, բայց շատերը չէին գիտեր, եւ անոնք ծանօթներ կամ բարեկամներ կը գտնէին, որ իրենց կարդալ սորվեցնէին, ու այսպիսով՝ կամաց-կամաց կը սորվէին լեզուն։ Անոնք այս Աստուածաշունչին միջոցաւ սորվեցան կարդալ։ Շատ հայեր, որ նախապէս թրքախօս էին, այս Աստուածաշունչին միջոցաւ հայերէն սորվեցան։ Իրենց ծնունդները, մահերը եւ ամուսնութիւնները այս Աստուածաշունչներուն առաջին կամ վերջին էջերուն վրայ կ’արձանագրէին, եւ իրենց զաւակներուն ալ այս Աստուածաշունչով կարդալ կը սորվեցնէին։

Այդ տարիներուն, երբ գիրքերը գրաբարով կը գրուէին, որ պարզ ժողովուրդին անհասկնալի էր, եւ մինչ մտաւորականները կը վիճէին, թէ ո՞ր մէկ հայերէնը ընդունելի էր տպագրութեան մէջ գործածուելու համար, հազարաւոր հայեր՝ երկու կամ երեք սերունդներ, նոյնիսկ աւելի, այս Արեւմտահայերէն Աստուածաշունչին միջոցաւ սորվեցան հայերէնը՝ իրենց առօրեայ խօսակցական լեզուով գրուած։

Որոշ դպրոցներ, աւելի զարգացած քաղաքներու մէջ, ուրիշ հայերէն գիրքեր ալ ունէին, բայց աղքատներուն մեծ մասը միայն Աստուածաշունչի օրինակ մը ունէր։ Նոյնը կը պատահէր որբանոցներու մէջ։ Պզտիկները արեւմտահայերէնով կը կարդային, կը գրէին եւ անկէ հատուածներ գոց կը սորվէին։

Արեւմտահայերէնը հսկայական թափ ստացաւ այս «Էլիաս Ռիկզի» թարգմանութեան շնորհիւ։ Եւ ինչպէս վերը բացատրեցի, թարգմանութիւնը ինքնին, իր լեզուական մանրամասնութիւններուն մէջ, Ռիկզի անձնական գործը չէր, այլ բնիկ հայ գիտնականներու մեծ խումբի մը աշխատանքը, որ ան կը ղեկավարէր եւ կը վերահսկէր։

Այս Աստուածաշունչին տպագրուած առաջին օրէն ի վեր, որմէ արդէն 173 տարիներ անցան, քննադատներ կը գանգատին, թէ թարգմանութիւնը լաւ չէ, թէ սխալներ ունի, թէ շարահիւսութեան մէջ թրքաբանութիւններ կան, եւ թէ կը գործածէ թրքերէն լեզուին յատուկ դարձուածքներ։

Այո՛, սխալներ կարելի է գտնել, բայց, ինչպէս Ե. Պապիկեանի եւ Ա. Պետիկեանի ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, անոնք քիչ են, եւ մեծ մասը աննշան։ Այսպիսի հսկայածաւալ գործի մը մէջ գրեթէ անկարելի է ունենալ կատարեալ թարգմանութիւն մը, որ բոլորին գոհացնէ, մանաւանդ երբ կան վարդապետական հարցեր, որոնց շուրջ մարդիկ 2000 տարիէ ի վեր կը վիճաբանին՝ առանց անոնց մասին համաձայնութեան գալու։

Անկէ զատ, ասիկա այն լեզուն է, որով մենք բոլորս վերջին 200 տարիներուն ամէն օր խօսած ենք։ Կատարեալ կամ ոչ, ժողովուրդին լեզուն է։ Ասիկա իսկական Արեւմտահայերէնն է։

Շնորհակալութիւն քեզի, Էլիաս Ռիկզ, մեզ «խաբելուդ» համար։ Հոյակապ գործ մը կատարեցիր։

Սարգիս Պալթաեան

]]> https://darperag21.net/%d5%ad%d5%a1%d5%a2%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae-rigged-%d5%b4%d5%a5%d6%80-%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6/feed/ 0 89066 Պէյրութէն Երեւան. Մարալ եւ Ժիրայր Փանոսեաններու ցուցահանդէսը Արարատի շուքին տակ https://darperag21.net/%d5%ba%d5%a7%d5%b5%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a7%d5%b6-%d5%a5%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%ac-%d5%a5%d6%82-%d5%aa%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%b5%d6%80-%d6%83%d5%a1%d5%b6%d5%b8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ba%25d5%25a7%25d5%25b5%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a7%25d5%25b6-%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a5%25d6%2582%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25b4%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25ac-%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25aa%25d5%25ab%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25b5%25d6%2580-%25d6%2583%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8 https://darperag21.net/%d5%ba%d5%a7%d5%b5%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a7%d5%b6-%d5%a5%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%ac-%d5%a5%d6%82-%d5%aa%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%b5%d6%80-%d6%83%d5%a1%d5%b6%d5%b8/#respond Sat, 22 Aug 2026 12:16:03 +0000 https://darperag21.net/?p=89054 «Dream, Art, Yerevan»

Հայ սփիւռքի մէջ ծնած արուեստը տարօրինակ ճակատագիր մը ունի։ Ան կը ծնի ուրիշ երկինքի տակ, կը սնանի ուրիշ քաղաքի աղմուկով, ուրիշ փողոցներու յիշողութեամբ ու ուրիշ մարդոց առօրեայով ու հակասութիւններով։ Բայց երբեմն, տարիներ ետք, ան կը հասնի երկիր մը, ուր թէեւ հոն չէ ծնած, սակայն անոր հետ անտեսանելի ոգեղէն կապ մը ունեցած է միշտ։

Մեր Ակադեմիան, Our Academy, Maral Panossian, Oil on Canvas, 90x90cm, 2018

Այդպիսի հանդիպում մը պիտի կայանայ 3 Սեպտեմբերին, երբ Երեւանի Ժամանակակից արուեստի թանգարանին մէջ բացուի լիբանանահայ քոյր եւ եղբայր գեղանկարիչներ Մարալ եւ Ժիրայր Փանոսեաններու «Dream, Art, Yerevan» ցուցահանդէսը։ Մինչեւ 10 Սեպտեմբեր տեւող ցուցահանդէսին պիտի ներկայացուին անոնց վերջին շրջանի շուրջ քառասուն ստեղծագործութիւնները։

Բայց Երեւան հասնողը միայն քառասուն կտաւ չէ։ Երեւան կը հասնի տասնամեակներու վաստակ մը։

Երկու արուեստագէտ, երկու ճանապարհ: Մարալ եւ Ժիրայր Փանոսեան քոյր ու եղբայր են, երկար տարիներ կողք կողքի ստեղծագործած եւ միասին արուեստ դասաւանդած, բայց իւրաքանչիւրը կառուցած է իր ուրոյն տեսողական լեզուն։

Սարի Մարալ կը փնտռես…Sari Maral ge pndres… Looking for the Mountain Deer, Maral Panossian, Oil on Canvas, 80x60cm, 2026

Մարալին արուեստը կը բխի առօրեայ ապրումներէ՝ ուրախութենէ, ցաւէ, յիշողութենէ, մարդկային հանդիպումներէ։ Իր գործերուն մէջ կրկնուող խորհրդանիշները հետզհետէ կը կազմեն անձնական բառարան մը։ Անոնցմէ յատկապէս եղջերուն խոր անձնական իմաստ մը ունի. «Մարալ» անունին հետ կապուելէ անդին, ան կը տանի նաեւ հօր յիշատակը եւ մանկութենէն եկող զգացական կապ մը։ Մարալին ստեղծագործական աշխարհը սնած է բազմազան աղբիւրներէ՝ Վան Կոկէն եւ Մինաս Աւետիսեանէն մինչեւ գրականութիւն, Pink Floyd, Լուսինէ Զաքարեան եւ Ռուբէն Հախվերդեան։

Ժիրայրի ճանապարհը տարբեր եղած է։ Լիբանանեան համալսարանի Գեղարուեստի հիմնարկին մէջ ուսանելէ ետք, ան իր ուսումը շարունակած է Փարիզի Académie Goetz-Dadérian-ի եւ École Nationale Supérieure des Arts Décoratifs-ի մէջ։ 1992-ը շրջադարձային թուական մը եղած է անոր արուեստին համար։ Համալսարանական աշխատանքի մը ընթացքին, ժամանակի ճնշումին տակ ծնած «The Change» գործը զինք առաջնորդած է դէպի վերացականութիւն։ Այդ օրէն սկսեալ հարցը այլեւս միայն այն չէ, թէ ի՛նչ նկարել, այլ նաեւ՝ ինչպէ՛ս արտայայտել։

Յարատեւ վախի կշռոյթը, Rhythm of Constant Fear, Jirar Panossian, 80x100cm, Oil on Canvas, 2025

Ժիրայրի գործերուն մէջ յաճախ իրարու կը բախին բնութեան խաղաղութիւնն ու քաղաքային կեանքի լարուածութիւնը։ Բնութիւնը, քաղաքը, գոյնը, ձեւը եւ երաժշտութիւնը կը միախառնուին իր տեսողական աշխարհին մէջ։ Իբրեւ երաժիշտ՝ ան յատկապէս ազդուած է progressive rock-էն՝ Pink Floyd, Camel, King Crimson եւ Jethro Tull։ Երաժշտութեան կշռոյթը երբեմն կը շարունակուի կտաւին վրայ՝ գոյնի եւ ձեւի միջոցով։

Սակայն Մարալ եւ Ժիրայր Փանոսեաններու մասին խօսելու ատեն կարելի չէ սահմանափակուիլ միայն անոնց ստեղծագործութիւններով։

Մարալ 1983-էն սկսեալ արուեստ դասաւանդած է տարբեր դպրոցներու մէջ, եղած է ՀԲԸՄ-ի «Մինասական» արուեստի խումբին հիմնադիրն ու ղեկավարը, կազմակերպած է ցուցահանդէսներ Լիբանանի եւ Սուրիոյ մէջ եւ երկար տարիներ ներկայ եղած է լիբանանահայ մշակութային մամուլին մէջ։

Զրոյց քամու հետ, Jirar Panossian

Ժիրայր եւս տասնամեակներ շարունակ ստեղծագործած, ցուցադրած եւ դասաւանդած է։ Իսկ 2006-ին քոյրն ու եղբայրը միասին հիմնած են Ayp to Zed Art Academy-ն։

Քսան տարի արուեստ դասաւանդել։ Այս թիւը ինքնին բան մը կ՚ըսէ անոնց աւանդին մասին, որովհետեւ արուեստագէտի մը ժառանգութիւնը միայն պատերէն կախուած կտաւները չեն։ Անիկա կը շարունակէ ապրիլ այն աշակերտներուն մէջ, որոնց սորվեցուցած են դիտել, արժեւորել եւ աշխարհին նայիլ նոր աչքերով: Գիծ քաշել կարելի է սորվեցնել։ Գոյներ խառնելը նոյնպէս։ Բայց արուեստի իսկական ուսուցիչը ուրիշ բան ալ կը փոխանցէ՝ աշխարհընկալումի տարբեր ձեւ մը։

Եթէ այսօր արդէն կարելի է խօսիլ Մարալ եւ Ժիրայր Փանոսեաններու աւանդին մասին, ուրեմն անոր մէկ մասը կը գտնենք անոնց ստեղծագործութիւններուն մէջ, իսկ միւսը՝ աշակերտներուն։

Ինչո՞ւ կարեւոր է Երեւանը

«Dream, Art, Yerevan»-ը այս պատճառով պարզ ցուցահանդէսէ մը աւելի նշանակութիւն ունի։

Մարալը եւ Ժիրայրը լիբանանահայ արուեստագէտներ են, որոնք իրենց ստեղծագործական լեզուն ձեւաւորուած են Լիբանանի մէջ՝ սփիւռքեան փորձառութեամբ, միջազգային արուեստի ազդեցութիւններով եւ հայկական մշակութային յիշողութեամբ։ Երբ նման արուեստ մը կը հասնի Երեւան, կը հանդիպի հայկական փորձառութեան ուրիշ տարբերակի մը՝ լիբանանա+հայ տարբերակին։

Եւ ասիկա կարեւոր է յիշեցնել, որ սփիւռքը միայն հայկական մշակոյթ պահպանող տարածք չէ։ Անիկա նաեւ հայկական մշակոյթ ստեղծող տարածք է։ Պահպանել կը նշանակէ փոխանցել ստացածդ։ Ստեղծել կը նշանակէ ստացածիդ վրայ աւելցնել բան մը, որ մինչ այդ գոյութիւն չունէր։

Մարալ եւ Ժիրայր Փանոսեաններու տասնամեակներու աշխատանքը ճիշդ այդ երկրորդ իրականութեան մաս կը կազմէ։

Սեպտեմբերին անոնց երկու ճանապարհները պիտի հանդիպին Երեւանի մէջ։ Քառասուն կտաւով, բայց շատ աւելի մեծ ուղեբեռով. Լիբանան մը կայ այդ ուղեբեռին մէջ, սփիւռք մը, ընտանեկան յիշողութիւններ, երաժշտութիւն, քաղաքին աղմուկը եւ բնութեան խաղաղութիւնը…եւ քսան տարուան դասարան մը։

«Dream, Art, Yerevan» ցուցահանդէսը առիթ պիտի տայ տեսնելու այդ երկար ճանապարհին ներկայ հանգրուանը։ Իսկ ցուցահանդէսէն ետք, երբ կտաւներն ալ իրենց խօսքը ըսած ըլլան, թերեւս առիթը ունենանք վերադառնալու Մարալ եւ Ժիրայր Փանոսեաններու արուեստին եւ հարցնելու աւելի խոր հարցումը.

Ի՞նչ կրնայ ըսել անիկա լիբանանահայ արուեստի այժմու վիճակին, յիշողութեան եւ ապագայի տեսլականին մասին, եւ Հայաստանի ու անոր արուեստասէրներուն հետ այս փորձառութիւնը ի՞նչ նոր հորիզոններ կրնայ բանալ իրենց արուեստին առջեւ:

Վ.Թ.

]]> https://darperag21.net/%d5%ba%d5%a7%d5%b5%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a7%d5%b6-%d5%a5%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%ac-%d5%a5%d6%82-%d5%aa%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%b5%d6%80-%d6%83%d5%a1%d5%b6%d5%b8/feed/ 0 89054 «Նոր Յառաջ»-ի հարցազրոյցը պատմաբան Արա Սանճեանի հետ. Պատմութիւնը, քաղաքականութիւնը եւ Եկեղեցին (2 եւ վերջ) https://darperag21.net/%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d5%b5%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%bb-%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%a6%d6%80%d5%b8%d5%b5%d6%81%d5%a8-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%b4%d5%a1%d5%a2%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d6%80-2/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2580-%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25a1%25d5%25bb-%25d5%25ab-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d6%2580%25d6%2581%25d5%25a1%25d5%25a6%25d6%2580%25d5%25b8%25d5%25b5%25d6%2581%25d5%25a8-%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25a2%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25a1%25d6%2580-2 https://darperag21.net/%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d5%b5%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%bb-%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%a6%d6%80%d5%b8%d5%b5%d6%81%d5%a8-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%b4%d5%a1%d5%a2%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d6%80-2/#respond Thu, 20 Aug 2026 09:32:28 +0000 https://darperag21.net/?p=89045 «ՆՅ» Հետաքրքրականը Փաշինեանի կամ Քաղաքացիական Պայմանագիրի պարագային այն է, որ իրենք պատմութեան վերընթերցում մը կ՚ընեն եւ ձեւով մը յաջողեցան կերտել նոր յղացք մը՝ «Իրական Հայաստան»-ի յղացքը, որ կ՛ամփոփէ Հայաստանի պատմութեան նոր ընկալում մը եւ քաղաքական ուղեգիծ մը կը սահմանէ՝ բաւարարուիլ այսօրուան Հայաստանի քարտէսով, ընդունիլ սահմանային statu quo-ն: Ուրեմն, պատմաբաններու համար մեկնաբանելու նոր էջ կը բացուի, ժամանակակից պատմութեան կերտումին անդրադառնալու հարկադրանքին տակ կը դնէ զանոնք:

Ա. Ս. — Երկու խնդիր կայ այստեղ։ Պատմագիտութեան մէջ ժանր մը կայ, որ մենք հայ իրականութեան մէջ շատ քիչ ուսումնասիրած ենք. առնուազն այդ մասին հայագիտական որեւէ հրատարակութիւն չկայ, մինչդեռ միջազգային գիտութեան մէջ վաղուց առկայ է։ Շատերը կրնան մինչեւ Նիցչէի գործը տանիլ։ Անկէ աւելի մասնագիտական, պատմաբաններու կողմէ գրուած գործեր ալ կան, թէ ինչպէս տարբեր պատմագիտական երեւոյթներ խորհրդանիշերու կը վերածուին։ Անգլիացիներուն համար՝ Տէօնքերքը (Dunkirk; Donkerque) կամ Պլիցը, միջազգային գետնի վրայ՝ Միւնիխը։ Եթէ ոեւէ մէկուն դէմ կ՚ուզես մինչեւ վերջ պայքարիլ ու զայն ջախջախել՝ Միւնիխը կը յիշես, որպէսզի յստակացնես, թէ կարելի չէ բանակցութիւններու մէջ մտնել ծայրայեղական հակառակորդի հետ։ Մեր իրականութեան մէջ ալ կան խորհրդանիշեր։ Վերջերս կը նայէի Ալեքսանդր Սարուխանի վաղ շրջանի երգիծանկարներուն։ Հոն 1920-ին Կարսի անկումը քանիցս կը յիշատակուի՝ Դաշնակցութիւնը երգիծանքի ենթարկելու համար։ Մինչեւ այսօր եղած են խորհրդանիշերու շուրջ տարբեր մեկնաբանութիւններ, բայց հիմա շատ աւելի բուռն է դրութիւնը, որովհետեւ վարչապետը ինքն իր ամբողջ էութեամբ մտած է հարցին մէջ։

Երկրորդ խնդիրը՝ ժամանակակից քաղաքական գիծի քննարկումն ժեւորումը պատմաբանին առաջնահերթ, մասնագիտական գործը չէ։ Պատմաբանը պէտք է գնահատէ եթէ արտայայտուած տեսակէտները կը համապատասխանեն պատմութեան տրամադրած նիւթերուն։ Կրնան տարբեր պատմաբաններ, տարբեր մեկնաբանութիւններ ներկայացնել։ Այդ պարագային, պէտք է նայիլ անոնցմէ իւրաքանչիւրին լրջութեան եւ մա՛նաւանդ քաղաքականօրէն անկողմնակալ մօտեցումին եւ անոնց տեսակէտներուն արխիւային հիմնաւորումներուն։ Այդ աշխատանքը դեռ չեղաւ Հայաստանի մէջ, եւ չըլլալուն պատճառն ալ թերեւս անիկա է, որ հասարակական դաշտը Հայաստանի մէջ շատ բեւեռացուած է, այսինքն՝ կան չափազանց քիչ լրասփիւռներ, որոնք հետաքրքրուած են տրամադրելու հարթակ՝ առանց իմանալու թէ հիւրը վերջաւորութեան, իր մեկնաբանութեամբ, պիտի կո՞ղմ կամ դէմ ըլլայ իշխանութեան կամ ընդդիմութեան։ Լրասփիւռները սովորաբար կը պահանջեն հետեւողականօրէն կողմ կամ դէմ ըլլալ, որովհետեւ Հայաստանի լրատու դաշտը՝ շատ քիչ բացառութիւններով, աւելի շատ քարոզչութեան միջոց է, քան իր առարկայականութեամբ ընթերցողը իրեն կապելու կամ ընթերցողին գործը դիւրացնելու նպատակ հետապնդող։ Աւանդաբար, համաշխարհային հռչակի տէր թերթեր կան, որոնք՝ կողմ ըլլալով հանդերձ, հեղինակութիւն կը վայելեն, որովհետեւ իրենք լրջօրէն կը ներկայացնեն ու կը մեկնաբանեն տեղեկատւութիւնը, ինչպէս՝ «Լը Մոնտ»-ը, «Նիւ Եորք Թայմզ»-ը կամ «Սի. Էն. Էն.» կայանը։ Հայաստանի պարագային աւելի դժուար է. հայերս աւանդոյթն ալ չունինք:

«ՆՅ» Գլխաւոր այս թեման որ արծարծեցինք, պատմութիւնն է իբր ինքնութեան սահմանումի մեկնակէտ: Եթէ 20 տարի ետք այսօրուան հարցերուն նայինք, ի՞նչն է որ ամէնէն շատ ուշադրութիւն պիտի գրաւէ. բնականաբար՝ պատերազմի ժամանակ պարտութիւնը, տնտեսական գետնի վրայ այդ յեղաշրջումը որ տեղի ունեցաւ, վերջապէս՝ երկիրը շրջափակումի մէջ է, արտագաղթը կայ: Ասոնք առարկայական ձեւով նաեւ կը սահմանեն մեր այսօրուան քաղաքականութիւնը, ընդհանրապէս՝ հասարակութեան այսօրուան իրականութիւնը:

Ա. Ս. – Պարզ օրինակ մը տամ. մենք 19-րդ դարուն՝ աշխարհի շատ մը ժողովուրդներուն նման, ազդուեցանք գերմանական ծագում ունեցող «մշակութային ազգի» (kultanation) գաղափարէն, որ ֆրանսական յեղափոխութիւնը ձեւով մը պետական քաղաքականութեան վերածեց, իսկ Նափոլէոն՝ ձեւով մը, կամայ-ակամայ, իր պատերազմներով, ամբողջ Եւրոպայի մէջ տարածեց՝ Ֆրանսայի կո՛ղմ եւ դէ՛ մ։ Ատկէ ետք, ատիկա հասաւ Օսմանեան կայսրութիւն, Ասիա, Ափրիկէ, լատին ամերիկեան երկիրներ։ Մենք ալ, ի հարկէ՝ իբրեւ Օսմանեան կայսրութեան, Պարսկաստանի եւ Ռուսաստանի զարգացումներուն մասնակից ժողովուրդ, 19-րդ դարուն ազդուեցանք այդ հոսանքէն։ Անոր մէկ մասը մեր աշխարհիկացումն էր։ Մենք մեզի սկսանք նայիլ իբրեւ աշխարհիկ ժողովուրդ։ Սկսանք հաւատալ, որ մեր նախաքրիստոնէական-հեթանոսական շրջանը նո՛յնքան կարեւոր է եւ մերն է ինչքան քրիստոնէականը, եւ միայն 19- րդ դարու կէսերուն է, որ սկսան հայ հեթանոսութեան մասին ուսումնասիրութիւններ գրել կամ հայոց պատմութեան դասագիրքերուն մէջ առանձին գլուխ զետեղել, ուր կը նկարագրուէին հայ հեթանոսական աստուածները։ Նախորդ հեղինակները՝ Հայր Միքայէլ վրդ. Չամչեան, եւ ապա՝ Հայր Յովսէփ վրդ. Գաթըրճեան այդպէս չէին վարուած։ Պապ թագաւորի նոր մեկնաբանութիւնը – աշխարհիկացման արդիւնք է, ինչպէս նաեւ՝ Վասակ Սիւնին արդարացնելու փորձը՝ իբրեւ այլընտրանք Վարդանի մարտիրոսութեամբ քրիստոնէութեան հաւատքին կառչած մնալուն… Այսպիսի վերընթերցումներ յաճախակի կրնան ըլլալ։ Այդ իմաստով, այսօրուան փոփոխութիւններն ու բանավէճերը նորութիւն չեն։

Հիմա, ինչպէ՞ս ապագայ պատմութիւնը պիտի նայի Փաշինեանին։ Եթէ պատմութիւնը «կանգնեցնենք» այս պահուս՝ երկու խնդիր կայ, իմ կարծիքովս: Մէկը՝ ինքը կրնա՞ր կանխել պատերազմը, տեղի ունենալէն առաջ, եթէ անկեղծ ըլլար ժողովուրդին հետ։ Իմ կարծիքովս՝ չէր կրնար, բայց կրնար ինքզինքը փրկել պատմութեան առջեւ, ինչպէս հիմա շատեր կը կարծեն թէ Լեւոն Տէր Պետրոսեանը 1998-ին ինքզինք փրկած եղաւ։ Երկրորդ խնդրին պատասխանը, սակայն, շատ երկարաժամկէտ է։ Ես մասնագէտ չեմ զինուորական հարցերու, բայց գիտեմ որ բաւական լուրջ վերափոխումներու խնդիր կայ։ Ես նաեւ մասնագէտ չեմ տնտեսական զարգացման հարցերու, բայց այս իշխանութիւնը դիմացաւ, որովհետեւ տնտեսութիւնը չքայքայուեցաւ։ Այսինքն՝ հազուադէպ է, որ երկիր մը պատերազմի մէջ պարտուի, սակայն անկէ ետք անոր արժոյթը միջազգային հարթակներու վրայ արժեւորուի, մէկ շունչի հաշուով համախառն ներքին արտադրանքը աճ արձանագրէ, եւ աւելին՝ ըստ Միջազգային արժութային հիմնադրամի կանխատեսումներուն, անիկա դառնայ աշխարհի հինգերորդ ամէնէն արագ զարգացող տնտեսութիւնը, որ յաջորդ հնգամեակին, ինչպէս կ՚ ակնկալուի, պիտի բարելաւուի եւս 34 տոկոսով։ Եթէ այլ ցնցումներ չըլլան եւ իսկապէս Հայաստանը շարունակէ զարգանալ, բնականաբար ատիկա դրական պիտի ազդէ Փաշինեանի ապագայ վարկանիշին վրայ։ Անկեղծ ըլլանք. մինչ 2008-էն ետք Ազերպայճանը հսկայական ոստում արձանագրեց եւ մեծապէս առաջ անցաւ Հայաստանէն ու Վրաստանէն, այս վերջինները կը շարունակեն զարգանալ դանդաղ, բայց կայուն քայլերով, ինչ որ Հայաստանի պարագային ակնյայտ է Սերժ Սարգսեանի նախագահութեան տարիներէն ի վեր։ Փաշինեանի ժամանակ, սկզբնական, որակական որոշ ոստում մը եղաւ, երբ քաղաքական իրավիճակը փոխուեցաւ 2018-ին, եւ առայժմ կը շարունակուի ատիկա։ Ենթադրենք, թէ շարունակուեցաւ. միշտ հետագան անցեալը վերարժեւորելու մէջ դեր կը խաղայ։ Այդ դ իմաստով, դեռ Փաշինեանի վճիռը արձակուած չէ, ինչպէս է պարագան որեւէ գործող իշխանութեան ամէնուր։ Ապագայ պատմաբանը Փաշինեանը պիտի արժեւորէ այդ միւս երկու հարցերէն մեկնելով։ Թէ հնարաւո՞ր էր խուսափիլ 2020-2023 թուականներու այդ մեծ փորձանքէն որ մեր գլխուն եկաւ Արցախի կորուստով. ասոր պատասխանը միշտ որոշ չափով թէական պիտի մնայ, որովհետեւ ինչպէ՞ս պիտի փաստես հակառակը։ Բայց, երկրորդին պարագային, եթէ ընկերա-տնտեսական արժէքաւոր փոփոխութիւններ ըլլան եւ մարդոց կենսամակարդակը բարձրանայ գալիք 10-20 տարիներուն ընթացքին, ինչպէս որ կը կանխատեսուի միջազգային մասնագէտներու կողմէ, մարդիկ եւ յաջորդ սերունդի մասնագէտները պիտի գնահատեն կատարուածը։ Յամենայնդէպս, «Արցախը մեր վզին վրայ մեծ քար մըն էր» Փաշինեանի ձեւակերպումը շատ ծանր կը թուի ականջիս։

«ՆՅ» –Կ’ուզէի նաեւ անդրադառնալ Եկեղեցւոյ դերին, քանի որ մեր պատմութեան մէջ կրօնն ու ազգային անցեալը սերտօրէն միահիւսուած են: Այսօր հոգեւորականները կը բողոքեն, որ Հայ եկեղեցւոյ պատմութիւնը դուրս մղուած է դպրոցական ծրագրերէն ու դասագիրքերէն: Ի վերջոյ, անոնք հսկայական դեր ունեցած են մեր պատմութեան կերտման մէջ եւ ըստ էութեան՝ անցեալի մեր պատմիչներուն մեծագոյն մասը հոգեւորականներ եղած են:

Ա. Ս. — Մինչեւ 19-րդ դար՝ գերազանցապէս։ Կան մի քանի աշխարհականներ, բայց համաշխարհային ուղղութիւնն ալ այդպէս էր։ Ճիշդ է, որ Եւրոպան աւելի շուտ սկսաւ աշխարհիկացումը, բայց մինչեւ արդի ժամանակաշրջան ընդհանրապէս զարգացած խաւը հոգեւորականներ կ՚ըլլային՝ քուրմեր, քրիս- տոնեայ վարդապետներ ու քահանաներ, մայաներու հոգեւոր առաջնորդներ եւ այլն, որովհետեւ գլխաւորաբար հոգեւորական կեանքին մէջ էր գրագիտութիւնը։ 19-20-րդ դարերուն, աշխարհիկացման հետ յայտնուեցան աշխարհա- կան պատմաբաններ, աշխարհիկ հայագիտական կրթութիւն սկսաւ Ֆրանսայի եւ ռուսական համալսարաններու մէջ։ Նոյնիսկ Մուրատ-Ռափայէլեան դպրոցը հոգեւորականներու կողմէ կ’առաջնորդուէր բայց կ՚ընդունէր աշխարհական ուսանողներ։ Ֆրանսայի եւ ռուսական համալսարաններու մէջ, Խաչատուր Աբովեանը, Ստեփան Նազարեանցը, Ստեփան Ոսկանը արդէն այն սերունդն են, որոնց համալսարանական դասախօսները հոգեւորականներ չէին։

Մեր Եկեղեցին ներկայիս շատ պահպանողական է, եւ երեւի աւանդականօրէն պէտք է պահպանողական ըլլայ։ Անոր դերը ժամանակակից մտաւորական կեանքին մէջ, ըստ էութեան, շա՜ տ շա՜ տ սահմանափակ է։ Մատենադարանի գիտաժողովին ժամանակ 350-ամեակը նշեցինք Հայր Մխիթար վրդ. Սեբաստացիին, դարձեալ հպարտութեամբ նշեցինք այն մեծ դերը, որ Մխիթարեանները ունեցած են, բայց բերուած օրինակները մեծ մասամբ 19-րդ դարէն, առաւելագոյնը՝ 20-րդ դարու սկիզբէն էին։ Սա կը նշանակէ, որ հայ մտաւորական աշխատանքի կշիռը տեղափոխուած է դէպի աշխարհիկ ոլորտ։ Առաւել, մենք այսօր ունինք ժողովուրդ մը, որ բարձր չի գնահատեր հոգեւորականի ասպարէզը։ Մենք ժողովուրդ մըն ենք, որու հոգեւորականները իր մէջէն կը ծնին։ Ուրիշ ազգեր հոգեւորականներ «կը ներածեն», եթէ կարելի է այդպէս ըսել։ Մենք չունինք այդ սովորութիւնը։ Եթէ այսօր ոչ-հայ մը եւ ըսէ թէ կ՚ուզէ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ անդամակցիլ, որովհետեւ անոր դաւանանքը իր սրտին շատ կը խօսի, չեմ գիտեր թէ ի՛նչ պատասխան կը ստանայ։

Այդ իմաստով, մեր հոգեւոր դպրոցները իրենց ուսման մակարդակը բարձրացնելու շատ մեծ խնդիր ունին։ Մենք բարձրագոյն հոգեւոր դպրոց չունինք։ Կը հպարտանանք որ քաղկեդոնականութիւնը ժխտեցինք, բայց մեր բոլոր հոգեւորականները ներկայիս քաղկեդոնական համալսարաններ կը յաճախեն, քանի որ ե՛ւ կաթոլիկ ե՛ւ յոյն-ուղղափառ եկեղեցիները քաղկեդոնական են։ Նոյնիսկ աւետարանականները քաղկեդոնականութեան հետ խնդիր չունին, որեւէ ձեւով չեն հակադրուիր Քաղկեդոնի չորրորդ տիեզերական ժողովի որոշումներուն կամ Լեւոն Պապի Տոմարին։ Ուրեմն, հոս եւս ունինք որոշակի հակասութիւն մը։

Ինծի համար կարեւորագոյնը մեր Եկեղեցւոյ բարեփոխման խնդիրն է, որ ուղղակի կապ չունի Պետութիւն-Եկեղեցի փոխյարաբերութիւններուն հետ։ Եկեղեցին պէ՛տք է ժամանակին հետ քայլ պահէ։ Տասնամեակներէ ի վեր կը խօսինք բարեփոխումներու անհրաժեշտութեան մասին, բայց դեռ չունեցանք լուրջ յառաջընթաց։ Կիլիկիոյ կաթողիկոսները ինչքան ալ նախաձեռնող ըլլան այս հարցով, պատմական աւանդոյթը կայ, որ իրենց աթոռը համեմատաբար երկրորդն է Էջմիածնի նկատմամբ։ Առաջին դէմքը Ամենայն հայոց կաթողիկոսն է։ Կիլիկիոյ կաթողիկոսները առանձին նախաձեռնութիւններ չեն կրնար առնել՝ առանց Էջմիածնի համաձայնութեան եւ աջակցութեան։ Ատոր վրայ վերջերս աւելցաւ Հայաստանի Պետութիւն-Եկեղեցի յարաբերութիւններու թնճուկը։ Առաւել, Հայաստանի շատ քաղաքացիներ կը հաւատան, որ իրենց երկիրը աշխարհիկ պետութիւն է եւ կ՚ուզեն սահմանափակել Եկեղեցւոյ իրաւունքները։ Ուրիշներ, սակայն, կը պնդեն շատ պահպանողական, աւանդական տեսակէտը։ Բնականաբար, այս երկու խմբաւորումները իրենց փոխյարաբերութիւնները կարգաւորելու կամ նոր օրէնքներու մշակման ժամանակ խնդիրներու առջեւ պիտի կանգնին։ Բայց, ուշ կամ կանուխ մենք պէտք է ընենք այդ բարեփոխումները։ Պէտք է ընենք յատկապէս այնպիսի տեղերու համար, ինչպէս Ամերիկա, ուր այլատեսակ Եկեղեցիներ շատ կան, որոնք շատ աշխուժ են եւ շատ յաճախ ժամանակակից դառնալու լուրջ աշխատանքներ կը տանին։ Անոնց քով մեր Առաքելական եւ Կաթողիկէ եկեղեցիները կարծես միջնադարէն մնացած գեղեցիկ ցուցանմուշներ ըլլան. ամենալուրջ հարցերը, որոնք կ՚ալեկոծեն քրիստոնեայ այլ Եկեղեցիներ, մեզի համար կարծես թէ գոյութիւն չունին, հակառակ անոր որ մեծ թիւով հայեր կ՚ապրին Ամերիկայի մէջ կամ այլուր՝ որպէս դրացիներ այլ քրիստոնեայ Եկեղեցիներ յաճախող մարդոց։

Հայաստանի մէջ եկեղեցական բարեփոխման վերաբերեալ ճնշումը մեծ չէ, որովհետեւ առհասարակ Հայաստանի մեր ժողովուրդը շատ կրօնամէտ չէ կամ, եթէ է, շատ ձեւական։ Բովանդակային քննարկումներ հաւատքի շուրջ, ընկերային-բարոյական հարցերը կրօնական ըմբռնումով լուծելու շուրջ չկան։ Իսլամական երկիրներու մէջ, քրիստոնեայ եկեղեցիները կրաւորական եղած են՝ ի պաշտօնէ, պարզապէս ինքնութիւնը պահպանելու համար։ Իսլամ չդառնալը եղած է ո՛չ միայն Հայ եկեղեցւոյ, այլ բոլոր քրիստոնեայ եկեղեցիներու գլխաւոր խնդիրը իսլամական աշխարհին մէջ։ Հայ եկեղեցւոյ ժառանգած այս տիպի խնդիրները անկախ են Հայաստանի պետութեան հետ յարաբերութիւններու թնճուկէն։ Անկախ թէ ի՛նչ է Հայաստանի պետութեան այսօրուան ղեկավարին դիրքորոշումը, Եկեղեցին պէտք է ինքը գիտակցի, որ մենք իսկապէս 21-րդ դարու Եկեղեցի ըլլալու խնդիր ունինք։ Կառավարութիւնը եւս պէ՛տք է հասկնայ, որ Եկեղեցին իր գրպանը չի կրնար ըլլալ։ Այստեղ պէտք է շատ յստակ որոշումներ կայացուին, թէ Եկեղեցիին կարգավիճակը ի՛նչ է Հայաստանի մէջ. ան չի կրնար սովորական կազմակերպութեան մը պէս ըլլալ, որովհետեւ մենք իրեն պատմականօրէն որոշակի մենաշնորհ տուած ենք։ Եթէ կուսակցութիւն մը չես սիրեր, կ՚երթաս նոր կուսակցութիւն մը կը բանաս, արգելք չկայ։ Ամերիկայի մէջ այսօր այսպէս է. եթէ չես սիրեր գոյութիւն ունեցող Եկեղեցիները, կրնաս նոր Եկեղեցի մը հիմնել՝ հաւատարիմ մնալով կառավարական մի քանի պայմաններու։ Բայց երբ Հայաստանի մէջ Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցւոյ պէս առաւելութիւններ ունիս, ատոնց հետ կու գան նաեւ որոշակի պարտաւորութիւններ, որոնք առաջին հերթին Եկեղեցին ինքը պէտք է սահմանէ:

Ես որպէսզի լաւ ուսուցիչ ըլլամ, պէտք է նոյն չափանիշով արժեւորեմ բոլոր աշակերտներս եւ տեսակէտս չպարտադրեմ անոնց։ Եկեղեցին նոյնպէս պէտք է այս հարցերուն լուծումներ գտնէ։ Դիւրին գործ չէ։ Մենք աշխարհով մէկ սփռուած կառոյց մըն ենք, ամենահինը եւ ամենաշարունակականը հայ իրականութեան մէջ է։ Միակ հայկական կառոյցն է Եկեղեցին, որ գրեթէ ամէն տեղ է ուր հայ կայ։ Եկեղեցին աւելի երկարակեաց է սփիւռքեան պայմաններուն մէջ՝ քան քաղաքական ու մշակութային կազմակերպութիւնները։ Ուրեմն Եկեղեցին պէտք է շատ աւելի յարմարող, պատշաճեցնող ըլլայ ինքզինքը, որուն համար շատ լուրջ քննարկումներ պէտք է ըլլան։ Պէտք է լրջօրէն մտածենք, թէ ինչպէ՛ս կրնանք աւելի արժէքաւոր հայեր ընդգրկել եկեղեցական ծառայութեան մէջ։ Ես անոնցմէ եմ, որ եթէ խնդիրը կուսակրօնութիւնը վերացնելն է, կողմ եմ որ լրջօրէն քննարկենք։ Կրնայ ուրիշ լուծում մըն ալ ըլլալ. քահանաներուն դերը լայնացնել Եկեղեցւոյ մէջ, եւ քահանայ ըլլալը արգելք չըլլայ վարչական բարձր պաշտօններ ստանալու։ Եթէ պէտք ըլլայ՝ կարելի է նաեւ հոգեւորականներուն պաշտօնական զգեստները փոփոխութեան ենթարկել։ Այս ամբողջը անհրաժեշտ են, որովհետեւ մեզի կենսունակ Եկեղեցի պէտք է՝ անկախ Հայաստանի օրուան իշխանութեան ղեկավարներու կեցուածքէն։ Այս հարցերը առանձին քննարկման կը կարօտին, ե՛ւ Եկեղեցւոյ հայաստանեան կառոյցին ե՛ւ, ուր որ պէտք է, Հայաստանի պետական հաստատութիւններուն մէջ։ Այսօր Ս. Էջմիածինը ունի ներկայութիւն բազմաթիւ այլ երկիրներու մէջ եւ անոնք եւս հաւասարապէս նոյն եկեղեցւոյ զաւակներն են, ինչպէս հայաստանաբնակ առաքելականները։ Ս. Էջմիածնի վեհափառը բոլորին վեհափառն է, անկախ անկէ թէ Եկեղեցւոյ անդամը ո՛ւր կ՚ապրի։ Խնդիրները՝ ըստ երկիրներու, տարբեր են. անոր համար ալ, լուծումները՝ թէեւ մէկ, միասնական, ընդհանուր հովանոցի տակ, իւրաքանչիւրի պարագան ալ առանձին պէտք է նկատի առնեն։ Երբ Հայաստանի կառավարութեան համախոհներէն ոմանք անուղղակի կ՚ակնարկեն երբեմն, թէ Եկեղեցին պէտք է հայկական պետականութեան կցորդը ըլլայ, պէտք է քիչ մը զգուշ ըլլանք այս հարցով եւ չմոռնանք Եկեղեցւոյ նաե՛ւ աստուածային դերը։ Եթէ քրիստոնեայ ենք, պիտի հաւատանք որ կան դրախտ ու դժոխք, պիտի հաւատանք որ կայ Վերջին դատաստան եւ Եկեղեցւոյ առաջնորդութեամբ պէտք է պատրաստուինք այդ Վերջին դատաստանին։ Եկեղեցւոյ դերը, առաջին հերթին, մեզի այդ օրուան պատրաստելն է։ Ես չեմ կարծեր թէ վերջաւորութեան՝ Վերջին դատաստանին, երբ Աստուծոյ դէմ կանգնինք, Ան մեզի պիտի հարցնէ Հայաստանի մասին, Արցախի մասին։ Ան պիտի հարցնէ թէ աղքատին, ծերին օգնեցի՞նք։ Մենք լայն քննարկումներու անհրաժեշտութիւնը ունինք, բայց չունինք այն հոգեւորականները, որոնք կը գիտակցին եւ կը նախաձեռնեն այսպիսի գործընթացի մը։ Ազգային եկեղեցական ժողովը երեք օրուան ընթացքին այսպիսի հարցեր չի կրնար լուծել. առաւելագոյնը, կրնայ մեկնարկը տալ հարցերու քննարկման եւ տարիներ ետք վերադառնայ եւ հաստատէ ստեղծուած տարբեր յանձնա- խումբերու առաջարկած լուծումները։ Եկեղեցին ի՛նքը պէտք է ունենայ իր փիլիսոփայութիւնը, իր աստուածաբանութիւնը՝ ինչպէ՞ս վերաբերիլ պետու- թիւններուն հետ առհասարակ եւ Հայաստանի ազգային պետութեան հետ մասնաւորաբար, որովհետեւ, ի վերջոյ, Հայաստանեայց եկեղեցւոյ կեդրոնատեղին Հայաստանի մէջ կը գտնուի։

Շատ բարդ իրավիճակ մըն է։ Անցեալ տարուան քաղաքական բանավէճը վրաս շատ ճնշիչ ազդեցութիւն թողուց, երբ բովանդակութեան որակը տեսայ ե՛ւ եկեղեցական աւագանիին վրայ յարձակողներու խօսոյթներուն, ե՛ւ նոյնքան ալ՝ անոնց պաշտպաններուն։ Պաշտպանները միայն քաղաքական խօսոյթով կը սահմանափակուէին, կարծես անկէ անդին ուրիշ հարց չկար մեր Եկեղեցւոյ մէջ։ Քաղաքականը կարեւոր խնդիր է, բայց միակը չէ. շատ այլ կարեւոր խնդիրներ ալ կան։

Կը յիշեմ տարիներ առաջ, հոգելոյս Զարեհ արք. Ազնաւուրեանը հրաւիրած էին Հայաստանեայց եկեղեցւոյ հայ համալսարանականներու միութիւն՝ Անթիլիասի մէջ։ Նիւթը արհեստական վիժումն էր։ Սրբազանը ներկայացուց միջնադարէն մեզի աւանդուած օրէնքները, որոնք, ի հարկէ դէմ են կեանքի ընդհատման։ Վերջաւորութեան, ան բացատրեց, թէ ո՛ր պահէն յետոյ, երբ արդէն բեղմնաւորուած սաղմը կեանք է, մենք իրաւունք չունինք այդ կեանքին վերջ տալու։ Երիտասարդ բժիշկները ըսին սակայն, որ իրենք ներկայիս վիժման համար որոշ դեղեր կ’առաջարկեն, որ սրբազանին ըսածին համապատասխան չէ։ Սրբազանը շատ անկեղծ ընդունեց, որ մեր Եկեղեցին ինչքա՜ն հեռու մնացած է գիտական նորութիւններէն։ Մենք քանի՞ բժիշկ ունինք մեր Եկեղեցւոյ անդամ։ Հազարաւոր հայ առաքելական բժիշկներ կան: Մեր եկեղեցին չի՞ կրնար անոնցմէ բացատրութիւն խնդրել եւ ապա անոնց հիման վրայ պատասխան մը խմբագրել։ Ապա թէ ոչ պէտք է ժողովուրդին խղճին ձգենք։ Իսկ եթէ չձգենք, պէտք է պատճա՛ռ ըլլայ մեր այդ կեցուածքին համար, պէտք է ուսումնասիրուի միւս Եկեղեցիներուն այս հարցին շուրջ դիրքորոշումները։ Պէտք է կարողանանք պատասխան մը ունենալ, որ որեւէ միջեկեղեցական ժողովի ժամանակ կարենանք մեր ուրոյն տեսակէտը պաշտպանել։ Ուրախ եմ որ կը քննենք աշխարհիկ իշխանաւորներու վարքուբարքն ու արդիւնաւէտութիւնը։ Նոյնը պէտք է նաեւ մեր Եկեղեցւոյ համար, որպէս մեր ամենաշարունակական կառոյցը։

Տեսանիւթին կապն է՝ https://youtu.be/CMIvkCQOSaw

Հարցազրոյցը վարեց՝ ԺԻՐԱՅՐ ՉՈԼԱՔԵԱՆ

 

 

 

]]> https://darperag21.net/%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d5%b5%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%bb-%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%a6%d6%80%d5%b8%d5%b5%d6%81%d5%a8-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%b4%d5%a1%d5%a2%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d6%80-2/feed/ 0 89045 «Նոր Յառաջ»-ի հարցազրոյցը պատմաբան Արա Սանճեանի հետ. Պատմութիւնը, քաղաքականութիւնը եւ հայ Եկեղեցին (Ա. մաս) https://darperag21.net/%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d5%b5%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%bb-%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%a6%d6%80%d5%b8%d5%b5%d6%81%d5%a8-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%b4%d5%a1%d5%a2%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d6%80/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2580-%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25a1%25d5%25bb-%25d5%25ab-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d6%2580%25d6%2581%25d5%25a1%25d5%25a6%25d6%2580%25d5%25b8%25d5%25b5%25d6%2581%25d5%25a8-%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25a2%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25a1%25d6%2580 https://darperag21.net/%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d5%b5%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%bb-%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%a6%d6%80%d5%b8%d5%b5%d6%81%d5%a8-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%b4%d5%a1%d5%a2%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d6%80/#respond Wed, 19 Aug 2026 11:57:44 +0000 https://darperag21.net/?p=89037 Պատմութիւնը անցեալի ուսումնասիրութիւն չէ միայն։ Յատկապէս ազգային ճգնաժամերու եւ քաղաքական մեծ շրջադարձերու ժամանակ, ան կը դառնայ նաեւ ներկան բացատրելու, ինքնութիւնը վերասահմանելու եւ ապագայի քաղաքական ուղղութիւնները հիմնաւորելու միջոց մը։ Այս իմաստով ուշագրաւ շարք մը հարցեր կը բարձրացնէ պատմաբան Արա Սանճեան «Նոր Յառաջ»-ի խմբագիր Ժիրայր Չոլաքեանի հետ ունեցած ծաւալուն հարցազրոյցի մը մէջ։
Միշիկընի համալսարանի Տիրպորնի մասնաճիւղի Հայագիտական հետազօտութիւններու կեդրոնի տնօրէն Սանճեան հարցազրոյցին մէջ կ՚անդրադառնայ հայագիտութեան եւ պատմագիտութեան ներկայ վիճակին, 2020-ի պատերազմէն ետք պատմութեան շուրջ ստեղծուած քաղաքական բանավէճին, Նիկոլ Փաշինեանի «Իրական Հայաստան» հասկացողութեան, ազգային պահանջատիրութեան պատմական փոփոխութիւններուն, ինչպէս նաեւ՝ Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ դերին եւ բարեփոխման անհրաժեշտութեան։
Սանճեանի առաջին մտահոգութիւններէն մէկը Հայաստանի պատմագիտութեան մակարդակն է։ Ան կը նկատէ, որ հայագիտութիւնը աշխարհագրականօրէն տարտղնուած եւ բազմաճիւղ ոլորտ մըն է, ուր տարբեր գիտակարգեր նոյն մակարդակին վրայ չեն գտնուիր։ Հայաստանի պարագային, իր գնահատումով, տակաւին զգալի աշխատանք անհրաժեշտ է միջազգային գիտական մակարդակին մօտենալու համար։ Յատկապէս պատմագիտութիւնը, ըստ իրեն, ետ կը մնայ մշակութային մարդաբանութենէն եւ ընկերաբանութենէն։ Ան նաեւ կը շեշտէ, որ բարելաւումը չի կրնար միայն պետական պարտադրանքով իրականանալ. անհրաժեշտ է գիտական միջավայր մը, ուր մասնագէտներն իրենք եւս շարունակաբար իրենց մակարդակը բարձրացնելու անհրաժեշտութիւնը զգան։
Հարցազրոյցին առանցքային բաժինը, սակայն, պատմութեան եւ քաղաքականութեան այսօրուան յարաբերութիւնն է։ Սանճեան կը նկատէ, որ վերջին տասնամեակներուն Հայաստանի մէջ չէ եղած քաղաքական գործիչ մը, որ ներկայ վարչապետին չափ յաճախ պատմութեան յղումներ կատարէ եւ հակադրուի վերջին տասնամեակներուն տարածում գտած պատմագիտական որոշ տեսակէտներու։ Այս երեւոյթը պատմաբանին առջեւ կը դնէ մասնագիտական պարտականութիւն մը՝ քաղաքական յայտարարութիւնները գնահատելու առկայ սկզբնաղբիւրներու եւ ժամանակակից պատմագիտական մեթոդաբանութեան հիման վրայ, այլ ոչ քաղաքական համակրանքով կամ հակակրանքով։
Սանճեանի համար պատմութիւնը երբեք վերջնականօրէն «փակուած» գիտութիւն չէ։ Նոր աղբիւրներ կրնան յայտնուիլ, բայց կը փոխուի նաեւ հասարակութեան հայեացքը անցեալին նկատմամբ։ Հասարակական նոր խումբեր եւ նոր հարցադրումներ պատմութեան մէջ կը տեսնեն բաներ, որոնք նախորդ սերունդները թերեւս չէին տեսներ։ Հետեւաբար պատմութեան վերարժեւորումը ինքնին արտասովոր երեւոյթ չէ։ Խնդիրը կը սկսի այն ժամանակ, երբ պատմութիւնը կը ծառայեցուի այս կամ այն քաղաքական ուղեգիծը հիմնաւորելու նպատակին։
Այսօրուան բանավէճին խորքային պատճառը Սանճեան առաջին հերթին կը տեսնէ 2020-ի ռազմական պարտութեան մէջ։ Ըստ իրեն՝ Նիկոլ Փաշինեանի իշխանութեան խօսոյթին փոփոխութիւնը 2018-էն մինչեւ այսօր աստիճանական եղած է, իսկ պատերազմը եւ Արցախի հետագայ կորուստը արագացուցած են նախկին ազգային-քաղաքական պատկերացումներու վերանայումը։ Ան կը յիշեցնէ նաեւ, որ հայկական քաղաքական մտածողութիւնը անցեալին եւս փոխուած է արտաքին պայմաններու եւ ուժերու յարաբերակցութեան փոփոխութեան հետեւանքով։
Ուշագրաւ է նաեւ Սանճեանի մերժումը՝ Փաշինեանի պատմագիտական ամբողջ խօսոյթին մէկ ընդհանուր գնահատական տալու։ Ան կը նշէ, որ վարչապետին տեսակէտներուն մէջ կան կէտեր, որոնց համաձայն է, ուրիշներ՝ որոնք նորութիւն չեն, եւ տակաւին ուրիշներ, որոնց հետ համաձայն չէ։ Հետեւաբար, ըստ իրեն, այդ ամբողջ խօսոյթը պէտք է բաժնել առանձին հարցերու եւ իւրաքանչիւրը գնահատել իր փաստական ու պատմագիտական հիմքերով։ Միաժամանակ ան կը շեշտէ, որ այս ամբողջ բանավէճը այսօրուան ձեւով հաւանաբար գոյութիւն պիտի չունենար, եթէ Հայաստանը պատերազմը կորսնցուցած չըլլար։
Այստեղ Սանճեան կը մատնանշէ նաեւ ուրիշ խնդիր մը՝ Հայաստանի հասարակական եւ լրատուական դաշտի խոր բեւեռացումը։ Իր կարծիքով՝ պատմաբանները տակաւին բաւարար մասնագիտական մասնակցութիւն չեն բերեր հանրային բանավէճին, մինչ լրասփիւռները յաճախ իրենց հիւրէն կը սպասեն նախապէս որոշելի «կողմ» կամ «դէմ» դիրքորոշում։ Այդ պայմաններուն մէջ պատմագիտական լուրջ քննարկումը դժուար կը դառնայ, որովհետեւ պատմաբանի աշխատանքը արագ քաղաքական արձագանգ տալ չէ, այլ աղբիւրները քննել, համեմատել եւ միայն ապա եզրակացութեան հասնիլ։
Հարցազրոյցին վերջին մեծ թեման Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցին է։ Այստեղ Սանճեանի դիրքորոշումը նոյնքան քննադատական է թէ՛ Եկեղեցւոյ, թէ՛ պետութեան նկատմամբ։ Ան կը պնդէ, որ Եկեղեցին պէտք է ժամանակին հետ քայլ պահէ եւ տասնամեակներէ ի վեր քննարկուող բարեփոխումները վերջապէս լուրջ գործընթացի վերածէ։ Ըստ իրեն՝ հայ մտաւորական կեանքին կեդրոնը վաղուց տեղափոխուած է դէպի աշխարհիկ ոլորտ, մինչ Եկեղեցին ժամանակակից ընկերային, գիտական եւ բարոյական բազմաթիւ հարցերու շուրջ բաւարար գործուն ներկայութիւն չունի։
Միաժամանակ, սակայն, ան կը մերժէ Եկեղեցին պետական իշխանութեան կցորդի վերածելու գաղափարը։ Եկեղեցին, իր դիտարկումով, հայութեան ամենահին եւ ամենաշարունակական կառոյցն է եւ կը գործէ ոչ միայն Հայաստանի, այլ ամբողջ Սփիւռքի մէջ։ Հետեւաբար անոր ապագան չի կրնար սահմանուիլ միայն Հայաստանի օրուան իշխանութեան հետ ունեցած յարաբերութեամբ։ Սանճեան կը խօսի հոգեւոր կրթութեան մակարդակի բարձրացման, եկեղեցական ծառայութեան մէջ կարող անձեր ներգրաւելու, նոյնիսկ կուսակրօնութեան եւ հոգեւորականներու վարչական դերերուն վերաբերող հարցերը բաց քննարկելու անհրաժեշտութեան մասին։
Այս ծաւալուն հարցազրոյցէն թերեւս ամենէն կարեւոր եզրակացութիւնը այն է, որ Սանճեան չ’առաջարկեր անցեալը մերժել՝ նորը ընդունելու համար, ոչ ալ անցեալը անփոփոխ պահել՝ ներկայի դժուար հարցերէն խուսափելու համար։ Ան կը պահանջէ աւելի դժուար բան մը՝ քննել, վերարժեւորել եւ բանավիճիլ՝ առանց պատմութիւնը քաղաքական կարգախօսի վերածելու։
Նոյն պահանջը կարելի է տեսնել նաեւ Եկեղեցւոյ նկատմամբ իր մօտեցումին մէջ. պատմական հաստատութեան մը արժէքը միայն անոր հնութեան մէջ չէ, այլ նաեւ նոր ժամանակներու հարցերուն պատասխանելու կարողութեան։
Այդ իմաստով հարցազրոյցը միայն պատմութեան մասին չէ։ Ան նաեւ հարցադրում մըն է այն մասին, թէ հայութիւնը որքանո՞վ պատրաստ է իր ամենէն նուիրական համարած գաղափարներն ու հաստատութիւնները քննութեան ենթարկելու՝ ոչ թէ զանոնք քանդելու, այլ զանոնք կենսունակ պահելու համար։

Վ.Թ.

Արա Սանճեան՝ Երեւան գտնուելով կը մասնակցէր Մատենադարանին մէջ Հայագիտական միջազգային 3-րդ գիտաժողովին:

«Նոր Յառաջ». Հայագիտութիւնը կարեւոր տեղ կը գրաւէ ձեր մասնագիտութեան մէջ: Ի՞նչ է այսօր հայագիտութեան վիճակը:

Արա Սանճեան – Հայագիտութիւնը շատ լայն հասկացութիւն է, հոն տարատեսակ գիտակարգեր (տիսիփլիններ) կան, բոլորին վիճակը նոյնը չէ եթէ պիտի համեմատենք համաշխարհային միջինին հետ, առաւել եւս բաւական տարտղնուած է աշխարհագրականօրէն։ Հայագիտութեամբ կը զբաղին տարբեր մասնագէտներ տարբեր երկիրներու մէջ։ Իւրաքանչիւր երկրի ներքին պայմանները, միջավայրը, գիտական-համալսարանական մթնոլորտը կ’ազդէ որ շեշտակի տարբերութիւններ ըլլան, երբեմն՝ մօտեցումներու կամ հետաքրքրութիւններու պարագային։ Այս իմաստով կը խուսափիմ մէկ միասնական կարծիք տալէ։ Հայաստանի պարագային, իմ կարծիքս է, որ պէտք չէ խորշիլ եւ ըսել որ շատ ընելիք ունինք, որպէսզի կարենանք մօտենալ միջազգային լաւ մակարդակի։ Կան որոշ փորձեր։ Կայ նաեւ պարտադրանք կառավարութենէն։ Միջազգային գրախօսուող հանդէսներու մէջ տպագրուիլը գրեթէ պարտադիր դարձած է տարբեր գիտնականներու համար, բայց ատիկա միայն մէկ ազդակն է պետութեան ներգրաւման։ Բարելաւումը եթէ միա՛յն վերէն՝ հրահանգով ու պարտադրանքով ըլլայ, արդիւնաւէտ չ՚ըլլար. պէտք է նաեւ ստեղծել այդ մթնոլորտը, ուր գիտնականները իրենք եւս գիտակցին որ ամէն մէկը ինքզինք բարելաւելու պարտականութեան տակ է։ Մենք այսօր կ՚ապրինք շատ մրցունակ աշխարհի մը մէջ, ուր դաժան է մրցակցութեան պայքարը, եւ ան որ չի կրնար ժամանակին հետ քայլ պահել, կը վնասէ։ Այդ իմաստով կ՚ուզեմ որ աւելի մեծ ջանք թափուի ե՛ւ կառավարութեան օժանդակութեամբ, ե՛ւ նաեւ մասնագիտական նախաձեռնութիւններով՝ բարելաւելու այն վիճակը, որ Հայաստանի մէջ կայ։ Կան ի հարկէ բազմաթիւ անհատներ, որոնք կը գիտակցին եւ իրենց կարելին կ՚ընեն։ Կ՚ուզէի որ այդ շրջանակը աւելի լայննայ:

«ՆՅ» – Եթէ աւելի ընդարձակ պատմագիտութեան դաշտը առնենք, վերջապէս հետազօտողներ՝ գիտական հանդէսներու մէջ հրատարակութեան համար պէտք է որոշ համալսարանական, գիտական պատրաստութիւն ունենան: Այսօր Հայաստանի մէջ այդ մարզը, այնպէս ինչպէս որ կը դասաւանդուի, արդեօք ընդունա՞ծ է նորարարութիւնը, փոփոխութիւնը կամ աւելի լայն կարկինով իրականութիւնները չափելու, տեսնելու, թերեւս վերատեսութեան ենթարկելու սովետական շրջանէն մնացած որոշ պատկերացումներ:

Ա. Ս. — Պատմութիւնը՝ այնպէս ինչպէս որ ընդունուած էր սահմանել սովետական ժամանակին, համեմատաբար աւելի թոյլ վիճակի մէջ է հիմա, քան մօտիկ գիտակարգեր, ինչպիսիք են մշակութային մարդաբանութիւնն (Anthropologie culturelle) ու ընկերաբանութիւնը (Sociologie), ուր վիճակը աւելի է պատմութենէն։ Պատմութեան մէջ աշխատանք շատ աւելի պէտք է ըլլայ։ Նախ, ընդունինք որ Հայաստանի մէջ պատմութեան ուսումնասիրութիւնը գերազանցապէս հայոց պատմութեան մասին է. արեւելագէտներու շատ փոքր շրջանակ մը կայ։ Չկան Եւրոպայի պատմութեան մասին հայաստանցի յայտնի մասնագէտներ, որոնք նոր ուսումնասիրութիւններ ընծայեն։ Ալ չեմ խօսիր Ափրիկէի կամ Արեւելեան Ասիոյ մասին գրող մասնագէտներու մասին, որ գրեթէ չունինք։ Պատմագիտութեան մէջ բաւարար աշխատանք չի տարուիր միջազգային միջին մակարդակին շուրջ ապահով տեղ գրաւելու համար։ Հայաստանի պատմաբանները շատ աւելի ընելիք ունին, քան մշակութային մարդաբաններն ու ընկերաբանները, որոնք վերջին տարիներուն բաւական աշխատանք տարած են արդէն։ Այդ երկու գիտակարգերուն մէջ կարծես աւելի կայ այն գիտակցութիւնը, որ իրենցմէ իւրաքանչիւրին մակարդակը պէտք է բարելաւուի։ Յոյսով եմ, որ ատիկա նաեւ աւելի ու աւելի կը տարածուի պատմաբաններու շրջանակին մէջ։

«ՆՅ» – Ներկայիս ակնյայտ է, որ պատմութիւնը առանցքային դեր ունի մեր ինքնութեան սահմանման մէջ: Սակայն այդ ինքնութեան եւ Եկեղեցւոյ դերին ընկալումը կը տարբերի հոգեւորականներու եւ պետական գործիչներու մօտ, մանաւանդ երբ հարցը կը վերաբերի Հայաստանի ապագայ ի տեսլականին եւ յատկապէս դրացիներուն՝ թուրքերուն եւ ազերպայճանցիներուն հետ յարաբերութիւններու զարգացման: Այս պատկերացումներուն մէջ բնականաբար հինէն եկած սպասումները մեծ են եւ այսօր յեղաշրջումի բախումնալի անկիւնադարձ մը հաստատուած է 2020-ի պատերազմով: Որքանո՞վ այսօր ընկերային, տնտեսական, պետական, քաղաքական պահանջը կը պայմանաւորէ նաեւ պատմութեան գիտութեան փոփոխութիւնները:

Ա. Ս. — Պատմութեան ողբերգութիւնը այն է որ իբրեւ գիտութիւն պէտք է նման ըլլայ այլ գիտութիւններու չափանիշերուն։ Բայց սոտիումը կամ նատրիումը, թթուածինը զգացում չունին։ Առաւել եւս, մենք մեր ուզածը կրնանք ընել իրենց հետ մեր գիտական փորձարկումներուն ժամանակ. այնտեղ բարոյական հարցեր չկան։ Երկրորդ, վերջին մի քանի տարիներուն աւելի շեշտուած յղումներ կ՚ըլլան պատմութեան՝ մեր ինքնութիւնը մեկնաբանելու համար, յատկապէս՝ քաղաքական գործիչներէ, բայց նաեւ պարզ անհատներէ, որոնք հասարակական- քաղաքական անցուդարձով կը հետաքրքրուին, թերեւս նոյնիսկ իրենց ազատ ժամանակին մէկ մասը կը տրամադրեն պատմագիտական ուսումնասիրութիւններ կարդալու։ Դժբախտաբար, հայկական իրականութեան մէջ չունինք հանրամատչելի պատմագիտական հանդէս մը, որ շատ լաւ կ՚ըլլար պատմութիւն սիրողները հասու դարձնելու գիտական նորութիւններուն։ Պատմութեան արժեւորման մէջ տարակարծութիւններ մի՛շտ կ՚ըլլան երբոր քաղաքական պայքար կայ, 2020-ի պատերազմը ցնցում մըն էր բոլորիս համար. նոյնիսկ մինչ այդ լաւատես չեղողներն անգամ ցնցուեցան եղած երեւոյթներէն։ Յաջորդեց 2023-ին Արցախի կորուստը, որ ներկայ հանգրուանին կարծես անդառնալի կ՚երեւի, եթէ յանկարծ համաշխարհային, մեր կամքէն անկախ, մեծ ցնցումներ տեղի չունենան։ Բնականաբար ներկայ բանավէճերը, պրկուած վիճակը որ կան Հայաստանի ու հայութեան հասարակական-քաղաքական դաշտին մէջ պիտի նաեւ պատմութեան վրայ ազդեն, որովհետեւ քաղաքական տարբեր կողմերը յաճախ յղումներ կ՚ընեն պատմութեան։ Առաւել, այդ պայքարին մէջ մեծ թափով ընդգրկուած է երկրին գործադիր իշխանութիւնը։
Մենք չենք ունեցած վերջին տասնամեակներուն ոեւէ քաղաքական գործիչ, որ ներկայ վարչապետին չափ պատմութեան յղումներ ընէ եւ վերջին տասնամեակներուն տարածում գտած պատմագիտական տեսակէտներուն հակադրուի: Հոս ի՞նչ պէտք է ըլլայ պատմաբանին գործը. փորձել եղած նիւթին եւ ժամանակակից գիտական մեթոդատանութեան հիմքին վրայ արժեւորել արտայայտուած տարբեր կարծիքները եւ եզրակացնել թէ անոնցմէ որքա՛նը այսօրուան պատմական տուեալներով հիմնաւոր է։ Ինչո՞ւ վերջնական բան չկայ պատմագիտութեան մէջ. որովհետեւ, առաջին, կրնան միշտ նոր նիւթեր յայտնաբերուիլ։ Երկրորդ, մեր հայեացքը, մեր մօտեցումը հանդէպ պատմութեան՝ իբրեւ մարդկութիւն, ժամանակի ընթացքին կը փոխուի։ Հասարակական նոր խումբեր կը մտնեն պատմագիտական բանավէճին մէջ, ինչպէս՝ օրինակ, պատմութիւն գրելու մէջ վերջին տասնամեակներուն կանանց սեռին մեծ մասնակցութիւնը։ Բնականաբար, անոնք իրենց ուրոյն փորձառութիւնը բերին ու պիտի բերեն։ Օր մը կրնայ ըլլալ, ինչպէս արեւմուտքի մէջ արդէն է՛, հայազգի սեռական փոքրամասնութիւնները եւս ունենան իրենց պատմաբանները եւ իրենց իւրայատուկ ձեւով նային պատմութեան, բան մը, որ տակաւին հայ իրականութեան մէջ, եւ արեւելեան հասարակութեան մէջ առհասարակ, շա՜ տ շա՜տ լուսանցքային է։
Փոփոխութիւններ միշտ կան պատմագիտութեան մէջ։ Քաղաքական փոփոխութիւններն աւելի փոքր են քան մեծ, աշխարհայեցողական փոփոխութիւնները, որոնք տեղի կ՚ունենան երկար ժամանակի վրայ։ Բայց քանի որ դեռ հայերս յետպատերազմեան մթնոլորտին մէջ ենք, բնականաբար հիմա քաղաքականին շատ աւելի մեծ դեր կը տրուի, եւ ըստ էութեան, պատմութիւնն այսօր կ՚օգտագործուի, ինչպէս միշտ, ա՛յս կամ ա՛յն քաղաքական ուղեգիծը հիմնաւորելու համար։ Այսինքն, պատմութիւնը կը մեկնաբանուի այնպիսի ձեւով, որ ըլլայ դաշնակիցը առաջարկուող քաղաքական ուղղութեան մը։ Օրինակի համար, սովետական տարիներուն, Իսրայէլ Օրիի պանծացումը իբրեւ հայ-ռուսական բարեկամութեան հիմնադիր, կը հիմնաւորուէր Աշոտ Յովհաննիսեանի մեծ գործով։ Բայց, Սփիւռքի մէջ եղած են պատմաբաններ՝ իրենց աշխարհայեացքով աւելի մօտիկ Հ. Յ. Դաշնակցութեան, որ այդ տարիներուն հարցականի տակ առած են Օրին մեծարելու դիրքորոշումը, ինչպէս՝ Յարութիւն Քիւրտեանը, որ ամբողջ գործ մը գրեց 1950-60-ականներուն՝ հարցականի տակ առնելով Իսրայէլ Օրիի հեղինակած սկզբնաղբիւրներուն արժանահաւատութիւնը։ Կամ երբ Խորհրդային իշխանութիւնը կը պանծացնէր Պաւլիկեան եւ Թոնդրակեան շարժումները, արեւմուտքի մէջ որոշ գրախօսներ քննադատաբար կը մօտենային խորհրդային այդ գործերուն։ Գրախօս մը, կը յիշեմ հայաստանցի հեղինակի մը մասին ընդգծած էր, որ մեր կօշիկը կը փորձէ Էնգէլսի ոտքին յարմարցնել:
Այսինքն, պատմագիտական այդ բանավէճերը յաճախ եղած են, բայց հիմա աւելի ակնառու են, որովհետեւ անմիջական մասնակցութիւնը կը վայելեն երկրի քաղաքական գործադիր իշխանութեան: Այլ իմաստով, բաւական առանձնայատուկ ժամանակաշրջան է եւ ըստ էութեան վարչապետը՝ ինքը նախաձեռնողն է կամ գոնէ այդպէս կ՚երեւի: Խորհրդային Միութեան ժամանակ, Համայնավար կուսակցութեան իրերայաջորդ ղեկավարները Հայաստանի մէջ պէտք է պատմագիտական որոշակի յղումներ ընէին արհեստավարժ պատմաբաններուն, բայց կարեւորագոյն հարցերը աւելի շատ Մոսկուա կ՚որոշուէին եւ Մոսկուայէն կը տարածուէին։ Հայ համայնավարները չէին առաջին նախաձեռնողը՝ այդ հարցը ժողովուրդին ներկայացնելու, բայց բնականաբար իրենց միջամտութիւնը կարեւոր կ’ըլլար եթէ Գիտութիւններու ակադեմիային կամ Համայնավար կուսակցութեան Կեդրոնական կոմիտէին մէջ քննութիւններ ըլլային: Հիմա տարբեր դարաշրջան ենք՝ ուղղակի եթերներով հարցազրոյցներու դարաշրջան, ուր ղեկավարները նախապատրաստուելու աւելի քիչ առիթ ունին, մանաւանդ՝ եթէ իրենք կը կարծեն, որ շահաւէտ է իրենց համար հարցազրոյցներ տալը: Օրինակ, ներկայ վարչապետը, ի տարբերութիւն նախորդ նախագահներուն, շատ աւելի հաճոյքով կ՚երթայ այդ հարցազրոյցներուն, աւելի շատ ժամանակ կը տրամադրէ լրագրողներուն: Խորհրդարանական նոր համակարգը զինք ուղղակի հարցապնդելու առիթ կու տայ. նախագահական համակարգին մէջ ատիկա չկար: Այս ամբողջը ի հարկէ հարցի կարեւոր դառնալուն կը նպաստէ, եւ քանի որ երկրին մէջ պրկուած է վիճակը, տեսակէտները ծայրայեղացուած են: Բնականաբար, պատմութեան շուրջ եղած քննարկումներուն հասարակական մասը պիտի արտացոլէ այդ ծայրայեղականութիւնն ու պրկուածութիւնը:
Գիտնականները պէտք եղած մասնագիտական ձեւով ձեւով չեն մասնակցիր այս բանավէճերուն: Կան գիտնականներ, որոնք ընկերային ցանցերու վրայ կամ լրագրողներուն պատասխանելով կ’արտայայտեն իրենց տեսակէտերը: Բայց քաղաքագիտական բանավէճին զուգահեռ պատմագիտական քննարկումներ, հրապարակային սեմինարներ, հանդէսներու մէջ բանավէճեր չկան: Տակաւին այդ հանգրուանին չենք: Կրնայ ըլլալ, որ եթէ այս հարցը շատ րունակուի, հոն եւս հասնինք: Պիտի նաեւ ընդունինք որ պատմաբանը շատ աւելի ժամանակ կ՚ուզէ, որ կարծիք յայտնէ, քան լրագրող մը, որ հարցում կը հարցնէ եւ քաղաքական գործիչէն պատասխան կը ստանայ: Լաւ պատմաբանը չունի այդ շռայլութիւնը՝ արագօրէն բան մը ըսելու, որովհետեւ ի վերջոյ իր գնահատելու չափանիշերը տարբեր են:

«ՆՅ» – Այս պատմական բեկումը նաեւ հիմնականին մէջ կը պայմանաւորուի երկրի տնտեսական, քաղաքական, դրացիներու հետ դիւանագիտական յարաբերութիւններու, ռազմադաշտի վրայ շրջադարձ եղած պայմաններու մէջ։

Ա. Ս. — Ռազմական պարտութիւնը ես ամէնէն բարձր տեղը կը դնեմ: Սփիւռքի մէջ 60-ական թուականներուն վերադասաւորում մը եղաւ: Պաղ պատերազմի թէժ շրջանը աւարտեցաւ եւ այդ շրջանի հիմնական առանցքը Հայաստանի մէջ խորհրդային իշխանութեան օրինական ըլլալու կամ չըլլալու խնդիրն էր, հետը աշխատիլ փորձելու կամ անոր ընդդիմանալու խնդիրը: Տարբեր պատճառներով, 60-ականներուն, օրակարգը փոխուեցաւ: Նոր առաջնահերթութիւն դարձան՝ յիշել Եղեռնը, պահանջել անոր դատապարտ տումը, պահանջել անպայման որ այդ եղելութիւնը «ցեղասպանութիւն» որա- կուի, այն յոյսով, որ ասոնց ետեւէն պիտի գայ հատուցում: Որոշներ նաեւ յոյս ունէին Թուրքիոյ կողմէ տարածքային զիջումներու հայ ժողովուրդին՝ կա՛մ Խորհրդային Հայաստանին կա՛մ այլ ձեւով:
Երբ Հայաստանը անկախացաւ, պէտք է ընդունինք որ կար որոշ ժամանակահատուած մը՝ Հայոց Համազգային Շարժման ստեղծման ժամանակ՝ Տէր Պետրոսեանի նախագահութեան տարիներուն, երբ օրուան ղեկավարութիւնը որոշ անհանգստութիւն ունէր թէ 60-ականներուն ձեւաւորուած նոր օրակարգին առաջին խնդիրը հակաթուրք պայքարը եղած էր: Յետոյ, երբ Տէր Պետրոսեանը ստիպուեցաւ հրաժարական տալ, մօտ 20 տարի, իրերայաջորդ երկու նախագահներ, այդ սփիւռքեան օրակարգին համընթաց գացին, առնուազն՝ հրապարակայնօրէն: Առանձնապէս իրենք մինչեւ ո՛ւր համոզուած էին այդ առաջնահերթութեան, յստակ չէ, բայց առնուազն նպատակայարմար գտան անոր չհակադրուիլ: Նաեւ Դաշնակցութեան նեցուկին կարեւորութիւն տուին: Դաշնակցութեան նեցուկը ունենալ կը նշանակէր Սփիւռքի մէջ կարեւոր չափով ունենալ մամուլի, լրասփիւռներու համեմատաբար լռութիւնը, եթէ Հայաստանի մէջ կային դատապարտելի կամ քննադատելի կէտեր: Նոր իշխանութիւնները եւս, երբ եկան 2018-ին, վիճակը սկիզբը նոյն ձեւով շարունակուեցաւ: Կար այդ խօսոյթը, որ եթէ նոր պատերազմ ըլլար, մենք ի վիճակի էինք նոր տարածքներ ձեռք ձգելու եւ այլն: Ատոր համար, պատերազմի պարտութիւնը եկաւ որպէս շատ պաղ ցնցուղ մը:
Հետագային, երբ նայինք Նիկոլ Փաշինեանի իշխանութեան խօսոյթի փոփոխութեան՝ 2018-էն մինչեւ այսօր, կը տեսնենք, որ իսկապէս լուրջ նահանջ կայ նախապէս հայրենասիրական համարուող պահանջներէն, եւ այդ ընթացքը շատ աստիճանական էր։ Մասամբ, կրնամ ըսել, որ տարբեր հանգրուաններու, Հայաստանի կառավարութիւնը գերագնահատեց իր ուժերը, տուաւ խոստումներ, ըսաւ որ ասիկա կամ անիկա «կարմիր գիծ» է, բայց վերջաւորութեան ստիպուեցաւ ատոնցմէ մէկ առ մէկ հրաժարելու, որովհետեւ տեսաւ որ ինք չի կրնար այլ պետութիւններէ, սկսելով՝ Մոսկուայէն, նոյնիսկ՝ Իրանէն, ատոնց շուրջ աջակցութիւն ստանալ։ Երբ պահը եկաւ, մենք չկրցանք զանոնք համոզել։ 2023-ին, ամբողջ աշխարհը դիտեց Արցախի հայաթափումը։ Առաւել եւս, Համասի յարձակումը՝ Հոկտեմբեր 7-ին ամենամեծ նուէրն էր Իլհամ Ալիեւին, որովհետեւ աշխարհի ուշադրութիւնը շեղեց դէպի շատ աւելի մեծ, արիւնալի ողբերգութիւն մը, որուն քով արցախցիներուն զոհերու քանակը միջազգային հանրութեան շատ աւելի փոքր թուեցաւ՝ ի տարբերութիւն տասնեակ հազարաւորներու, որոնք Կազայի մէջ սպանուեցան։
Այդ է պատճառը, որ իշխանութիւնը եկաւ նոր, համընդգրկուն գաղափարախօսական խօսոյթի մը, որուն նմանները մենք ունեցած ենք, բայց՝ կարճ ժամանակներով, 20-րդ դարուն։ Եղած են ժամանակներ, երբ Հայաստանը նոյնպէս ինքզինք մեն մենակ գտած է թուրքերու դէմ, օրինակ՝ 1918-ին, ինչքա՜ն ալ մեծցնենք Սարդարապատը։ Ըստ էութեան, Պաթումի պայմանագիրը գործադրելը, մինչեւ 1918-ի վերջը՝ օսմանեան բանակներու պարտութիւնը, որ Հոկտեմբեր ամսուան վերջաւորութեան եղաւ, մեր Հայաստանի օրինական, Յովհաննէս Քաջազնունիի գլխաւորած կառավարութեան քա ղաքականութիւնն էր։
Երկրորդ անգամ նոյն կոտրած տաշտակին եւ դառն իրականութեան առջեւ հայութիւնը գտնուեցաւ երկուքուկէս տարի ետք՝ Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի օրերուն։ Բայց քանի որ Մոսկուայի խորհրդային իշխանութիւնները օգտուեցան այդ առիթէն եւ Երեւանի մէջ իշխանութենէն հեռացուցին դաշնակցականները, Դաշնակցութիւնը ձեւով մը բեռը չունեցաւ արդարացնելու Ալեքսանդրապոլի մէջ առած իր քայլը։ Այդ շրջանը, եթէ նայինք մամուլին, միա՛յն մօտ մէկ շաբաթ կը տեւէ՝ Սիմոն Վրացեանի վարչապետութեան կարճ շրջանին։ Ալեքսանդրապոլեան այդ խօսոյթին վերադարձ եղաւ եւս 45 օր՝ Փետրուարեան ապստամբութեան օրերուն, բայց Դաշնակցութիւնը անգամ մը եւս պարտուեցաւ։ Անկէ ետք, Դաշնակցութիւնը կրցաւ համեմատաբար ազատ ըլլալ արտասահմանի մէջ եւ՝ իբր աքսորական ուժ, վառ պահել պահանջատիրութեան երազը, քանի որ պետութեան մը սահմանները պահելու, ժողովուրդ մը կուշտ պահելու եւ նման այլ խնդիրներ այլեւս չունէր։
Դաշնակցութեան օրինակը կու տամ, որովհետեւ միա՛կ կազմակերպութիւնն էր Սփիւռքի մէջ, որ կ՚ուզէր ազգային-պահանջատիրական հարցերը ինքնուրոյն լուծել եւ փնտռտուքի մէջ էր. դժգոհ էր ե՛ւ խորհրդայիններէն, ե՛ւ Թուրքիայէն։ Նաե՛ւ կը գիտակցէր, որ երկուքին դէմ միաժամանակ սուր ճօճելը շատ դժուար է։ Ատոր համար Դաշնակցութեան մարտավարութիւնը տատանումներու, դեգերումներու, փոփոխութիւններու քաղաքականութիւն էր։ 1921-88-ին, անոր շեշտադրումը մի քանի անգամ փոխուած է։ Իսկ երբ եղած է այն շեշտադրումը, թէ հիմա՛ աւելի մեծ է Ռուսաստանի վտանգը կամ աւելի հեշտ է խորհրդայիններէն փրկուիլը, մեղմացուած է երաժշտութիւնը Թուրքիոյ նկատմամբ։ Եւ ասիկա նոյնիսկ դաշնակցական հեղինակներն ալ կ՚ընդունին՝ զուսպ կերպով, թէեւ այսօր այդ ժամանակաշրջաններու գրականութիւնը չի վերյիշուիր, վերատպուիր։
Ռամկավարները եւ հնչակեանները այս պատմութենէն դուրս են, որովհետեւ հայերէն ներկայիս տարածուած բառը օգտագործելով, անոնք հայկական արտաքին հարցերը արտապատուիրակած էին Հայաստանի կոմունիստ ղե կավարութեան եւ Մոսկուային, այն համոզումով որ՝ «մենք աւելի հայրենասէր չենք, քան Հայաստանի ղեկավարները. գիտենք, որ Հայաստանի ղեկավարները,— ինչ որ ալ իրենց հակառակորդները ըսեն, մեր երազանքները կը բաժնեն», եւ ատիկա մասամբ թերեւս ճշմարտութիւն էր՝ Խանջեանէն մինչեւ Կարէն Դեմիրճեան, «եւ եթէ յարմար ժամանակը ըլլայ, իրենք այդ ազգային հարցերը արդէն կը բարձրացնեն։ Մեր նպատակը շատ աւելի սահմանափակ է. սփիւռքահայ զանգուածներուն գովերգել Հայաստանը, սէրը վառ պահել Հայաստանի հանդէպ՝ անկախ իր վարչակարգէն»: Մինչ Դաշնակցութիւնը կ՚երթար ու կը զարնէր դռները տարբեր պետութիւններու, ռամկավարներուն ու հնչակեաններուն կապը, ըստ էութեան, միա՛յն Խորհրդային Միութեան հետ էր, յատկապէս՝ խրուշչովեան տարիներէն սկսեալ։ Դաշնակցութեան պարագային, իրենք զարկած են ե՛ւ Մուսոլինիի դուռը, ե՛ւ Հիթլերի դուռը, ե՛ւ Անգլիոյ, ե՛ւ Ֆրանսայի, եւ հետագային՝ ԱՄՆ-ու դռները, երբեմն՝ մասամբ նաե՛ւ Մոսկուայի դուռը, որովհետեւ իրենց քաղաքականութիւնը աւելի գործուն եղած է, աւելի աշխուժ, որովհետեւ իրենք իրենց վրայ վերցուցած էին հայ ժողովուրդի ճակատագրի, դատի հարցը ինքնուրոյն լուծելու խնդիրը։ Այսօր Դաշնակցութիւնը եկած է մօտաւորապէս այն դիրքորոշման, որ քիչ թէ շատ ռամկավար-հնչակեաններունն էր, այսինքն՝ ըստ էութեան, ընդունիլ, որ միակ մեր ընելիքը Ռուսաստանի հետ յարաբերութիւնները կառավարելի պահելն է, եւ որ Հայաստանի համար ատիկա չարեաց փոքրագոյնն է։ Ատիկա գուցէ կարենայ նոյնիսկ մեծ օգուտ բերել Հայաստանին։ Այդ իմաստով, այսօր Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը հիմնական քննադատներէն է Նիկոլ Փաշինեանի կառավարութեան: Այլեւ, Դաշնակցութեան գոյութիւնը ընդդիմութեան մէջ միաժամանակ մանանայ է Նիկոլ Փաշինեանի կառավարութեան համար, որովհետեւ երբ Քաղաքացիական Պայմանագիրի երեսփոխանները խորհրդարանին մէջ կը հակադարձեն իրենց ընդդիմախօսներուն, կը բերեն օրինակներ Դաշնակցութեան անցեալի ըսածներէն եւ ըրածներէն այն ժամանակահատուածներուն, որոնց ակնարկեցի: Եթէ Դաշնակցութիւնը ընդդիմութեան մէջ չըլլար, քաղաքական պայքարի պատմագիտական բանավէճի երեսակը բաւական նեղ սահմանի մէջ կը մնար։
Ես ընդհանուր գնահատական պիտի չտամ Փաշինեանի պատմագիտական մեկնաբանութիւններուն, որովհետեւ ամէն մէկ նախադասութիւն որ ան կ՚ըսէ, առանձին-առանձին պէտք է արժեւորուին։ Բաներ կան Փաշինեանի տեսակէտներուն մէջ, որոնց համաձայն եմ։ Բաներ կան, որոնք առհասարակ նորութիւն չեն, եւ բաներ ալ կան, ուր տեսակէտս տարբեր է։ Վարչապետին պատմագիտական ամբողջ խօսոյթը պէտք է տարբաղադրել տարբեր բաժիններու եւ ըստ այնմ խուսափիլ մէկ, միասնական ընդհանուր գնահատական տալէ։ Բայց պարզ է, որ այս խօսոյթը ընդհանրապէս չէր ծագեր, եթէ հայերս պատերազմը չկորսնցնէինք։

Տեսանիւթին կապն է՝ https://youtu.be/CMIvkCQOSaw

Հարցազրոյցը վարեց՝ ԺԻՐԱՅՐ ՉՈԼԱՔԵԱՆ

Շարունակելի

]]> https://darperag21.net/%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d5%b5%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%bb-%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%a6%d6%80%d5%b8%d5%b5%d6%81%d5%a8-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%b4%d5%a1%d5%a2%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d6%80/feed/ 0 89037 Փրկե՞լ, թէ՞ վերակառուցել․ դպրոցը, ուր պիտի ուզէ յաճախել վաղուան հայ երեխան https://darperag21.net/%d6%83%d6%80%d5%af%d5%a5%d5%9e%d5%ac-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%bc%d5%b8%d6%82%d6%81%d5%a5%d5%ac%e2%80%a4-%d5%a4%d5%ba%d6%80%d5%b8%d6%81%d5%a8-%d5%b8%d6%82%d6%80/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d6%2583%25d6%2580%25d5%25af%25d5%25a5%25d5%259e%25d5%25ac-%25d5%25a9%25d5%25a7%25d5%259e-%25d5%25be%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25b8%25d6%2582%25d6%2581%25d5%25a5%25d5%25ac%25e2%2580%25a4-%25d5%25a4%25d5%25ba%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2581%25d5%25a8-%25d5%25b8%25d6%2582%25d6%2580 https://darperag21.net/%d6%83%d6%80%d5%af%d5%a5%d5%9e%d5%ac-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%bc%d5%b8%d6%82%d6%81%d5%a5%d5%ac%e2%80%a4-%d5%a4%d5%ba%d6%80%d5%b8%d6%81%d5%a8-%d5%b8%d6%82%d6%80/#comments Tue, 18 Aug 2026 14:17:23 +0000 https://darperag21.net/?p=89009 Ժամանակ մը լիբանանահայ կեանքին մէջ հայկական դպրոցը այնքա՛ն բնական ներկայութիւն էր, որ անոր գոյութեան եւ գոյատեւումին մասին մտածելու իսկ պէտք չկար։ Հայաշատ որեւէ թաղամաս ունէր իր եկեղեցին, ակումբը, միութիւնը եւ դպրոցը։ Երբեմն՝ մէկէ աւելի դպրոցներ։ Երեխան առաւօտուն կ’երթար հայկական վարժարան, կէսօրէ ետք՝ ակումբ կամ միութիւն, կիրակի՝ եկեղեցի։ Այս հաստատութիւնները միասնաբար կը կազմէին միջավայր մը, ուր հայ ըլլալը առանձին որոշում չէր պահանջեր, միջավայր մը, որ կը պահպանէր ու կ’ամրապնդէր հայ մարդուն կապը իր լեզուին, մշակոյթին եւ համայնքին հետ։ Այսօր զգալիօրէն փոխուած է այդ պատկերը։

Լիբանանահայ դպրոցները մէկ գիշերուան մէջ չփակուեցան պատերազմի կամ մէկ որոշումի պատճառով: Անոնք աստիճանաբար նահանջեցին պատերազմի, արտագաղթի, ծնունդներու նուազումին, տնտեսական դժուարութիւններու, թաղամասերու փոփոխութեան, ծնողներու նախընտրութիւններուն, ուսուցիչներու հեռացումին եւ երբեմն նոյնիսկ զարգացող պայմաններուն յարմարելու մեր հաստատութիւններու անկարողութեան պատճառով:

Թիւերը խօսուն են այս իմաստով:

Մեր թիւերը կը քաղենք Հրաչ Չիլինկիրեանի Armenian Communities In The Middle East: Losing The Past In The Future?Tchilingirian_2023_Armenians_in_the_Middle_East_Losing_the_Past_in_the_Future-1 եւ Նիքոլա Միլեորինոյի (Nicola Migliorino) The Lebanese system and cultural diversity between yesterday, today, and tomorrow հետազօտութիւններէն:

1950–51 ուսումնական տարեշրջանին Լիբանանի մէջ կը գործէր 51 հայկական վարժարան՝ 12.009 աշակերտով։ 1972–73-ին դպրոցներուն թիւը հասած էր 56-ի, աշակերտներունը՝ 18.526-ի։ Իսկ քաղաքացիական պատերազմէն անմիջապէս առաջ՝ 1974–75-ին, շուրջ 56 հայկական վարժարաններու մէջ կը յաճախէր մօտաւորապէս 21.000 աշակերտ։

2021–22-ին մնացած էր ընդամէնը 16 վարժարան եւ 4.911 աշակերտ։ Սահակեան գոլէճի փակման որոշումով, 2026–27 տարեշրջանին կ’ունենանք 15 դպրոց:

Այսինքն՝ նախապատերազմեան շրջանի դպրոցներու առաւելագոյն թիւին հետ բաղդատած՝ դպրոցներուն թիւը նուազած է շուրջ 71 առ հարիւրով, իսկ աշակերտութեան թիւը՝ շուրջ 77 առ հարիւրով։

Սակայն այս թիւերը քննարկելէ առաջ պէտք է կանգ առնել կարեւոր հարցումի մը առջեւ։ Ի՞նչ է իրականութեան մէջ փակուողը՝ հայկական դպրո՞ցը, թէ՞ անոր շուրջ գոյութիւն ունեցող ամբողջ աշխարհ մը։

Բնական է, որ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը իր մեծ դերակատարութիւնը ունեցաւ:

1974–75-ի շուրջ 21.000 աշակերտէն 1991–92-ին մնացած էր 11.939։ Գրեթէ կէսը անհետացած էր համակարգէն։ Պատերազմ, արտագաղթ, տնտեսական քայքայում, հայաբնակ շրջաններու աշխարհագրական փոփոխութիւն՝ բոլորը միասին հարուածեցին հայկական դպրոցը։

Բայց վիճակագրութեան ամենէն հետաքրքրական մասը պատերազմէն ետք կը սկսի։ 1991–92-ին տակաւին կը գործէր 45 հայկական դպրոց՝ 11.939 աշակերտով։ 2001–02-ին անոնց թիւը իջած էր 33-ի՝ 8.418 աշակերտով։ 2010–11-ին ունինք 27 դպրոց եւ շուրջ 6.400 աշակերտ։ 2021–22-ին՝ 16 դպրոց եւ 4.911 աշակերտ։

Ուրեմն պատերազմը վերջացաւ, բայց նահանջը՝ ոչ։ Եթէ հայկական դպրոցներու անկումը միայն պատերազմի հետեւանք ըլլար, խաղաղութեան վերադարձէն ետք, համակարգը պէտք էր կայունանար։ Այդպէս չեղաւ։ 1991–92-էն մինչեւ 2021–22 տարեշրջանները, աշակերտութեան թիւը դարձեալ շուրջ 59 առ հարիւրով կը նուազի։ Ուրեմն պատերազմը ստեղծեց առաջին մեծ ճեղքը։ Բայց յաջորդ երեսուն տարիները ցոյց տուին, որ խնդիրը շատ աւելի խոր էր։ Դպրոցին ետեւ մարդ պէտք է ըլլայ: Դպրոց մը կարելի չէ պահպանել միայն որովհետեւ ան պատմութիւն ու աւանդ ունի։ Դպրոցը նախ եւ առաջ աշակերտի պէտք ունի։ Իսկ աշակերտը՝ ընտանիքի բնականօրէն։

Ընդհանրապէս կ’անտեսենք այս պարզ ճշմարտութիւնը մեր հաստատութիւններուն մասին խօսելու ատեն։ Կը հաշուենք դպրոցները, եկեղեցիները, ակումբները, միութիւնները, մամուլը, բայց շատ աւելի քիչ կը հաշուենք այն մարդիկը, որոնք պիտի գործածեն զանոնք։ Լիբանանահայութիւնը վերջին յիսուն տարիներուն շարունակաբար մարդ կորսնցուցած է։ Քաղաքացիական պատերազմը միայն առաջին մեծ ալիքն էր։ Անոր յաջորդեցին տնտեսական դժուարութիւններ, քաղաքական անորոշութիւն, ապահովական տագնապներ, երիտասարդներու արտագաղթ, ապա 2019-էն ետք՝ Լիբանանի տնտեսական եւ դրամական փլուզումը։ Այս ժողովրդագրական փոփոխութիւնը ճշգրիտ չափելը դիւրին չէ, որովհետեւ Լիբանան չունի ժամանակակից մարդահամար մը, որ կարելի դարձնէ վստահօրէն որոշել հայ բնակչութեան ներկայ թիւը։ Հետեւաբար «Լիբանանի մէջ քանի՞ հայ մնացած է» հարցումին տրուող բազմաթիւ թիւեր պէտք է զգուշութեամբ ընդունիլ։ Բայց դպրոցական թիւերը ինքնին բան մը կը թելադրեն`

21.000 աշակերտէն՝ 4.911։

Այդ տարբերութիւնը միայն կրթական ձախողութեան ցուցանիշ մը չէ։ Անիկա նաեւ համայնքի մը ժողովրդագրական կրճատման արտացոլումն է։ Եւ հոս անհրաժեշտ է խուսափիլ ինքնախաբէութենէ։ Կարելի չէ 1970-ականներու համար կառուցուած հաստատութենական ամբողջ համակարգ մը անփոփոխ պահել, երբ անոր սպասարկած բնակչութիւնը նոյնը չէ։ Այսուհանդերձ, ժողովրդագրութիւնը ամբողջ իրականութիւնը չի դրսեւորեր: Եթէ միայն հայերու թիւը պակսած ըլլար, հարցը համեմատաբար աւելի պարզ պիտի ըլլար։ Սակայն կայ երկրորդ երեւոյթ մը. բոլոր հայ երեխաները հայկական դպրոց չեն յաճախեր։ Եւ հոս հարցը կը դառնայ շատ աւելի մտահոգիչ։

Հայ ծնողք մը կրնայ խորապէս կապուած ըլլալ իր ինքնութեան, հայերէն խօսիլ տան մէջ, մասնակցիլ համայնքային կեանքին եւ միեւնոյն ժամանակ իր զաւակը ուղարկել ոչ-հայկական վարժարան։

Ինչո՞ւ։

Որովհետեւ ծնողքին համար դպրոց ընտրելը այլեւս միայն ինքնութեան ընտրութիւն չէ։ Անիկա նաեւ ապագայի ընտրութիւն է։ Ո՞ր դպրոցը աւելի լաւ անգլերէն կամ ֆրանսերէն պիտի տայ երեխային։ Ո՞րը աւելի լաւ կը պատրաստէ պետական քննութիւններուն եւ համալսարանին։ Ո՞ր մէկը ունի արդիական տարրալուծարաններ, արհեստագիտութիւն, մարզական եւ արտադասարանային ծրագիրներ։ Ո՞ր դպրոցին վկայականը աւելի մեծ վստահութիւն կը ներշնչէ։ Ո՞ր մէկը աշխարհագրականօրէն աւելի մօտ է։ Եւ, վերջապէս, ընտանիքը ո՞ր դպրոցին ծախսերը կրնայ հոգալ:

Հետաքրքրականօրէն, գոյութիւն ունեցող ուսումնասիրութիւնները չեն հաստատեր այն պարզունակ տեսակէտը, թէ լիբանանահայը այլեւս հայերէնով հետաքրքրուած չէ։ Հետազօտութեան մէջ վկայակոչուած ուսումնասիրութեան մը համաձայն, հարցախոյզի մասնակցած լիբանանահայերուն 77 առ հարիւրը ինքզինք հայերէնի սահուն տիրապետող կը նկատէ, եւ հայերէնի իմացութիւնը կարեւոր կը համարէ համայնքային դերակատարութեան համար։ Աղբիւր՝ The Armenian communities of the Arab countries of the Middle East: current trends and transformations Proceedings of the international conference November 30, 2023.

Հետեւաբար ինքզինք պարտադրող հարցումը թերեւս այն չէ, թէ «Հայ ծնողքը տակաւին կը գնահատէ՞ հայերէնը»։ Առկայ է աւելի դժուար հարցում մը. հայ ծնողքը որքա՞ն կրթական, տնտեսական կամ գործնական զիջում պատրաստ է ընելու, որ իր զաւակը հայկական դպրոց յաճախէ։ Եւ թերեւս աւելի կարեւոր՝ ինչո՞ւ ընդհանրապէս այդ զիջումը կը պահանջենք իրմէ։ Հայկական դպրոցը պէ՞տք է ընտրել հայ ըլլալու համար, թէ՞ որովհետեւ լաւ դպրոց է: Ահա այստեղ կը գտնուի ապագայի հիմնական մարտահրաւէրը։

Տասնամեակներ շարունակ հայկական դպրոցի մեծագոյն առաւելութիւնը իր հայկականութիւնն էր (հայեցիութիւնը)։ Այդ մէկը բաւարար պիտի ըլլա՞յ ապագային: Անվիճելի է, որ հայկականութիւնը պէտք է մնայ անոր անփոխարինելի առանձնայատկութիւնը, բայց ոչ՝ կրթական թերութիւնները արդարացնող պատճառը։ Ծնողքը պէտք չէ ստիպուած ըլլայ ընտրելու «լաւ կրթութեան» եւ «հայեցի կրթութեան» միջեւ։ Ան պէտք է հայկական դպրոցը ընտրէ, որովհետեւ այնտեղ իր երեխան կրնայ ստանալ բարձրորակ կրթութիւն եւ հայերէն, ժամանակակից գիտութիւն եւ հայկական մշակոյթ, միջազգային համալսարաններու պատրաստութիւն եւ ինքնութիւն։

Երեխան հայերէն պիտի չսորվի միայն որովհետեւ իր նախահայրերը հայերէն խօսած են։ Ան պէտք է զգայ, որ լեզուն կրնայ գործածել իր այսօրուան կեանքին մէջ՝ գրելու, մտածելու, ստեղծագործելու, հաղորդակցելու, թուային աշխարհին մէջ ներկայ ըլլալու համար։ Այլապէս հայերէնը կը դառնայ դպրոցական առարկայ։ Իսկ լեզուները երկար չեն ապրիր իբրեւ դպրոցական առարկայ։

Տնտեսական հարցը կարելի չէ շրջանցել

 Նոյնիսկ ամենէն արդիական ծրագիրը չի կրնար աշակերտ պահել, եթէ ծնողքը ի վիճակի չէ կրթաթոշակը վճարելու։ Լիբանանի տնտեսական տագնապը այս հարցը հասցուցած է գոյութենական մակարդակի։ Լիբանանի ընտանիքներուն մասին Centre for Lebanese Studies-ի մէկ ուսումնասիրութեան համաձայն, սեփական դպրոցէն պետական դպրոց տեղափոխուած երեխաներու ընտանիքներուն 87 առ հարիւրը իբրեւ հիմնական պատճառ նշած է կրթաթոշակը վճարելու անկարողութիւնը։ Այս թիւը հայկական դպրոցներու յատուկ ուսումնասիրութեան մէկ պատկերը չէ եւ պէտք չէ այդպէս ներկայացնել, բայց ան յստակօրէն ցոյց կու տայ այն տնտեսական ճնշումը, որուն ենթակայ է ամբողջ կրթական համակարգը։

Հայկական վարժարանին պարագային խնդիրը կրկնակի է։ Ծնողքը դժուարութիւն ունի վճարելու։ Բայց դպրոցն ալ չի կրնար չգանձել։ Աշակերտներուն թիւը կը պակսի, սակայն շէնքը պէտք է պահել, ելեկտրականութիւն վճարել, ուսուցիչ վարձատրել, փոխադրամիջոց կազմակերպել, տարրալուծարան եւ համակարգիչ ունենալ, վարչական ծախսերը հոգալ։ Եւ հոս կը ստեղծուի վտանգաւոր շրջանակ մը.

աշակերտներու նուազում → եկամուտի նուազում → ուսուցիչի անբաւարար վարձատրութիւն → լաւ ուսուցիչներու հեռացում → կրթական որակի վտանգում → ծնողներու վստահութեան նուազում → նոր աշակերտներու կորուստ։

Իր վերոնշեալ ուսումնասիրութեան մէջ, դոկտ. Հրաչ Չիլինկիրեան յատկապէս կը մատնանշէ որակաւոր ուսուցիչներու պակասը, անբաւարար աշխատավարձերն ու նուազող ֆինանսական միջոցները՝ իբրեւ Միջին Արեւելքի հայկական դպրոցներուն, ներառեալ Լիբանանի, սպառնացող հիմնական վտանգներ։ Ուրեմն հայկական դպրոցը փրկելու ծրագիր մը, որ միայն աշակերտին կրթաթոշակը կը վճարէ, բայց ուսուցիչը կը ձգէ աղքատութեան սահմանին, երկարաշունչ լուծում մը չէ։

Դպրոցը աշակերտով կը գոյատեւէ, բայց ուսուցիչով դպրոց կը դառնայ։

Տասնհինգ տկար դպրո՞ց, թէ՞ տասներկու, տասը, ութ զօրաւոր դպրոց: Թերեւս այս է ամենէն զգայուն հարցը։

Մեր «Սահակեանի՞ փակումը, թէ՞ փակուող ապագան» յօդուածին մէջ հետեւեալ հարցումը կու տայինք. «Եւ թերեւս հարցումը այն չէ, թէ քանի՛ դպրոց փակուեցաւ, այլ՝ քանի՞ դպրոց տակաւին կը կարծենք, թէ մեզի անհրաժեշտ է»։

Արդեօք մեր նպատակը պէ՞տք է ըլլայ պահպանել եւ չփակել այսօր գոյութիւն ունեցող իւրաքանչիւր դպրոց՝ անկախ աշակերտութեան թիւէն, ծախսէն եւ կրթական կարելիութիւններէն։ Զգացական պատասխանը ընդհանրապէս «այո» է։ Պատմական պատասխանը նոյնպէս հասկնալի է։ Իւրաքանչիւր դպրոց ունի անուն, յիշողութիւն, շրջանաւարտներ, բարերարներ, պատերու մէջ ապրած սերունդներ։ Բայց կրթական պատասխանը կրնայ տարբեր ըլլալ։Դպրոցներու եւ միջոցներու մէկտեղումը միշտ պարտութիւն չէ։

Դպրոց փակելը իսկապէս կորուստ է։ Բայց երբեմն երկու կամ երեք տկար կառոյցի փոխարէն մէկ զօրաւոր հաստատութիւն ստեղծելը կրնայ պահպանման աւելի խելացի ձեւ մը ըլլալ։ Դեռ հաւանաբար գտնուին ուրիշ ընտրանքներ, եթէ գտնուի կամեցողութիւնը՝ նստելու եւ իսկապէ՛ս քննարկելու։

Ճիշդ այս պատճառով դպրոցներու թիւը ապագային պէտք չէ ըլլայ մեր միակ չափանիշը։ Եթէ վաղը Լիբանանի մէջ ունենանք 12, 10, 8 հայկական վարժարան՝ նիւթական առողջ հիմքով, արժանապատիւ վարձատրուող ուսուցիչներով, արդիական ծրագիրներով եւ 5.000 աշակերտով, արդեօք աւելի՞ վատ վիճակի մէջ պիտի ըլլանք, քան 15 դպրոցով՝ որոնցմէ քանի մը հատը ամէն տարի գոյատեւման համար հանգանակութիւն կը կազմակերպէ եւ ծնողներէն շատեր ուրիշ ուղղութեամբ կը նային իրենց զաւակներուն լաւ կրթութիւն ապահովելու մտահոգութեամբ:

Շէնք պահե՞լն է նպատակը, թէ՞ հայկական կրթութիւնը։ Այս երկուքը միշտ նոյն բանը չեն։

Սակայն միացումը միայն ֆիզիքական շէնքերու հարց չէ։ Տակաւին՝ համագործակցութիւնը անպայմանօրէն չի նշանակեր դպրոցներու փակում։ Հայ Առաքելական, Հայ Կաթողիկէ, Հայ Աւետարանական, Համազգայինի, ՀԲԸՄ-ի եւ այլ հաստատութիւններու դպրոցները կրնան պահպանել իրենց ուրոյն ինքնութիւնը՝ միաժամանակ բազմաթիւ ծառայութիւններ միասնաբար կազմակերպելով։

Ինչո՞ւ իւրաքանչիւր դպրոց պէտք է համակարգչային իր առանձին ենթակառոյցը պահէ։ Ինչո՞ւ գնումները պէտք է առանձին-առանձին կատարուին։ Ինչո՞ւ տասը դպրոց աշակերտներու փոխադրութեան հարցը տասը տարբեր ձեւերով լուծէ։ Ինչո՞ւ յատուկ մասնագիտութեան հմուտ ուսուցիչ մը չի կրնար տարբեր օրերու տարբեր դպրոցներու մէջ դասաւանդել։ Ինչո՞ւ չստեղծել ուսուցիչներու վերապատրաստութեան միասնական կեդրոն մը, որդեգրել հայերէնի դասաւանդման հասարակաց չափանիշներ, ստեղծել թուային դասագիրքերու միասնական շտեմարան մը կամ նոյնիսկ բարձր մակարդակի առարկաներու համար համատեղ առցանց դասընթացքներ կազմակերպել։

Պատմականօրէն մեր բազմակեդրոն կառոյցը մեր ուժի աղբիւրներէն մէկը եղած է։ Սակայն թիւով նուազող համայնքի մը մէջ նոյն այդ կառոյցը կրնայ նաեւ վերածուիլ ծախսալից կրկնութեան։

Ապագայի մարտահրաւէրը տարբերութիւնները վերացնելը չէ։ Տարբերութիւններուն պատճառով կրկնուող անարդիւնաւէտութիւնը վերացնելն է։

Բարեգործութենէն դէպի համակարգ

Լիբանանահայ դպրոցը բարերարներու պակաս չէ ունեցած։ 2026-ի Յունուարին, օրինակ, Լիբանանի Հայոց Ազգային Առաջնորդարանը յայտարարեց, որ Ազգային վարժարաններուն ի նպաստ հանգանակուած է 350.400 ամերիկեան տոլար։ Աջակցողներուն մէջ նշուած էին Հիւսիսային Ամերիկայի առաջնորդարաններ, Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութիւնը, «Հայաստան» Համահայկական հիմնադրամի Ֆրանսայի կառոյցը եւ անհատ բարերարներ։

Հայ Աւետարանական դպրոցներուն պարագային ալ Armenian Missionary Association of America-ն կը յայտնէ, որ Լիբանանի մէջ կը գործեն չորս երկրորդական հայկական աւետարանական դպրոցներ եւ կը կիրարկուին աշակերտներու աջակցութեան ծրագիրներ։

Հայ կաթողիկէ վարժարաններն ալ ունին աշակերտներու օժանդակութեան իրենց ծրագիրներն ու միջոցները։

Այս օգնութիւնները կենսական են։ Բայց հարցը այն է, թէ մինչեւ ե՞րբ կարելի է ամէն տարի նոյն բացը գոցել։ Եթէ դպրոց մը ամէն տարի 100 հազար տոլարի բաց ունի, եւ ամէն տարի բարերար մը գտնենք այդ 100 հազարը տալու, դպրոցը փրկա՞ծ կ’ըլլանք, թէ՞ միայն մէկ տարիով յետաձգած ենք նոյն հարցումը։

Բարեգործութեան յաջորդ հանգրուանը պէտք է ըլլայ համակարգային ներդրումը։

Ոչ միայն՝ «որքա՞ն գումար հաւաքեցինք», այլ՝ այդ գումարով քանի՞ աշակերտ պահեցինք, քանի՞ ուսուցիչ չարտագաղթեց, ի՞նչ չափով բարձրացաւ կրթական որակը, ի՞նչ ծախս նուազեցաւ, քանի՞ նոր ընտանիք հայկական դպրոց ընտրեց։

Բարերարին պէտք չէ միայն ըսել՝ «մեր դպրոցը վտանգուած է»։

Պէտք է նաեւ ըսել կարենալ՝ «ահա՛ մեր հինգ տարուան ծրագիրը եւ իրագործումներու նախատեսուած փուլերը»։

Իսկ մենք նոյնիսկ ճշգրիտ թիւը չենք գիտեր

Այս բոլոր հարցերուն կողքին կայ շա՛տ, շա՛տ զարմանալի երեւոյթ մը։

2026 տարին ենք եւ տակաւին չունինք հրապարակային, ամբողջական եւ ամէն տարի թարմացուող համահայկական տուեալներու համակարգ մը, որ յստակ ըսէ՝ Լիբանանի մէջ քանի՞ հայկական դպրոց կը գործէ, քանի՞ աշակերտ ունի իւրաքանչիւրը, քանի՞ ուսուցիչ, ի՞նչ տարեկան պիւտճէ, ի՞նչ կրթաթոշակ, քանի աշակերտ կը հեռանայ եւ ինչո՞ւ։

Վերեւ նշուած հետազօտութենէն ստացուած ամենավերջին ընդհանուր թիւը 2021–22-ի 16 դպրոցն ու 4.911 աշակերտն է։ 2026-27-ի համար կարելի է խօսիլ 15 վարժարանի մասին, բայց այդ մէկը տակաւին պաշտօնապէս հաստատուած թիւ չէ։

Այս պատճառով, յաճախ կրկնուող «ժամանակին 60 դպրոց ունէինք, այսօր 15 մնացած է» նախադասութիւնը ընդհանուր ուղղութեամբ ճիշդ է, բայց գիտականօրէն ճշգրտումի կը կարօտի։ Տարբեր ժամանակաշրջաններու աղբիւրները միշտ նոյն ձեւով չեն հաշուած մանկապարտէզները, նախակրթարաններն ու երկրորդական բաժինները, իսկ միացեալ հաստատութիւնները երբեմն տարբեր ձեւերով արձանագրուած են։ Եւ ասիկա պարզ վիճակագրական թերութիւն չէ։

Ինչպէ՞ս կարելի է ապագան ծրագրել, երբ ներկան ամբողջութեամբ չենք չափած։

Լիբանանի հայկական դպրոցներուն անհրաժեշտ է միասնական ուսումնական դիտորդ խորհուրդ մը՝ ոչ թէ զանոնք մէկ իշխանութեան ենթարկելու, այլ տուեալներն ու իրականութիւնները չափելու եւ արձանագրելու համար։

Տարեկան քանի՞ աշակերտ կը կորսնցնենք։ Ո՞ր տարիքին։ Ո՞ւր կ’երթան։ Ինչո՞ւ։ Դրամի՞ պատճառով։ Կրթական որակի՞։

Հեռաւորութեա՞ն։ Լեզուի՞։ Ընտանիքը երկրէ՞ն կը հեռանայ, թէ՞ երեխան ուրիշ դպրոց կ’անցնի։

Առանց այս հարցումներու պատասխաններուն՝ մեր կրթական քաղաքականութիւնը մեծ մասամբ կը հիմնուի տպաւորութիւններու եւ ենթադրութիւններու վրայ։

 Դպրոցին ապագան համայնքի ապագայէն անջատ չէ

 Վերջապէս պէտք է ընդունինք ամենէն դժուար իրականութիւնը։ Հայկական վարժարանի հարցը առանձին հարց չէ։ Եթէ երիտասարդ ընտանիքները շարունակեն հեռանալ Լիբանանէն, դպրոցը պիտի պարպուի։ Եթէ հայերէնը ընտանիքէն հեռանայ, դպրոցը միայնակ չի կրնար զայն փրկել։ Եթէ համայնքային հաստատութիւնները երիտասարդին համար կորսնցնեն իրենց նշանակութիւնը, դպրոցը բացառութիւն պիտի չըլլայ։ Եթէ ուսուցիչը չի կարենայ իր աշխատավարձով արժանապատիւ ապրիլ, հայրենասիրական կոչերը զինք դասարանին մէջ երկար չեն պահեր։ Եւ եթէ հայկական դպրոցը չկարենայ համոզել ծնողքը, որ իր զաւակին ապագային համար առաւելութիւն է եւ ոչ զոհողութիւն, պատմական փառքը բաւարար պիտի չըլլայ։

Այս պատճառով հարցը «ինչպէ՞ս փրկենք մեր դպրոցները» ձեւով դնելը թերեւս արդէն սխալ մեկնակէտ է։ Փրկել բառը մեզ կը դնէ պաշտպանողական դիրքի մէջ։ Կարծես թէ ունինք անցեալէն ժառանգուած կառոյց մը եւ մեր միակ պարտականութիւնը զայն նոյնութեամբ փոխանցելն է։ Բայց թերեւս ուրիշ է մեր պարտականութիւնը։ Թերեւս պէտք չէ պահպանենք այն դպրոցը, որ ունէինք։

Պէտք է ստեղծենք այն դպրոցը, ուր պիտի ուզէ յաճախել վաղուան հայ երեխան։

Դպրոց մը, ուր արեւմտահայերէնը անցեալի յիշատակ չէ, այլ ապրող լեզու։

Ուր բազմալեզուութիւնը բեռ չէ, այլ մրցակցային առաւելութիւն։

Ուր հայեցի կրթութիւնը չի նշանակեր միջազգային կրթութենէն զիջում։

Ուր ուսուցիչը (նաեւ տնօրէնը) «ծառայող» չէ, որուն նուիրումը պատճառ կը դառնայ քիչ վճարելու, այլ մասնագէտ է, որուն աշխատանքը արժանի է մասնագիտական վարձատրութեան։

Ուր բարերարը տարեկան բաց մը գոցելու փոխարէն ապագայ կը ֆինանսաւորէ։

Ուր հայկական տարբեր հաստատութիւնները կրնան մնալ տարբեր, բայց պայման չէ ամէն բան առանձին ընել։

Եւ ուր դպրոցին յաջողութիւնը չի չափուիր միայն անով, որ դուռը տակաւին բաց է։

Կը չափուի անով, թէ քանի երեխայ կ’ուզէ այդ դուռէն ներս մտնել։

1974–75-ին շուրջ 21.000 երեխայ կը մտնէր այդ դռներէն։

2021–22-ին՝ 4.911։

Այս երկու թիւերուն միջեւ միայն յիսուն տարուան պատմութիւն չկայ։ Կայ հարցում մը։

Յաջորդ յիսուն տարիներուն ի՞նչ թիւ պիտի գրենք։

Պատասխանը միայն արտագաղթէն, տնտեսութենէն կամ քաղաքական պայմաններէն կախեալ չէ։

Նաեւ՝ մեզմէ կախեալ է։

]]> https://darperag21.net/%d6%83%d6%80%d5%af%d5%a5%d5%9e%d5%ac-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%bc%d5%b8%d6%82%d6%81%d5%a5%d5%ac%e2%80%a4-%d5%a4%d5%ba%d6%80%d5%b8%d6%81%d5%a8-%d5%b8%d6%82%d6%80/feed/ 2 89009 ԵՍ ՈՒ․․․ ԵՍՍ https://darperag21.net/%d5%a5%d5%bd-%d5%b8%d6%82%e2%80%a4%e2%80%a4%e2%80%a4-%d5%a5%d5%bd%d5%bd/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a5%25d5%25bd-%25d5%25b8%25d6%2582%25e2%2580%25a4%25e2%2580%25a4%25e2%2580%25a4-%25d5%25a5%25d5%25bd%25d5%25bd https://darperag21.net/%d5%a5%d5%bd-%d5%b8%d6%82%e2%80%a4%e2%80%a4%e2%80%a4-%d5%a5%d5%bd%d5%bd/#respond Mon, 17 Aug 2026 13:01:45 +0000 https://darperag21.net/?p=88999 Քեզ փնտռեցի օրերուս մէջ,
          ճամբաներուն իմ կեանքի,
          պահերուն մէջ երազանքիս պարտասած․․․

Եւ ճախրեցայ, ճախրեցայ․․․

Թափառեցայ անսահմանի,
          անորոշի
          խուլ, մթամած եզրերու
          քմայքին լուռ յանձնուած․․․

Որոնեցի անսահմանը հեգնելով․․․

Բայց․․․ աւաղ․․․

Ես ինքզինքս չգտայ․․․
Եւ այսպէս մենք՝ դո՛ւն ու ե՛ս՝
          – Եսս․․․ ու․․․ Ես –
Մենք ճամբորդներ միածին․․․
          փնտռեցինք զիրար երկար մթութեան մէջ այս կեանքին․․․

Զիրար աւաղ չգտանք․․․

Հիմա կարծես
          թագնուած տեղ մը մթին
          դուն ալ ինծի պէս շփոթ
          կը սպասես որ գտնես զիս․․․

Երկու որբեր ենք, աւաղ,
          թէ՛ քով-քովի, թէ՛ հեռու,
          անորոշի Ճիրաններուն յանձնուած
          կը թափառինք մանուածապատ
          մթութեան մէջ անյոյսի․․․

Մոլորակներ մոլորուած
          տիեզերքին մէջ էիս
          կը փնտռենք մենք զիրար
          գոյոյթիս* խենթ ծիրին մէջ․․․

Երազանքի ալիքներուն յանձնուած
          նոր երազներ կ՛որոնենք․․․

Եթէ․․․
          կամ․․․
երբ հանդիպինք․․․
ինչե՜ր ունինք պատմելու․․․
          երազանքներ լուռ բեկուած․․․
          անյոյս յոյսեր․․․
          վերթեւումներ․․․
          լո՜ւռ ցաւեր․․․
          նորաբողբոջ լո՜ւռ տենչեր․․․

Բայց․․․
          աւաղ․․․

Անյոյս որբեր ենք թափառ
          պիտ՛ չգտնենք մենք զիրար ․․․

ՀՐԱՆԴ Մ․ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ

Գրիգորեան տոմար- Օր՝ 1, Ամիս՝ Դեկտեմբեր, Ամ՝ 2025
Հայկեան տոմար- Օր՝ Ծմակ, Ամիս՝ Տրէ, Յամի ՏՇԺԷ (4517)
*Աստղանշուած բառը՝ «Մարգարեան Բառակազմութեան Համակարգ»էս է, բառարաններուն մէջ մի փնտռէք։

]]> https://darperag21.net/%d5%a5%d5%bd-%d5%b8%d6%82%e2%80%a4%e2%80%a4%e2%80%a4-%d5%a5%d5%bd%d5%bd/feed/ 0 88999 Կը հասկնա՞ք, հայե՛ր. մենք պարզապէս զիրար չենք սիրեր, բայց կը սիրենք այդպէս մնալ https://darperag21.net/%d5%af%d5%a8-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%af%d5%b6%d5%a1%d5%9e%d6%84-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%9b%d6%80-%d5%b4%d5%a5%d5%b6%d6%84-%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a6%d5%a1%d5%ba%d5%a7%d5%bd-%d5%a6%d5%ab%d6%80%d5%a1/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25af%25d5%25a8-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25af%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%259e%25d6%2584-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a5%25d5%259b%25d6%2580-%25d5%25b4%25d5%25a5%25d5%25b6%25d6%2584-%25d5%25ba%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a6%25d5%25a1%25d5%25ba%25d5%25a7%25d5%25bd-%25d5%25a6%25d5%25ab%25d6%2580%25d5%25a1 https://darperag21.net/%d5%af%d5%a8-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%af%d5%b6%d5%a1%d5%9e%d6%84-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%9b%d6%80-%d5%b4%d5%a5%d5%b6%d6%84-%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a6%d5%a1%d5%ba%d5%a7%d5%bd-%d5%a6%d5%ab%d6%80%d5%a1/#respond Sat, 15 Aug 2026 15:51:56 +0000 https://darperag21.net/?p=88991 Շատ յաճախ կարելի է լսել վշտացած արտայայտութիւն մը՝ «Ինչպէ՞ս հասանք այս վիճակին»։ Խօսքը կրնայ վերաբերիլ եկեղեցւոյ շուրջ բարձրացած աղմուկին, Ազգային ժողովի հերթական՝ աննկարագրելիօրէն նողկալի նիստին, փողոցի մը ասֆալթին վրայ բացուած փոսին, ուրիշ զինուորի մը անձնասպանութեան կամ աղբամանի մը մէջ, իսկ լաւագոյն պարագային՝ պարտէզի մը մէջ, դժբախտ ու լքուած նորածինի մը յայտնաբերումին։ Եւ երբ կը լսես այս երկնամորմոք ողբը, զարմանալի հարցում մը կը ծագի. «Իսկ ինչո՞ւ պիտի չհասնէինք հոս»։ Ո՛չ, իսկապէս, ինչո՞ւ պիտի չհասնէինք «այս օրուան»։ Մինչեւ հիմա ի՞նչ լաւ բան ըրած ենք, որ այս բոլորը չպատահէին։ Չէ՞ որ պարզ է, որ այս բոլորը (ինչ բանի ալ վերաբերի խօսքը) մէկ վայրկեանի մէջ չէ յառաջացած։ Օրինակ՝ ասֆալթը յանկարծ, մէկ ակնթարթի մէջ չծակուեցաւ։ Ուրեմն վատ պատրաստուած էր, ուրեմն զայն պատրաստողները լաւ չէին աշխատած, անորակ գործ ըրած էին…։ Ճիշդ նոյնն է նաեւ ընկերային կամ կրթական որեւէ խնդրի պարագային։ Ուրեմն մենք լաւ չենք աշխատած։ Ուրեմն մենք լաւը չենք եղած։ Կամ՝ այս դատարկ փողոցէն ինչպիսի՜ զզուելի հոտ կու գայ։ Զարմանալու ի՞նչ կայ. աղբը աւելի քան շաբաթէ մը ի վեր չէ հաւաքուած, շոգին մէջ հոտած է։ Կը հասկնա՞ս. երբ աղբը չես հաւաքեր, կը հոտի։ Սիրելի՛ հայրենակիցս, երբ աղբը չես հաւաքեր, կը սկսի գարշահոտիլ։ Կը հասկնա՞ս ասիկա։

Վերցնենք ամենէն ակնառու դէպքը՝ Կաթողիկոսը դատարան տանելու հարցը։ Եւ մինչ ոմանք կը հրճուին, որ եկեղեցւոյ գլխաւոր կողոպտիչը պատասխանատուութեան կը կանչուի, իսկ ուրիշներ կ’ողբան, որ հայը իր իսկ քահանայապետը կը դատէ, ես բոլորիս համար երկու լուր ունիմ. մէկը՝ վատ, միւսը՝ աւելի վատ։ Վատ լուրն այն է, որ Կաթողիկոսը իսկապէս գործակալ է, իսկ աւելի վատ լուրն այն է, որ Կաթողիկոսը արդար է, իսկ ժողովուրդը այնքան խարդախ ու անողնաշար է, որ թոյլ կու տայ Կաթողիկոսը դատել։ Միջին ճամբայ չկայ։ Կա՛մ մէկը, կա՛մ միւսը։ Եւ թերեւս ունինք երրորդ՝ աւելի վատ լուր մը եւս. թէ՛ Կաթողիկոսը եւ թէ՛ ժողովուրդը վատ են։

Տողերուս հեղինակը քարկոծելը իմաստ չունի։ Ես ընդամէնը դժբախտ արձանագրողն եմ այս սոսկալի վիճակին։ Ես ընդամէնը ականատեսն եմ այն իրողութեան, թէ ինչպէս ժողովուրդս պառակտուած է, եւ իւրաքանչիւր հայ ունի իր հայ թշնամին։

Կրնանք երկար ողբալ մեր վատ բախտին վրայ, բայց տակաւին մենք մեզի կործանած չհամարենք, չվարանինք դարձնելու «հայոց պատմութեան վերջին էջը» եւ փորձենք այս խայտառակ վիճակին նայիլ քիչ մը աւելի սթափ հայեացքով, եթէ, անշուշտ, այդ մէկը ընդհանրապէս կարելի է։

Մենք բնականոն երկիր մը կ’ուզենք, բնականոն եկեղեցի մը եւ, ընդհանրապէս, «խաղաղութիւն՝ ամենեսցուն»։ Բայց արդեօք այդ մէկը հնարաւո՞ր է։ Եւ նոյնիսկ եթէ հնարաւոր ըլլար, հազարաւոր տարիներու պատերազմներէ ետք մենք իսկապէս կ’ուզե՞նք այդ խաղաղութիւնը, թէ՞ ոչ։ Անկախ անկէ՝ սահմանին վրայ պատերազմ կա՞յ, թէ՞ ոչ, մեր հասարակութեան մէջ ներքին ատելութիւնը, թշնամանքն ու անհանդուրժողութիւնը կը շարունակուին։ Եւ ինչո՞ւ այդպէս պիտի չըլլայ։ Մեր դեռահասը ի՞նչով կը սնանի։ Ինչո՞վ լեցուած է անոր օրը։ Քանի՞ էրոթիք ու հումորային տափակ էջ կայ մեր միջին վիճակագրական դեռահասին ընկերային ցանցերուն մէջ։ Իսկ քանի՞ կրթական էջ։ Դո՛ւն քանի՞ էջ բացած ես, սիրելի՛ հայրենակից, քանի՞ ուսուցողական նիւթ հրապարակած ես։ Քանի՞ անգամ դիտողութիւն ըրած ես լուսաւոր ու բարի հայրենակիցիդ, երբ ան փողոցը կ’աղտոտէ։

Գիտէ՞ք, թէ Հայաստանի մէջ քանի՛ ոճրային հեռատեսիլաշար կը նկարահանուի եւ մինչեւ այսօր քանի՛ հատ նկարահանուած է։ Իսկ քանի՞ կրթական։ Գիտէ՞ք, թէ քանի՛ հայ դեռահաս եւ արդէն հասուն աղջիկներ ընկերային ցանցերու վրայ մարմնավաճառութեամբ կը զբաղին՝ 30-40 հազար դրամի դիմաց։ Իսկ անոնց յաճախորդները այլմոլորակայիններ չեն. անոնք հայ ամուսնացած տղամարդիկ են, որոնք պատիւի ու արժանապատուութեան մասին կը ճառեն։ Իսկ գիտէ՞ք թէ քանի՞ հայ աւանդապաշտ տղամարդ այլանդակ մեկնաբանութիւններ կը գրէ քիչ թէ շատ գեղեցիկ աղջիկներու էջին։ Կամ քանի՞ դեռահաս թմրամոլ կայ Հայաստանի մէջ։ Իսկ գիտէ՞ք թէ գիշերային ակումբներու ու փապերու մէջ քանի-քանի հայ երիտասարդ աղջիկ թմրանիւթի ու խմիչքի դիմաց պոռնկութեամբ կը զբաղի։

Չէ, շատերը կ’ըսեն, մենք առաջին քրիստոնեաներն ենք, մենք աստուածընտրեալ ազգ ենք, այս մասին խօսիլ կարելի չէ։ Մեր մօտ ամէն ինչ սրբութիւն է՝ հայրենիքը, մայրը, ընտանիքը, զինուորը․․․․․հայրենիքի մէկ հատուածը վերջերս կորսնցուցինք, թէ քանի անտէր մայր կայ փողոցներուն ու ծերանոցներուն մէջ՝ հաշիւ չկայ, ընտանեկան բռնութիւնն ու դաւաճանութիւնը արդէն աչք կը ծակէ, միջին հաշուով 5 նոր ամուսնացածներէն 2-ը կը բաժնուին, իսկ վերջերս ալ նորէն զինուոր զոհուած, աւելի ճիշդ զոհ գացած ներքին քրէական կանոնակարգին։ Անձնասպան եղած է, թէ սպանած են, այդ արդէն ողբերգութեան հանգուցալուծումն է, իսկ ողբերգութիւնը սկսած է շատ աւելի կանուխ։ Բայց մենք կը սիրենք ամէն ինչ ծածկել, մէկ անկիւն դնել, ձեռք չտալ, չխօսիլ, չնկատել․․․ի դէպ այս ինչ վատ ու նեխած հոտ կը փչէ ինչ-որ տեղէ մը։

Բայց արդեօք մեր երկրին մէջ ամէն ինչ վա՞տ է։ Պիտի ներէք, բայց ամէն ինչ չէ, որ վատ է։ Ուրեմն տակաւին շատ բան ունինք փճացնելու, տակաւին ամէն ինչ ողբերգական աւարտի չենք հասցուցած։ Երկու եկեղեցիէ խաչեր գողցած են՝ եղած-չեղածը 200 հազար դրամ արժողութեամբ։ Իսկ դեռ քանի՜ եկեղեցի ունինք…

Իսկ ո՞վ պիտի ապրի մեր խաղաղած հայրենիքին մէջ։ Այդ մարդիկը արժէքային ի՞նչ համակարգ պիտի ունենան։ Ի՞նչ պիտի ըլլայ այն գաղափարական յենակէտը, որուն շուրջ անոնք նախ պիտի կառուցեն գաղափարը, ապա՝ անոր նիւթականացուած իրականութիւնը։ Ըսէ՛ք, խնդրեմ։ Ո՞վ։ Ո՞վ պիտի ապրի այնտեղ, որ այլեւս իր Կաթողիկոսը չդատուի, որ իր իշխանութիւնները չմեղադրուին թուրքերու գործակալ ըլլալու, իսկ ընդդիմութիւնը՝ ռուսերու գործակալ ըլլալու մէջ։ Եւ պէտք չէ հեգնանքով յայտարարել, որ մարմնավաճառութիւնը մարդուն յատուկ երեւոյթ է եւ գոյութիւն ունի բոլոր երկիրներուն մէջ։ Կամ՝ թէ բոլոր երկիրներու բանակներուն մէջ զինուորներ կը սպանուին ներքին տարակարծութիւններու հետեւանքով։ Որովհետեւ եթէ այդպէս պիտի դատենք, ապա թերեւս մեր ներքին ֆաշականութիւնը յաղթահարելու համար պէտք է մէկ կողմ դնենք այս կեղտոտ ձեւականութիւնը եւ անմիջապէս մենք մեզ դասակարգերու բաժնենք։ Որոշենք, որ այս ընտանիքներուն աղջիկները պիտի ըլլան մեր հասարակութեան մարմնավաճառները, իսկ այն ընտանիքին աղջիկները պիտի դառնան մաքուր ու բարոյական մայրեր։ Լաւ է չէ՞։ Նոյն ձեւով պիտի որոշենք, որ, ըստ ծագումին, այս զինուորը պէտք է ծեծուի ու ստորացուի, իսկ այն զինուորին միայն պէտք է ստիպել, որ յատակը լուայ, եւ վերջ։ Կրնանք աւելի առաջ երթալ եւ մեր միջեւ բաժնել, թէ ո՛վ պէտք է պարզ արհեստաւոր ըլլայ, իսկ ո՛վ՝ վերնախաւի իտէալական ներկայացուցիչ։ Ինչո՞ւ ոչ։ Ինչպէ՞ս թէ ոչ։ Ինչպէս, թէ ոչ, երբ այսօր ճիշդ այդ բանով կը զբաղինք։ Ինչո՞ւ ոչ, երբ այդ ներքին դասակարգումն արդէն իր գագաթնակէտին հասած է։ Ի՞նչ աշխարհի մէջ կ’ապրիք, եթէ հայերուն եւ Հայաստանին մասին միայն դասագիրքերէն ու առասպելներէն գիտէք։ Ուրեմն՝ կեցցէ՜ առասպելական, դասագիրքային հայ ժողովուրդը, կեցցէ՜ առաջին քրիստոնեայ եւ աստուածընտրեալը…

Թերեւս Տէրը մեզ պիտի դատէ հայ ըլլալնուս համար։ Մենք մեր հայութիւնը կը վերածենք աչք խոթելու վկայականի եւ ըստ մեր հայութեան կը տեսակաւորենք զիրար՝ արժանի, անարժան, հայրենասէր, թուրքին ստրուկ, ռուսին ճորտ, ապա նաեւ՝ կուսակցականներուն, ռոք լսող, ռեփ լսողներուն…Եւ հիմա իւրաքանչիւր հայ ինքնին մէկ ազգ է, մէկ աստուած, եւ միայն ի՛նքն է ճիշդն ու ճշմարիտը։ Ի վերջոյ, կուսակցութիւններն ալ բաժնուած են՝ հայրենիքը ազատագրողներու եւ հայրենիքը ծախողներու։ Գոնէ այդպէս կ՚ըսեն։

Լաւ, ամէն պարագայի, կրնանք նոր խնդիրներ առաջ քշել, խօսիլ տասնեակներով հին ու նոր խնդիրներու մասին, բայց էականը այն է, որ վիճակը վատ է, շատ բան վատ է, սիրելի՛ հայրենակիցս, ո՛ւր ալ գտնուիս։ Կը հասկնա՞ս՝ վատ է, վա՛տ։ Եւ վատ է, որովհետեւ մե՛նք ենք, որ թոյլ կու տանք այդ բոլորին։ Վատ է, որովհետեւ այդ «սորոսականը», թրքամէտը, ռուսամէտը, սեւը, սպիտակը, ազատականը, պահպանողականը, Արցախը սիրողը, Արցախը չսիրողը, Սեւրը պահանջողը, Սեւրէն հրաժարողը, մսակերը, բուսակերը, աջը, ձախը… բոլոր անոնք, զորս դուն կը հաւաքես այս կամ այն պիտակին տակ, նոյնինքն հայ ժողովուրդն են։ Կը հասկնա՞ս, թէ ոչ։ Կը հասկնա՞ս, որ այդ մենք ենք։ Մե՛նք ենք, որ հայը անձնասպանութեան կը մղենք, մարմնավաճառ կը դարձնենք ու կ’օգտագործենք զանոնք։ Մե՛նք ենք, որ ինքնաշարժի վրայ եղած աննշան փոսիկի մը համար պատրաստ ենք ուրիշին կեանքը կործանելու։ Մե՛նք ենք, որ այնքան կը ստորացնենք մեր մէկ մասը, որ ան այլ ելք չի գտներ, քան անձնասպան ըլլալը։ Կը հասկնա՞ս զիս։ Կը հասկնա՞ս, թէ ինչո՛ւ այս պարագային Կաթողիկոսը դատելը բնական է։ Լաւ չէ՛, վատ է, սարսափելի է, բայց տրամաբանական է, որովհետեւ այս բոլորէն անցնելէ ետք անկարելի է պարզապէս միամտօրէն բարեմիտ մնալ եւ շարունակել հաւատալ։ Կը հասկնա՞ս, որ մեր հաւատքն ամբողջութեամբ այնքան փշրուած է, որ մեզմէ շատերը այլեւս ո՛չ ոքի եւ ո՛չ մէկ բանի կը հաւատան։ Որ շատերու համար առաջ շարժելու միակ մղիչ ուժը ուրիշը ատելն է, եւ որ փոխադարձ ատելութիւնն է միակ բանը, որ մեզ տակաւին համակարգի մը կը վերածէ։ Կը հասկնա՞ս, որ մենք պարզապէս զիրար չենք սիրեր։

Իսկ Հայաստանը իր տեղն է։ Իր օրուան ու դարուն ցաւերով եւ առօրեայ պայքարներով։ Հայաստանը իր տեղն է՝ կիսուած ու ամէն օր վերստին բաժնուող։ Ճիշդ այնպէս, ինչպէս բաժնուած էր 9-րդ դարուն։

Արայիկ Մկրտումեան

 

]]> https://darperag21.net/%d5%af%d5%a8-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%af%d5%b6%d5%a1%d5%9e%d6%84-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%9b%d6%80-%d5%b4%d5%a5%d5%b6%d6%84-%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a6%d5%a1%d5%ba%d5%a7%d5%bd-%d5%a6%d5%ab%d6%80%d5%a1/feed/ 0 88991 ՍԻՐԱՒԷՏ https://darperag21.net/%d5%bd%d5%ab%d6%80%d5%a1%d6%82%d5%a7%d5%bf-2/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25bd%25d5%25ab%25d6%2580%25d5%25a1%25d6%2582%25d5%25a7%25d5%25bf-2 https://darperag21.net/%d5%bd%d5%ab%d6%80%d5%a1%d6%82%d5%a7%d5%bf-2/#respond Fri, 14 Aug 2026 10:04:28 +0000 https://darperag21.net/?p=88983 Դու քո սիրոյ բոյրը տուր ինձ,
Որ ծաղկունքով լիանամ,
Ծոցիդ բոյրը անուշ, անբիծ,
Կեանքի սիրով արբենամ։

Որ վայելեմ սէր ու խնդում,
Աստուածային սուրբ պարգեւ․
Սիրահարի սրտի խոստում,
Նուիրական, անդեդեւ։

Քո նայուածքի հուրը տուր ինձ,
Որ իմ սիրով է այրւում․
Աչքերիդ ցոլքը շողալից
Հորիզոնում, աստղունքում։

Ճաճանչում է արեգակը,
Ծոցս լցնում քո ջերմով․
Երջանկութեան հրեշտակը
Պարգեւում է ինձ գորով։

Բախտ ու սիրոյ իմ հեքիաթը
Անուշ խաղով թրթռում,
Ու տանում է ինձ գագաթը
Քո սիրաւէտ վայելքում։

ԳՐԻՇ ԴԱՒԹԵԱՆ

Կլէնտէյլ, Քալիֆորնիա 2026-01-03

]]> https://darperag21.net/%d5%bd%d5%ab%d6%80%d5%a1%d6%82%d5%a7%d5%bf-2/feed/ 0 88983 «Թոյլ պիտի տա՞նք, որ փողոցը լինի մեր ազգային գործերին ուղղութիւն տուողը» https://darperag21.net/%d5%a9%d5%b8%d5%b5%d5%ac-%d5%ba%d5%ab%d5%bf%d5%ab-%d5%bf%d5%a1%d5%9e%d5%b6%d6%84-%d5%b8%d6%80-%d6%83%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d6%81%d5%a8-%d5%ac%d5%ab%d5%b6%d5%ab-%d5%b4%d5%a5%d6%80-%d5%a1%d5%a6%d5%a3-2/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a9%25d5%25b8%25d5%25b5%25d5%25ac-%25d5%25ba%25d5%25ab%25d5%25bf%25d5%25ab-%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%259e%25d5%25b6%25d6%2584-%25d5%25b8%25d6%2580-%25d6%2583%25d5%25b8%25d5%25b2%25d5%25b8%25d6%2581%25d5%25a8-%25d5%25ac%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25ab-%25d5%25b4%25d5%25a5%25d6%2580-%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25a3-2 https://darperag21.net/%d5%a9%d5%b8%d5%b5%d5%ac-%d5%ba%d5%ab%d5%bf%d5%ab-%d5%bf%d5%a1%d5%9e%d5%b6%d6%84-%d5%b8%d6%80-%d6%83%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d6%81%d5%a8-%d5%ac%d5%ab%d5%b6%d5%ab-%d5%b4%d5%a5%d6%80-%d5%a1%d5%a6%d5%a3-2/#respond Tue, 11 Aug 2026 09:38:04 +0000 https://darperag21.net/?p=88970 Վերջերս Հայց. Առաքելական Եկեղեցւոյ 19-րդ-20-րդ դարու տիտաններէն՝ Գարեգին Վրդ. Յովսէփեանի (հետագային՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոս, 1943-1952) 1911-ին հրատարակուած արժէքաւոր գործերէն մէկը կը կարդայի, երբ ստորեւ բերուած հատուածը ուշադրութիւնս գրաւեց։ Կարծես այս օրերուն գրուած ըլլար։

Ինչպէս ֆրանսական խօսքը կ՚ըսէ՝ «որքան ալ բան մը փոխուի, նոյնը կը մնայ» (plus ça change, plus c’est la même chose)։ Հայերս կը սիրենք իրարու յիշեցնել, որ «պատմութեան դասերը պէտք է սորվինք»։ Անշուշտ, մարդիկ պատմութենէն կը սորվին, սակայն հասարակութիւնները այդ դասը միշտ չէ, որ կը պահեն իրենց յիշողութեան մէջ։ Կարծէք իւրաքանչիւր սերունդ պէտք է զայն վերստին սորվի։ Եթէ գիտակցի, անշուշտ։

Գարեգին Վարդապետ Յովսէփեանի 20-րդ դարու արշալոյսին Հայ Եկեղեցւոյ եւ ժողովուրդի առջեւ ծառացած խնդիրները դիմագրաւելու առանցքային պատգամը կարելի է այսպէս ամփոփել․

Ան կը զգուշացնէ, որ Եկեղեցւոյ կեանքն ու ապագան չեն կրնար առաջնորդուիլ պատահականութեամբ, փողոցի տրամադրութիւններով կամ վարչական ընթացիկ գործելակերպով։ Ան կը շեշտէ ազգային-եկեղեցական կեանքի խորքային նորոգման անհրաժեշտութիւնը՝ հոգեւոր վերակենդանացում, կրթեալ ու պատրաստուած հոգեւորականութիւն, ծխական համայնքներու կազմակերպում, քարոզչութիւն, ընկերային ծառայութիւն եւ մշակութային ու կրթական հաստատութիւններու ամրապնդում։ Իր համոզումով Եկեղեցին պէտք ունի այնպիսի առաջնորդութեան, որ վարչական կառավարումէն անդին կարենայ նոր կենսունակութիւն ստեղծել եւ նպաստել ժողովուրդի հոգեւոր եւ բարոյական վերածնունդին։

Յովսէփեան կը գրէ (*)՝

«Թոյլ պիտի տա՞նք, որ փողոցը լինի մեր ազգային գործերին ուղղութիւն տուողը: Պատուաբեր չի լինիլ մեզ համար, եթէ նորից կրկնենք այն սխալները: Անհրաժեշտ է հետզհետէ հող պատրաստել և ազգային-եկեղեցական ընդհանուր ժողով գումարել, քայքայման վիճակին հասած մեր դարաւոր ազգային ժառանգութեան կրօնական վերակենդանութեան, վարչական եւ ծխական բարեփոխութեան խնդիրները լուծել բաւականութիւն տալ ժամանակի հասունացած եւ խելացի պահանջներին, աւելի սերտ յարաբերութիւն եւ միութիւն մշակել եկեղեցւոյ լրութեան մէջ: Պէտք է միջոցներ ձեռք առնել ժամանակի համաձայն մտաւոր եւ բարոյական բարձր մակերեւոյթով` եկեղեցականութիւն պատրաստել եւ նիւթապէս ապահովել գիտնական եւ կրթուած միաբանութիւն ստեղծել, կարգաւորել եւրոպական՝ մտքով Մ. Աթոռի թանգարանն ու մատենադարանը, դիւրութիւններ ստեղծել գիտութեամբ զբաղուելու վանքերի առաջ քաղաքակրթական բարձր նպատակ դնել, ճեմարանը եւ միւս հաստատութիւններն իրենց անկերպարան եւ անապահով վիճակից հանել, կալուածների եւ դպրոցների կառավարութեան եւ բարեկարգութեան աւելի խելացի եւ հաստատուն ձեւ մշակել:

Եկեղեցական արուեստը ճարտարապետութիւնը, նկարչութիւնը, յատկապէս երաժշտութիւնը կարօտ են աւելի հոգատարութեան եւ խնամատարութեան: Մեր եկեղեցական կեանքի ներքին բովանդակութիւնը ու քաղաքակրթական ստեղծական կարողութիւնը աղքատացել է կամ անփութութեան ենթարկուել, մենք չունենք` քրիստոնէական-եկեղեցական բարեգործական հաստատութիւններ՝ հիւանդանոց, անկելանոց եւ որբանոց. չունինք աղքատների կանոնաւոր խնամատարութիւն, հովւութիւն, կամ հոգեշահական գործունէութիւն, համայնական կամ ծխական կազմակերպութիւն: Քարոզչական գործը նոյնպէս մատնուած է անփութութեան եւ մեր առաջնորդները հոգեւոր կեանքի ղեկավարներ չեն, կրօնական-բարոյական կեանքին ուղղութիւն տուող, այլ դիւանական պաշտօնեաներ: Այս բոլոր խնդիրների յաջող խնդիրների յաջող լուծումն ու կանոնաւորումը մեծ կամ փոքր չափով կախուած է կաթողիկոսի անձնաւորութիւնից»:*

Հրաչ Չիլինկիրեան

(*) Գարեգին Վրդ. Յովսէփեան, «Մաղաքիա Արքեպիսկոպոս Օրմանեան եւ Կաթողիկոսական Ընտրութիւն». Բ. Տպագրութիւն. Թիֆլիս, 1911:

]]> https://darperag21.net/%d5%a9%d5%b8%d5%b5%d5%ac-%d5%ba%d5%ab%d5%bf%d5%ab-%d5%bf%d5%a1%d5%9e%d5%b6%d6%84-%d5%b8%d6%80-%d6%83%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d6%81%d5%a8-%d5%ac%d5%ab%d5%b6%d5%ab-%d5%b4%d5%a5%d6%80-%d5%a1%d5%a6%d5%a3-2/feed/ 0 88970 Օգոստոս 11, ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՄԱՆՈՐՆ Է. շնորհաւոր ԱՄԱՆՈՐ https://darperag21.net/%d6%85%d5%a3%d5%b8%d5%bd%d5%bf%d5%b8%d5%bd-11-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%80%d5%b6-%d5%a7-%d5%b7%d5%b6%d5%b8%d6%80%d5%b0%d5%a1%d6%82%d5%b8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d6%2585%25d5%25a3%25d5%25b8%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25b8%25d5%25bd-11-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25a1%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25b6-%25d5%25a7-%25d5%25b7%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25b0%25d5%25a1%25d6%2582%25d5%25b8 https://darperag21.net/%d6%85%d5%a3%d5%b8%d5%bd%d5%bf%d5%b8%d5%bd-11-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%80%d5%b6-%d5%a7-%d5%b7%d5%b6%d5%b8%d6%80%d5%b0%d5%a1%d6%82%d5%b8/#respond Tue, 11 Aug 2026 08:15:39 +0000 https://darperag21.net/?p=88956      Մեր նախահայրերը հազարաւոր տարիներ, Օգոստոս 11-ը նշած են որպէս նոր տարուան սկիզբը եւ զայն կոչած են ՆԱԻԱՍԱՐԴԵԱՆ ՏՕՆ։

      Ըստ մեր ՀԱՅԿԵԱՆ ՏՈՄԱՐի, ՀԱՅԿԱԿԱՆ մեր տարին պիտի ըլլայ՝ 4518 թուական։

      Մեր ԱՍՏՈՒԱԾՆԵՐՆ ԷԻՆ՝

Արամազդ — Գերագոյն Աստուած, երկնքի ու երկրի արարիչը, բոլոր աստուածներու հայրը: Կը կոչուէր «Մեծ եւ Արի Արամազդ», որու գլխաւոր սրբավայրը կը գտնուէր Հայաստանի պաշտամունքային կեդրոններէն Անի Կամախի մէջ։

Անահիտ — Մայր Աստուածուհի, պտղաբերութէան, մաքրութէան եւ ռազմի հովանաւորը, հայոց ամենասիրուած դիցուհին:

Վահագն — Ամպրոպի, կայծակի եւ քաջութեան Աստուած, «վիշապաքաղ» (Կը համեմատուուի Հերակլեսի հետ):

Միհր — Արեգակի, կրակի, լոյսի եւ արդարութեան Աստուած։

Տիր — Գիրի, դպրութեան, գիտութիւններու եւ մարգարէութիւնների Աստուած, կը հովանաւորէր արուեստները:

Աստղիկ — Սիրոյ, գեղեցկութեան եւ ջուրերու Աստուածուհի, Վահագնի զուգընկերն ու սիրելին։

Նանէ — Ընտանիքի պահապան, իմաստութէան, ռազմի եւ ողջախոհութեան Աստուածուհի (կը նոյնացուի Աթենասի հետ):

Վանատուր — Հիւրընկալութեան Աստուած, ճամբորդներու եւ պանդուխտներու հովանաւոր:

Սպանդարամէտ — Անդրաշխարհի եւ ստորգետնեայ թագաւորութեան Աստուած։

Անգեղ (Ներգալ) — Չար ուժերու եւ անդրաշխարհի հետ կապուած Աստուածութիւն։

]]> https://darperag21.net/%d6%85%d5%a3%d5%b8%d5%bd%d5%bf%d5%b8%d5%bd-11-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%80%d5%b6-%d5%a7-%d5%b7%d5%b6%d5%b8%d6%80%d5%b0%d5%a1%d6%82%d5%b8/feed/ 0 88956 ՄԵՐ ԳԻՏՑԱԾ «ԼԻՏԸՐ»-Ը https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a5%d6%80-%d5%a3%d5%ab%d5%bf%d6%81%d5%a1%d5%ae-%d5%ac%d5%ab%d5%bf%d5%a8%d6%80-%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b4%25d5%25a5%25d6%2580-%25d5%25a3%25d5%25ab%25d5%25bf%25d6%2581%25d5%25a1%25d5%25ae-%25d5%25ac%25d5%25ab%25d5%25bf%25d5%25a8%25d6%2580-%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a5%d6%80-%d5%a3%d5%ab%d5%bf%d6%81%d5%a1%d5%ae-%d5%ac%d5%ab%d5%bf%d5%a8%d6%80-%d5%a8/#respond Sat, 08 Aug 2026 15:42:56 +0000 https://darperag21.net/?p=88948 Ուսումնական վերամուտի առաջին շաբաթավերջն էր, երբ տասը տարեկան թոռնուհիս՝ Վանան, հօրը հետ մեր տուն մտաւ, վազելով եւ մեծ ուրախութեամբ: Ու  երբ տակաւին պաչիկներ եւ կարօտագին գրկընդխառնումներ չէինք փոխանակած, գիրկս նետուեցաւ ու հեւալով ըսաւ.-

-Պապի՛կ, հայերէնով «լիտըր» ինչպէ՞ս կ’ըսես …

Ահա քեզի տագնապ-մտահոգութիւն մը, հայ մանուկի մը բերնէն անմեղօրէն դուրս նետուած: Սովորական իր բարեւէն առաջ, հակառակ անոր որ առաւօտէն սկսեալ, ինքնածին զգայնութեամբ, եւ անձկութեամբ իր, մեր մօտ հանդիպելուն կը սպասէի, որուն շնորհիւ հին օրերուս գեղեցիկ թարմացումը պիտի կարենայի վերապրիլ, զիս անժամանակ շուարումի մը մէջ նետած էր: Անհամբեր կ՛ուզէի զինք տեսնել, եւ հարցնել, թէ իր դպրոց յաճախելուն իբրեւ արդիւնք, արդեօ՞ք «ակռաները ոսկի եղա՞ծ էին», թէ ոչ: Եւ ահա իր այս հարցումը, որ զիս զարմացուցած էր: Անմիջապէս նայեցայ դէմքին: Աչքերուն շարժումները քննեցի: Դէմքին վրայ նոր գծած իր ժպիտը փորձեցի «լուծել»: Լաւապէս գիտէի, որ երեւոյթը գեղեցիկ էր: Որովհետեւ, Վանան հետս միայն հայերէն խօսեցաւ, համարձակ, նոյնքան ալ՝ ազատ: Կ’երեւի այդ բառը չէր յիշած, կամ իրապէս՝ մինչեւ հիմա մեզմէ չէր լսած «լիտըր»-ին հայերէնը:

-Պապիկ…,-դարձեալ շարունակեց հեւալով,- «թիչըր»-ս…«սօրի» պապիկ…օրիորդս, ինծի ըսաւ որ ես անգլերէն դասին ընկերներուս «լիտըր»-ը պիտի ըլլամ…որովհետեւ..«եու նօ…». ես անգլերէն շատ գիրքեր կը կարդամ կոր…, անգլերէնով ալ լաւ կը գրեմ կոր, լաւ ալ կը խօսիմ…

Այսչափ: Ինծի համար թէ՛ հասկնալի եւ թէ՛ ալ հպարտալի երեւոյթ էր, որ իր այս տարիքին, դարձեալ իր մանուկ միտքը կրցած էր հայերէնով արտայայտել, եւ իր անսահման ուրախութեան պատճառն ալ, հասկնալի՝ պարզել:

Վանան, հաւանաբար, մինչեւ տուն վերադարձը երկար մտածած ըլլալու էր այս մասին ու առանց նախաբան մը ընելու՝ մտահոգութիւնը շպրտած երեսիս: Նայեցայ դէմքին: Տակաւին հարցումը անկէ կախուած կը մնար ու ինձմէ պատասխանի մը կը սպասէր: Պատասխան մը, որ գոհացում պիտի տար իր այս «մեծ» մտմտուքին:

Կը զգայի, որ իր փոքրիկ ուղեղը հիմա անտէր հայելի մըն էր, ուրկէ անմեղ պատկերներ կ՛անձրեւէին իր հոգիին մէջ: Ճերմակ ու բաց թուղթի մը նման նաեւ կը տեսնէի անոր հոգին: Բայց, ի՞նչ եւ ինչպէ՞ս պէտք էր որ պատասխանէի, որպէսզի որոշ գոհացում մը կարենայի տալ իր մտահոգութեան:: Իրապէս որ շուարած էի:

Ու ինծի համար նորութիւն մը չէր, որ անգլերէնը, նոյնիսկ իր այս տարիքին, արդէն տիրապետած ու կլանած էր իր մտապաշարն ու խօսակցական լեզուն:

Կարծես, հայերէնը, պապիկին լեզուն էր ու միայն պապիկին ու նանիին հետ խօսելու համար ստեղծուած էր: Ի՜նչ կրնայի ընել…: Նորութիւն մը չէր: Ամերիկայի տարածքին նման ձեւով արտայայտող հազարաւոր իր տարեկիցներու մէջ, ի՛նք, ո՛չ առաջինն էր, եւ ոչ ալ՝ վերջինը:

Ուրեմն,-կը մտածէի,- շատ հաւանաբար, իր դասատու ուսուցչուհին իր դասարանի աշակերտները որոշ խմբակներու բաժնած ըլլալու էր, եւ ահա թոռնիկիս ալ, այդ խմբակներէն մէկուն պատասխանատու նշանակած:

Ի՜նչ ցնծութիւն, եւ ուրախութեամբ խառն հպարտութիւն՝ թէ՛ իրեն, եւ թէ՛ ինծի համար:

Սթափեցայ: Կրկին նայեցայ դէմքին: Մեր աչքերը այս անգամ տարբեր կերպով իրար հանդիպեցան: Իրը՝ անհամբերութեամբ լեցուն էր, իսկ իմս՝ պապիկներու յատուկ ուրախութեամբ: Ու հաւատացէ՛ք, մանաւանդ այս օրերուն պապիկի մը համար որքա՜ն հաճելի է իր թոռնիկին հետ հայերէնով զրուցելը:

Ապա, սկսայ հանդարտ բացատրել.

-Հայերէնով… ճանիկս…քու այդ «լիտըր» բառի՛դ «ղեկավար» կ’ըսենք, «առաջնորդ» ալ կ’ըսենք, նաեւ՝ «խմբապետ»…, ու նաեւ՝ «մեծ»…

Ու այսպէս «նախագահ…հերոս…» ու բաւական այլ հոմանիշներ ալ շարեցի, բացատրեցի իր իսկ հասկցած լեզուով, պարզ եւ խօսակցական ոճով:

Հաւանաբար թերեւս ալ իր այս հեւքին մէջ, վայրկեանին շատ բան չհասկցաւ: Բայց…:

Ապա, ժամանակ մը ետք, այս կարճ եւ հաճելի ու մանաւանդ ինծի համար մեծ գոհունակութիւն պատճառող մեր խօսակցութիւնը յանկարծ ընդմիջեցաւ, երբ կինս զինք իր մօտ կանչելով, իր նախասիրած կերակուրը ուտելու հրաւիրեց:

Իմ կարգիս, ուզեցի առանձնանալ: Ու բաւական ծանր խոհերովս սենեակս մտայ:

Տարիներ անցած ու սահած են այս գեղեցիկ «միջադէպէն»: Ու ամէն անգամ երբ յիշեմ, ինքնաբերաբար ինքզինքս, ինքնախօսութեան մը երկար մթնոլորտի մէջ կը գտնեմ: Միտքս պարզեմ: Նախ հարց տամ…արդեօք ի՞նչ ըսել ղեկավար եւ կամ ո՞վ է այս ղեկավարը, կամ առաջնորդը, կամ գաղութի մը «մեծ»-ը…:  Այլ խօսքով. ո՞վ է «լիտըր»-․․․

Համեստօրէն ըսեմ, որ ինծի համար ղեկավարը այն մարդն է, կամ՝ անհատը, որ իր աշխատանքը չի սահմանափակեր աթոռին վրայ նստած սոսկ հրահանգներ արձակելով, այլ՝ իր կեանքի օրինակով եւ գործով, իր ծրագիրներուն, իր քայլերուն հետեւող իր ժողովուրդը, իր համակիրները, իր «խումբը», իր պատկանած միութիւնն ու կազմակերպութիւնը կ՛առաջնորդէ միասնական: Իբրեւ հեղիննակութիւն ունեցող անհատ ան նաեւ ունի յատուկ առաքելութիւն եւ գիտակցութիւն՝ իր պաշտօնին:

Դարաւոր մեր պատմութեան ընթացքին, հայրենիքէն ներս կամ մեր ապրած գաղութներուն մէջ, ազգային եւ պատմական անձնաւորութիւններու, ղեկավարներու եւ հերոսներու անուններն ու իրենց թուարկումները, մեր ժողովուրդի կեանքէն ներս մտած են եւ հո՛ն, իրենց մտքով եւ հոգիով, պատմական որոշ ու հարազատ կնիք ձգած: Եւ պէտք է աւելցնել թէ նոյն այդ «լիտըր»-ը, կամ «լիտըր»-ները, իրենց գործով եւ անուններով ժամանակին հետ կ’ապրին, իբրեւ մէկական ընտրեալները ազգին։ Անոնք չեն տժգունիր, չեն մաշիր, չեն մոռցուիր ընդհակառակն, աւելի քան երբեք պատգամի մը ուժը եւ թարմութիւնը կը ստանան՝ իբրեւ ազգային պարծանք:

Ու պատիւ բոլոր անոնց, որոնք ապրեցան ու կ՛ապրին ճիշդ կերպով, իրենց ազգային ղեկավարի կոչումով, համոզումով եւ գիտակցութեամբ կատարելով իրենց վստահուած պարտականութիւնը:

Անոնք բոլորն ալ յիշատակելի են, եւ մեծ գնահատանքի արժանի, որովհետեւ իրենց այդ ղեկավարած տարիներուն ընթացքին շահած են մտերմութիւնն ու յարգանքը իրենց հետեւորդներուն, իրենց համակիրներուն, իրենց ժողովուրդին  եւ դարձած մէկական արժանաւորներ:

Որովհետեւ, լաւապէս անոնք գիտցած են, թէ հայապահպանութիւնը ժողովներու սենեակներուն մէջ չէ որ կ’որոշուի, այլ զայն միայն կարելի է պաշտպանել յարատեւ զոհողութիւններով ու զոհաբերութիւններով: Ու այս օրինակելիներն են, որոնք  այս պարտականութիւնը վերցուցած են իրենց գործով, գաղափարներով, բազուկով, քրտինքով, աշխատանքով, եւ նոյնիսկ՝ իրենց կեանքի բարոյական օրինակով եւ զայն արժեւորած: Տակաւին շատեր ալ իրենց գրիչով, նոյնիսկ արիւնով եւ կեանքի նուիրումով, արիութեամբ, նուազագոյն կամ գերագոյն զոհողութեամբ, նիւթական բարերարութիւններով իրենց նպաստը բերած իրենց հայրենիքին, ապրած գաղութին եւ անշուշտ՝ ազգին:

Բայց …չմոռնանք…մենք՝ հայերս, պատմականօրէն կամ կը հերոսացնենք մեր առաջնորդները, մեր ղեկավարները, կամ հերոսները, եւ կամ՝ կը դատապարտենք: Կարծես միայն անցեալով կ’ապրինք, եւ կը հպարտանանք: Ու այսպէս եթէ շարունակենք ապրիլ, մեր ձեռքերով փակած պիտի ըլլանք ապագայի մեր դռները:

Մենք ազգովին ինքնաճանաչումի կը կարօտինք, միշտ շեշտած ենք: Եւ այս մէկը կարելի է իրականացնել, ազգային ոգիով լի եւ արդամիտ ղեկավարներու շնորհիւ, որոնց, այս օրերուն անքա՜ն կարիքն ու կարօտը ունինք ամէն տեղ:

Գէորգ Պետիկեան

]]> https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a5%d6%80-%d5%a3%d5%ab%d5%bf%d6%81%d5%a1%d5%ae-%d5%ac%d5%ab%d5%bf%d5%a8%d6%80-%d5%a8/feed/ 0 88948 Նոր առաջնորդնե՞ր, թէ՞ նոր հաստատութիւններ. Միսաք Օհանեանի դիտարկումներուն առիթով https://darperag21.net/%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%bb%d5%b6%d5%b8%d6%80%d5%a4%d5%b6%d5%a5%d5%9e%d6%80-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2580-%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25a1%25d5%25bb%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25b6%25d5%25a5%25d5%259e%25d6%2580-%25d5%25a9%25d5%25a7%25d5%259e-%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2580-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582 https://darperag21.net/%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%bb%d5%b6%d5%b8%d6%80%d5%a4%d5%b6%d5%a5%d5%9e%d6%80-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82/#respond Fri, 07 Aug 2026 10:45:51 +0000 https://darperag21.net/?p=88944 «Ապագայի առաջնորդները ապսպրանքով չեն ծնիր» խորագրով մեր յօդուածին առիթով, «Տարբերակ»-ի ընթերցողներէն Միսաք Օհանեան խմբագրութեանս կը ներկայացնէ երկու դիտարկում, որոնք արժանի են ուշադրութեան եւ կը հարստացնեն քննարկումը։

Նախ ամբողջութեամբ կու տանք Միսաք Օհանեանի դիտարկումները.

«Շատ հետաքրքրական գրութիւն մըն է։ Համաձայն եմ ներկայացուած միտքերուն մեծ մասին։ Սակայն կը կարծեմ, որ երկու կարեւոր հանգամանք դուրս մնացած են։

«Առաջինը՝ արտաքին ազդակներն ու երիտասարդներուն ապրած իրականութիւնը։ Այսօր շատ երիտասարդներ ամբողջովին զբաղած են իրենց անձնական կեանքի մարտահրաւէրներով՝ համալսարանական ուսում, աշխատանք գտնել, ընտանիք կազմել, նիւթական ապահովութիւն, խնամքի պարտականութիւններ եւ այլ անորոշութիւններ, որոնք կը փոխուին ըստ այն երկրի եւ պայմաններուն, ուր կ՚ապրին։ Այս երեւոյթը կարելի է նաեւ տեսնել ընկերային ցանցերու, օրինակ՝ LinkedIn-ի եւ այլ հարթակներու վրայ, ուր երիտասարդներուն առաջնահերթութիւնները յստակ կ՚արտացոլան։

«Երկրորդը՝ սփիւռքի աւանդական հաստատութիւններուն դերակատարութիւնը։ Ընդհանուր առմամբ, սփիւռքի աւանդական կառոյցները՝ երեք քաղաքական կուսակցութիւնները, Եկեղեցին, ՀԲԸՄ-ը եւ այլ կազմակերպութիւններ, երիտասարդները աւելի կը դաստիարակեն որպէս իրենց ծրագիրներուն ու գործունէութիւններուն սպառողներ, քան՝ ստեղծողներ։ Անկախ եւ քննադատական մտածողութիւնը յաճախ չի խրախուսուիր։ Փոխարէնը, նախընտրելի են այնպիսի «առաջնորդներ», որոնք գործող համակարգին պատճէններն են՝ պատրաստ հրահանգներու ենթարկուելու առանց հարցադրումներու։

«Նման երեւոյթներ, տարբեր չափերով, կարելի է նկատել նաեւ Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ՝ անկախութենէն ի վեր։ Այդ մէկը, թերեւս, զարմանալի չէ՝ նկատի ունենալով ամբողջատիրական վարչակարգի երկարատեւ ժառանգութիւնը։

«Իսկական առաջնորդները իրենց ապրած փորձառութիւններէն կը ծնին։ Անոնք չեն սպասեր, որ ուրիշներ իրենց առաջնորդութեան ճամբան ցոյց տան կամ արտօնութիւն շնորհեն։ Անոնք իրենք կը տեսնեն մարտահրաւէրները եւ կը դիմագրաւեն զանոնք՝ նախաձեռնութեամբ եւ պատասխանատուութեամբ։ Այսպիսի օրինակներ շատ կան։ Մոնթէ Մելքոնեանը, օրինակ, ո՛չ մէկէ խնդրանք ստացաւ եւ ո՛չ ալ քաջալերուեցաւ Հայաստան ու Արցախ երթալու. այդ որոշումը իր համոզումին եւ պատասխանատուութեան բնական արդիւնքն էր»։

Միսաք Օհանեան

Օհանեանի առաջին դիտարկումը կը վերաբերի երիտասարդներու ապրած իրականութեան։ Ան կը յիշեցնէ, որ այսօրուան երիտասարդը շատ անգամ ամբողջովին կլանուած է իր կեանքի անմիջական մարտահրաւէրներով՝ ուսում, աշխատանք, ընտանիք, նիւթական ապահովութիւն եւ բազմաթիւ անորոշութիւններ։ Այս պայմաններուն մէջ համայնքային ներգրաւուածութիւնը բնականաբար երկրորդական կը դառնայ։

Այս դիտարկումը արդարացի է ըստ ամենայնի։ Յօդուածին մէջ փորձած էինք աւելի կեդրոնանալ համայնքին կողմէ ղեկավարի պատրաստութեան մշակոյթի ստեղծման հրամայականին վրայ։ Բայց ատիկա չի նշանակեր, թէ արտաքին պայմանները դերակատարութիւն չունին։ Ընդհակառակը, այսօրուան երիտասարդները կը դիմագրաւեն այնպիսի տնտեսական, ընկերային եւ մասնագիտական ճնշումներ, որոնք այդքան էլ ակնյայտ չէին նախորդ սերունդներուն։ Այդ իրողութիւնը անտեսելը սխալ պիտի ըլլար։

Միսաք Օհանեանի երկրորդ դիտարկումը կը վերաբերի սփիւռքի աւանդական կառոյցներուն։ Ան կը նշէ, որ ընդհանրապէս երիտասարդները կը պատրաստուին որպէս գոյութիւն ունեցող կառոյցներու նպատակները սպառողներ, այլ ոչ որպէս նոր նախաձեռնութիւններ ստեղծողներ։ Ան նաեւ կը մատնանշէ, որ քննական մտածողութիւնը ընդհանրապէս չի խրախուսուիր, իսկ ղեկավարութիւնը յաճախ կը վերարտադրուի նոյն մտածողութեան ծիրէն ներս։

Նման երեւոյթներ անկասկած գոյութիւն ունին։ Անիկա գրեթէ բոլոր կազմակերպուած կառոյցներուն յատուկ վտանգ մըն է։ Քաղաքական կուսակցութիւն, եկեղեցի, մշակութային միութիւն, համալսարան, բարեսիրական կազմակերպութիւն կամ նոյնիսկ սեփական առեւտրական ընկերութիւն՝ ամէն կառոյց ժամանակի ընթացքին կրնայ կայունութիւնը, տեղքայլը, նախընտրել նորարարութենէն, փորձառութիւնը՝ փորձարկումէն:

Սակայն հոս առկայ է քննարկման երրորդ շերտ մը, որ ո՛չ մեր յօդուածին, ո՛չ ալ մեր յարգելի ընթերցողին դիտարկումին մէջ արծարծուած է։ Անիկա հաստատութիւններուն եւ անհատական նախաձեռնութեան ոգիի յարաբերութիւնն է։ Առողջ համայնք մը երկուքին ալ կարիքը ունի։

Հաստատութիւնները անհրաժեշտ են, որովհետեւ անոնք կը պահպանեն հաւաքական յիշողութիւնը, փորձառութիւնը եւ շարունակականութիւնը։ Առանց անոնց, ամէն սերունդ պիտի ստիպուի ամէն ինչ վերստին սկսելու։ Բայց հաստատութիւնները ինքնին բաւարար չեն։ Եթէ անոնք ընդդիմանան նոր գաղափարներու, նոր մարդոց եւ նոր առաջնորդներու, ժամանակի ընթացքին կը վերածուին անցեալով տարուած հնամաշ կառոյցներու՝ փոխանակ ապագան կերտող հաստատութիւններու։

Միւս կողմէ, նախաձեռնող ու ինքնուրոյն անհատներն ալ անհրաժեշտ են։ Բայց եթէ ամէն առաջնորդ ստիպուած ըլլայ գործող կառոյցներէն դուրս իր ճամբան բանալու, համայնքը կամաց-կամաց պիտի կորսնցնէ իր միասնականութիւնը եւ պիտի բաժնուի առանձին նախաձեռնութիւններու։ Հետեւաբար, հարցը այն չէ, թէ պէտք է հաստատութի՞ւնը ընտրել, թէ՞ անհատը։ Հարցը այն է, թէ ինչպէ՛ս ունենալ այնպիսի հաստատութիւններ, որոնք բաւարար վստահութիւն ունին տարբեր մտածողութիւններու տեղ տալու, նոր մարդոց տեղ տալու եւ պատասխանատուութիւնը աստիճանաբար փոխանցելու։

Այս տեսանկիւնէն հերոս Մոնթէ Մելքոնեանի օրինակը եւս բարացուցական է։

Ճիշդ է, որ ան ո՛չ մէկէն խնդրանք ստացաւ Հայաստան եւ Արցախ երթալու, ո՛չ ալ արտօնութիւն սպասեց։ Բայց միաժամանակ պատմական փաստերը ցոյց կու տան, որ ան նախ փորձեց համագործակցիլ գոյութիւն ունեցող հայկական քաղաքական եւ կազմակերպական շրջանակներուն հետ։ Երբ համոզուեցաւ, թէ այդ ուղին չէր կրնար ծառայել իր տեսլականին, ընտրեց իր սեփական ճամբան։

Թերեւս հոս պէտք է տեսնել առաջնորդութեան կարեւորագոյն չափանիշերէն մէկը։ Իսկական առաջնորդը ոչ կառոյցներու կոյր հետեւորդն է, ոչ ալ սկզբունքով անոնց հակառակորդը։ Ան կը գործակցի, երբ կառոյցը կը ծառայէ հաւաքական նպատակին, եւ ինքնուրոյն կը գործէ, երբ կառոյցը խափանող գործօնի կը վերածուի։

Վերջապէս, կը կարծենք, որ մեր քննարկումը նոյն հարցումին տարբեր երեսները կը լուսաբանէ։

Միսաք Օհանեանը աւելի շեշտը կը դնէ անհատին պատասխանատուութեան եւ նախաձեռնութեան վրայ։ Իսկ մեր յօդուածը կեդրոնացած էր միջավայրը ստեղծելու համայնքի պատասխանատուութեան վրայ, ուր նման անհատներ կրնան կազմաւորուիլ։

Իրականութեան մէջ, երկուքը իրարու հակասող միտքեր չեն։ Ընդհակառակը, առողջ համայնքը այն չէ, որ կ՚ընտրէ հաստատութիւնները անհատներուն փոխարէն, կամ անհատները՝ հաստատութիւններուն փոխարէն։ Առողջ համայնքը այն է, որ կ՚ունենայ այնպիսի հաստատութիւններ, որոնք կը կազմաւորեն ինքնուրոյն, պատասխանատու եւ ստեղծագործ առաջնորդներ։

Սակայն Միսաք Օհանեանի դիտարկումները ուրիշ, թերեւս աւելի հիմնական հարցադրում մը կը կատարեն։ Մենք հիմնականօրէն կը խօսինք, թէ ինչպէ՛ս առաջնորդներ կը պատրաստենք։ Բայց հաւասարապէս կարեւոր հարցում մը ինքզինք կը պարտադրէ. արդեօք այսօրուան սփիւռքի կառոյցները կրնա՞ն լիարժէք կերպով պատասխանել վաղուան մարտահրաւէրներուն, թէ՞ ժամանակը հասած է մտածելու նաեւ նոր հաստատութիւններու եւ նոր գործելակերպերու մասին։

Այս հարցումը առանձին քննարկման արժանի է։ Որովհետեւ եթէ ընդունինք, որ առաջնորդները միայն գոյութիւն ունեցող կառոյցները ժառանգելու համար չեն պատրաստուիր, այլ նաեւ նոր իրականութիւններ ստեղծելու, այն ատեն պէտք է հարց տանք՝ ապագայի սփիւռքը ո՞ր կառոյցներուն կարիքը պիտի ունենայ։

Թերեւս համայնքի մը կենսունակութիւնը միայն նոր առաջնորդներ պատրաստելով չի չափուիր, այլ նաեւ նոր հաստատութիւններ ստեղծելու իր կարողութեամբ։

Վ.Թ.

]]> https://darperag21.net/%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%bb%d5%b6%d5%b8%d6%80%d5%a4%d5%b6%d5%a5%d5%9e%d6%80-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82/feed/ 0 88944 «Նոր Յառաջ»-ի Հարցազրոյցը Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Բաժանմունքի տնօրէն՝ Ռազմիկ Փանոսեանի հետ https://darperag21.net/%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d5%b5%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%bb%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%a6%d6%80%d5%b8%d5%b5%d6%81%d5%a8-%d5%a3%d5%a1%d5%ac%d5%b8%d6%82%d5%bd%d5%bf-%d5%af%d5%ab%d6%82%d5%ac%d5%ba/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2580-%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25a1%25d5%25bb%25d5%25ab-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d6%2580%25d6%2581%25d5%25a1%25d5%25a6%25d6%2580%25d5%25b8%25d5%25b5%25d6%2581%25d5%25a8-%25d5%25a3%25d5%25a1%25d5%25ac%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25bd%25d5%25bf-%25d5%25af%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25ac%25d5%25ba https://darperag21.net/%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d5%b5%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%bb%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%a6%d6%80%d5%b8%d5%b5%d6%81%d5%a8-%d5%a3%d5%a1%d5%ac%d5%b8%d6%82%d5%bd%d5%bf-%d5%af%d5%ab%d6%82%d5%ac%d5%ba/#respond Wed, 05 Aug 2026 14:29:03 +0000 https://darperag21.net/?p=88932 13 տարիէ ի վեր Ռազմիկ Փանոսեան կը տնօրինէ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական բաժանմունքը։ Շուտով երրորդ հնգամեայ ծրագիրին սկիզբը պիտի տրուի: Բաւական ընդգրկուն ծրագրեր են։ Փանոսեանի նշանակումով Հիմնարկը անկիւնադարձ մը կատարեց, ուր արեւմտահայերէնը յատուկ շեշտ ստացաւ:

«Նոր Յառաջ» – Երեւան կը գտնուիք մասնակցելու յատկապէս Մաշտոցեան Մատենադարանի կազմակերպած «3-րդ Հայագիտական միջազգային համագումար»-ին՝ նուիրուած Մխիթար Սեբաստացիի ծննդեան 350-ամեակին: Առիթ էր նաեւ Մատենադարանի հետ պայմանագիր մը ստորագրելու: Բազմաթիւ ռազմավարական ծրագրերու անդրադարձ կատարուեցաւ այդ գիտաժողովի ընթացքին:

Նախ պիտի ուզէի Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան մէջ ձեր ծրագրած նոր ռազմավարութեան անդրադառնալ, ձեր ակադեմական աշխատանքին լոյսին տակ, որուն գլխաւոր նիւթը եղած է հայութեան ազգային ինքնութիւնը, դարերու ընթացքին: Այսօր նկատի առնելով 2020-ի պատերազմը եւ անկէ բխած բոլոր բարդութիւնները, յատկապէս Սփիւռք- Հայաստան բեկումը, ինչպէ՞ս կը տեսնէք հայութեան ազգային ինքնութիւնը:

Ռազմիկ Փանոսեան – Նախ ըսեմ, ռազմավարութեան տեսանկիւնէն, այո՛ շուրջ 13 տարի առաջ, երբ ռազմավարութիւնը մշակեցինք, արեւմտահայերէնի վրայ շեշտը դրինք եւ յաջորդ երկու հնգամեայ ծրագրերը կը շարունակենք նոյն ռազմավարութեամբ։ 2027-ին պիտի սկսինք մեր յաջորդ հնգամեայ ռազմավարութիւնը մշակել. միշտ կը մշակուին ռազմավարութիւններ Հիմնարկութենէն ներս։ Գալ տարի ընդհանուր Հիմնարկութիւնը պիտի ունենայ նոր նախագահ մը, ընդհանուր նոր ռազմավարութիւն մշա- կելու ընթացք մը կայ հաստատութենէն ներս։ Լաւ առիթ մըն է վերամտածելու, թէ ինչի՞ վրայ շեշտը պիտի դնենք։ Արեւմտահայերէնը կը մնայ, որովհետեւ ատիկա մեր կարեւոր կորիզն է կրթական, մշակութային եւ այլ ծրագրերով։

Հայաստան եկած եմ մեր ռազմավարական միւս գիծին համար, որ աւելի Հայաստանի վրայ կեդրոնացած է։ Մատենադարանին հետ պայմանագիր մը ստորագրեցի, որ իրենց առցանց քաթալոկը, ուր կը նկարագրուին Մատենադարանի (եւ ապագային այլ աշխարհասփիւռ ձեռագրաց կեդրոններու) ձեռագրերը, ձեռագրերու գոյութիւնն ու նկարագրութիւնը մատչելի ըլլան բոլորին։ Այս գիտաժողովը շեշտը դրած էր սփիւռքի հոգեւոր կեդրոններուն վրայ, ուրկէ ներկայացուցիչներ կային, որովհետեւ մեր արտասահմանի հոգեւոր կեդրոններն են նաեւ որ ձեռագրերու մատենադարաններու տէր են՝ Երուսաղէմ, Պոլիս, Վենետիկ, Վիեննա եւ Զմմառ։

Ինչ կը վերաբերի հարցումին եւ վերջին մասին, ռազմավարութեան ուրկէ՞ գալը եւ կապը՝ իմ ակադեմական աշխատանքիս՝ գիտական հետազօտութիւններս հայոց ինքնութեան կերտումին վրայ էին. երբ անոնց վրայ կ՚ աշխատէի, շատ յստակ դարձաւ, որ մեր արդի՝ 17,18,19,20- դարու ինքնութեան կերտումը ընդհանրապէս Սփիւռքէն եկած է, մինչեւ Սովետական Հայաստանի հիմնուիլը։ Սփիւռքեան կեդրոնները մեր արդի ինքնութիւնը կերտած են իրենց մտաւորական աշխատանքներով, անշուշտ Մխիթարեան Միաբանութիւնը առաջնահերթ դեր խաղալով, բայց մնացեալները եւս, նոյնիսկ՝ քաղաքական գետնի վրայ մեր հիմնական կուսակցութիւնները Հայաստանէն դուրս, արտասահմանի մէջ հիմնուած են։ Ուրեմն երբ այս գիտակցութիւնը ունիս, որ քու արդի ինքնութիւնդ կերտուած է սփիւռքեան կեդրոններու կողմէ եւ երբ դիրքի մը վրայ ես որ պիտի ծրագրաւորես՝ ինչպէ՞ս այդ ինքնութիւնը պիտի շարունակուի, շատ տրամաբանական է, որ նա եւ շեշտը դնես Սփիւռքի վրայ։ Ատոր համար մեր մօտեցումը շատ անգամ սփիւռքակեդրոն է։ Հոս ուրիշ հարց մը կայ, հայ մնալու հարցը Սփիւռքի մէջ, ուր լեզուն կարեւոր դեր պիտի խաղայ։ Ուրեմն ինչպիսի՞ ծրագրեր պիտի մշակես, որպէսզի Սփիւռքը ինքն իր վրայ կեդրոնանալով շարունակէ իր ինքնութիւնը։

Ինչ կը վերաբերի հարցումին քաղաքական մեկնաբանութիւններուն, հոս շատ մեծ բան փոխուեցաւ նախորդ հինգ տարուան ընթացքին, այսինքն Արցախի պարտութենէն ետք, բայց որպէս նախաբան ըսեմ որ Սփիւռքը ինքն իր մասին մտածելու, ինքն իր ինքնութիւնը կերտելու սովորութիւնը ունէր եւ սփիւռքակեդրոն էր եւ գիտենք օրինակ Յարութիւն Քիւրքճեանի, Գրիգոր Պըլտեանի, Մարկ Նշանեանի եւ Վահէ Օշականին պէս մտաւորականներ կը մտածէին թէ ի՞նչ կը նշանակէ սփիւռքցի ըլլալ։ Մենք այդ մտածելու կարողութիւնը կամ ընթացքը 1988-ին շատ յստակ պատճառներով տեղափոխեցինք Երեւան, տեղափոխեցինք ոչ միայն ֆիզիքապէս, այլ հայեացքով։ Ամէն ինչ պատահեցաւ՝ Արցախի այդ ժամանակուան պատերազմը, Հայաստանի բարելաւումը, վերակերտումը երկրաշարժէն ետք… եւ Սփիւռքը դադրեցաւ ինքն իր մասին մտածելէ, մտաւորական կեդրոն ըլլալէ։ 5-6-7 տարի առաջ սկսայ մտածել, թէ ատիկա պէտք է ետ գայ, պէտք է շեշտը դնենք Սփիւքի ինքն իր մասին մտածելուն վրայ։ Ետքը հասաւ Արցախեան պատերազմն ու շատ ծանր պարտութիւնը, որ ցնցեց, անակնկալի բերաւ Սփիւռքը, որ նաեւ սկսաւ մտածել, թէ ամբողջ գրաւը Հայաստանի եւ Արցախի վրայ դնելը թերեւս այդքան ալ լաւ գաղափար մը չէր կամ այդպէս պէտք չէ ըլլար, նոյնիսկ ներկայացուցիչները այն կազմակերպութիւններուն, որ գրեթէ բոլորովին հայաստանակեդրոն եղած են, սկսան ըսել՝ «չէ՛, նաեւ քիչ մըն ալ մենք մեր մասին մտածենք, մեր կենսունակութեան մասին մտածենք»։ Այդ փոփոխութիւնը եղաւ։ Հիմա Սփիւռքի մէջ դարձեալ մտաւորական պզտիկ շարժում մը կայ երիտասարդներուն մէջ մանաւանդ, որ «մենք մեր ինքնութեան մասին պէտք է մտածենք, մեր շարունակութեան մասին պէտք է մտածենք եւ մեր մշակոյթը կերտենք»։ Այդ հետաքրքրական ժամանակամիջոցին կը գտնուինք եւ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութիւնը ինչպէս յայտարարած ենք եւ ինչպէս դուն ալ հիմա անդրադարձ կատարեցիր՝ իմ ակադեմական հետազօտութիւններուս վերլուծութիւնները կը թելադրեն, որ մենք շարունակենք Սփիւռքի վրայ գրաւ դնելու մեր գիծը, որովհետեւ ասկէ առաջ ըսած եմ տեսլականս 500 տարի վերջ քեզի նման, ինծի նման մարդիկ նստին եւ այս նիւթերուն մասին խօսին եւ գոնէ մէկ մասը արեւմտահայերէնով ըլլայ:

«ՆՅ». Ըսածներուդ մէջ հետաքրքրական երեւոյթ մը կայ. Սփիւռքը՝ ինքն իր մասին մտածող կեդրոն մը … բայց, խորքին մէջ կեդրոն չկայ, մտաւորականներ կան, որոնք մտածած են, բայց հաստատութենական ձեւով, — յատկապէս Սովետական Հայաստանի գոյութեան ժամանակ,— չեն եղած կառոյցներ, որոնք իսկապէս մտածած են Սփիւռքը: Մտաւորականներ եղած են յատկապէս 60-70-ականներէն սկսեալ: Իսկ անկախութենէն ետք, այդ հաստատութիւնները որոնք վերջապէս Սփիւռքի մէջ գործած են իբր սփիւռքեան կառոյցներ՝ կուսակցական, բարեսիրական եւ այլն, անոնք իրենց հայեացքը ամբողջովին շեղած են դէպի Հայաստան, ուր նաեւ հաստատած են իրենց մասնաճիւղերը, կառոյցները… : Այսօր կարծէք յեղաշրջումի մը կարիքը կայ, որ հաստատութիւններ հիմնուին եւ մտածեն՝ ըլլալ հաստատութենական չմնալ միայն մտաւորական մակարդակի: Սփիւռքը չմնայ մի քանի մտաւորականներու հայեցողութեան, դատողութեան կամ ուսումնասիրութեան առարկայ: Ինչպէ՞ս պիտի ըլլայ այդ անցումը:

Ռ. Փ. Նախ լրիւ համաձայն չեմ ըսածիդ, հաստատութիւններ եղած են՝Համազգայինը, Բարեգործականը, եկեղեցիները…, ասոնք հաստատութիւններ են, որ Սփիւռքը կերտելու մէջ կարեւոր դեր խաղացած են 20-ական թուականներուն, երբ նայինք մեր սփիւռքեան գաղութները, հաստատութիւնները ստեղծեցին մտաւորականները։ Այդ հաստատութիւններուն դերը հետագային ինչպէ՛ս փոխուեցաւ, ուրիշ նիւթ է, բայց հաստատութիւնները կան։

«ՆՅ». Պզտիկ փակագիծ մը բանամ, այդ հաստատութիւններուն մեծամասնութիւնը գոյութիւն ունէր նախքան Սփիւռքի գոյառումը, հինէն եկած հաստատութիւններ են, անոնք պէտք է ժողովուրդին համար համայնք ստեղծէին, միջավայր ստեղծէին, որ գոյատեւէր, բայց որպէս Սփիւռքը մտածելու երեւոյթ յղացք, տեսութիւն չունէին, իրենց ինքնութիւնը կը տեսնէին Հայաստանի մէջ: Անջատումը տեսնել, տարբերութիւնը տեսնել, զգալ, տեսական գետնի վրայ 60-ական թուականներէն ետք է որ այդ ըմբոստացումները մէջտեղ եկած են: Իրենց մտայղացման մէջ միշտ Հայաստանը կար, Հայաստանի կերտումը կար:

Ռ. Փ. — 1988-էն ետք՝ այո՛, անկէ առաջ Հայաստանի կերտումը այո որոշ շրջանակի մը մէջ կար, բայց Սփիւռքի կերտումն ալ կար, Սփիւռքը որպէս համայնք, ինքնութիւն, լեզու այդ շատ յստակ ծրագիրն ալ կար։ Կրնանք խօսիլ երկար այդ նիւթին մասին, բայց աւելի կեդրոնանանք հարցումիդ երկրորդ մասին վրայ, որ աւելի արդի ժամանակամիջոցին կը վերաբերի։ Ամէն կազմակերպութիւն որոշ ժամանակէ մը ետք կը սկսի աւելի պահպանողական դառնալ, այդ մէկը պատահեցաւ Սփիւռքի մէջ եւ տարբեր մտաւորական եւ քաղաքական շարժումներ ի յայտ եկան։ Կարծեմ թէ մեր ներկայ Սփիւռքի մարտահրաւէրը երկու ուղղութեամբ է, մէկը ինչպէ՞ս այս կազմակերպութիւններուն մէջ փոփոխութիւն պէտք է ըլլայ, որ այդ պահպանողականութենէն դուրս ելլեն եւ մտածեն աւելի ապագայի, նորարարութեան, նոր մշակոյթ կերտելու մասին, երիտասարդները ներգրաւելու մասին։ Երկրորդ ուղղութիւնը նոր կազմակերպութիւններու ի յայտ գալն է, ոչ անպայման հաստատութեան հոգեբանութեամբ, բայց այն մօտեցումով որ մենք կ՚ ուզենք քով-քովի գալով ծրագիր մը իրականացնել։ Յաջորդ մարտահրաւէրը այն է, որ այս գործընթացները ինչպէ՞ս կրնան աւելի կայուն ըլլալ, ինչպէս կրնան աւելի երկարաժամկէտ ըլլալ։ Հո՛ն ալ աշխատանք կայ տանելիք։ Օրինակ՝ Կիւլպէնկեանը այս երկու հոսանքներուն մէջ ալ աշխուժ է, թէ՛ կը գործակցինք համայնքի հաստատուն կազմակերպութիւններուն հետ, թէ՛ ալ՝ այն երիտասարդ ուժերուն հետ, որ կ՚ ուզեն բան մը իրականացնել։ Օրինակ մեր «Երդիք» ծրագիրը կը բաղկանայ խումբ մը երիտասարդներէ, որ քով-քովի եկած են ու ծրագիր մը կ՚ իրականացնեն։ Նոր պիտի սկսի «Զառցանց» ծրագիրը, որուն ետեւը «Հազար մէկ աշխարհ» կազմակերպութիւնը կայ։

Մատնանշեցիր իրականութիւն մը, որուն վրայ պէտք է կեդրոնանանք եւ մտածենք այդ մասին ոչ միայն մենք, այլ աւելի համայնքային մեծ կազմակերպութիւնները եւս։ Վերջ ի վերջոյ ամէն ինչ արհեստական բանականութիւն չէ, մարդկային յարաբերութիւնները կարեւոր են եւ անոնց վրայ եւս պէտք է կեդրոնանանք։

«ՆՅ». Իսկ անցո՞ւմը կրօնական հաստատութիւններէն դէպի աշխարհիկ կամ նոր հայեցողութեամբ կառոյցներ… Վերջապէս գիտենք որ Սփիւռքի մէջ հիմնական համայնքային կառուցումը ստեղծուած է սկիզբէն կրօնական հիմքով: Որքանո՞վ կրօնական հաստատութիւնները տակաւին դեր ունին եւ կրնան թարմացնել:

Ռ. Փ. — Ատոր՝ մէկ միակ պատասխան մը չունիմ, որովհետեւ այդ նոյն կրօնական կառոյցներուն մէջ, երբեմն նոյնիսկ նո՛յն եկեղեցւոյ մէջ, թէ՛ կան այդ պահպանողական եւ յաճախ յետահայեաց հոսանքները, թէ՛ ալ կան այն երիտասարդները որոնց հայեացքը դէպի ապագայ է: Ես բոլոր յարանուանութիւններու եկեղեցիները այնպէս չեմ տեսներ, որ միայն պահպանողական կեդրոններ են։ Օրինակ Գալիֆորնիոյ արեւմտեան թեմի Էջմիածնական եկեղեցին շատ յստակ ծրագիր մը մշակած է, թէ ինչպէս պիտի վերանորոգուի, երիտասարդներ ընդգրկէ։ Մա՛նաւանդ նոր Սփիւռքը, որ կուգայ Հայաստանէն կամ Ռուսաստանէն Հիւսիսային Ամերիկա, միակ կառոյցը որուն շուրջ կը համախմբուի՝ եկեղեցին է։ Եւ եկեղեցին եթէ գիտակցութիւնը ունենայ, թէ ինչպէ՞ս պիտի կարենայ ներգրաւել եւ հետաքրքրական բաներ հրամցնել, աւելի պիտի յաջողի եւ կարենայ գաղութին սիրտը ըլլալ: Պահպանողական մօտեցումով հաստատութիւնները պիտի չյաջողին։ Երիտասարդները ներգրաւելու միակ միջոցը հարցնելն է՝ դուք ի՞նչ կ’ուզէք ընել, դուք ինչպէ՞ս կը տեսնէք ձեր ինքնութիւնը։ Ես իմ մագիստրոսի աւարտաճառս գրած եմ Հարաւային Ամերիկայի կաթողիկէ եկեղեցւոյ Liberation theology-ի (Ազատագրութեան Աստուածաբանութիւն) մասին, թէ ինչպէ՞ս կաթողիկէ եկեղեցին, որ չափազանց պահպանողական էր, եղաւ յառաջդիմական եւ նոյնիսկ յեղափոխական, որոշ երկիրներու մէջ։ Մենք այդ հասկացութիւնը չունինք. մեզի համար եկեղեցին միայն պահպանողական վայր մըն է, բայց ես անպայման այդպէս չեմ տեսներ, կարծեմ թէ եկեղեցւոյ մէջ կան ուժեր, որ կրնան այս պահպանողական գիծէն դուրս ելլել, ներգրաւել երիտասարդութիւնը եւ ապագայ տեսլական մը մշակել։ Կան, գոնէ ես գիտեմ, քանի մը եկեղեցիներ ատիկա կը գործադրեն։ Մեր սփիւռքեան մարտահրաւէրներն են ասոնք։ Երբ ընկերոջս, Արա Սանճեանին հետ կը խօսիմ, կ՚ ըսէ մեր պատմութեան մէջ միշտ եղած է այս երեւոյթը՝ պահպանողական-յառաջադէմ ու վերջ ի վերջոյ միշտ յառաջդիմականները կը յաղթեն։ Ամէնէն պարզ օրինակը՝ 19-րդ դարու գրաբարի եւ աշխարհաբարի վէճն էր, աշխարհաբարը յաղթեց։ Ղեկավարները եւ մտաւորականները պէտք է գիտակցութիւնը ունենան, թէ ո՞ր ուղղութիւններով կ’ուզեն տանիլ համայնքը, որ ըլլայ ի նպաստ մեր ինքնութեան զարգացումին, պահպանումին եւ յառաջդիմութեան, Սփիւռքի մէջ։ Հայաստանը կայ, պետութիւն ունի, ամէն ինչ կ’ընթանայ ինչպէս որ ստեղծուած քաղաքական ուժերը յարմար կը դատեն։

«ՆՅ» – Իսկ նորոգում, բնականաբար, կը նշանակէ նոր մտաւորա կանութիւն, նոր քաղաքական պատրաստուած ուժեր եւ կարեւոր են անոնց ակադեմական կեդրոնները: Որքանո՞վ, այսօր, մեր հայագիտութեան կեդրոնները կ’օգնեն նոր մտածողութեամբ երիտասարդութիւն, ղեկավարութիւն պատրաստելու:

Ռ. Փ. Ակադեմական կեդրոններուն նպատակը՝ հայագիտական կամ ոչ, հետազօտութիւն ընելն ու ուրիշ ակադեմականներ պատրաստելն է։ Համայնքային կեդրոններ չեն։ Տրամաբանութիւնը տարբեր է։ Իրենց նպատակը տարբեր է։ Անշուշտ կրնան գործակցիլ։ Մէկ մասը սերտօրէն կը գործակցի, մէկ մասը՝ ոչ։ Գաղտնիքը հո՛դ է. համալսարանի մը չես կրնար պարտադրել այդ գործակցութիւնը։ Համալսարանի ամբիոնի պատասխանատուէն կու գայ եւ մեր համալսարանի ամբիոնները այնպէս են, որ մէկ մասը այդ գիտակցութիւնը ունի եւ կապերը կը հաստատէ, միւս մասը՝ ո՛չ, կը նախընտրէ իր գիտական աշտարակին մէջ մնալ եւ ուրիշներուն հետ կապ չունենալ։ Չես կրնար պարտադրել։ Ուստի, ի տես այս իրականութեան՝ ի՞նչ կ՚ընես. կրնաս ստեղծել սփիւռքեան համայնքային կառոյցէն ներս եւ դուրս այդպիսի կեդրոններ։ Օրինակի համար Կիւլպէնկեանը հիմա ստեղծեց Diasporan perspectives / Սփիւռքեան հեռանկարներ անունով առցանց կեդրոն մը, որուն նպատակն է հետազօտելը, բայց նաեւ՝ հետազօտութիւնը մատչելի դարձնելը ոչ ակադեմական շրջանակներուն։ Այլ կազմակերպութիւններ ալ կրնան նման բան ընել, որուն նպատակը այդ վայրը ըլլալն է, ուր կրնանք այս նիւթերուն մասին խօսիլ, մտածել, վիճարկել, հրատարակել։ Բաւարար չեն, պէտք է աւելի ունենանք, հիմա այդ ժամանակակից միջոցները մեզի ամէն հնարաւորութիւն կ՚ ընձեռեն, որ գոնէ առցանց վայրեր ստեղծենք, որպէսզի այս խօսակցութիւնները տե- ղի ունենան, այնուհետեւ իւրաքանչիւրը իր ստացածը կրնայ կիրարկել իր աշխատանքին մէջ։ Այո՛, Կիւլպէնկեանը հոս ալ դեր մը ունի խաղալիք, քով-քովի բերելու եւ այս նիւթերուն մասին խօսելու տեսանկիւնէն։

«ՆՅ». Հիմնական հարց մը կը ծագի այս խօսակցութիւններէն ետք, թէ նոր ղեկավարութիւնը ինչպէ՞ս պիտի պատրաստուի: Այս հարցը կու տամ ելլելով պատմութենէն. ժամանակին, եկեղեցականները Սփիւռքի մէջ ծնածներն էին, այսօր բոլորը Հայաստանէն կու գան եւ ղեկավար դեր ունին համայնքներու մէջ: Ահաւասիկ հակասութիւն մը:

Ռ. Փ. Չեմ խորհիր որ ղեկավարութեան պակաս ունինք թուային առումով։ Ղեկավարներու պակաս ունինք այն իմաստով, որ հայկական իրականութեան մէջ տեսլական մշակող եւ իրականացնող ղեկավարներ շատ քիչ ունինք հիմա։ Ինչո՞ւ, որովհետեւ 30 տարուան ընթացքին քիչ մը գինովցանք Հայաստանով եւ հիմա այդ գինովութենէն կը սթափինք։ Ապա, հայկականութեան մէջ ունինք տարօրինակ իրականութիւն մը. կարելի է, որ դուն ըլլաս քու ծիրէդ ներս շատ լաւ ղեկավար կամ մասնագէտ մը, բայց երբ կու գաս հայկական պարունակին մէջ, այդ ամբողջը կը մոռնաս եւ կը սկսիս ոչ այդքան մասնագիտական յարաբերութիւններ մշակել։ Վերջը, ունինք ուրիշ հարց մըն ալ. եթէ գործարարական աշխարհէն ներս շատ յաջող ես եւ շատ լաւ ղեկավար ես, ըսել չէ որ համայնքին մէջ շատ յաջող եւ շատ արդիւնաւէտ ղեկավար պիտի ըլլաս: Տարբեր բաներ են։ Յաճախ կ՚ ըսեմ, երբ դուն առեւտուրի աշխարհին մէջն ես եւ դիմացինէդ 1 քմ. առջեւ ես, շատ լաւ է ատիկա, որովհետեւ այդ կը նշանակէ, թէ դուն հասութաբեր շատ աւելի մեծ կարելիութիւններ ունիս։ Բայց երբ համայնքիդ մէջ դուն մէկ քմ. առաջ ըլլաս՝ մէկը չի յարաբերիր հետդ, այն իմաստով որ չի հասկնար քեզ։ Համայնքէդ 100 մեթր առաջ պիտի ըլլաս, որ կարենաս համայնքը ետեւէդ քաշել։ Մեր գործարար ղեկավարները դժբախտաբար շատ անգամ չեն կրնար հասկնալ ասիկա, գործարական հոգեբանութիւնը կամ մօտեցումը կը բերեն համայնքին մէջ եւ համայնքը կա՛մ չի հետեւիր, կա՛մ կ՚ընդվզի։ Բայց համայնքն ալ միւս կողմէն միշտ կը սիրէ յաջող մարդիկ տեսնել իր կազմակերպութիւններուն գլխուն։

«ՆՅ». Արդեօք այս ըսածիդ մէջ հիմնական խնդիր մը չկա՞յ մասնագիտացման, որ համայնքի ղեկավարները պէտք չէ որ ոչ-լիաժամ ղեկավարներ ըլլան, այն իմաստով որ իրենց ժամանակին միայն 2-3 ժամը յատկացնեն համայնքի գործերուն: Անոր համար հաստատութենականութիւնը կարեւոր է: Կառոյցը կ’ունենայ հոգաբարձու մարմին մը. ան կը նշանակէ գործադիր տնօրէն մը, որ վարձատրուած է ու միակ գործը տնօրէնութիւնն է:

Ռ. Փ. — Բայց կան անոնք, ամէնէն մեծ օրինակը՝ եկեղեցին, վարդապետները կը վճարուին եւ այլն։ Աշխարհիկ իրականութեան մէջ եւս մեծ համայնքներուն մէջ կայ։

«ՆՅ». Մեծ կազմակերպութիւններու կեդրոնական գրասենեակները ունին պաշտօնէութիւն, սակայն մասնաճիւղերը, տեղական կառաոյցնե ՝ ոչ: Ֆրանսայի կամ Պելճիքայի մէջ այդպիսի ղեկավարութիւն չկայ, որ վարձատրուած ըլլայ: եթէ CCAF-ը (Conseil de Coordination des Or- ganisations arméniennes de France / Ֆրանսահայ կազմակերպութիւնները համակարգող խորհուրդ) առնենք օրինակի համար, վարձատրուած ղեկավարութիւն չունի:

Ռ. Փ. — Գաղափարները կրնան շատ գեղեցիկ ըլլալ, բայց գեղեցիկ գաղափարները անպայման լուծում չեն կրնար ըլլալ, որովհետեւ մենք իրականութեան մը մէջ կ’ ապրինք կ՚աշխատինք։ Մեր Սփիւռքը 120 տարի է այսպէս ղեկավարուած է, ընդհանրապէս կամաւորներով, որոնք երբեմն վարձատրուած են։ Կամաւոր աշխատանքը իր առաւելութիւնները ունի. մեր ամբողջ Սփիւռքը այդ կամաւորական աշխատանքներով ոտքի կը կանգնի։ Ատոր մէջ մասնագիտական բան մը մտցնելը՝ շատ լաւ է, համաձայն եմ. հայ կեդրոններու տնօրէններ կան, որ կը վճարուին, բայց իրենց վրայ միշտ աւելի բարձր մարմիններ կան, որ կամաւոր հոգաբարձու մարմիններ են։ Այս կառոյցը փոխելը գրեթէ անկարելի է, ըստ իս, կրնանք երեւակայել, խօսիլ, բայց գործնական գետնի վրայ՝ անկարելի է։ Ինչպէ՞ս կրնանք մասնագիտացումը մտցնել համայնքին մէջ, հարցը ատիկա պէտք է ըլլայ։ Բայց ո՞ր ղեկավարը կամաւոր ձեւով իր ուժը պիտի յանձնէ ուրիշին։ Դուն այդ մարդուն հետ պիտի աշխատիս, անոր հետ լեզու պիտի գտնես եւ վերջ ի վերջոյ ոեւէ մէկը յաւիտեան պիտի չմնայ։ Պէտք է պատրաստել յաջորդ սերունդը, որ երբ իրենք այդ դիրքերուն հասնին, քիչ մը աւելի գիտակցութիւն ունենան որ տարբեր ձեւով աշխատին։

Լեզուի պարագային մեր կորիզն է արեւմտահայերէնը։ Մենք 12 տարուան ընթացքին որոշ շարժում մը ստեղծած ենք եւ հիմա կը հաստատենք, որ փոխուած են որոշ գաղափարներ, յառաջացած է ընթացք մը, որ ձեռնտու է արեւմտահայերէնը աւելի ամրապնդելու։

«ՆՅ» — Մատենադրանի գիտաժողովին ալ այսպիսի հարցեր քննարկուեցան ղեկավարութեան բազմակեդրոն հարցին վերաբերեալ : Ասիկա կը վերաբերի նաեւ բազմակեդրոն կառոյց մը ունենալուն: Բազմակեդրոն երբ ըլլայ, պէտք է նաեւ ըլլայ իրաւական հիմք եւ մշակուին կարեւոր սկզբունքներ եւ ձեւով մը իւրացուին համայնքներու ղեկավարութեան կողմէ:

Ռ. Փ. — Բազմակեդրոն ի՞նչ ըսել է. տարբեր-տարբեր վայրեր իրենց աշխատանքները կը տանին։ Ամէնէն լաւ պարագային տեղեակ ըլլալով մէկզմէկու աշխատանքներէն։ Այդ է որ կը յուսանք, այդ է որ կարծեմ նաեւ գիտաժողովը կը փորձէր ընել։ Երբոր կեդրոնացումի խօսք կ՚ ըլլայ, միշտ անոր դէմ կը խօսիմ, որովհետեւ կեդրոնացումը արդիւնաւէտ չէ, չի կրնար ըլլալ։ Մենք կեդրոնացուած ազգ չենք, չենք եղած, ոչ ալ պիտի ըլլանք։ Մենք բազմավայր, բազմակեդրոն, որոշ մասերը՝ ինքնագլուխ եւ մեր ընդհանուր յաջողութիւնը ատոր մէջն է. տեղ մը Սփիւռքը կը մեռնի, ուրիշ տեղ կը ծագի։ Շատեր կ՚ ըսեն, որ Սփիւռքը ապագայ չունի Լեհաստանը օրինակ բերելով, ես ալ կ՚ ըսեմ միւս կողմը նայինք, ասկէ 100 տարի առաջ Լոս Անճըլըսի մէջ քանի՞ հայ կար, ինչպիսի՞ կեդրոն էր եւ հիմա Սփիւռքի ամենամեծ կազմակերպուած գաղութն է (Ռուսաստանէն դուրս), որ կազմակերպուած է ապակեդրոնացուած ձեւով, բայց կազմակերպուա՛ծ է։ Մեր գաղտնիքն է անիկա, եւ կը խորհիմ այդ կեդրոնացումը մեր անկումի բանալին կ՚ ըլլայ, անոր մէջ միշտ Հայաստան-Սփիւռք հարցը կայ՝ դէպի Հայաստան կեդրոնացնելու գաղափարը կայ, մինչ Սփիւռքի մեծ մասը կ՚ընդվզի, կ՚ ուզէ իր իւրայատկութիւնները պահել։

Գիրքս, որ մօտ օրէն հայերէնով լոյս պիտի տեսնէ, կ՚ անդրադառնայ այս հարցին. կը գործածէ բազմավայր եզրը. մենք բազմավայր ժողովուրդ ենք, առնուազն հազար տարի եղած ենք բազմավայր, պետականազուրկ, բայց ատիկա նաեւ մեր յաջողութեան բանալին եղած է, որ մեր ինքնութիւնը շարունակուած է այսքան տարի ետք։ Հիմա վայրկեան մը մտածէ, Ժիրայր, Ցեղասպանութենէն 100 տարի ետք մենք հոս նստած արեւմտահայերէնով կը խօսինք։ Ասիկա հրաշքի պէս բան մըն է, բայց հրաշք չէ անշուշտ։ Հայերէն խօսելու, հայ ըլլալու ետին կան սփիւռքեան կառոյցներ, սփիւռքեան ընթացք մը կայ, մենք անոր շնորհիւ հոս նստած հայերէն կը խօսինք եւ վստահ եմ, որ 100 տարի ետք ուրիշներ ալ պիտի ըլլան, որ մեր տեղը պիտի նստին եւ խօսին հայերէն եւ պիտի զրուցեն ազգային նիւթերու շուրջ. ի՞նչ պէտք է ընել, որ ատիկա աւելի ամրապնդուի։

Հարցազրոյցին տեսանիւթը՝ հետեւեալ կապով .- https://youtu.be/DqJ-KQ9dVoY

Հարցազրոյցը վարեց՝ ԺԻՐԱՅՐ ՉՈԼԱՔԵԱՆ

]]> https://darperag21.net/%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d5%b5%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%bb%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%a6%d6%80%d5%b8%d5%b5%d6%81%d5%a8-%d5%a3%d5%a1%d5%ac%d5%b8%d6%82%d5%bd%d5%bf-%d5%af%d5%ab%d6%82%d5%ac%d5%ba/feed/ 0 88932 ԿԱՊԱՆՔՆԵՐ https://darperag21.net/%d5%af%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%a5%d6%80/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25b6%25d6%2584%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580 https://darperag21.net/%d5%af%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%a5%d6%80/#respond Tue, 04 Aug 2026 13:38:01 +0000 https://darperag21.net/?p=88924 Յիշու՞մ էք այն օրերը,
Երբ հեռախօսը պատից էր կախուած,
Լար ունէր, ինչպէս վզկապ,
Եւ դուք պատասխանում էիք նրա զանգին։

Անլար հեռախօս չկար,
Ոչ մի դեգերում, ոչ մի անլար կապ,
Կրպան դնելու հեռախօս չկար,
Ոչ մի գրպան՝ թաքցնելու համար…
Պարզապէս կախուած էր պատից,
Եւ այն չէր թւում տարօրինակ։
Այժմ ազատութիւնը խոստում է,
Որը կպցրած է մեր ձեռքերին,
Մենք ստուգում եւ թարմացնում ենք,
Երբ աւազի ժամացոյցի աւազը
Սահում է,
Կարծես սպասում ենք անջրպետայինի զանգին,
Բայց այն ամէնը, ինչ մենք գտնում ենք,
Նոյն հին բանն է։

Մեքենաները հիմա սկսում են աշխատել
Բանալիքի հպումով,
Կամ ընդհանրապէս բանալի չկայ,
Միայն հպում,
Առանց ֆանտազիայի։
Անցել են կորցրած բանալիների որոնման
Սարսափի առաւօտները…
Շուտով նրանք ինքնուրոյն կը վերաբերուեն,
Մինչդեռ մենք թարթում ենք,
Մեր աչքերը։
Մենք հետ ենք նստում,
Կլանուած հայեացքով՝
Առանց անհանգստութեան,
Հասնելով այն վայրերին,
Որոնց հազիւ թէ յիշում ենք։
Անմտածուած,
Նրանք մեզ կ’ուղղորդեն այնտեղ,
Ուր կամենան,
Պարզապէս կայանենք տաք կէտի մօտ,
Ապա կանգ առէք քամու հետ։

Խոհանոցը մի ժամանակ եփում էր
Բոցի վրայ,
Բայց կրակ չպարունակող խոհարարութիւնը
Գրաւել է անբոց եփելու ձեւը։
Օդային տապակիչը բզզում է,
Միկրոալիքային աքութը երգում է,
Սակայն ինչոր կերպ
Համը զգացւում է այնպէս,
Կարծես այն ինչոր բան է բերում
Կորած ջեռուցման մէջ՝
Քայլից մինչեւ ազդանշան։
Ցանցակալը վերածուել է
Տաքացնելու համար յարմարանքի։
Անհանգստանալու կարիք չկայ,
Թէ ով է այրել ապուրը։

Կ’անեն անիւղ,
Խոստացան նրանք,
Որ կթեթեւացնի անելիքը,
Բայց համը մի գին է,
Որ նրանք մոռացել են։
Պաղպաղակ,
Որ անհետանում է նախքան հալուելը։

Դա սառը օդ է,
Շշուկ,
Որը դուք հազիւ էք զգացել։
Սակայն, ոչ մի վնաս չի պատճառուել,
Ոչ մի կառչում ազդրերից,
Պարզապէս առեղծուածային լրացումներ
Եւ լաբորատորային պայմաններում
Պատրաստուած կատակ։
Ին՞չ է յաջորդը։
Անհամ ընթրիքներ՝ հաբերով, թէ՞ ըսփրեյով՝
Ցօղիչով։
Գոնէ ճարպը չի խանգարի։

Նորաձեւութիւնը մերկացուել է
Մինչեւ ամենանուրբ թելը—
Առանց թեւքերի,
Առանց մէջքի,
Փոխարէնը՝ ոչինչ։
Թրենդը պակաս է,
Բայց մենք աւելի շատ կը ծափահարենք,
Նոյնիսկ եթէ ցրտահարութիւն լինի,
Քան հալուել։
Զոհաբերութիւններ՝ յանուն տեսքի—
Ին՞չ ջերմութիւն է նորաձեւութեան
Գրքերից այդքան ցնցուած սրտի համար։
Առանց հագուստի մենք կը քայլենք
Աւելի մերկանալով աչքերի դիմաց,
Եւ դա կ’անուանենք բարձր ոճ՝
Ոչ մէկի զարմանքի չյանգեցնելով։

Աստիճանները տոմսն էին,
Երազանքը՝ մրցանակը,
Բայց հիմա դրանք պարզապէս թուղթ են,
Բարակ քօղարկում։
Գերորակ որակաւորուած
Այն աշխատանքների համար,
Որոնց մենք փնտրում ենք,
Թերի վարձատրուող,
Գերծանրաբեռնուած կամ մէկ շաբաթում կորած։

Աշխատանք փնտրելու լաբիրինթոսի
Վայրի բնութիւնը ուսումնասիրելով—
Կարիերայի արկածախնդիրներ,
Կորած մշուշի մէջ։

Երազանքի արկղը՞։
Այն անհետացել է հեռատեսիլի մէջ,
ոչ թէ շրջանակից դուրս—
Պարզապէս հանելուկ․․․
Եւ խառնաշփոթ․․․
Խաղին վերջ չկայ։

Առաջնորդները մի ժամանակ
Առաջնորդում էին,
Կամ այդպէս է պատմւում․
Բայց հիմա
Նրանք պարզապէս տատանւում են
Սկանդալային շոուներում։
Ճշմարտութիւնից խուսափելով
Լաւ վարժեցուած խորամանկութեամբ,
Նրանք ժպիտով են ստում,
Վիճում են չարութեամբ։
Հերոսի կարիք չկայ,
Երբ հեռուստացոյցը միանում է…
Նոյն յոգնած դրաման, օր օրի։
Վերցրէք ձեր պոպկորնը,
Նստէք ուրախութեամբ,
Առաջնորդները խօսել են,
Բայց ոչինչ պարզ չէ դեռեւս։

Այսպիսով, ահա, մենք՝ լարերով,
Անջատուած, թակարդուած…

Ազատութեամբ,
Որը գալիս է տուեալների սահմանափակմամբ։

Մենք երազում էինք ապագայի մասին,
Բայց ինչոր կերպ թւում է…
Մենք զարմանքը փոխարինել ենք
Համացանցով եւ էկրաններով․․․
Անդորրաւէտ անջատուածութիւն․․․

Բայց որ բջիջային հեռազրոյցը ձեռքումս է
Կնոջս հետ վիճելու համար․․․

Գրիշ Դաւթեան
]]> https://darperag21.net/%d5%af%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%a5%d6%80/feed/ 0 88924 Երեւանը՝ եօթը տարի ետք https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%a1%d5%b6%d5%a8-%d5%a5%d6%85%d5%a9%d5%a8-%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%a5%d5%bf%d6%84/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a5%25d6%2582%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a8-%25d5%25a5%25d6%2585%25d5%25a9%25d5%25a8-%25d5%25bf%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25ab-%25d5%25a5%25d5%25bf%25d6%2584 https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%a1%d5%b6%d5%a8-%d5%a5%d6%85%d5%a9%d5%a8-%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%a5%d5%bf%d6%84/#respond Mon, 03 Aug 2026 13:36:03 +0000 https://darperag21.net/?p=88914 Ասիկա այս օրերու Հայաստանի մասին խոր ուսումնասիրութիւն մը չէ, այլ պարզապէս տպաւորութիւններու հաւաքածոյ մը՝ վերջերս կատարած այցելութենէս։ Գիտակցաբար խուսափած եմ քաղաքական գնահատականներէ ու վերլուծութիւններէ, յոյս ունենալով, որ այդ մասին ուրիշ առիթով պիտի գրեմ, երբ ժամանակ ունենամ մարսելու այն անհամար զրոյցները, զորս ունեցայ, եւ քիչ մը աւելի վստահ զգամ մտքերս արտայայտելու։

Վերջին անգամ Հայաստան էի 2019-ին՝ Թաւշեայ յեղափոխութենէն կարճ ժամանակ ետք, երբ ամբողջ երկիրը կարծես վարակիչ լաւատեսութեամբ մը համակուած էր, եւ մարդիկ ապագային կը նայէին վարդագոյն ակնոցներով։

Եօթը տարի ետք, 44-օրեայ պատերազմէն, գրեթէ հինգ հազար երիտասարդներու կորուստէն, աւելի քան 120.000 արցախցիներու գրեթէ սովամահութենէն, Արցախի Հանրապետութեան կորուստէն եւ այն սրտաճմլիկ ազգային նուաստացումէն ետք, որ Հայաստանի եւ Սփիւռքի հայերը խորապէս ցնցեց, Հայաստան հասայ՝ նոյնքան անձկութեամբ, որքան ակնկալութեամբ։

Այդ ակնկալութիւնը կը բխէր այն իրողութենէն, որ երկրին ներկայ վիճակին մասին այնքան տարբեր ու իրարու հակասող կարծիքներ լսած էի՝ թէ՛ այն մարդոցմէ, որոնց դատողութեան կը վստահիմ, եւ թէ՛ ընկերային ցանցերէն, որոնց դատողութեան՝ ոչ։ Այն աստիճան, որ հեռուէն արդար ու հաւասարակշռուած կարծիք կազմելը գրեթէ անկարելի դարձած էր։

Երեւանի մէջ երեք շաբաթ անցընելէ ետք, ահա իմ տպաւորութիւններս։ Զանոնք «տպաւորութիւններ» կը կոչեմ , որովհետեւ երեք շաբաթը չափազանց կարճ ժամանակ է հաստատ եզրակացութիւններու հասնելու, եւ երկիր մը որպէս հիւր այցելելը շատ տարբեր է հոն ապրելէն։

Հետաքրքրական է տեսնել, թէ որքան բան փոխուած է… եւ, բնականաբար, որքան բան ալ նոյնը մնացած է։

Երեւանը տակաւին հակասութիւններու քաղաք մըն է։ Մէկ օրուան մէջ զգացումներդ ամբողջ ծիր մը շրջան կ’ընեն։ Մարդ մը նստած սրճարանի մը առջեւ աքորտէոն կը նուագէ, եւ ջերմութեան ալիք մը կը համակէ քեզ։ Տասը վայրկեան ետք մէկը կը մօտենայ ու կ’ըսէ. «Հերի՛ք է։ Չես գիտեր այդ անիծեալը նուագել։ Գնա՛ տուն, փորձ ըրէ ու նոր եկուր»։

Ահա տասը տպաւորութիւն Երեւանէն՝ եօթը տարի ետք։

Երեւանը աւելի կանուխ կ’արթննայ

Տասը տարի առաջ, երբ երեք ամիս Երեւան մնացի ֆիլմ մը նկարահանելու համար, քաղաքը իրականութեան մէջ չէր արթննար մինչեւ առաւօտեան ժամը տասը։ Այսօր, կեանքի առաջին նշանները կը սկսին արդէն ժամը իննին, իսկ աշխուժութիւնը գրեթէ մինչեւ առաւօտեան ժամը չորս կը շարունակուի։

Առանց երկրորդ անգամ մտածելու կրնաս գիշերը մէկու մը ժամը մէկին հեռաձայնել։ Բայց եթէ առաւօտեան ժամը իննին զանգահարես, աւելի լաւ է նախ ներողութիւն խնդրես, որովհետեւ կրնայ ըլլալ, որ զինք արթնցուցած ըլլաս։

Ժամանակ մը կար, երբ առաւօտեան ժամը տասէն առաջ գաւաթ մը սուրճ գտնելը գրեթէ անկարելի էր։ Այսօր կրնաս առաւօտեան ժամը ութին սրճարան մը մտնել, քրուասան մը պատուիրել, եւ սպասարկողը քեզի չի նայիր այնպէս, կարծես նոր փախած ըլլաս հիւանդանոցի շտապ օգնութեան բաժանմունքէն։

Ոմանք կ’ըսեն, թէ առաւօտները աւելի կանուխ սկսելու պատճառը երթեւեկի անտանելի խճողումն է։ Թերեւս ասիկա նաեւ կը բացատրէ արկածներու մեծ թիւը. վարորդներուն կէսը կարծես տակաւին կիսաքուն կը վարէ։

խճողումը տիրած է քաղաքին

Վերջին անգամ, երբ Երեւան էի, երթեւեկի խճողում գրեթէ գոյութիւն չունէր։ Եթէ քաղաքին կեդրոնէն տասնհինգ վայրկեան հեռու տուն մը գնած ըլլայիր, կրնայիր վստահ ըլլալ, որ իսկապէս տասնհինգ վայրկեան ետք տուն պիտի հասնիս։ Այսօր նոյն ճամբան դիւրութեամբ կրնայ քառասունհինգ վայրկեան տեւել։

Այսօր Երեւանի մէջ ինքնաշարժ վարելը ողիմպիական մարզախաղի վերածուած է։ Մէկ օրուան ընթացքին հինգ արկած տեսայ։ Եւ քանի որ իւրաքանչիւր արկած ժամերով կը սառեցնէ երթեւեկը, մինչ առնչակիցները իրենց ինքնաշարժներուն քով կանգնած կը ծխեն ու կը սպասեն ոստիկանութեան, ապահովագրական ընկերութեան կամ հետզհետէ աճող ազգականներու եւ բարեկամներու խմբակին, ամէն բախում կը վերածուի փոքրիկ խորհրդաժողովի մը, որ աւելի եւս կը վատթարացնէ խճողումը։

Սրճարաններ՝ ամէն քայլափոխի

Երեւանը միշտ ալ սրճարաններու մշակոյթ ունեցած է, բայց այսօր սրճարանները, պիսթրոները եւ ճաշարանները բուսած են ամէն փողոցի ու գրեթէ ամէն անկիւնի վրայ։ Հինգշաբթի գիշեր մը, գրեթէ կէսգիշերին, մեզմէ գրեթէ մէկ ժամ պահանջուեցաւ ճաշելու տեղ գտնելու համար, որովհետեւ բացօթեայ բոլոր սրճարանները լեփ-լեցուն էին։

Սրճարանները Երեւանի կեանքին անբաժանելի մասն են։ Գործարքներ, ընտանեկան հաւաքներ, տարիներու հանդիպումներ, առաջին տեսակցութիւններ, բաժանումներ եւ անոնց միջեւ եղած ամէն բան կը կատարուին սուրճի կամ ընթրիքի սեղանին շուրջ՝ այնպիսի վայրերու մէջ, ուր ծխելը ենթադրաբար արգիլուած է։ Բայց իրականութիւնը այն է, որ սիկարէթը, սիկարը եւ կլկլակը (նարկիլէն) գրեթէ ամէն տեղ ներկայ են։

Ոչ ոք գիտէ, թէ Երեւանի մէջ ճաշարանի մը միջին կեանքը որքան է։ Վարձքերու շարունակական բարձրացումը երբեմն կը ստիպէ, որ նոյնիսկ ամենահաստատուած սրճարանները փակուին։ Բայց անոնց տեղը գրաւելու պատրաստ նոր սրճարան մը կարծես միշտ կայ։

Եթէ օր մը մէկը որոշէ սրճարան մը բանալ ուրիշ սրճարանի մը մէջ, վստահ եմ, որ Երեւանի մէջ ոչ ոք այդ մէկը անսովոր պիտի համարէ։

Քիթը կը վկայէ

Օդի ապականութեան մասնագէտ չեմ, բայց քիթս ինծի կ՚ըսէ, որ վերջին այցելութենէս ի վեր Երեւանի օդին որակը վատթարացած է։ Հասնելուս իսկ օրը քիթիս խոռոչները բորբոքեցան, եւ ստիպուած եղայ հակաալերժիք դեղեր գործածելու, որ կարենայի բնականոն շարունակել օրերս։ Ճիշդ է նաեւ, որ շատ բան պէտք չէ իմ հոտառութիւնս գրգռելու համար։

Խճողումը, ինքնաշարժներու ահռելի թիւը, տիզըլային շարժակներու արտանետումները եւ քաղաքին մէջ կուտակուած փոշին իրենց հետքը ձգած են։ Այս ըսելով հանդերձ, վստահ չեմ, թէ Երեւանի օդը շատ աւելի վատ է, քան Լոս Անճելըսի մշուշապատ օդը, զոր ամէն օր կը շնչեմ։ Բայց կայ մէկ կարեւոր տարբերութիւն. Լոս Անճելըսի մէջ քիթս գրեթէ ամբողջովին կորսնցուցած է իր օգտակարութիւնը։ Այնտեղ ոչինչ կը յիշեցնէ քեզի, որ միլիոնաւոր մարդոց հետ նոյն քաղաքը կը բաժնես։

Երեւանը, ընդհակառակը, կը բուրէ շաուրմայի, պենզինի, շան կղկղանքի, կանաչութեան եւ հարիւրաւոր այլ հոտեր։ Հոտեր, որոնք հոտառութիւնդ կենդանի կը պահեն՝ ամենէն գոյութենական իմաստով։

Յաւելեալ գոյներ

Հայ տղամարդոց սէրը սեւ գոյնին հանդէպ տակաւին չէ մարած, բայց այլ գոյներ վերջապէս սկսած են ներթափանցել անոնց հանդերձարանները։ Չեմ գիտեր ինչո՛ւ, բայց հայ տղամարդը միշտ խոր համոզում ունեցած է, թէ եթէ սեւ չհագնի, զինք լուրջի պիտի չառնեն։ Անոնց կէսը այնպէս կը թուէր, թէ կա՛մ թաղումի կ՚երթային, կա՛մ թիկնապահ դառնալու քննութեան պիտի մասնակցէին։ Այս անգամ, սակայն, այլ գոյներ շատ աւելի տեսանելի էին, մանաւանդ երիտասարդներուն մօտ։

Ինչ կը վերաբերի կիներուն, Երեւանի փողոցները տակաւին կը յիշեցնեն նորաձեւութեան ցուցադրութեան հարթակ մը։ Բոլոր տարիքի կիներ կը քալեն այնպիսի ինքնավստահութեամբ, կարծես անմիջապէս Vogue ամսագրի էջերէն դուրս եկած ըլլան։ Այստեղ բոլորը կ՚ուզեն դիտել, դատել եւ դատուիլ։ Նոյնիսկ զուգարանի թուղթի փաթեթ մը գնելու երթալը կրնայ բաւարար պատճառ ըլլալ պճնուելու եւ գոյութիւնդ հաստատելու։

Գոյութենապաշտ փիլիսոփաները կը հաւատային, թէ մենք ուրիշներու հայեացքին միջոցով գոյութիւն ունինք։

Երեւանի մէջ՝ բոլորը գոյութիւն ունին։

Ապահով Փողոցներ

Հայաստանը միշտ եղած է, եւ տակաւին է, աշխարհի ամենէն ապահով երկիրներէն մէկը։ Լիովին բնական է տեսնել երեխաներ, որոնք կը խաղան փողոցները կամ իրենց «հայաթ»ներուն (բակերուն) մէջ մինչեւ ուշ գիշեր։

Օտարերկրացի բարեկամ մը ունիմ, որուն քոյրը ամուսնացած է հայ ոստիկան մը հետ։ Օր մը ան հարցուց իր աներձագին, թէ այդպիսի փորով ինչպէ՛ս պիտի կարենայ կասկածեալ մը հետապնդել։

Ոստիկանը պատասխանեց.

— Վազելու պէտք չկայ։ Մենք գիտենք, թէ ո՛վ ով է, եւ ո՛ւր կ՚ապրի։

Ասիկա, բնականաբար, չի նշանակեր, թէ մանր յանցագործութիւններ գոյութիւն չունին։ Երկու տարբեր անձերէ լսեցի, որ իրենց բջիջային հեռաձայնները գողցուած էին։ Ես ալ, առիթով մը, վերջին պահուն յաջողեցայ գրպանահատի մը ձեռքէն փրկել իմս։

Յառաջդիմութեան գինը

Անցնող եօթը տարիներուն ընթացքին Հայաստան զգալիօրէն թանկացած է։ Վարձքերը կտրուկ բարձրացած են՝ ռուսերու, ուքրանացիներու, իրանցիներու եւ այլ օտարերկրացիներու հոսքին պատճառով։ Ճաշարաններու գիները այսօր համեմատելի են Քալիֆորնիոյ կամ Հիւսիսային Եւրոպայի գիներուն հետ։

Այս բոլորը ըսելով հանդերձ, այստեղ միջին ամսական եկամուտը շուրջ հինգ հարիւր ամերիկեան տոլար է։ Եթէ բնակարանիդ հարցը արդէն լուծուած է, եւ կարենաս դիմադրել բարձրակարգ ճաշարաններու փորձութեան, կեանքը տակաւին կրնայ լիովին տանելի ըլլալ։ Բժշկական խնխմքն ու հիւանդանոցային ծախսերը համեմատաբար մատչելի կը մնան, տարեկան ինքնաշարժի ապահովագրութիւնը քիչ մը աւելի քան հարիւր տոլար է, իսկ մարդ կրնայ շատ գոհ կեանք մը ունենալ՝ հացով, կարագով, պանիրով, դրախտային լոլիկներով եւ այն պտուղներով, որոնք այդ եղանակին հասած են։

Նոյնը, դժբախտաբար, չի կրնար ըսուիլ շատ մը գիւղերու մասին, ուր մարդիկ տակաւին ամենօրեայ կարիքները հոգալու դժուարութիւն ունին։ Բայց նոյնիսկ հոն ապագային նկատմամբ զարմանալի լաւատեսութիւն մը զգացի։

Կիները՝ ղեկին

Վստահաբար կրնամ ըսել, որ Երեւանի կիները միշտ ալ, իրենց սրամտութեամբ, կրթութեամբ, խելքով, ներկայութեամբ եւ, մանաւանդ, աւելի լաւին ձգտումով, առնուազն յիսուն տարիով առաջ անցած են տղամարդոցմէ։ Այսօր այդ տպաւորութիւնը աւելի եւս խորացած է, թէեւ տղամարդիկ տակաւին կը շարունակեն այն խաղը, թէ իբր իրե՛նք են ղեկավարողները։

Մինչ տղամարդիկ սրճարաններու մէջ սուրճ կը խմեն, իրենց բարակ սիկարէթները կը ծխեն եւ կը խօսին արագ դրամ շահելու միջոցներու մասին, կիները արդէն գործի վրայ են եւ գործերը յառաջ կը տանին։

Պատահական չէ, որ Հայաստանը կիներու աշխատուժի մասնակցութեան ամենաբարձր ցուցանիշներէն մէկը ունի։ Աւելի բարձր, քան Միացեալ Նահանգները, Ֆրանսան եւ շատ մը այլ երկիրներ։

Անկեղծօրէն բաւական հպարտ էի ես ինձմով, երբ կը կարծէի, թէ «կինիշխանութիւն» (gynocracy) բառը ես հնարած եմ։ Յետոյ պարզուեցաւ, որ այդ բառը շատոնց գոյութիւն ունի։

Կանաչ քաղաքը

Չեմ կարծեր, թէ չափազանցած կ’ըլլամ, եթէ ըսեմ, որ Երեւանը աշխարհի ամենականաչ քաղաքներէն մէկն է։ Բնապահպանական իմաստով չեմ ըսեր։ Բառին բուն իմաստով՝ ամենուրեք ծառեր, թուփեր, ծաղիկներ եւ մագլցող բոյսեր կան։

Դժբախտաբար, հայերուն սէրը G-Wagon-ներու եւ BMW-ներու հանդէպ տակաւին աւելի զօրաւոր կը թուի ըլլալ, քան իրենց սէրը բուսականութեան հանդէպ։

Նոր շինարարութիւններ՝ ամենուրեք

Կը թուի, թէ հինին եւ անցեալին հանդէպ նոր յարգանք մը ծնունդ առած է։ Ժամանակ մը կար, երբ Երեւանը կարծես վճռած էր ջնջել խորհրդային ժամանակաշրջանի ամէն հետք եւ զայն փոխարինել ամէն ինչով, զոր «արդիական» կը համարէր։ Իսկ այդ «արդիականը», շատ յաճախ, պարզապէս ճաշակազուրկ էր։

Այսօր, սակայն, անցեալին հանդէպ կարօտը նորաձեւ դարձած է, իսկ հայերու այն տարուածութիւնը, թէ իրենց ճաշակը պէտք է իւրայատուկ երեւի, կարծես աւելի եւս խորացած է։ Թերեւս ասիկա աճող միջին դասակարգին արդիւնքն է։

Վստահ եմ, որ Հայաստանի մէջ ապրող շատ մը ընթերցողներ համաձայն պիտի չըլլան իմ կարգ մը դիտարկումներուս հետ։ Եւ այդ բոլորովին բնական է։ Ի վերջոյ, ինչպէս Քարլ Եունկ կ’ըսէ.

«Ընկալումը արտացոլում է»։

Թերեւս ես պարզապէս յոգնած եմ Լոս Անճելըսէն։ Կամ թերեւս կ’ուզէի վերստին գտնել այն Երեւանը, զոր այս բոլոր տարիներուն կարօտցած էի։

Ինչ ալ ըլլայ պատճառը, արդէն անհամբեր կը սպասեմ յաջորդ այցելութեանս։

Այս բոլորը ընդամէնը իմ տպաւորութիւններս են՝ կարճատեւ այցելութենէ մը ետք։ Ձեր տպաւորութիւնները կրնան բոլորովին տարբեր ըլլալ։

Վահէ Պերպէրեան

Անգլերէնէ թարգմանութիւն՝ «Տարբերակ21»

 

 

 

 

]]> https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%a1%d5%b6%d5%a8-%d5%a5%d6%85%d5%a9%d5%a8-%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%ab-%d5%a5%d5%bf%d6%84/feed/ 0 88914 Սահակեանի՞ փակումը, թէ՞ փակուող ապագան https://darperag21.net/%d5%bd%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%af%d5%a5%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%9e-%d6%83%d5%a1%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%a8-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d6%83%d5%a1%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%b8%d5%b2-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%a3%d5%a1/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25bd%25d5%25a1%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25ab%25d5%259e-%25d6%2583%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b4%25d5%25a8-%25d5%25a9%25d5%25a7%25d5%259e-%25d6%2583%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b8%25d5%25b2-%25d5%25a1%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25a3%25d5%25a1 https://darperag21.net/%d5%bd%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%af%d5%a5%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%9e-%d6%83%d5%a1%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%a8-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d6%83%d5%a1%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%b8%d5%b2-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%a3%d5%a1/#respond Sun, 02 Aug 2026 14:44:10 +0000 https://darperag21.net/?p=88910 Տխուր լուր մը այս օրերուն շրջան կ’ընէ լիբանանահայ համայնքին մէջ։ Կ’իմանանք, որ հարիւր հինգ տարուան պատմութիւն ունեցող Սահակեան վարժարանը կը փակէ իր դռները։ Տխուր լուր մը, որ ամբողջ համայնքը մտածելու կը հրաւիրէ։

1921-ին, երբ ցեղասպանութենէն ճողոպրած ու Լիբանանի ծովեզերքը ապաստանած հայը ոչինչ ունէր, վրանի մը տակ կը հիմնէր Սահակեան վարժարանը։ Անօթի էր, որբ, բայց ունէր տեսլական. աղիւս չունէր, բայց ունէր կամք։ Վրանը դարձաւ թիթեղ, թիթեղը՝ քարաշէն, իսկ շէնքը՝ հարիւրամեայ «Գոլէճ»։

2026-ին, 105 տարի ետք, այդ քարաշէն պատերն ու արդիական սրահները կանգուն են, բայց դպրոցը կը փակուի։

105 տարուան կեանք մը կը դադրի գոյութիւն ունենալէ:

Բայց դպրոցը միայն պատ չէ․ անիկա շէնք ալ չէ։ Դպրոցը նաեւ անցեալն ու ապագան, հին ու նոր սերունդները կապող կարեւոր կամուրջ մը կը հանդիսանայ։ Երբ դպրոց մը կը փակուի, իրականութեան մէջ դուռ մը կը փակուի ապագային առջեւ։

Հետաքրքրական է, որ Սահակեանի պատմութիւնը կը սկսի ոչ թէ բարեկեցութեան, այլ դժբախտութեան մէջ, 1921-ին՝ Նոր Հաճընի վրանաքաղաքին մէջ, գաղթականներու վրանին տակ։ Մարդիկ տուն չունէին, բայց որոշեցին դպրոց ունենալ։ Քարաշէն պատեր չունէին, բայց համոզում ունէին, որ իրենց զաւակներուն ապագան կարելի չէր յետաձգել։

Այսօր մենք հակառակ պատկերը ունինք։ Շէնքեր տակաւին կան, բայց այն համոզումը, որ դպրոցը համայնքի ապագան կը կերտէ, կարծես սկսած է թուլնալ։ Ահաւասիկ իսկական տարբերութիւնը։

Համայնքներու պատմութիւնը հետաքրքրական օրինաչափութիւն մը ունի։ Անոնք հազուադէպօրէն կը մահանան մէկ մեծ աղէտով, այլ՝ լուռ կերպով։ Սկիզբը դպրոց մը կը փակուի։ Ապա մշակութային միութիւն մը կը դադրի գործելէ։ Յետոյ երգչախումբ մը անդամներ չի գտներ։ Օր մը ալ մարդիկ կը զարմանան․

«Ինչպէ՞ս հասանք այս վիճակին»։

Անակնկալ մը չէ այս փլուզումը․ անիկա տարիներ առաջ սկսած հոլովոյթի մը հետեւանքն է։ Այսպիսի պահերու, ամէնէն դիւրին բանն է արցունք թափելը, չքմեղանքի խօսքեր գտնելը: Ամէնէն դժուարը հարցնելն է․

Ինչո՞ւ։

Արդեօք միայն արտագա՞ղթը, միայն ծնունդներու նուազո՞ւմը, թէ՞ մենք ալ կամաց-կամաց փոխեցինք համայնքի գաղափարը։ Թերեւս դպրոցը այլեւս առաջնահերթութիւն չէ։ Թերեւս հայերէնը դարձած է շաբաթավերջի զբաղում մը։ Թերեւս կրթութիւնը այլեւս ազգային ծրագիր մը չէ, այլ՝ անհատական ընտրութիւն։ Եւ եթէ այդպէս է, ապա խնդիրը միայն Սահակեանինը չէ․ խնդիրը մեզմէ իւրաքանչիւրինն է։

Սահակեանի փակումը, հետեւաբար, պատմութեան էջի մը փակումը չէ միայն։ Անիկա հայելի մըն է․ հայելի մը՝ որուն մէջ ամբողջ լիբանանահայ համայնքը կը նայի ինքն իրեն։ Եւ թերեւս հարցումը այն չէ, թէ քանի՛ դպրոց փակուեցաւ, այլ՝ քանի՞ դպրոց տակաւին կը կարծենք, թէ մեզի անհրաժեշտ է։

Որովհետեւ դպրոցները միայն երեխաներ չեն կրթեր․ անոնք համայնքներու յարատեւութիւնը կ’երաշխաւորեն (ինչպէս նաեւ՝ հայկական բոլոր կառոյցներունն ու կուսակցութիւններունը)։ Իսկ երբ համայնք մը կը դադրի իր դպրոցները պահելէ, վտանգը միայն այն չէ, որ դասարան մը կը պարպուի․ վտանգը այն է, որ ապագան ալ կամաց-կամաց կը սկսի դատարկուիլ։

Սահակեան վարժարանին փակումը պարզապէս «հերթական դպրոցի մը» կորուստը չէ, այլ ահազանգ մը՝ մեր գաղութային ամբողջ համակարգին սնանկացման մասին։ Անիկա ապացոյցն է այն դառն ճշմարտութեան, որ հաստատութիւնները չեն մեռնիր նիւթականի կամ քարերու պակասէն․ անոնք կը մարին այն օրը, երբ կը դադրին իմաստ հաղորդելէ:

«Դէպի ո՞ւր կ’երթայ մեր գաղութը» հարցումը այլեւս հռետորական չէ։ Եթէ շարունակենք ապրիլ անցեալի փառքերով, ամէն փակուող դպրոցի հետ պիտի կորսնցնենք մեր ինքնութեան եւ հաւաքական յիշողութեան եւս մէկ բեկորը։

Վրանին տակ ապրող մեր պապերը ապագայ ունէին, որովհետեւ ունէին հաւատք, ծրագիր եւ, թէեւ անորոշ, բայց ապագայի տեսլական։ Այսօր, քարաշէն շէնքերու մէջ, մենք կորսնցուցած ենք այդ հաւատքը, ծրագրելու կամքն ու ապագայի տեսլականը:

Եւ ահա թէ ինչու դռները մէկիկ-մէկիկ կը փակուին մեր ետեւէն։

]]> https://darperag21.net/%d5%bd%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%af%d5%a5%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%9e-%d6%83%d5%a1%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%a8-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d6%83%d5%a1%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%b8%d5%b2-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%a3%d5%a1/feed/ 0 88910 Հայելին https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d5%b6-2/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a5%25d5%25ac%25d5%25ab%25d5%25b6-2 https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d5%b6-2/#respond Sat, 01 Aug 2026 10:44:22 +0000 https://darperag21.net/?p=88903 Ամէն առտու
ան կը կանգնի հայելիին դիմաց,
ինչպէս մեղաւոր մը՝
դատաւորին առջեւ՝ լուռ։

Հայելին ոչինչ կ’ըսէ։

Բայց անոր լռութիւնը
երբեմն աւելի ծանր է
քան ամենադաժան բառերը։

Ան կը նայի աչքերուն,
ու կը թուի,
թէ ուրիշ մէկը
ներսէն կը նայի իրեն։

Ո՞վ է ան։

Այն մա՞րդը,
որ տասնամեակներ առաջ
կը կարծէր,
թէ ժամանակը անսպառ էր,
եւ թէ կեանքը
մի՛շտ պիտի սպասէր իրեն։

Թէ՞ այս մէկը,
որ սորվեցաւ ժպտիլ մարդոց,
մինչ իր հոգին
կամաց-կամաց
կը մարէր լուռ։

Հայելին գիտէ
անոր բոլոր լռութիւնները։

Գիտէ
չարտասուած արցունքները,
չըսուած բառերը,
եւ այն վախերը,
որոնք գիշերները
կը մնան անքուն։

Երբեմն ան կը փորձէ
աչքերը հեռացնել անկէ,
լոյսը փոխել,
դէմքը շտկել,
կամ տարիները
քողարկել։

Բայց հայելին
կը սպասէ։

Ան չի մոռնար։

Ամէն կնճիռի տակ
պահուած է
կորսուած օր մը,
չառնուած որոշում մը,
չապրուած կեանք մը,
կամ այն մարդը,
որ կրնար ըլլալ։։

Ու յանկարծ կը հասկնայ՝
մարդը ուրիշներէն աւելի
ինքն իրմէ կը փախչի։

Բայց որքան ալ հեռանայ,
հայելին մի՛շտ հոն է։

Սպասող՝
ինչպէս խիղճը,
ինչպէս յիշողութիւնը,
ինչպէս այն ձայնը,
որ երբե՛ք չի լռեր։

Եւ օր մը,
երբ այլեւս
ոչ մէկ դիմակ մնայ,
հաւանաբար պիտի կարենայ
առանց վախի
նայիլ հայելիին—

եւ ընդունիլ
այն մարդը,
որ ամբողջ կեանք մը
կը սպասէր իրեն։

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d5%b6-2/feed/ 0 88903 Ապագայի առաջնորդները ապսպրանքով չեն ծնիր https://darperag21.net/%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%ab-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%bb%d5%b6%d5%b8%d6%80%d5%a4%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%a1%d5%ba%d5%bd%d5%ba%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%b8%d5%be-%d5%b9%d5%a5%d5%b6/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25a3%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25ab-%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25a1%25d5%25bb%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a8-%25d5%25a1%25d5%25ba%25d5%25bd%25d5%25ba%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25b6%25d6%2584%25d5%25b8%25d5%25be-%25d5%25b9%25d5%25a5%25d5%25b6 https://darperag21.net/%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%ab-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%bb%d5%b6%d5%b8%d6%80%d5%a4%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%a1%d5%ba%d5%bd%d5%ba%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%b8%d5%be-%d5%b9%d5%a5%d5%b6/#comments Thu, 30 Jul 2026 09:59:02 +0000 https://darperag21.net/?p=88892 Կայ հետաքրքրական երեւոյթ մը, որ հաւաքական կեանքի հոլովոյթին մէջ յաճախ կը կրկնուի։ Համայնք մը տարիներ, երբեմն տասնամեակներու ընթացքին, մեծ զոհողութիւններով դպրոց կը կառուցէ, եկեղեցի կը հիմնէ, մշակութային միութիւններ կը ստեղծէ, մամուլ կը հրատարակէ, բարեսիրական ցանցեր կը կազմէ եւ կը յաջողի իր շուրջ հասարակական առողջ կեանք մը ձեւաւորել։ Դուրսէն դիտողին համար ամէն ինչ բնական կը թուի։ Կառոյցները գոյութիւն ունին, հաստատութիւնները կը գործեն, ծրագիրները կը շարունակուին, իսկ համայնքը՝ կը ծաղկի։

Բայց յանկարծ, առանց մեծ աղմուկի, հաւաքական կեանքի ամէնէն կարեւոր տուեալներէն մէկը կը սկսի նահանջել։

Մարդի՛կ։ Աւելի ճիշդ՝ անոնք, որոնք վաղը պիտի կրեն այդ հաստատութիւններուն պատասխանատուութիւնը։

Եւ այս բոլորը՝ անկախ արտագաղթի երեւոյթէն։

Դպրոցը տակաւին կանգուն է, բայց տնօրէն գտնելը դժուարացած։ Միութիւնը դեռ գոյութիւն ունի, բայց վարչութեան անդամներ գտնելը ամէն տարի աւելի բարդ կը դառնայ։ Եկեղեցին բաց է, բայց երիտասարդներու ներգրաւումը կը նուազի։ Նոյն անունները տարիներ շարունակ կը կրկնուին ժողովէ ժողով, ընտրութենէ ընտրութիւն (աւելի ճիշդ՝ նշանակումէ նշանակում), որովհետեւ նոր անուններ չկան։ Թէեւ երեւութապէս ամէն ինչ կարծես կը շարունակուի, բայց իրականութեան մէջ արդէն ուրիշ հոլովոյթ մը սկսած է զարգանալ։ Համայնքը դադրած է առաջնորդներ կամ ղեկավարներ վերարտադրելէ։ Եւ այս երեւոյթը բացառապէս հայկական չէ։

Պատմութեան մէջ շատ հասարակութիւններ, ընկերութիւններ, քաղաքական շարժումներ, կուսակցութիւններ, կրօնական հաստատութիւններ եւ նոյնիսկ մեծ կայսրութիւններ չեն տկարացած միայն այն պատճառով, որ գաղափարներն ու միջոցները սպառած են։ Յաճախ անոնք տկարացած են, որովհետեւ չեն կրցած պատրաստել այն սերունդը, որ պիտի շարունակէր իրենց գործը։

Ամէն համայնք, մեծ թէ փոքր, ունի հիմնական երկու առաքելութիւն. ստեղծել հաստատութիւններ եւ պատրաստել մարդիկ, որոնք պիտի առաջնորդեն այդ հաստատութիւնները։ Առաջինը տեսանելի է։ Երկրորդը՝ գրեթէ միշտ անտեսանելի։ Եւ թերեւս ճիշդ այս պատճառով, երկրորդը շատ անգամ կը մոռցուի։ Մենք մեծ խանդավառութեամբ կը խօսինք նոր շէնքի մը մասին, նոր սրահի մը մասին, նոր ծրագրի մը մասին, նոր հիմնադրամի մը մասին։ Բայց շատ աւելի քիչ կը հարցնենք. Ո՞վ պիտի ղեկավարէ այս բոլորը քսան տարի ետք։ Կամ, աւելի կարեւոր, ո՞վ պատրաստած ենք այդ պատասխանատուութեան համար։ Որովհետեւ առաջնորդները ապսպրանքով չեն ծնիր։ Անոնք տարիներու ընթացքին կը կազմաւորուին։ Եւ եթէ համայնքը այդ կազմաւորման մասին չի մտածեր, օր մը պիտի արթննայ ու պիտի նշմարէ, որ շէնքեր ունի եւ պատմութիւն…բայց մարդոց պակաս ունի։

Երբ համայնքի մը մէջ սկսի ղեկավարութեան պակաս զգացուիլ, առաջին բացատրութիւնը գրեթէ միշտ նոյնն է. «Երիտասարդները այլեւս չեն հետաքրքրուիր»։ Այս նախադասութիւնը այնքան յաճախ կը կրկնուի, որ գրեթէ անվիճելի ճշմարտութիւն կը թուի։ Բայց արդեօ՞ք միայն այդ է պատճառը: Փորձառութիւնը ուրիշ բան կը թելադրէ։ Գրեթէ ամէն սերունդ անտարբերութեան կամ պատասխանատուութենէ խուսափելու մեղանդրանքներ ուղղած է նախորդ սերունդին։ Մինչդեռ նոյն այդ սերունդները հետագային հիմնած են նոր շարժումներ, ստեղծած են նոր հաստատութիւններ եւ իրենց կարգին դժգոհած են յաջորդ սերունդէն։ Ուրեմն խնդիրը թերեւս երիտասարդները չեն։ Խնդիրը այն է, թէ համայնքը ինչպէ՛ս կը պատրաստէ իր երիտասարդները։

Ոչ մէկ բժիշկ հիւանդանոց կը մտնէ առաջին օրը որպէս վիրաբոյժ։ Ոչ մէկ երաժիշտ առաջին համերգի օրն իսկ մենակատար կը դառնայ։ Ոչ մէկ գիտնական առաջին իսկ փորձէն կը ղեկավարէ հետազօտական կեդրոն մը։ Ինչո՞ւ, ուրեմն, համայնքային կեանքին մէջ երբեմն կը սպասենք, որ երիտասարդ մը, որ տարիներ շարունակ հանդիսատես եղած է, յանկարծ օր մը պատրաստ ըլլայ ղեկավարելու ամբողջ հաստատութիւն մը։

Առաջնորդութիւնը պաշտօն չէ։ Ղեկավարութիւնը երկարատեւ կազմաւորման արդիւնք է։ Անիկա կը սկսի շատ աւելի առաջ, քան առաջին պատասխանատու պաշտօնը։ Կը սկսի այն օրը, երբ երիտասարդին առաջին անգամ կու տաս իրական գործ մը, կ’ակնկալես, որ ինքնուրոյն որոշում առնէ, կը վստահիս անոր դատողութեան եւ նոյնիսկ կը թոյլատրես, որ սխալի։ Որովհետեւ մարդը պատասխանատուութիւն չի սորվիր պատասխանատու դառնալէ ետք։ Ան պատասխանատու կը դառնայ՝ պատասխանատուութիւն ստանձնելով։

Այս տարբերութիւնը շատ կարեւոր է։

Շատ մը համայնքներ երիտասարդներուն հանդէպ մեծ սէր կը ցուցաբերեն։ Անոնց համար ձեռնարկներ կը կազմակերպեն, կրթաթոշակներ կը տրամադրեն, ճամբարներ կը հիմնեն, մշակութային ձեռնարկներ կը պատրաստեն։ Այս բոլորը անհրաժեշտ են։ Բայց հարցը ուրիշ է։ Արդեօք մենք զանոնք նաեւ կ’առաջնորդե՞նք։ Արդեօք անոնց կը վստահի՞նք որոշումներու կայացումը։ Կը ներառե՞նք զանոնք այն քննարկումներուն մէջ, ուր համայնքին ապագան կ’որոշուի, թէ՞ անոնց ներկայութիւնը կը սահմանափակուի «երիտասարդական բաժին»ով, մինչ իրական իշխանութիւնը կը մնայ նոյն շրջանակներուն ձեռքը։ Շատ անգամ, առանց անդրադառնալու, համայնքները երկու հակասական պատգամ կը փոխանցեն երիտասարդներուն։ Մէկ կողմէ կը յայտարարեն, թէ «դուք մեր ապագան էք»։ Միւս կողմէ, գրեթէ ոչ մէկ իրական դեր կը վերապահեն անոնց։ Արդիւնքը նախատեսելի է։

Երիտասարդը կը զգայ, որ զինք կը հրաւիրեն մասնակցելու, բայց ոչ՝ ազդեցութիւն ունենալու։ Իսկ մարդը երկար ժամանակ չի մնար այն վայրին մէջ, ուր իր ներկայութիւնը խորհրդանշական է եւ ոչ անհրաժեշտ։ Թերեւս այդ պատճառով է, որ առողջ համայնքները առաջնորդներ չեն «փնտռեր»։ Անոնք առաջնորդներ կը պատրաստեն։ Ոչ թէ որովհետեւ գիտեն, թէ ո՛վ պիտի դառնայ ապագայի առաջնորդը, այլ որովհետեւ գիտակցած են, որ առանց այդ երկարատեւ աշխատանքին, ոչ մէկ միջավայր եւ ոչ մէկ պատմական հեղինակութիւն կրնայ նոր ղեկավարութիւն ստեղծել։

Կայ ուրիշ երեւոյթ մը, որ շատ աւելի հազուադէպ կը քննարկուի։ Անիկա յաջողած առաջնորդներու երեւոյթն է։ Առաջին հայեացքով այս միտքը հակասական կը թուի։ Ինչպէ՞ս կրնայ լաւ ղեկավարութիւնը խնդիր ստեղծել։ Պատճառը պարզ է։ Լաւ առաջնորդը սովորաբար աշխատասէր է, նուիրուած է, պատասխանատու է եւ դժուարութիւններու դիմաց լուծումներ կը գտնէ։ Ժամանակի ընթացքին մարդիկ բնականաբար կը սկսին անոր վստահիլ։ Ամէն նոր հարց կը հասցէագրուի նոյն անձին։ Ամէն որոշում կը սպասէ անոր կարծիքին։ Ամէն ճգնաժամի ժամանակ համայնքը ինքնաբերաբար նոյն դուռը կը թակէ։ Արտաքուստ ասիկա յաջողութեան նշան է։ Բայց խորքին մէջ ուրիշ բան կը սկսի տեղի ունենալ։ Հաստատութիւնը կամաց-կամաց կը սորվի ոչ թէ գործել, այլ յենիլ։ Անիկա կը դադրի նոր ղեկավարներ ձեւաւորելէ, որովհետեւ ներկայ ղեկավարը ամէն խնդիր կը լուծէ արդէն։ Կը դադրի նոր գաղափարներ լսելէ, որովհետեւ ամէնէն փորձառու մարդը արդէն ներկայ է։ Կը դադրի սխալներու միջոցով սորվեցնելէ, որովհետեւ փորձառու ղեկավարը բնականաբար չի ցանկար, որ գործը վտանգուի։ Ամէն բան տրամաբանական կը թուի։

Եւ ճիշդ այդ պատճառով ալ վտանգաւոր է։

Որովհետեւ համայնքները չեն տկարանար միայն այն ատեն, երբ վատ ղեկավարներ ունենան։ Անոնք երբեմն կը տկարանան նաեւ այն ատեն, երբ չափազանց երկար ժամանակ նոյն լաւ ղեկավարներուն վրայ կը հիմնուին։ Այս երեւոյթը միայն հայկական չէ։

Ընտանեկան ձեռնարկութիւններու մէջ նոյն խնդիրը յաճախ կը տեսնենք։ Հիմնադիրը տարիներ շարունակ ամէն մանրամասնութիւն անձամբ կը վերահսկէ։ Գործը կը զարգանայ, յաջողութիւններ կ’արձանագրէ, բայց յանկարծ հիմնադիրին հեռանալէն ետք կը պարզուի, որ ոչ ոք գիտէ նոյն պատասխանատուութիւնը ստանձնել։ Ոչ թէ որովհետեւ ընդունակ մարդիկ չկային։ Այլ որովհետեւ անոնք երբեք այդ հնարաւորութիւնը չեն ունեցած։

Համայնքային կեանքին մէջ նոյն օրինաչափութիւնը կը կրկնուի։

Առաջնորդութեան ամենէն դժուար դասերէն մէկը թերեւս այս է. մեծագոյն յաջողութիւնը այն չէ, որ առանց ձեզի ոչինչ գործէ։ Ձեր մեծագոյն յաջողութիւնը այն է, որ օր մը հաստատութիւնը կարենայ նոյնիսկ առանց ձեզի շարունակել իր ճամբան։ Ահա հոս կը սկսի իսկական առաջնորդութիւնը։ Որովհետեւ առաջնորդը միայն ծրագիրներ չի ղեկավարեր։ Ան նաեւ իր յաջորդները կը պատրաստէ։

Բազմաթիւ համայնքներու մէջ, երբ ղեկավարութեան փոփոխութեան ժամանակը հասնի, նոյն հարցումը կը հնչէ. «Ո՞վ պիտի փոխարինէ զինք կամ զանոնք»։ Առաջին հայեացքով, այս մէկը տրամաբանական հարցում մըն է։ Բայց իրականութեան մէջ, անիկա արդէն ուշ տրուած հարցում է։ Որովհետեւ համայնքի մը ապագան չ’որոշուիր ընտրութեան օրը։ Ան կ’որոշուի տասը, տասնհինգ կամ քսան տարի առաջ՝ այն օրերուն, երբ համայնքը սկսած կ’ըլլայ կամ չէ սկսած ձեւաւորել իր ապագայի ղեկավարները։ Անոնք կը հասկնան, որ առաջնորդութիւնը ոչ թէ կոչում մըն է, որ յանկարծ կը յայտնուի, այլ սովորութիւն մըն է, որ կամաց-կամաց կը կազմաւորուի։ Փոքր պատասխանատուութիւններէն կը սկսի, ապա կը մեծնայ, կը փորձարկուի, կը սխալի, կը սորվի եւ տարիներու ընթացքին վստահութիւն կը շահի։ Այդ գործընթացը չի կրնար տեղի ունենալ միայն ղեկավարութեան փոփոխութեան շրջաններուն։ Ղեկավարութիւնը միայն որոշումներ տալու կարողութիւն չէ։ Ան նաեւ փորձառութեան փոխանցում է։

Ամէն հաւաքականութիւն, որ կը փորձէ ապագան դարձնել անցեալի ճշգրիտ կրկնութիւնը, վերջապէս կը կորսնցնէ եւ՛ ապագան, եւ՛ անցեալը։ Իսկ այն համայնքները, որոնք կը վստահին երիտասարդներուն, կը լսեն զանոնք եւ համբերութեամբ կը կազմաւորեն զանոնք, ժամանակի ընթացքին ոչ միայն նոր ղեկավարներ կ’ունենան, այլ նաեւ նոր եռանդ, նոր գաղափարներ եւ նոր կենսունակութիւն։ Համայնքները չեն մահանար այն օրը, երբ վերջին ղեկավարը կը հեռանայ։ Անոնք կը սկսին ծերանալ այն օրը, երբ կը դադրին նոր ղեկավարներ յառաջ բերելէ։

Յաճախ կը կարծենք, թէ համայնքի մը գոյատեւումը կախեալ է անոր անդամներու թիւէն, տնտեսական կարողութենէն կամ պատմական ժառանգութենէն։ Այս բոլորը կարեւոր են։ Բայց պատմութիւնը կը յուշէ, որ անոնք բաւարար չեն։ Կան հարուստ կազմակերպութիւններ, որոնք քանի մը տարուան մէջ անհետացած են։ Կան ազդեցիկ շարժումներ, որոնք իրենց հիմնադիրներուն հեռանալէն ետք արագօրէն մարած են։ Իսկ կան նաեւ փոքր համայնքներ, որոնք դարեր շարունակ կրցած են պահպանել իրենց կենսունակութիւնը՝ ոչ թէ որովհետեւ աւելի մեծ միջոցներ ունեցած են, այլ որովհետեւ մէկ սերունդը միւսին փոխանցած է ոչ միայն պատասխանատուութիւն, այլեւ վստահութիւն։ Վերջապէս, համայնքը շէնքերու կամ ժողովներու ամբողջութիւն մը չէ։ Համայնքը շարունակուող յարաբերութիւն մըն է սերունդներու միջեւ։ Այն օրը, երբ այդ յարաբերութիւնը կը թուլանայ, ամէնէն գեղեցիկ հաստատութիւնն ալ կամաց-կամաց կը սկսի դատարկուիլ իր բուն իմաստէն։ Թերեւս ասոր համար է, որ իսկական առաջնորդները չեն մտածեր միայն իրենց պաշտօնավարութեան մասին։ Անոնք կը մտածեն այն օրուան մասին, երբ իրենք այլեւս այնտեղ պիտի չըլլան։ Ոչ թէ որովհետեւ կը փափաքին հեռանալ, այլ որովհետեւ կը գիտակցին, որ ոչ մէկ ղեկավար անփոխարինելի պէտք է դառնայ։

Համայնքի մը մեծութիւնը երբեք այն չէ, թէ որքան երկար ժամանակ մէկ առաջնորդ կրնայ զայն առաջնորդել։ Համայնքի մը մեծութիւնը այն է, թէ քանի՛ առաջնորդի կրնայ ծնունդ տալ։ Որովհետեւ իրերայաջորդ առաջնորդներ ծնող համայնքներն են, որ կը յարատեւեն։

Եւ թերեւս համայնքի մը ապագան հասկնալու համար պէտք չէ առաջին հերթին նայինք անոր ղեկավարին, վարչութեան կամ տարեկան հաշուետուութեան։ Պէտք է նայինք սրահին վերջին շարքերուն։ Հոն նստած երիտասարդներուն։ Արդեօք անոնք պարզ հանդիսատեսնե՞ր են, թէ՞ արդէն այսօր, թերեւս աննկատ, կը պատրաստուին դառնալու այն անհատները, որոնք վաղը պիտի կրեն համայնքին յիշողութիւնը, պատասխանատուութիւնն ու տեսլականը։

Համայնքները չեն սկսիր մարիլ այն օրը, երբ վերջին մեծ առաջնորդը կը հեռանայ։ Անոնք կը սկսին մարիլ այն օրը, երբ կը դադրին նոր առաջնորդներ դաստիարակելէ։ Եւ թերեւս համայնքի մը առողջութիւնը չափելու ամենէն խոր հարցումը ոչ թէ՝ «Ո՞վ է այսօր մեր առաջնորդը», այլ՝

«Որո՞ւ կը պատրաստենք, որ վաղը մեր առաջնորդը դառնայ»։

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%ab-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%bb%d5%b6%d5%b8%d6%80%d5%a4%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%a1%d5%ba%d5%bd%d5%ba%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%b8%d5%be-%d5%b9%d5%a5%d5%b6/feed/ 2 88892 Պորխեսի քարտէսէն դէպի մեր գրպանի հայրենիքը https://darperag21.net/%d5%ba%d5%b8%d6%80%d5%ad%d5%a5%d5%bd%d5%ab-%d6%84%d5%a1%d6%80%d5%bf%d5%a7%d5%bd%d5%a7%d5%b6-%d5%a4%d5%a7%d5%ba%d5%ab-%d5%b4%d5%a5%d6%80-%d5%a3%d6%80%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d6%80/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ba%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25ad%25d5%25a5%25d5%25bd%25d5%25ab-%25d6%2584%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25bf%25d5%25a7%25d5%25bd%25d5%25a7%25d5%25b6-%25d5%25a4%25d5%25a7%25d5%25ba%25d5%25ab-%25d5%25b4%25d5%25a5%25d6%2580-%25d5%25a3%25d6%2580%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25ab-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d6%2580 https://darperag21.net/%d5%ba%d5%b8%d6%80%d5%ad%d5%a5%d5%bd%d5%ab-%d6%84%d5%a1%d6%80%d5%bf%d5%a7%d5%bd%d5%a7%d5%b6-%d5%a4%d5%a7%d5%ba%d5%ab-%d5%b4%d5%a5%d6%80-%d5%a3%d6%80%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d6%80/#respond Tue, 28 Jul 2026 12:45:28 +0000 https://darperag21.net/?p=88885 Խորխէ Լուիս Պորխեսը շատ փոքր եւ իմաստալից պատմուածք մը ունի «գիտութեան ճշգրտութեան մասին»: Ան կը ներկայացնէ կայսրութիւն մը, ուր մարդիկ այնքան տարուած են իտէալական քարտէս մը ստեղծելու մոլուցքով, որ ի վերջոյ քարտէսներու չափը անբնականօրէն կը մեծնայ: Նահանգի քարտէսը ամբողջ քաղաքի մը չափ տեղ կը գրաւէ ու ի վերջոյ կայսրութեան քարտէսը այնքան մեծ կը դառնայ, որ կը տարածուի ամբողջ կայսրութեան վրայ՝ ամենայն մանրամասնութեամբ: Հետագայ սերունդները անիմաստ կը նկատեն այդ քարտէսը եւ զայն մէկ կողմ կը նետեն․ «այսօր, արեւմտեան անապատներուն մէջ, տակաւին կը մնան այդ քարտէսին պատառոտուած մնացորդները, որոնց մէջ կ’ապրին միայն կենդանիներն ու աղքատները։ Այդ աշխարհագրական գիտութենէն այլեւս ուրիշ հետք չէ մնացած ամբողջ երկրին մէջ…»

Ի տարբերութիւն Պորխէսի այդ առակին, մենք դեռ կը շարունակենք ապրիլ այդ քարտէսին հետ, անոր ստուերին տակ եւ անոր բուն էութեան մէջ։

Ի՞նչ է, ուրեմն, քարտէսին էութիւնը։ Քարտէսին իմաստը այն է, որ ան տարածութեան փոքրացուած եւ պարզեցուած պատկերացումն է, ո՛չ թէ տարածութիւնը փոխարինելու կամ անկէ աւելի կարեւոր դառնալու միջոց մը։ Մենք այս պարզ ճշմարտութիւնը չհասկցանք։ Տարածութիւնը մէկ կողմ դրինք եւ ընտրեցինք քարտէսը։ Բայց ի՞նչ է քարտէսը։ Քարտէսը պարզապէս տարածութեան նմանակումն է։ Առանց տարածութեան, քարտէսը կ՚ընդօրինակէ բան մը, որ գոյութիւն չունի։ Ճիշդ ինչպէս կը նշէ Ժան Պոտրիարը իր «Նմանակներ եւ նմանարկում» (Simulacra and Simulation) գիրքին մէջ։ Ի դէպ, այդ գիրքը կարեւոր ազդեցութիւն ունեցած է «The Matrix» ֆիլմի գաղափարին կազմաւորման վրայ։ Երբ մենք արդէն մէկ կողմ դրած ենք տարածութիւնը եւ կ՚ապրինք ըստ քարտէսին, կը սկսինք իրականութեան պատրանք մը ստեղծել։ Այդ պատրանքը այնքան հզօր է, որ կը մթագնէ բուն իրականութիւնը՝ մեր իսկ իրականութիւնը։ Այդ պարագային, ո՞վ ենք մենք։

Այստեղ խնդիրը պարզապէս քարտէսը չէ։ Յստակ է, որ այստեղ «քարտէս» բառը փոխաբերական իմաստ ունի, թէեւ ո՞վ գիտէ․ մեր մօտ մինչեւ այսօր ալ կը շարունակուին Տիգրան Մեծի կայսրութեան քարտէսին շուրջ վէճերն ու պայքարները, ինչպէս նաեւ Սեւրի դաշնագիրին նկատմամբ ձգտումը։ Փոխաբերական իմաստով, երբ տարածքին փոխարէն քարտէսը կ՚ընտրենք, իրականութեան փոխարէն կը նախընտրենք պատրանքը։ Մենք կը մերժենք իրականութիւնը, որովհետեւ ան մեզի համար չափազանց դատարկ է, չափազանց վտանգաւոր։

Իրականութեան մերժումը (առնուազն մեր պարագային) կը հասցնէ կեղծ արժէքներու կրկնօրինակութեան։ Կը սկսինք ձեւացնել եւ ապրիլ «իբր թէ ունինք»-ի տրամաբանութեամբ։ Հայրենիքն այլեւս հայրենիք չէ, այլ այն, ինչ որ անոր մասին լսած ու կարդացած ենք։ Ընտանիքն ալ այլեւս ապրուած իրականութիւն չէ, այլ այն, ինչ որ անոր մասին լսած ու կարդացած ենք։ Այսպէս, հայրենիքը կը դառնայ ձեւականութիւն մը, իսկ համբոյրը՝ ֆիլմերուն մէջ տեսած կիրքին նմանակումը, մինչդեռ այդ կիրքն ալ ինքնին նմանարկում մըն է։ Վերջ ի վերջոյ, կը փորձենք կրկնօրինակել այն, ինչ որ գոյութիւն իսկ չունի։ Իսկ այդ ընթացքին՝ բուն իրականութիւնը կը խեղաթիւրուի եւ կամաց-կամաց կը մոռցուի։

Բայց մենք տակաւին շատ հեռու ենք Պորխէսի այդ առակը իսկապէս հասկնալէ։ Խորհրդանիշները տակաւին գերիշխող են մեր մտածողութեան մէջ։ Մեզի համար կարեւոր է քարտէսին մեծութիւնը, շէնքի ճակատին ճոխութիւնը, վկայականին գոյնը, ընկերային ցանցերու վրայ հաւաքուած «հաւանումներ»ուն թիւը։ Այլեւս մեզի չի հետաքրքրեր գիրքին բովանդակութիւնը, այլ՝ անոր կողքին գրուած «վաճառան» (bestseller) պիտակը։ Այլ խօսքով, մենք դարձած ենք մենք զմեզ կրկնօրինակող նմանարկիչներ։ Զիրար կը կրկնօրինակենք եւ զիրար կը վերարտադրենք սոսկալի արագութեամբ ու յամառութեամբ։

Այս եւ նախորդ քանի մը յօդուածներուն մէջ, փորձելով հասկնալ շռայլասէր մարդուն կերպարը եւ անոր մոլուցքը խորհրդանիշներու հանդէպ, մենք, որոշ իմաստով, փորձեցինք ախտորոշել այն matrix-ը, որուն մէջ կ՚ապրինք։ Իր էութեամբ, այդ matrix-ը մեր համակարգն է՝ այն համակարգը, որ երկար ժամանակի ընթացքին կառուցուած է մեր շուրջը, եւ որուն մէջ մենք խաղաղութեան ու յարմարաւէտութեան մեծ հնարաւորութիւններ գտած ենք։

Կրնանք Վաչովսքի եղբայրներու (այժմ՝ քոյրերու) The Matrix եռագրութեան ամբողջ փիլիսոփայական իմաստը մեր վրայ յարմարեցնել եւ հասկնալ, որ մենք արդէն այդ համակարգին պահապանները դարձած ենք։ Ամէն սթափեցնող խօսք, «դաւաճանութիւն» որակուելուն պէս, կը մեռնի նախքան արտասանուիլը։ Գաղափարները կը քարանան, արժէքները՝ կը գունաթափին։ Եւ ապա, օր մը, մարդ կը սկսի հասկնալ, որ այս հայրենիքը այն հայրենիքը չէ, որ կը կարծէր. այս ընտանիքը՝ այն ընտանիքը չէ. այս սէրը՝ այն գեղեցիկ ու իսկական սէրը չէ, զոր կը փնտռէր։ Եւ առհասարակ մարդը պահ մը կը զգայ, որ հիասթափած ու յոգնած է այդ բոլորէն:

Համակարգային այս սուտին դիմադրողները, թէեւ սակաւաթիւ են, աստիճանաբար կը մեկուսանան, երբեմն՝ կը խելագարին, իսկ յաճախ ալ, հողմաղացներու դէմ անվերջ պայքարէն յոգնած, ի վերջոյ կը վերադառնան համակարգ՝ համոզուած, որ անիմաստ պայքարի վերջը սովորաբար յուսախաբութիւնն է։

Այսօրուան Հայաստանի մէջ նմանարկումի մարդը կը շարունակէ կրկնօրինակել այն սուտը, զոր ինքն իսկ սրբացուցած է՝ ազգային արժէքներէն մինչեւ ազատութիւններ։ Բայց խնդիրը այն չէ, թէ հայրենիքը սուտ է կամ այդ արժէքներն են սուտ, այլ մեր ընկալման ու մօտեցման ձեւը։ Սուտը հայրենիքը չէ, այլ հայրենիքներու նմանարկումը՝ բազմաթիւ հնարովի հայրենիքներ, որոնցմէ իւրաքանչիւրին մէջ մարդիկ կը փորձեն վերարտադրել այն, ինչ որ երբե՛ք գոյութիւն չէ ունեցած։ Մենք, ըստ էութեան, հասարակութենէ մը վերածուած ենք միաբջիջ երեւոյթներու, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը հակադրուի միւսին, բայց միեւնոյն ժամանակ բնազդաբար կը շարունակէ նոյն ինքնավերարտադրութիւնը, որ իրեն պարտադրուած է։ Այդ ինքնավերարտադրութիւնը կը շարունակէ մեզ լեցնել սուտով՝ պարտադրուած, չափելի եւ նորաձեւ դարձած սուտերով։ Իրականութիւնը կը վերածուի հեքիաթի մը, որուն մարդիկ ոչ միայն այլեւս չեն հաւատար, այլ նոյնիսկ զայն չեն յիշեր։ Իրականութիւնը կը դառնայ խելագարի մը երազը։

Իսկ եթէ այդպէս չէ, ուրկէ՞ կու գան մեր մէջ աճող ու բազմացող ախտերու բազմազանութիւնն ու այդ ախտերուն հակասող մեր «գաղափարները»։ Ինչպէ՞ս կարելի է սիրել հայրենիքը, բայց չհանդուրժել անոր մէջ ապրող սեփական ազգակիցդ։ Ինչպէ՞ս կարելի է սրբացնել մօր պատկերը, բայց մօրը հասցէագրուած հայհոյանքը դարձնել ամենէն կեղտոտ վիրաւորանքը։ Ինչպէ՞ս կարելի է միասնականութիւն քարոզել, բայց ամենափոքր առիթով այդքան ատելութիւն ու սպանութիւն սերմանել։ Ինչպէ՞ս կարելի է․․․․․փաստօրէն կարելի է, փաստօրէն մեզի հաճելի կը թուի այդ:

Եւ բնականաբար, շատերուն համար, երբ այդ վիճակէն այլ ելք չեն տեսներ, կը մնայ միայն մէկ ընտրութիւն՝ ապրիլ քարտէսով, ապրիլ քարտէսին վրայ եւ մոռնալ իրականութիւնը։ Որովհետեւ իրականութիւնը ինքզինք հակասող է, իրականութիւնը՝ պայքարիլ ինքն իր դէմ։ Եւ այդ ինքնասպան վիճակին մէջ մենք ընտրած ենք ամենափափուկ ու մեռելածին տարբերակը․ պայքարիլ միւսներուն դէմ, եւ ընտրել մեր սեփական, այսպէս ըսած, ծալուող, գրպանի Հայաստանը՝ այն Հայաստանը, որուն քարտէսը աւելի մեծ է, աւելի իրական եւ աւելի պաշտելի, քան ինքը՝ Հայաստանը։

Արայիկ Մկրտումեան
 
]]> https://darperag21.net/%d5%ba%d5%b8%d6%80%d5%ad%d5%a5%d5%bd%d5%ab-%d6%84%d5%a1%d6%80%d5%bf%d5%a7%d5%bd%d5%a7%d5%b6-%d5%a4%d5%a7%d5%ba%d5%ab-%d5%b4%d5%a5%d6%80-%d5%a3%d6%80%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d6%80/feed/ 0 88885 Նոր մրցանիշ․ Հայաստանի զբօսաշրջութիւնը աննախընթաց աճ կ’արձանագրէ 2026-ին https://darperag21.net/%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d5%b4%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%b7%e2%80%a4-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%a6%d5%a2%d6%85%d5%bd%d5%a1%d5%b7%d6%80%d5%bb%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2580-%25d5%25b4%25d6%2580%25d6%2581%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25ab%25d5%25b7%25e2%2580%25a4-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25ab-%25d5%25a6%25d5%25a2%25d6%2585%25d5%25bd%25d5%25a1%25d5%25b7%25d6%2580%25d5%25bb%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab https://darperag21.net/%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d5%b4%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%b7%e2%80%a4-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%a6%d5%a2%d6%85%d5%bd%d5%a1%d5%b7%d6%80%d5%bb%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab/#respond Sun, 26 Jul 2026 13:06:45 +0000 https://darperag21.net/?p=88865 Հայաստանի զբօսաշրջութեան մարզը 2026 թուականի առաջին կէսին արձանագրած է մինչեւ այսօրուան իր լաւագոյն արդիւնքը։ Պաշտօնական տուեալներուն համաձայն, Յունուարէն մինչեւ Յունիս Հայաստան այցելած է 1 միլիոն 42 հազար զբօսաշրջիկ, ինչ որ շուրջ 14,8 առ հարիւրով աւելի է նախորդ տարուան նոյն ժամանակաշրջանին համեմատ։

Թիւերը հրապարակած է Հայաստանի Զբօսաշրջութեան կոմիտէն, որ կը վստահեցնէ՝ եթէ ներկայ աճին ընթացքը շարունակուի, ապա տարեվերջին երկիրը պիտի գերազանցէ նաեւ 2025-ին արձանագրուած 2.2 միլիոն զբօսաշրջիկի պատմական ցուցանիշը։

Ռուսիա, Վրաստան եւ Իրան կը պահեն առաջատար դիրքերը

Ինչպէս նախորդ տարիներուն, այս տարի եւս Հայաստան այցելող զբօսաշրջիկներուն մեծագոյն բաժինը եկած է Ռուսիայէն, Վրաստանէն եւ Իրանէն։

Յունիս ամսուան դրութեամբ, այցելուներուն շուրջ 40 առ հարիւրը Ռուսիայէն էր, 15 առ հարիւրը՝ Վրաստանէն, իսկ 8 առ հարիւրը՝ Իրանէն։

Հայաստանի Զբօսաշրջութեան կոմիտէի Միջազգային համագործակցութեան վարչութեան պետ Սոնա Յովհաննիսեանի համաձայն, այս պատկերին մէջ որոշիչ դեր ունին աշխարհագրական մօտիկութիւնը, պատմական կապերը, դիւրին փոխադրամիջոցները եւ այդ երկիրներուն մէջ բնակող հայկական համայնքները։

«Իրանն ու Վրաստանը Հայաստանի անմիջական դրացիներն են, իսկ Ռուսիոյ հետ ունինք երկարամեայ պատմական յարաբերութիւններ։ Բացի այդ, այս երկիրներէն Հայաստան հասնիլը համեմատաբար դիւրին է, իսկ հայկական սփիւռքի ներկայութիւնն ալ իր ազդեցութիւնը ունի զբօսաշրջային հոսքերուն վրայ»,– կը նշէ ան։

Օդային ուղղակի կապերը կը փոխեն պատկերը

Վերջին տարիներուն Հայաստանի զբօսաշրջային քարտէսը աստիճանաբար կը լայննայ։ Այն երկիրները, որոնց հետ օդային ուղղակի հաղորդակցութիւններ հաստատուած են կամ պարզացուած են մուտքի արտօնագրային կանոնները, սկսած են աւելի մեծ թիւով զբօսաշրջիկներ ուղարկել Հայաստան։

Ամենէն յստակ օրինակը Չինաստանն է։ Ուրումչի-Երեւան ուղղակի թռիչքներու մեկնարկը եւ առանց արտօնագրի մուտքի դրութեան հաստատումը զգալիօրէն բարձրացուցած են չինացի այցելուներուն թիւը։

Նոյն երեւոյթը արձանագրուած է նաեւ Իտալիոյ պարագային, ուր օդային կապերու ընդլայնումը նպաստած է զբօսաշրջային հոսքերու աճին։ Գերմանիոյ պարագային եւս ուղղակի թռիչքներու զարգացումը փոխած է նախորդ տարիներու նուազման միտումը, մինչդեռ Ղազախստանի հետ նոր օդային կապը զգալի աճ արձանագրած է այդ շուկայէն եկող այցելուներուն մէջ։

Զբօսաշրջութեան կոմիտէն նաեւ նկատել կու տայ, որ վերջին շրջանին Հայաստան նկատմամբ աւելի մեծ հետաքրքրութիւն կը սկսի զարգանալ Ապանիոյ, Չեխիոյ, Հոլանտայի եւ Միացեալ Թագաւորութեան զբօսաշրջիկներուն մէջ։

Թէեւ այս շուկաները տակաւին զգալիօրէն կը զիջին Ռուսիոյ ցուցանիշներուն, Լոնտոն-Երեւան ուղղակի թռիչքի գործարկումը նոր ակնկալութիւններ կը ստեղծէ բրիտանական շուկայէն։

Զբօսաշրջային եղանակը կ’երկարի

Հայաստանի զբօսաշրջութիւնը աւանդաբար իր ամենէն աշխոյժ շրջանը կ՚ապրի ամռան ամիսներուն, ինչպէս նաեւ Սեպտեմբեր եւ Հոկտեմբեր ամիսներուն։ Սակայն այս պատկերն ալ սկսած է փոխուիլ։

Սոնա Յովհաննիսեանի համաձայն, վերջին տարիներուն զբօսաշրջային աշխուժ շրջանը աստիճանաբար կ’երկարի, եւ աւելի շատ այցելուներ կ՚ընտրեն Հայաստան գալ նաեւ ձմռան ամիսներուն։ Անոր համաձայն, եթէ տարեսկիզբին արձանագրուած աճը պահպանուի, Հայաստան գրեթէ ամբողջ տարին կրնայ կայուն զբօսաշրջային շարժում ունենալ։

Հայաստան կ’ամրապնդէ իր միջազգային ներկայութիւնը

Զբօսաշրջիկներու թիւին աճը պատահական զարգացում մը չէ։ Հայաստանի Զբօսաշրջութեան կոմիտէն վերջին տարիներուն զգալի ջանքեր կը գործադրէ երկիրը միջազգային զբօսաշրջային շուկային մէջ աւելի տեսանելի դարձնելու ուղղութեամբ։

Կոմիտէի շուկայավարութեան (Marketing) վարչութեան պետ Տիանա Կարապետեանի համաձայն, այս տարի Հայաստանը ազգային տաղաւարներով մասնակցած է Սպանիոյ, Գերմանիոյ, Ռումանիոյ եւ Ռուսիոյ միջազգային զբօսաշրջային ցուցահանդէսներուն։

Մինչեւ տարեվերջ նախատեսուած է մասնակցիլ նաեւ շարք մը միջազգային այլ ցուցահանդէսներու, ուր հայկական զբօսաշրջային ընկերութիւնները կը ներկայացնեն երկրին մշակութային ժառանգութիւնը, խոհանոցը, փառատօները եւ զբօսաշրջային հիմնական ուղղութիւնները։ Ծրագիրներուն մաս կը կազմեն նաեւ ճաշակառութիւններ (tastings), տեղեկատուական նիւթերու բաժանում եւ ծանուցողական տեսանիւթերու ցուցադրութիւն։

Զուգահեռաբար, Զբօսաշրջութեան կոմիտէն կը համագործակցի միջազգային լրատուամիջոցներու, հանրային կապերու ընկերութիւններու, ճամբորդական հանրածանօթ հեղինակներու, պլոկըրներու եւ ազդու բովանդակութիւն ստեղծողներու (ազդեցիկներու, influencers) հետ՝ կազմակերպելով ճանաչողական այցելութիւններ եւ միջազգային քարոզարշաւներ։ Պաշտօնեաներուն համոզումով, այս աշխատանքը նպաստած է, որ Հայաստանը աւելի յաճախ ներկայանայ միջազգային մամուլին մէջ որպէս զբօսաշրջային հետաքրքրական ուղղութիւն։ «Այսօր Հայաստանը միջազգային զբօսաշրջային շուկային մէջ կը դիտուի որպէս ապահով եւ վստահելի երկիր մը»,– կը նշէ Տիանա Կարապետեան։

Այցելուներու աճող թիւը, օդային նոր կապերը եւ միջազգային ճանաչման ընդլայնումը կը վկայեն, որ Հայաստանի զբօսաշրջութիւնը կը թեւակոխէ զարգացման նոր փուլ մը։ Եթէ ներկայ միտումները շարունակուին, 2026-ը կրնայ դառնալ ոչ միայն նոր մրցանիշերու, այլ նաեւ Հայաստանի միջազգային զբօսաշրջային դիրքի էական ամրապնդման տարի մը։

]]> https://darperag21.net/%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d5%b4%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%b7%e2%80%a4-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%a6%d5%a2%d6%85%d5%bd%d5%a1%d5%b7%d6%80%d5%bb%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab/feed/ 0 88865 ԽՈՐԱՆ․․․ https://darperag21.net/%d5%ad%d5%b8%d6%80%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4%e2%80%a4%e2%80%a4/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ad%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25b6%25e2%2580%25a4%25e2%2580%25a4%25e2%2580%25a4 https://darperag21.net/%d5%ad%d5%b8%d6%80%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4%e2%80%a4%e2%80%a4/#respond Thu, 23 Jul 2026 09:55:39 +0000 https://darperag21.net/?p=88853 Ամէն արարած իր խորանն ունի․․․
Իսկ խորանը այդ
          ո՛չ մայր տաճար է,
          ո՛չ հուրի մեհեան,
          ո՛չ սինիկոկ է,
          եւ ոչ ալ մզկիթ,
          կամ աղօթարան․․․
Հոն չկայ սկիհ, բագին, խնկաման…

Մարդ արարածը
          այնտեղ չի՛ ծխեր խունկ բուրումնաւէտ։
Չի՛ վառեր կերոն
          կամ հուր բագինի,
Ո՛չ ալ կ՛աղօթէ սուրբերուն դաջուած…

Այդ խորանը վեհ մթութեամբ օծուած
          սրբագոյն վայրն է իր ներքին ձայնին։
Միայն մէ՛կ հոգու համար է հիւսուած։
Իսկ ստեղծողը գլխագիր «Է»ն է
          մարդուն մէջ բազմած․․․
Դո՛ւն ես՝ թէ՛ տէրը, թէ՛ ստեղծողը խորանին այդ սուրբ։
Դո՛ւն ես զայն կեանքի լուռ կանչին կոչած։
Դո՛ւն ես կեա՛նք տուած։
Լռութեանդ մէջ,
          փակ կոպերուդ տակ պահուած գաղտնիքդ է,
          տենչերդ հիւսուած, իղձերդ սրբացած․․․
Քո՛ւկդ է միայն․․․
Դուն ես օրհներգուն եւ երկրպագուն։
Ե՛ւ տէրը խոնարհ, ե՛ւ կենակիցը։

Ամէն մարդ, այո՛, իր խորանն ունի,
          ի՛ր աշխարհն ունի
          ․․․ գաղտնի աշխարհէն:

Խորանդ նրբին, հետդ ծնած է,
          հետդ պիտ՛ մարի
          առանց թմբուկի կամ զիլ շեփորի,
          աշխարհէն հեռու,
          մարդոցմէ հեռու.
          միայն եսի՛դ հետ
          լուռ ու մենակեաց․․․

խորանդ, քո՛ւկԴ է։
Ո՛չ ոք զայն տեսաւ
          եւ քեզ հասկցաւ․․․
Ո’չ ոք զայն պիտի տեսնէ,
          եւ քեզ․․․ հասկնայ․․․
Ան քու պարզ, խոնարհ լուռ անձութիւնդ* է
          սուրբ Դունութիւնդ*,
          այնպէս՝
          ինչպէս
          Դ Ո՛Ւ Ն․․․
Ամէն մարդ, այո՛,
          իր խոնարհ ու մութ
          ինքնամփոփ եսի
          սրբութեան սրբոց,
          սուրբ խորան ունի․․․
Այդ խորանը սուրբ
          ապաստարանն է՝
          անձոյթիդ* խոհուն,
          խոհոյթիդ* վսեմ,
          մարդոյթիդ* կանչին։
Ան՝ անձութեանդ* սրբութիւնն սրբոց
          վառ տիեզերքն է։
Եւ այդ սրբութեան,
          այդ մութ աշխարհի աստուածութեանը,
          ԴՈ՜ՒՆ ես
          Ե՛Ւ ՏԷՐԸ ԽՈՆԱՐՀ,
          Ե՛Ւ ԵՐԿՐՊԱԳՈՒՆ,
          Ե՛Ւ ԱՐԱՐԻ՛ՉԸ,
          Ե՛Ւ՝ ԱՐԱՐԱ՛ԾԸ․․․
Ամէն արարած ՝
          իր անձէն ձուլուած,
          ինքնութեան կանչի
          ԱՆՁՈՅԹԻ* ԽՈՐԱՆ մ՛ունի խորհուրդի՝
          սրբագոյն մենաստանը իր իսկ գոյութեան,
          որուն դռները փակ են, կղպուած բոլորին համար․․․
Այդ խորանը սուրբ ամբարտակ է կուռ
          աշխարհի բոլո՛ր
          հոսանքներուն դէմ․․․

ՀՐԱՆԴ Մ․ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ

Գրիգորեան տոմար- Օր՝ 17, Ամիս՝ Յուլիս, Ամ՝ 2026, ժամը՝ 9 ԿԱ։
Հայկեան տոմար- Օր՝ Երեզկան, Ամիս՝ Հրոտից, Յամի՝ ՏՇԺԸ, Ժամը՝ Առաւօտն։

*Աստղանշուած բառերը («Բառ-Խորհուրդ-Իմաստասիրութիւն» Մարգարեան եռաբեւեռ Բառակազմական Համակարգ)-էս են։ «Անձոյթ»ը, «Անձ» բառին խորհուրդն է, «Խոհոյթ»ը՝ «Խոհ»ին, «Մարդոյթ»ը՝ «Մարդ»ին։ «Անձութիւն»ը «Անձ»ին եւ «Դունութիւն»ը՝ «Դուն» բառերուն իմաստասիրութիւներն են։ Այս բառերը բառարաններուն մէջ մի փնտռէք։

 

]]> https://darperag21.net/%d5%ad%d5%b8%d6%80%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4%e2%80%a4%e2%80%a4/feed/ 0 88853 Կրթութիւնը եւ մտածելու արուեստը ԱԻ-ի (AI) դարաշրջանին https://darperag21.net/%d5%af%d6%80%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d5%ae%d5%a5%d5%ac%d5%b8%d6%82-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a8-%d5%a1%d5%ab-%d5%ab-ai/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25af%25d6%2580%25d5%25a9%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a8-%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25b4%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25ae%25d5%25a5%25d5%25ac%25d5%25b8%25d6%2582-%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a5%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a8-%25d5%25a1%25d5%25ab-%25d5%25ab-ai https://darperag21.net/%d5%af%d6%80%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d5%ae%d5%a5%d5%ac%d5%b8%d6%82-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a8-%d5%a1%d5%ab-%d5%ab-ai/#respond Tue, 21 Jul 2026 12:48:10 +0000 https://darperag21.net/?p=88845 Աւելի քան երկու հազար չորս հարիւր տարի առաջ, մեծ իմաստասէր Սոկրատ զարմանալի մտավախութիւն մը արտայայտած է։ Իր աշակերտին՝ Պղատոնի «Փայդրոսի» երկխօսութեան մէջ, ան կը պատմէ Եգիպտոսի Թոթ աստուծոյ մասին, որ Թամոս թագաւորին կը ներկայացնէ գիրը իբրեւ մարդկութեան մեծագոյն գիւտերէն մէկը։ Սակայն Եգիպտոսի թագաւորը այլ կարծիք ունէր։ Ան կը զգուշացնէ, թէ գիրը ոչ միայն կրնայ տկարացնել մարդկային յիշողութիւնը, այլեւ աւելի վտանգաւորը՝ կրնայ մարդոց մօտ ստեղծել իմաստութեան պատրանքը՝ առանց իսկական իմաստութեան։ Մարդիկ պիտի կարծեն, թէ գիտեն, որովհետեւ կարդացած են, մինչդեռ իսկական ըմբռնումը կը ծնի միայն մտածելու, հարց տալու եւ քննարկումի միջոցով։

Այսօր, երկու հազարամեակ ետք, Սոկրատի այդ մտավախութիւնը առաջին հայեացքով չափազանցուած կը թուի։ Գիրը մարդկային միտքը չտկարացուց։ Ընդհակառակը, ան դարձաւ գիտելիքի, մշակոյթի եւ գիտութեան հզօրագոյն հիմնասիւներէն մէկը։ Առանց գիրի, մարդկութիւնը դժուար թէ կարենար ստեղծել այն քաղաքակրթութիւնը, զոր այսօր կը ճանչնանք։ Բայց Սոկրատի հարցումը տակաւին կը մնայ ի զօրու։ Ի՞նչ կը պատահի մարդուն, երբ իր մտքին աշխատանքը աստիճանաբար կը յանձնէ արտաքին միջոցի մը։ Այսօր այդ միջոցը այլեւս գիրքը չէ։ Անիկա արուեստական իմացականութիւնն է։

«Հիմնական մարտահրաւէրը արուեստական իմացականութեան կիրառութիւնը չէ, այլ արագ զարգացող արհեստագիտութիւններուն, սորվելու փոփոխուող սովորութիւններուն եւ անոնց համընթաց չզարգացող կրթական համակարգերուն միջեւ խորացող անհամապատասխանութիւնը»։

World Economic Forum

Եւ թերեւս պատմութեան մէջ առաջին անգամ ըլլալով մարդկութիւնը ստեղծած է ոչ թէ միայն տեղեկութիւն պահող կամ փոխանցող, այլ մտածելու տպաւորութիւն ստեղծող միջոց մը։ Անիկա կը գրէ, կը համադրէ, կը վերլուծէ, կը դիտարկէ, կը բացատրէ եւ քանի մը երկվայրկեանի մէջ կը կատարէ այնպիսի աշխատանքներ, որոնք մարդ արարածէն երբեմն ժամեր կամ օրեր կը պահանջէին։ Հարցը, հետեւաբար, այլեւս միայն արհեստագիտական չէ։ Անիկա քաղաքակրթական է։

Մարդկային պատմութիւնը ցոյց կու տայ, թէ արհեստագիտական իւրաքանչիւր մեծ յեղափոխութիւն փոխած է նաեւ կրթութիւնը։ Գիրին գիւտը, տպագրութիւնը, ճարտարարուեստական յեղափոխութիւնը, համակարգիչը եւ համացանցը՝ ամէն մէկը նոր ձեւով վերաձեւակերպած է գիտելիքը, դպրոցը եւ ուսուցիչին դերը։ Սակայն այս բոլոր փոփոխութիւններուն ընթացքին կրթական համակարգերը ժամանակ ունէին յարմարելու նոր իրականութեան։ Այս անգամ տեղի ունեցողը տարբեր է։ Առաջին անգամ ըլլալով, նոր արհեստագիտութիւնը դպրոցի դռնէն ներս մտաւ նախքան դպրոցին քննարկումն ու որոշումը, թէ ինչպէ՛ս պէտք է օգտագործել զայն։

Միլիոնաւոր աշակերտներ արդէն ամէն օր կ’օգտագործեն արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ-AI)՝ հարցումներ տալու, շարադրութիւն գրելու, դասերը հասկնալու, թարգմանելու, գաղափարներ որոնելու եւ երբեմն ալ իրենց ամբողջ տնային աշխատանքը պատրաստելու համար։ Մինչ այդ, աշխարհի կրթական համակարգերը տակաւին կը փորձեն հասկնալ, թէ ի՛նչ կը պատահի իրենց շուրջը։

«Արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ) կրթութեան մէջ կը տարածուի վարէն վեր, քանի որ աշակերտներն ու ուսուցիչները արդէն իսկ այս գործիքները ներառած են իրենց առօրեայ ուսման եւ դասաւանդման մէջ, մինչդեռ ուսումնական ծրագիրները, գնահատման եղանակները եւ կրթական քաղաքականութիւնը տակաւին չեն համապատասխանեցուած այդ փոփոխութեան»։

World Economic Forum

Ահա այս է Համաշխարհային տնտեսական համախմբումի (World Economic Forum) այս տարուան կարեւորագոյն տեղեկագիրներէն մէկուն՝ Shaping the Future of Learning: Education Readiness for the Age of AI (տեսնել՝ այս կապով) ուսումնասիրութեան հիմնական պատգամը։ Խնդիրը այն չէ, թէ արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ-AI) կրթութեան մէջ պէտք է գործածուի՞, թէ՞ ոչ։ Այդ փուլը անցած ենք արդէն։ Հարցումը այսօր բոլորովին ուրիշ է. արդեօք կրթական համակարգերը պատրա՞ստ են այն նոր աշխարհին, որ արդէն հասած է։

Տեղեկագիրը կ’ընդգծէ, թէ արուեստական իմացականութեան (ԱԻ) տարածումը տեղի կ’ունենայ «վարէն վեր»։ Այլ խօսքով, աշակերտներն ու ուսուցիչները արդէն իսկ սկսած են այս գործիքը ներառել իրենց առօրեայ ուսման եւ դասաւանդման մէջ, մինչդեռ ուսումնական ծրագիրները, գնահատման եղանակները եւ կրթական քաղաքականութիւնը տակաւին պատրաստ չեն այս նոր իրականութեան։

Այս տեղեկագիրը, սակայն, աւելի խորքային հարց մը կը դնէ սեղանի վրայ։ Անիկա միայն դպրոցներուն կամ համալսարաններուն մասին չէ։ Անիկա մարդուն մասին է։ Որովհետեւ առաջին անգամ ըլլալով պատմութեան մէջ ստեղծած ենք գործիք մը, որ ոչ միայն տեղեկութիւն կը գտնէ, այլ նաեւ կը դրսեւորէ մտածողութեան արտաքին նշանները։ Ան կը մշակէ ապացոյցներ, կը գրէ շարադրութիւններ, կը համադրէ աղբիւրներ եւ կը ներկայացնէ պատրաստ եզրակացութիւններ։

Ասիկա այն կէտն է, ուր Սոկրատի երկհազարամեայ հարցումը նոր իմաստ կը ստանայ։

Կարելի՞ է գիտելիքի տպաւորութիւն ունենալ՝ առանց իսկապէս գիտնալու։

Եւ եթէ այդ պատասխանը այո՛ է, ապա կրթութեան առաքելութիւնը ի՞նչ պիտի ըլլայ վաղուան աշխարհին մէջ։

Մտածել ի՞նչ կը նշանակէ այլեւս

Դարեր շարունակ կրթութեան հիմնական առաքելութիւնը եղած է գիտելիք փոխանցել։ Ուսուցիչը գիտելիքը կրողն էր, դպրոցը՝ անոր պահապանը, իսկ գիրքը՝ հիմնական աղբիւրը։ Աշակերտը կը սորվէր, որովհետեւ տեղեկութիւնը դժուար հասանելի էր։ Անհրաժեշտ էր կարդալ, յիշել, հասկնալ եւ տարիներու աշխատանքով գիտելիք կուտակել։ Այսօր այդ իրականութիւնը գլխիվայր շրջուած է։ Տեղեկութիւնը այլեւս հազուագիւտ չէ։ Ան ամէն տեղ է։ Աւելի՛ն. առաջին անգամ պատմութեան մէջ տեղեկութիւնը ոչ միայն մատչելի է, այլ նաեւ անմիջապէս տրամադրելի։ Արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ) կրնայ քանի մը վայրկեաններու ընթացքին ամփոփել ամբողջ գիրք մը, համեմատել տասնեակ աղբիւրներ, պատրաստել շարադրութիւն, լուծել մաթեմաթիքի խնդիրներ կամ բացատրել գիտական բարդ հասկացողութիւններ՝ այնպիսի սահունութեամբ, որ երբեմն կը թուի, թէ իսկական ուսուցիչի մը հետ կը խօսինք։

«Երբ դատողութիւնը կը մեքենայացուի, ուղեղը կը զրկուի այն մտային ճիգէն, ուր կը կազմաւորուի իսկական ըմբռնողութիւնը»։

World Economic Forum

Ահա թէ ինչու ներկայ փոփոխութիւնը պարզապէս նոր գործիքի մը յայտնութիւնը չէ։ Անիկա կը վերափոխէ մտածելու ձեւը։ Համաշխարհային տնտեսական համախմբումին տեղեկագիրը կարեւոր տարբերութիւն մը կը նկատէ նախորդ բոլոր թուային գործիքներուն եւ արուեստական իմացականութեան (ԱԻ) միջեւ։ Համակարգիչը կը հաշուէր։ Համացանցը տեղեկութիւն կը գտնէր։ Որոնողական մեքենաները աղբիւրներ կը ցուցաբերէին։ Իսկ արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ) արդէն ինք կը գրէ, կը դիտարկէ, կը համադրէ եւ կը ներկայացնէ պատրաստ եզրակացութիւններ։

Առաջին հայեացքով այս բոլորը մեծ յառաջդիմութիւն կը թուին ըլլալ։ Իրականութեան մէջ ալ այդպէս է։ Սակայն իւրաքանչիւր մեծ յառաջդիմութիւն իր հետ կը բերէ նաեւ նոր հարցումներ։ Երբ մեքենան կը սկսի կատարել այն աշխատանքները, որոնք դարեր շարունակ ձեւաւորած են մարդկային միտքը, բնական է հարց տալ. արդեօ՞ք մարդկային միտքը կը շարունակէ զարգանալ նոյն ձեւով։

Դպրոցը չի մերժեր փոփոխութիւնը. պարզապէս ուշացած է

 Այսօր շատեր կը մեղադրեն դպրոցները, որ անոնք ետ մնացած են ժամանակէն։ Սակայն հարցը այսքան պարզ չէ։ Կրթական համակարգերը իրենց բնոյթով դանդաղ կը փոխուին, եւ այդ դանդաղութիւնը միշտ ալ թերութիւն չէ։ Երբ խօսքը երեխաներու կրթութեան կը վերաբերի, յանկարծակի փորձարկումները կրնան ծանր հետեւանքներ ունենալ։ Դասագիրքերը, ուսումնական ծրագիրները, քննութիւնները, ուսուցիչներու վերապատրաստութիւնը, օրէնքները եւ կրթական չափանիշները տարիներու ընթացքին կը մշակուին, որովհետեւ անոնց նպատակը նորարարութիւնը չէ միայն, այլ նաեւ մանկավարժական նորմերը, անաչառութիւնը, վստահութիւնը եւ կայունութիւնը։

«Հետաքրքրասիրութիւնն ալ մշտական մարզումի կարիք ունի»։

World Economic Forum

Արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ), ընդհակառակը, գրեթէ ամէն ամիս կը փոխուի։ Ամէն քանի մը շաբաթը նոր մոտելներ կը յայտնուին, նոր կարելիութիւններ կը ստեղծուին, իսկ միլիոնաւոր մարդիկ անմիջապէս կը սկսին զանոնք օգտագործել՝ առանց որեւէ պաշտօնական հրահանգի կամ դասընթացքի։

Արդիւնքը այն է, ինչ որ World Economic Forum-ի տեղեկագիրը կը կոչէ համակարգային անհամապատասխանութիւն։ Աշակերտները արդէն փոխուած են, ուսուցիչները կը փորձեն յարմարիլ, բայց կրթական համակարգերը տակաւին կը գործեն այն տրամաբանութեամբ, որ ստեղծուած էր արուեստական իմացականութենէն (ԱԻ) առաջ։

Այս փոփոխութիւնը տեղի կ’ունենայ վարէն վեր։ Ոչ թէ կրթական իշխանութիւնները որոշեցին արուեստական իմացականութիւն ներմուծել դպրոցներ, այլ աշակերտները իրենք զայն իրենց գրպանին մէջ դպրոց բերին։ Այսօր անոնք ChatGPT-ի կամ նման համակարգերու կը դիմեն նախքան դասագիրքը բանալը, նախքան ուսուցիչին հարց տալը, իսկ շատ յաճախ՝ նոյնիսկ նախքան համացանցին մէջ որոնելը։ Տեղեկագիրին համաձայն, տնային աշխատանքներուն համար արուեստական իմացականութիւն օգտագործող աշակերտներու տոկոսը քանի մը ամիսներու ընթացքին 48 առ հարիւրէն հասած է 62 առ հարիւրի։ Սակայն նոյն այդ աշակերտներուն 67 առ հարիւրը կը խոստովանին, թէ այդ սովորութիւնը կրնայ վնասել իրենց քննական մտածողութեան:

«Սորվիլը տեղեկութիւններու պարզ կուտակում չէ, այլ մտային ճիգ մը, որ կը զօրացնէ ուսման հիմքը կազմող ուղեղային կապերը»։

World Economic Forum

Այս մէկը զարմանալի հակասութիւն մըն է։ Մարդիկ կը շարունակեն գործածել գործիք մը, մինչդեռ իրենք իսկ կը կասկածին, թէ անիկա կրնայ թուլացնել իրենց մտածելու կարողութիւնը։ Հաւանաբար որովհետեւ հոս խնդիրը կամքի պակասը չէ։ Խնդիրը մարդուն բնութիւնն է։

Մարդուն ուղեղը կը սիրէ դիւրին ճամբան

Բնագէտ Լէոնարտ Սուսքինտի խօսքը, զոր տեղեկագիրը կը մէջբերէ, առաջին հայեացքով կատակ մը կը թուի ըլլալ. «Եթէ անհրաժեշտութիւնը գիւտերու մայրն է, ապա ծուլութիւնը անոնց հայրն է»։ Բայց այդ կատակին մէջ խոր ճշմարտութիւն մը կայ։ Մարդկային ուղեղը միշտ ալ փորձած է աւելի քիչ ճիգով նոյն նպատակին հասնիլ, ինչ որ բնական է։ Անոր շնորհիւ ստեղծուած են անիւը, ինքնաշարժը, համակարգիչը եւ հազարաւոր այլ գիւտեր։ Սակայն գոյութիւն ունի սկզբունքային տարբերութիւն մը։ Կան գործիքներ, որոնք կ’երկարաձգեն մեր կարողութիւնները, եւ կան գործիքներ, որոնք աստիճանաբար կը փոխարինեն զանոնք։

Հաշուիչ մեքենան մեզմէ չի խլեր մաթեմաթիքական մտածողութիւնը։ Ան կը դիւրացնէ երկար հաշիւները։ Քարտէսը մեզմէ չի խլեր կողմնորոշուելու կարողութիւնը։ Ան ցոյց կու տայ ճամբան։ Բայց երբ մեքենան կը սկսի դատողութիւնը ունենալ, վերլուծել, եզրակացնել եւ նոյնիսկ ստեղծագործել մեր փոխարէն, արդէն հարցը այլեւս արագութիւնը կամ յարմարութիւնը չէ։ Բուն հարցը այն է, թէ ուղեղը կը շարունակէ՞ կատարել այն աշխատանքը, որուն շնորհիւ ինքզինք կը զարգացնէ։

«Դպրոցները միայն գիտելիք չեն փոխանցեր․ անոնք միտքը կը մարզեն, որ գիտնայ ինչպէս աշխատիլ այդ գիտելիքին հետ»։

World Economic Forum

Տեղեկագիրը այստեղ կը ներկայացնէ իր ամենէն մտահոգիչ եզրակացութիւններէն մէկը։ Ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, թէ արուեստական իմացականութեան (ԱԻ) օգնութեամբ աշխատող ուսանողները այդ պահուն աւելի լաւ արդիւնքներ կրնան արձանագրել։ Բայց երբ այդ օգնութիւնը կը հեռացուի, անոնք աւելի վատ արդիւնք կուտան, քան այն ուսանողները, որոնք երբեք չէին օգտուած այդ գործիքէն։ Այսինքն՝ ուսանողը խնդիրը լուծած էր, բայց չէր սորված լուծել։ Եւ հոս է, թերեւս, ամբողջ հարցին էութիւնը։ Կրթութիւնը երբե՛ք միայն պատասխաններու մասին չէ եղած։ Ան միշտ եղած է այն ճամբուն մասին, որ կը տանի դէպի այդ պատասխանները։ Երբ այդ ճանապարհը անհետանայ, ի՞նչ կը պատահի նոյնինքն սորվելու գործընթացին։

Երբ պատասխանը միշտ պատրաստ է, հարցում տալը կը դառնայ անտեղի

Մարդուն մտային զարգացումը երբե՛ք միայն տեղեկութիւն կուտակելու գործընթաց մը չէ եղած։ Ան հարցումներու պատմութիւն մըն է։ Երեխան կը սորվի ոչ միայն պատասխան լսելով, այլեւ նախ հարց տալով, կասկածելով, փորձարկելով, սխալելով եւ, վերջապէս, հասկնալով։ Այդ ամբողջ գործընթացը ժամանակ կ’առնէ։ Երբեմն ալ յուսախաբութիւն կը պատճառէ։ Բայց նոյնիքն այդ դժուարութիւնն է, որ կը կազմաւորէ մտածողութիւնը։ Արուեստական իմացականութիւնը, ընդհակառակը, ստեղծուած է այդ դժուարութիւնը նուազեցնելու։ Ան պատասխանները անմիջապէս կը տրամադրէ, կը պատրաստէ եզրակացութիւնները, կը դասաւորէ փաստարկումները եւ նոյնիսկ կրնայ հարցումներ առաջարկել, զորս մենք տակաւին չէինք մտածած։

«Վտանգը միայն այն չէ, որ սխալ տեղեկութիւն գոյութիւն ունի, այլ այն, որ այդ տեղեկութիւնը կը ներկայացուի այնպիսի ձեւով, որ դիւրութեամբ վստահութիւն կը ներշնչէ»։

World Economic Forum

Առաջին հայեացքով այս մէկը ժամանակի խնայողութիւն կը թուի ըլլալ։ Սակայն կրթութեան մէջ ժամանակը միշտ վատնում չէ։ Շատ յաճախ անիկա ներդրում է։ Երբ երեխան քանի մը ժամ կը պայքարի մաթեմաթիքի խնդիր մը լուծելու, իրականութեան մէջ ան միայն հաշուական գործողութիւն չի կատարեր։ Ան համբերութիւն կը սորվի, յիշողութիւնը կը զարգացնէ, ուշադրութիւնը կը մարզէ, տարբեր լուծումներ կը փորձէ եւ վերջապէս կը զգայ յաղթանակի բերկրանքը։ Այս ամբողջ գործընթացը կը կորսուի, երբ պատասխանը քանի մը երկվայրկեանի մէջ պատրաստ հասնի։ Հետեւաբար, իրական վտանգը այն չէ, որ աշակերտը սխալ պատասխան մը պիտի ստանայ։ Վտանգը այն է, որ ան այլեւս չզգայ պատասխան փնտռելու անհրաժեշտութիւնը։

Ո՞վ է պիտի որոշէ, թէ ուր է ճշմարտութիւնը

Արուեստական իմացականութեան (ԱԻ) ամենէն հետաքրքրական յատկութիւններէն մէկը այն է, որ ան շատ յաճախ կը խօսի այնպիսի վստահութեամբ, որ մարդը դժուարութեամբ կը կասկածի անոր ըսածին։ Սակայն վստահութիւնը ճշմարտութեան ապացոյց չէ։ Համաշխարհային տնտեսական համախմբումի տեղեկագիրը կը զգուշացնէ, թէ արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ) ոչ միայն երբեմն սխալ տեղեկութիւն կը փոխանցէ, այլեւ զայն կը ներկայացնէ աւելի մեծ համոզումով, քան ճիշդ տեղեկութիւնը։ Այս երեւոյթը, զոր մասնագէտները «զառանցանք» կը կոչեն, կրթութեան համար յատկանշական վտանգ մը կը ներկայացնէ, որովհետեւ դպրոցին նպատակը երբե՛ք պատրաստ պատասխաններ ընդունիլը չէ եղած։ Անոր նպատակը եղած է մարդուն մէջ զարգացնել այն սովորութիւնը, որ հարց տայ.

« Ուրկէ՞ գիտեմ, թէ այս մէկը ճիշդ է»։

Գիտութիւնը այս հարցումին վրայ հիմնուած է։ Պատմութիւնը՝ նոյնպէս։ Իրաւունքը՝ նաեւ։ Ժողովրդավարութիւնն ալ՝ նոյնպէս։ Երբ մարդ դադրի աղբիւրները ստուգելէ եւ սկսի վստահիլ միայն սահուն շարադրուած նախադասութիւններու, կրթութիւնը աստիճանաբար կը կորսնցնէ իր հիմնական առաքելութիւններէն մէկը՝ ճշմարտութիւնը քննելու կարողութիւնը։

«Կրթութեան հիմնական առաքելութիւններէն մէկը մարդուն մէջ ճշմարտութիւնը քննող եւ կասկածելու կարողութիւն զարգացնելն է»։

World Economic Forum

Ուսուցիչը կրնա՞յ աւելորդ դառնալ

Սա, թերեւս, ամենէն տարածուած վախերէն մէկն է։ Եթէ մեքենան կրնայ բացատրել, դասաւանդել, օրինակներ բերել եւ անհատական տեսակէտ տալ, ի՞նչ կարիքը պիտի մնայ  ուսուցիչին։ Տեղեկագիրը հետաքրքրական պատասխան մը կու տայ։ Ուսուցիչը նուազ կարեւոր չի դառնար։ Ընդհակառակը։ Անոր դերը կը փոխուի։ Մեքենան կրնայ տեղեկութիւն փոխանցել։ Բայց չի կրնար ոգեւորել։ Չի կրնար հասկնալ աշակերտին վախերը։ Չի կրնար դասարանին մէջ վստահութիւն ստեղծել։ Չի կրնար արժէքներ փոխանցել։ Չի կրնար օրինակ դառնալ։ Կրթութիւնը միշտ ալ հիմնուած եղած է մարդկային յարաբերութեան վրայ։ Եւ որքան մեքենաները աւելի զարգանան տեղեկութիւն մշակելու, այնքան աւելի պարզ կը դառնայ, թէ ի՛նչ կրնան բացառապէս մարդիկ տրամադրել:

«Այն արհեստագիտութիւնը, որ այսօր ամենէն անմիջական ազդեցութիւնը ունի ուսման վրայ, արդէն կը տարածուի առանց կրթական հաստատութիւններու պատշաճ վերահսկողութեան»։

World Economic Forum

Ամենէն կարեւոր բաժինը. լուծման առաջարկներ

Պէտք է ընդգծել, որ այս յօդուածը միայն մտահոգութիւններու պարզ թուարկում մը չի կատարեր։ Տեղեկագիրը նաեւ ուղի մը կ’առաջարկէ։ Անիկա կը ներկայացնէ կրթական համակարգերու պատրաստուածութեան շրջագիծ մը, որ պարզ ցուցակ մը չէ, այլ ամբողջական մտածողութիւն։ Կրթական համակարգը պէտք է միաժամանակ մտածէ.

  • ինչպէ՞ս պաշտպանել անձնական տուեալները,
  • ինչպէ՞ս ապահովել ակադեմական ազնուութիւնը,
  • ինչպէ՞ս վերապատրաստել ուսուցիչները,
  • ինչպէ՞ս զարգացնել թուային եւ մետիա գրագիտութիւնը,
  • ինչպէ՞ս պահպանել աշակերտներուն հոգեկան բարեկեցութիւնը,
  • ինչպէ՞ս ներգրաւել ծնողները,
  • ինչպէ՞ս բարեփոխել գնահատման եղանակները,
  • ինչպէ՞ս անհատականացնել ուսումը՝ առանց մարդը մեքենային յանձնելու։

Այս ամբողջութիւնը մեզի կարեւոր բան մը կը թելադրէ։ Խնդիրը նոր ծրագիրներ գնելը  չէ, այլ նոր կրթական փիլիսոփայութիւն ունենալը։

«Արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ-AI) ունի ներուժը կրթութեան մէջ բազմապատկելու մարդկային կարողութիւնները»։

World Economic Forum

Եզրակացութիւն

Արուեստական իմացականութեան (ԱԻ) շուրջ քննարկումները շատ յաճախ կը սահմանափակուին նոյն հարցումով.

«Անիկա պիտի փոխարինէ՞ մարդը»։

Հաւանաբար այս հարցումը այնքան ալ ճիշդ չէ։ Աւելի կարեւոր է հետեւեալ հարցումը.

«Մինչ մենք կը փորձենք ստեղծել աւելի խելացի մեքենաներ, արդեօք բաւարար ուշադրութիւն կը դարձնե՞նք աւելի խոր մտածող մարդ զարգացնելու»։

Որովհետեւ քաղաքակրթութիւնները երբե՛ք չեն գոյատեւած միայն իրենց գործիքներով։ Անոնք գոյատեւած են մարդոց՝ մտածելու, հարցնելու, կասկածելու, ստեղծագործելու եւ ճշմարտութիւնը որոնելու կարողութեամբ։ Արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ) կրնայ դառնալ մարդկութեան պատմութեան ամենէն օգտակար գործիքներէն մէկը։ Բայց միայն այն պարագային, երբ ան ծառայէ մարդկային միտքին։ Ոչ թէ փոխարինէ զայն։

«Այսօր անհրաժեշտ պատրաստուածութիւն ստեղծելը պիտի որոշէ, թէ արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ) պիտի զօրացնէ՞ մարդկային ուսումն ու զարգացումը, թէ պիտի թուլացնէ զանոնք»։

World Economic Forum

Ինչպէս Համաշխարհային տնտեսական համախմբումի տեղեկագիրը իր եզրափակիչ բաժնին մէջ կը յիշեցնէ, իրական հարցումը այլեւս այն չէ, թէ արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ) պիտի փոխէ՞ կրթութիւնը։ Այլ՝

«Արուեստական իմացականութիւնը ինք պիտի ձեւաւորէ՞ կրթական համակարգերը, թէ՞ կրթական համակարգերը պիտի կարենան ձեւաւորել այն կերպը, որով մարդկութիւնը պիտի օգտագործէ արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ):

«Ի վերջոյ, հիմնական հարցը այն չէ, թէ արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ-AI) ինչպէ՛ս կը ձեւաւորէ կրթական համակարգերը, այլ՝ թէ կրթական համակարգերը ինչպէ՛ս պիտի ձեւաւորեն արուեստական իմացականութեան օգտագործումը»։

World Economic Forum

Վ.Թ.

]]> https://darperag21.net/%d5%af%d6%80%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d5%ae%d5%a5%d5%ac%d5%b8%d6%82-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a8-%d5%a1%d5%ab-%d5%ab-ai/feed/ 0 88845 Ինքնապաշտպանութեան լուռ մանկավարժութիւնը https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%b7%d5%bf%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%ac%d5%b8%d6%82%d5%bc-%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%be%d5%a1%d6%80%d5%aa%d5%b8%d6%82/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ab%25d5%25b6%25d6%2584%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25b7%25d5%25bf%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25ac%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25bc-%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25be%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25aa%25d5%25b8%25d6%2582 https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%b7%d5%bf%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%ac%d5%b8%d6%82%d5%bc-%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%be%d5%a1%d6%80%d5%aa%d5%b8%d6%82/#respond Mon, 20 Jul 2026 14:30:03 +0000 https://darperag21.net/?p=88838 Բարռեսիա քոլէքթիվի աշխատանքներու ծիրին մէջ, Թալին Սուճեանն ու ես անգլերէն լեզուով կը ներկայացնենք «Ասիկա հասարակ կեանք չէ» (This is No Ordinary Life) փոտքաստը, ուր մօտէն կը քննենք մեր առօրեային ընդելուզուած բռնութիւնն ու մանրաբռնութիւնը (micro-violence)։ Յայտագրի մեր վերջին զրոյցներէն մէկուն ընթացքին նկատեցինք, որ կայ հարց մը, որուն յաճախ կը վերադառնանք՝ Ինչպէս մենք, որպէս աղջիկներ, կը սորվինք մենք զմեզ պաշտպանել։ Աշխարհի մը մէջ, ուր բռնութիւնը կրնայ որեւէ մէկ վայրկեանին ծագիլ, ո՞վ մեզ կը սորվեցնէ ապահով մնալ։ Արդեօք այս գիտութիւնը սիրո՞յ, յստակ եւ սրտապնդիչ ուղղութեա՞ն կամ վախի ու արգելումի ճամբով կը փոխանցուի։

Վաղ յուշերէս մին կապուած է մանկապարտէզի մէջ մեր երգած երգերէն մէկուն։ Այո, երգ. այն ալ՝ զուարճալի։ Նախասիրած ուսուցիչներէս օրիորդ Արաքսին ամէն առաւօտ մեզ կը դիմաւորէր դաշնամուրի ընկերակցութեամբ, իր պատրաստած գունաւոր դերձանէ գունդերով։ Երգին հետ մեզ կը հրաւիրէր միասին շարժելու, ցատկելու եւ զուարճանալու։ Երգերէն մէկը այպէս էր՝

Ո՞ւր կ՚երթաս, ո՞ւր կ՚երթաս, պզտիկ աղջիկ,

Կ՚արգիլեմ, կ՚արգիլեմ։

Մանիշակ ժողվել կ՚երթամ,

Մ՚արգիլէք, մ՚արգիլէք։

Այսօր երգին մնացածը չեմ յիշեր. նոյնիսկ զայն հիմա գրի առնելը տարօրինակ կը թուի, բայց այն ատեն մեզի համար արտասովոր չէր։ Մեզի արտօնուած էր դասարանին մէջ երգելով վազվզել, ցատկրտել. շատ լաւ ժամանակ կ՚անցնէինք։ Տարիներ ետք, երբ երգը միտքս ինկաւ, հասկցայ, որ անիկա արգիլումի երգ էր։ Աւելի տխուրը այն էր, որ հասկցայ, թէ ինչպէ՛ս արգիլումը արմատներ նետած էր մեր փոքրիկ մարմիններուն մէջ՝ ուրախութեան ճամբով։ Մեր մանկութիւնը կասկածի տակ չդրաւ երգը։ Երբ արգիլող ուժը միահիւսուեցաւ սիրոյ եւ խաղի հետ, այն թէ անտեսանելի դարձաւ, թէ ալ հաստատեց արգելքը։

Հարկաւ, որ խանդաղատանքը մեր կեանքէն բացակայ չէր։ Մօրս եւ մեծմօրս տածած գուրգուրանքը, յատկապէս համեղ եւ սննդարար կերակուրներու, տաքուկ տունի եւ պահապան ներկայութեամբ, ձեւաւորեց ապահով զգալու առաջին փորձառութիւններս։ Սէրը յաճախ ճաշի սեղանին շուրջ կը դրսեւորուէր՝ լաւ կերակրուած ըլլալը, տաքուկ հագուստով, խնամուած ըլլալով, սպասող ունենալով։ Յետադարձ հայեացքով, զանոնք կը տեսնեմ պաշտպանուածութեան դրսեւորում։

Այնուամենայնիւ, պաշտպանուած եւ կապուած ըլլալը միշտ չէ, որ կը նոյնացուէր։ Տունը յաճախ ապահովութիւն կը ներկայացնէր, մինչ փողոցը՝ անորոշութիւն։ Սահմանափակումները կը բազմապատկուէին արտաքին աշխարհին մէջ։ Կարեւոր կը դառնային մեր ո՛ւր երթալը, ե՛րբ վերադառնալը եւ որո՛ւ հետ ժամանակ անցնելնիս արտօնուած ըլլալը։ Բայց հետաքրքրական էր, որ մեր մեծերուն հասկացողութեամբ դպրոցներն ու անոր շրջակայքը յաճախ ապահով տարածքներ կը սեպուէին։ Այսուհանդերձ, տարիներ անց, նկատեցի, թէ դպրոցներու միջանցքները միշտ չէ, որ ապահով եղած են, թէ սահմանները յաճախ բացայայտօրէն չէին քննարկուեր եւ թէ ես շատ բան պէտք էր սորվէի մարմինիս միջոցով։ Տունէն ոչ մէկ նախզգուշացում կար, որ դպրոցին մէջ եւս կրնար անբաղձալի դէպքեր պատահիլ մեզի։ Մեր ուսուցիչներուն հանդէպ մեր յարգանքն ու վստահութիւնը անվիճելի պէտք էր ըլլար։ Սակայն տարիներու ընթացքին փորձառութեամբ սորվեցանք, որ դպրոցները, նոյնիսկ արտավարժարանային կրթական միջավայրերը, անվտանգ տարածքներ չէին ապահովեր։

Շատ մը կանանց նման, կանուխէն սորվեցայ շուրջս զննել։ Կանխատեսել հայեացք մը, կարդալ շրջապատիս տրամադրութիւնը, համակերպիլ առանց խնդիրներ յառաջացնելու, խուսափիլ ուշադրութիւն գրաւելէ, հաճեցնել շուրջիններս… Պաշտպանութիւնը յաճախ կը սորվէի մարմինիս հետ կապ մը ունենալու հաշուին։ Աւելի շատ կը կեդրոնանայի աշխարհին ինծմէ ակնկալածին վրայ, քան զգացումներուս վրայ։

Քանատացի բժիշկ եւ գրող Կապոր Մաթէ կը բացատրէ, որ մնայուն յարմարակումը, զայրոյթի զսպումը եւ ուրիշներու կարիքներուն մշտական առաջնահերթութիւն տալը, յատկապէս կանանց քով, կրնան երկարաժամկէտ բեռ ստեղծել մարմնին վրայ։ Հոս ան չի խօսիր պատճառ եւ արդիւնք տիպի ուղիղ յարաբերութեան մասին, այլ դիտարկման արժանի խաչմերուկի մասին։ Ան դիտել կու տայ, որ երբեմն մարդ արարածը չի կրնար «ոչ» ըսել, իսկ մարմինը այդ «ոչ»-ը այլ միջոցներով կ՚արտայայտէ։

Մեր սերունդին համար փոքր տարիքին «ոչ» ըսելը գրեթէ անկարելի էր։ Ծնողներու, ուսուցիչներու եւ այլ հեղինակաւոր անձերու ակնկալութիւնը յստակ էր՝ պէտք էր հլու, հնազանդ ըլլայինք ու խնդիրներ չյառաջացնէինք։ Ի վերջոյ, թէ՛ հայ էինք, թէ՛ ալ աղջիկ։ Ո՜վ գիտէ, թէ մարմնական սահմանները խախտող քանի-քանի պատմութիւններ մեր մարմիններուն մէջ կը գտնուին՝ երեխան դարձնելով անարժէք եւ ներթափանցելի։ Յաճախ բռնի միջամտութիւնները, որոնք իբրեւ թէ մեզի կարգի կը բերեն, կը համարենք միայն մարմնական սահմանները խախտող փորձառութիւններ։ Այնուամենայնիւ, ստիպողաբար կուլ տուած պատառը կամ գծագրուած ժպիտը աւելի քան բաւարար են, որ պատճառ դառնան աղջիկան՝ իր սեփական մարմինէն լռութեամբ անջատուելու։

Այս յօդուածը գրած ժամանակս անգամ մը եւս հասկցայ, որ մեր մանկութիւնը մեզի հետ ոչ միայն յիշողութեան ճամբով, այլեւ մարմինին ընդմէջէն կը խօսի։ Անանուն սահմաններ, անբացատրելի վախեր, «լաւ աղջիկ» ըլլալու ճնշում, յարմարուելու պարտաւորութիւն…Որոշ բաներ հասկնալի կը դառնան միայն յետադարձ հայեացքով։ Հոգեխոցի ֆեմինիստ տեսաբան Ճիւտիթ Հըրմեն մեզ կը յիշեցնէ, որ չխօսուած փորձառութիւնները պարզապէս չեն անյայտանար, անոնք յաճախ այլ կերպերով կը վերադառնան,— լռութեամբ, անբացատրելի անհանգստութիւններով, մարմնի կրած բեռով։ Երբ պատմութիւն մը չի կրնար բառերով արտայայտուիլ, մարմինը կը շարունակէ խօսիլ։

Հիմա, անգամ մը եւս մարմինիս այս ոսպնեակէն նայելով, չեմ կրնար ինքզինքիս չհարցնել, թէ ինչպէ՛ս կրնամ աւելի ուշադրութեամբ պաշտպանել տարիներու ընթացքին ներթափանցելի դարձած սահմանները։ Թէեւ մանկութեան լուռ մանկավարժութիւնն է մեզի կոփողը, ժամանակի ընթացքին նաեւ կը սորվինք տարբեր յարաբերութիւններ հաստատել մեր մարմինին, սահմաններուն եւ ձայնին հետ։ Ինչպէ՞ս կրնանք ստեղծել տարածքներ, ուր պաշտպանութիւնը կ՚աւանդուի ոչ միայն վախի եւ արգիլումի, այլ նաեւ վստահութեան, սահմաններու եւ յարաբերութիւններ հաստատելու ունակութեան ճամբով։ Հարցը միայն ինքնապաշտպանութիւն սորվիլը չէ, այլ նաեւ կեանքը գնահատելն է՝ առանց կորսնցնելու պաշտպանուած ըլլալու միջոցին մեր անձերուն հետ ունեցած մեր կապը։

Այլին Վարդանեան

(Թարգմանեց Արազ Գոճայեան)

Լոյս տեսած է Ակօսի մէջ

 (Սոյն յօդուածը լոյս տեսած է 4 Յունիս 2026-ին, Պոլսոյ «Ակօս»-ի մէջ, Բարռեսիա Գոլէքթիվի երկշաբաթեայ «Բարռեսիաբար» սիւնակին մէջ)

 Parrhesia Collective-ը կանանց միջազգային խումբ մըն է, որ բաղկացած է արուեստագէտներէ, ակադեմիկոսներէ եւ աքթիվիստներէ, որոնք կ՚աշխատին լուսանկարչութեան, պարի, շարժանկարի, ընկերաբանութեան, գրականութեան և պատմութեան ոլորտներու մէջ, եւ իր գործունէութիւնը կ՚իրականցնէ ընկերային ցանցերու միջոցով։

 

]]> https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%b7%d5%bf%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%ac%d5%b8%d6%82%d5%bc-%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%be%d5%a1%d6%80%d5%aa%d5%b8%d6%82/feed/ 0 88838 Երբ զոհաբերութիւնը կը դառնայ կանոն. Սփիւռքահայ արուեստագէտի տագնապը https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a6%d5%b8%d5%b0%d5%a1%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%a4%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%b5-%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%b6-%d5%bd%d6%83/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a2-%25d5%25a6%25d5%25b8%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25a2%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a8-%25d5%25af%25d5%25a8-%25d5%25a4%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25b5-%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d5%25b6-%25d5%25bd%25d6%2583 https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a6%d5%b8%d5%b0%d5%a1%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%a4%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%b5-%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%b6-%d5%bd%d6%83/#respond Sat, 18 Jul 2026 11:27:54 +0000 https://darperag21.net/?p=88823 Վերջերս, նախկին լիբանանահայ եւ այժմ ֆրանսա ապրող հանրածանօթ երգիչ, դերասան Վիգէն Դարբինեանէն խմբագրութիւնս ստացաւ հետագայ երկտողը՝ հարցումի ձեւով. «Արուեստասէր մը, արուեստագէտ մը, արուեստով զբաղուող մը, մտաւորական մը, մշակոյթի գործիչ մը պէ՞տք է ունենայ ծառայասիրութիւն վասն ոչինչի ու դառնայ մուրացկա՞ն»։

Այդ երկտողը իսկապէս արժանի է խոր քննարկման եւ խորհրդածութեան՝ ո՛չ այնքան իր կտրուկ ձեւակերպումին պատճառով, այլ որովհետեւ անիկա կը վերաբերի սփիւռքեան կեանքի այն իրականութեան, որուն բոլորս ծանօթ ենք, բայց հազուադէպօրէն կը խօսինք։ Այս յօդուածը այդ հարցումին ուղղակի պատասխան մը չէ. անիկա փորձ մըն է հասկնալու, թէ ինչպէ՛ս ծառայասիրութիւնը, որ երկար տարիներ մեր համայնքներու գոյատեւման մեծագոյն ուժերէն մէկը եղած է, երբեմն աննկատ կերպով վերածուած է մնայուն զոհաբերութեան ակնկալութեան՝ վտանգելով նոյն այն մշակոյթը, որուն պահպանման կոչուած էր ծառայելու։

⁂

Մեր ժողովուրդը գուրգուրանքով կը խօսի հայ մշակոյթի մասին։ Ամէն առիթով կը կրկնենք, որ լեզուն, գրականութիւնը, երաժշտութիւնը, թատրոնը, կերպարուեստը եւ մտաւոր կեանքը մեր ինքնութեան ողնաշարը կը կազմեն։ Մենք կը հպարտանանք մեր գրողներով, բանաստեղծներով, երգահաններով եւ երգիչներով, դերասաններով, նկարիչներով ու մտաւորականներով։ Անոնք մեր ազգային յիշողութիւնը կրողներն են, մեր ինքնութեան պահապանները, մեր գոյատեւման երաշխիքները։

Բայց այս գեղեցիկ խօսքերուն կողքին կայ անհանգստացնող իրականութիւն մը, որուն մասին շատ քիչ կը խօսինք։ Ինչո՞ւ սփիւռքահայ իրականութեան մէջ մշակոյթը կը մեծարուի, իսկ մշակոյթ ստեղծող մարդը յաճախ կը մոռցուի։ Առաւելագոյն պարագայի՝ յետ մահու կը յարգուի: Առաջին հայեացքով այս խնդիրը կրնայ նիւթական թուիլ։ Իրականութեան մէջ՝ բարոյական է։ Խնդիրը այն չէ, թէ արուեստագէտը որքան կը վաստակի։ Խնդիրը այն է, թէ համայնքը ի՛նչ պատկերացում ունի արուեստագէտին դերակատարութեան մասին։ Այս հարցը միայն արուեստագէտին մասին չէ։ Անիկա կը վերաբերի սփիւռքեան մտածելակերպի մը, որ վերաքննութեան կարիք ունի։ Սփիւռքը երկար տարիներ գոյատեւած է ծառայասիրութեամբ։ Բայց այսօր նոյն այդ ծառայասիրութիւնը, երբ կը վերածուի մշտական զոհաբերութեան ակնկալութեան, կրնայ վտանգել այն մշակոյթը, որուն պահպանման համար ստեղծուած էր։

Հետագայ արտայայտութիւնը սփիւռքի գրեթէ բոլոր գաղութներուն մէջ լսուած է։

«Ազգային գործ է»:

«Համայնքին համար է»:

«Ասիկա ծառայութիւն է»:

Այս բոլոր արտայայտութիւնները ազնիւ մտադրութենէ կը ծնին։ Սակայն ժամանակի ընթացքին անոնք ստեղծած են մտածելակերպ մը, որուն վտանգը հազիւ կը նկատենք։ Անիկա այն ենթադրութիւնն է, թէ մշակութային աշխատանքը սովորական աշխատանք չէ։ Գրողը պէտք է գրէ, որովհետեւ հայ է։ Երաժիշտը պէտք է նուագէ, որովհետեւ համայնքը զինք կը կանչէ։ Գեղանկարիչը պէտք է ցուցադրէ, որովհետեւ ազգային գործ կը կատարէ։ Դերասանը պէտք է բեմ բարձրանայ, որովհետեւ թատրոնը կը ծառայէ հայապահպանութեան։ Եւ այս բոլորին մէջ աննկատ կը կորսուի ամենապարզ ճշմարտութիւնը. այս բոլորը աշխատանք է` երկար տարիներու ուսում, փորձ, ձախողութիւն, կատարելագործում եւ անտեսանելի յոգնութիւն։

Ինչո՞ւ միայն արուեստագէտը

Եթէ նոյն տրամաբանութիւնը կիրարկենք ուրիշ մասնագիտութիւններու նկատմամբ, անմիջապէս պիտի զգանք անոր անհեթեթութիւնը։ Ոչ ոք կը սպասէ, որ բժիշկը անվճար վիրահատէ, որովհետեւ հիւանդը հայ է։ Ոչ ոք փաստաբանին կ’ըսէ, թէ դատը անվճար ստանձնէ, որովհետեւ ազգային հարց է։ Ոչ ոք ճարտարապետէն կը պահանջէ ձրիաբար ծրագիր պատրաստել, որովհետեւ շէնքը հայկական հաստատութիւն մըն է։ Բայց մշակութային գործիչին պարագային այդ ակնկալութիւնը գրեթէ բնական կը նկատուի։ Կարծես մշակոյթը ստեղծող մարդը նիւթական կարիքներ չունենար։ Կարծես ան ընտանիք չունենար։ Կարծես տան վարձք, ուսման ծախս կամ առօրեայ հոգեր գոյութիւն չունենային։

Ծառայասիրութիւնը առաքինութիւն է, ոչ թէ պարտաւորութիւն: Սխալ պիտի ըլլար նուաստացնել ծառայասիրութիւնը։ Հայ ժողովուրդի պատմութիւնը անով լեցուն է։ Մեր դպրոցները, ակումբները, երգչախումբերը, սկաուտական շարժումները եւ բարեսիրական հաստատութիւնները գոյատեւած են հազարաւոր կամաւորներու շնորհիւ։ Ծառայասիրութիւնը մեր հաւաքական ուժերէն մէկն է։ Բայց ծառայասիրութիւնը բարոյական արժէք ունի միայն այն ատեն, երբ ազատ ընտրութիւն է։ Երբ ան կը վերածուի ակնկալութեան, ապա կը դադրի ծառայասիրութիւն ըլլալէ։ Կը դառնայ պարտադրանք։ Աւելի՛ն, կը դառնայ մեղքի զգացումի միջոց։ Ով որ համարձակի իր աշխատանքին դիմաց վարձատրութիւն պահանջել, յաճախ կը զգայ, թէ կարծես համայնքին կամ ազգին դէմ մեղանչած է։

Այս մտածելակերպին մեծագոյն վնասը արուեստագէտին չէ։ Վնասը համայնքին է։ Որովհետեւ ամէն անգամ, երբ մշակութային աշխատանքը կը ներկայացնենք իբրեւ բան մը, որ պէտք է կատարուի անվճար, մենք երիտասարդներուն պատգամ մը կը փոխանցենք. «Այս ասպարէզը ընտրելով՝ դժուար թէ ապրուստ ապահովես»։ Թէեւ այս պատգամը չի հնչեր յայտնապէս, բայց անիկա կը հասնի։ Եւ տարիներ ետք կը սկսինք դժգոհիլ. Ինչո՞ւ նոր գրողներ չունինք։ Ինչո՞ւ երիտասարդ երաժիշտները կը հեռանան։ Ինչո՞ւ արուեստագէտները օտար շրջանակներու մէջ կը ստեղծագործեն։ Հաւանաբար որովհետեւ մենք երբե՛ք իսկապէս պայմաններ չստեղծեցինք, որ անոնք իրենց տաղանդով արժանապատիւ ապրին։

Մշակոյթի համար կատարուած յատկացումները կարելի՞ է ծախս սեպել: Սփիւռքեան շատ մը հաստատութիւններ մեծ գումարներ կը յատկացնեն շէնքերու, վերանորոգումներու, սարքաւորումներու, ճաշկերոյթներու եւ բազմաթիւ այլ անհրաժեշտ ծախսերու։ Բայց երբ խօսքը կը հասնի հեղինակային վարձատրութեան, դասախօսի, երաժիշտի, գրողի, թարգմանիչի, բեմադրիչի կամ նկարիչի աշխատանքին, յաճախ կը սկսինք խնայողութիւն ընել։ Կարծես մշակոյթը աւելորդ ծախս ըլլայ։ Իրականութեան մէջ մշակոյթը ներդրում է։ Ոչ մէկ համայնք երկարատեւ կեանք կ’ունենայ, եթէ չներդրէ իր ստեղծագործ մարդոց մէջ։

Շէնքերը ինքնութիւն չեն ստեղծեր։

Մարդիկ կը ստեղծեն։

Հրեայ, յոյն, իրլանտական եւ իտալական սփիւռքներուն մէջ նոյնպէս ծառայասիրութիւնը կարեւոր տեղ ունի։ Բայց անոնք տարիներու ընթացքին հասկցած են, որ մշակութային ստեղծագործութիւնը միայն կամաւոր աշխատանքի վրայ չի կրնար հիմնուիլ։ Անոնք ստեղծած են կրթաթոշակներ, ստեղծագործական հիմնադրամներ, հեղինակային ֆոնտեր, արուեստագէտներու բնակութեան ծրագիրներ եւ մշակութային դրամաշնորհներ։ Ոչ թէ որովհետեւ իրենց արուեստագէտները աւելի արժէքաւոր են։ Այլ որովհետեւ հասկցած են, որ մշակոյթը ինքնաբերաբար չի գոյատեւեր։ Անիկա պէտք է սնուցուի։

Շատ անգամ համայնքի հզօրութիւնը կը չափենք շէնքերով, դպրոցներով կամ անդամներու թիւով։ Բայց համայնքի մը իսկական հարստութիւնը ուրիշ տեղ պէտք է փնտռել։ Անիկա կը գտնուի այն գրողին մէջ, որ կը շարունակէ գրել։ Այն երաժիշտին մէջ, որ նոր ստեղծագործութիւն կը յօրինէ։ Այն դերասանին մէջ, որ հայ բեմը կենդանի կը պահէ։ Այն գեղանկարիչին մէջ, որ մեր ժամանակը հայու աչքերով կը մեկնաբանէ։ Եթէ անոնք լռեն, համայնքը կամաց-կամաց կը սկսի աղքատանալ, նոյնիսկ եթէ արտաքնապէս հարուստ թուի։

Հաւանաբար ժամանակն է հրաժարելու այս տխրահռչակ նախադասութենէն.

«Մշակոյթը պէտք է ծառայէ համայնքին»։

Թերեւս աւելի ճիշդ պիտի ըլլար ըսել.

Համայնքը եւս պարտաւոր է ծառայելու իր մշակոյթին։

Որովհետեւ մշակոյթը միայն գաղափար չէ։ Մշակոյթը մարդիկ են։ Իսկ մարդիկ արժանապատիւ կեանքի իրաւունք ունին։ Եթէ իսկապէս կը հաւատանք, որ հայ մշակոյթը մեր գոյութեան հիմքն է, ապա պէտք է նոյն լրջութեամբ արժեւորենք անոնք, որոնք զայն կը ստեղծեն ու կը պահպանեն։

Ծառայասիրութիւնը գեղեցիկ առաքինութիւն է։ Բայց ոչ մէկ համայնք կրնայ իր մշակութային ապագան կառուցել միայն իր արուեստագէտներուն անվերջ զոհաբերութեան վրայ։ Որովհետեւ երբ զոհաբերութիւնը դառնայ կանոն, ստեղծագործութիւնը դանդաղօրէն կը մարի։ Իսկ այն օրը, երբ վերջին արուեստագէտն ալ լուռ հեռանայ, մենք պիտի հասկնանք, որ չենք կորսնցուցած միայն անհատ մը։ Կորսնցուցած պիտի ըլլանք մեր սեփական ձայնը։

 

]]> https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a6%d5%b8%d5%b0%d5%a1%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%a4%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%b5-%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%b6-%d5%bd%d6%83/feed/ 0 88823 Ճամբան https://darperag21.net/%d5%b3%d5%a1%d5%b4%d5%a2%d5%a1%d5%b6/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b3%25d5%25a1%25d5%25b4%25d5%25a2%25d5%25a1%25d5%25b6 https://darperag21.net/%d5%b3%d5%a1%d5%b4%d5%a2%d5%a1%d5%b6/#respond Wed, 15 Jul 2026 13:28:06 +0000 https://darperag21.net/?p=88811 Կամա՜ց-կամա՜ց կը հեռանամ կենսաչուէն՝
Լըքանելով ամեն ինչ որ աշխարհին
Է պատկանած, ու կ՚որոնեմ կուրօրէն
Այդ սուրբ ճամբան, որ կը տանի դէպ՚ երկին:

Հազար տարի անդունդին մէջ ես շրջած
Էի որպէս դիակային մի էակ`
Սպասելով թէ ե՞րբ պիտի իմ մեռած
Մարմինս կրկին ծնի իբրեւ հըրեշտակ:

Ու ես բանամ աչքերս կրկին լոյսերուն
Մէջն երկնքին, որուն աղբիւրը անհուն
Սիրոյ հոսանք մըն էր յորդող անդադար:

Բայց դիաչու ու տառապեալ իմ հոգիս,
Աւա՜ղ, մոռցած է արահետն աներիզ
Ու բանտարկւած է ճիհանում տանջահար:

Գէորգ Տանայեան

 

]]> https://darperag21.net/%d5%b3%d5%a1%d5%b4%d5%a2%d5%a1%d5%b6/feed/ 0 88811 Խմբագրատունէն դէպի անհատական հարթակ․ հանրային խօսոյթի նոր ուղիներ https://darperag21.net/%d5%ad%d5%b4%d5%a2%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a7%d5%b6-%d5%a4%d5%a7%d5%ba%d5%ab-%d5%a1%d5%b6%d5%b0%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%a9%d5%a1%d5%af/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ad%25d5%25b4%25d5%25a2%25d5%25a1%25d5%25a3%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a7%25d5%25b6-%25d5%25a4%25d5%25a7%25d5%25ba%25d5%25ab-%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a9%25d5%25a1%25d5%25af https://darperag21.net/%d5%ad%d5%b4%d5%a2%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a7%d5%b6-%d5%a4%d5%a7%d5%ba%d5%ab-%d5%a1%d5%b6%d5%b0%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%a9%d5%a1%d5%af/#respond Tue, 14 Jul 2026 14:30:48 +0000 https://darperag21.net/?p=88804 Կար ժամանակ, երբ հանրային կարծիք ձեւաւորելու եւ տեղեկութիւն փոխանցելու իրաւունքը գրեթէ բացառապէս կը պատկանէր աւանդական մամուլին։ Թերթերը, պարբերականները, ռատիոկայանները եւ պատկերասփիւռները ոչ միայն տեղեկութիւն կը փոխանցէին, այլեւ կ’որոշէին, թէ ո՛ր տեղեկութիւնը արժանի է հանրութեան հասնելու։ Անոնք էին հանրային խօսոյթի դարպասապահերը, եւ ոեւէ մէկը, որ կ’ուզէր լսելի դառնալ, ստիպուած էր անցնիլ այդ դարպասներուն մէջէն։

Ապա եկաւ համացանցը։ Յետոյ՝ անհատական հարթակները:

Առաջին անգամ ըլլալով, անհատ մը կրնար գրել, հրապարակել, մեկնաբանել եւ ընթերցողներ գտնել՝ առանց խմբագրական մեծ կառոյցի, տպարանային ծախսերու կամ լրատուական հաստատութեան մը հովանաւորութեան։ Շատեր այս փոփոխութիւնը ընկալեցին որպէս տեղեկատուութեան ժողովրդավարացում։ Ուրիշներ՝ որպէս մասնագիտական լրագրութեան հեղինակութեան անկում։ Անկախ գնահատականներէն, մէկ բան անժխտելի է. անհատական հարթակները փոխեցին հանրային խօսոյթի բնոյթը։

Սակայն աւելի քան երկու տասնամեակ ետք, հետաքրքրական երեւոյթ մը կը շարունակէ գոյութիւն ունենալ։ Շատ մը հաստատութիւններ, մշակութային կազմակերպութիւններ, համայնքային կառոյցներ եւ երբեմն նոյնիսկ պետական մարմիններ տակաւին ամբողջովին չեն հաշտուած այս փոփոխութեան հետ։ Անոնք կը շարունակեն գործել այն ենթադրութեամբ, թէ «իսկական» լրատուամիջոցը միայն այն է, որ խմբագրատուն ունի, տպագիր թերթ կամ պատկերասփիւռի կամ ռատիոյի ալիք։

Առաջին հայեացքով այս երեւոյթը կրնայ պարզ վարչական կամ կազմակերպչական հարց մը թուիլ։  Սակայն իրականութեան մէջ անիկա աւելի խոր հակամարտութեան մը արտայայտութիւնն է։ Խնդիրը անհատական հարթակներուն կամ մամուլին մասին չէ միայն։ Խնդիրը հեղինակութեան մասին է։ Տասնամեակներ շարունակ տեղեկատուութեան հեղինակութիւնը կը բխէր հաստատութենէն։ Ընթերցողը կը վստահէր ոչ միայն յօդուածին, այլ նաեւ այն կազմակերպութեան, որ զայն կը հրատարակէր։ Այսօր, սակայն, թուային աշխարհը փոխած է այդ տրամաբանութիւնը։ Շատ մը պարագաներու հեղինակութիւնը կը կառուցուի ոչ թէ հաստատութեան անունով, այլ՝ հեղինակի եւ ընթերցողի միջեւ ստեղծուած վստահութեամբ։ Ահա թէ ինչու անհատական հարթակներու եւ աւանդական մամուլի միջեւ գոյացած լարուածութիւնը իրականութեան մէջ օրինականութեան եւ ազդեցութեան շուրջ ընթացող լուռ պայքար մըն է։

Մէկ կողմէ՝ աւանդական լրատուամիջոցները, որոնք սկզբունքով կը հիմնուին խմբագրական փորձառութեան եւ մասնագիտական պատասխանատուութեան վրայ։ Միւս կողմէ՝ անկախ հարթակները, որոնք կը հիմնուին անմիջականութեան, անձնական ձայնի եւ ընթերցողի հետ ուղղակի կապի վրայ։

Այս հակադրութիւնը կը դրսեւորուի նաեւ ընթերցողներու նախասիրութիւններուն մէջ։ Աւանդական մամուլի ընթերցողը կը փնտռէ ամուր վերլուծութիւն, մասնագիտական մօտեցում եւ հաստատուած աղբիւրներ, թէեւ յաճախ կը հանդիպինք ստորագիր յօդուածներու, որոնք հիմնուած մէկ կամ երկու աղբիւրի վրայ, երբեմն միայն մէկ, բայց այնպէս կը ներկայացուին, որ յօդուածը ստորագրողը ինք բերած է բոլոր տեղեկութիւնները եւ ոչ թէ օգտուած աղբիւրներէ՝ առանց նշելու զանոնք: Թուային աշխարհի ընթերցողը, ընդհակառակը, աւելի շատ կը գնահատէ անկեղծութիւնը, անմիջականութիւնը եւ անհատական տեսակէտը։ Ան յաճախ ոչ թէ կազմակերպութեան հեղինակութեան կը հետեւի, այլ հեղինակին։

Սակայն այս տարբերութիւնը պէտք չէ հասկնալ որպէս պարզ սերունդներու բախում։ Անիկա աւելի խոր է. երկու տարբեր աշխարհընկալումներու խաչաձեւումն է։ Մէկը կը հաւատայ վերէն վար նուիրապետական հեղինակութեան, միւսը՝ ցանցային եւ հորիզոնական հաղորդակցութեան։ Հետաքրքրականը այն է, որ երկու կողմերն ալ ունին իրենց ուժեղ եւ տկար կողմերը։

Անհատական հարթակները կրնան երբեմն տառապիլ ենթակայականութենէ կամ զգացական մօտեցումներէ։ Իսկ աւանդական մամուլը յաճախ կը մեղադրուի դանդաղ արձագանգելու, չափազանց ձեւական ըլլալու կամ հանրութեան կենդանի զարկերակէն հեռանալու ընթացքով։ Աւելին, կան լրատուամիջոցներ, որոնց քաղաքական կամ ֆինանսական հովանաւորութիւնները երբեմն ստուեր կը նետեն անոնց խմբագրական անկախութեան վրայ՝ ընթերցողին մօտ ստեղծելով այն տպաւորութիւնը, թէ որոշ թեմաներ կը լուսաբանուին ոչ թէ մեկնելով հանրային հետաքրքրութենէ կամ ճշմարտութենէ, այլ քաղաքական օրակարգերէ եւ կը ծառայեն որպէս քարոզչական մեքենայ կամ ուղեղալուացի գործիք։

Հարցը այն է, թէ արդեօք մենք պատրա՞ստ ենք ընդունելու, որ հանրային խօսոյթի կառուցուածքը փոխուած է։ Այսօր մարդիկ ոչ միայն թերթերէ եւ պատկերասփիւռէն տեղեկութիւն կը ստանան, այլ նաեւ անհատական հարթակներէ, փոտքասթներէ, YouTube-ի հաղորդումներէ եւ ընկերային ցանցերու մասնագիտացած էջերէ։ Շատ անգամ փոքր, բայց նուիրուած լսարան ունեցող անկախ հարթակ մը կրնայ աւելի մեծ ազդեցութիւն ունենալ, քան մեծ անցեալ ունեցող, բայց ժամանակի ընթացքին ինքզինք սահմանափակած լրատուամիջոց մը։

Այս չի նշանակեր, որ աւանդական մամուլը կորսնցուցած է իր դերը։ Բայց նոյնքան սխալ է թուային նոր ձայները երկրորդական կամ աննշան նկատելը։ Որովհետեւ հանրային խօսոյթը այլեւս չի կառավարուիր միայն խմբագրատուներէն։ Իշխանութիւնը աստիճանաբար կը տեղափոխուի դէպի այն հարթակները, ուր կը գտնուին ընթերցողները։ Իսկ ընթերցողները ամէնուր են այսօր։

Հաւանաբար այսօր անհատական հարթակներու եւ աւանդական մամուլի միջեւ ընթացող լուռ լարուածութիւնը իրականութեան մէջ բախում մը չէ բնաւ։ Ան անցում մըն է՝ դէպի այն աշխարհը, ուր գաղափարներու արժէքը այլեւս միայն անոնց հրապարակման վայրով չի չափուիր, այլ՝ մարդոց հասնելու, վստահութիւն ներշնչելու եւ զանոնք մտածելու մղելու անոնց կարողութեամբ։

]]> https://darperag21.net/%d5%ad%d5%b4%d5%a2%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a7%d5%b6-%d5%a4%d5%a7%d5%ba%d5%ab-%d5%a1%d5%b6%d5%b0%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%a9%d5%a1%d5%af/feed/ 0 88804 Ծխախոտը, կլկլակը եւ օդի ապականումը հաւասարապէս վնասակար են մեր առողջութեան https://darperag21.net/%d5%ae%d5%ad%d5%a1%d5%ad%d5%b8%d5%bf%d5%a8-%d5%af%d5%ac%d5%af%d5%ac%d5%a1%d5%af%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d6%85%d5%a4%d5%ab-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%a8-%d5%b0%d5%a1%d6%82/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ae%25d5%25ad%25d5%25a1%25d5%25ad%25d5%25b8%25d5%25bf%25d5%25a8-%25d5%25af%25d5%25ac%25d5%25af%25d5%25ac%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a8-%25d5%25a5%25d6%2582-%25d6%2585%25d5%25a4%25d5%25ab-%25d5%25a1%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b4%25d5%25a8-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d6%2582 https://darperag21.net/%d5%ae%d5%ad%d5%a1%d5%ad%d5%b8%d5%bf%d5%a8-%d5%af%d5%ac%d5%af%d5%ac%d5%a1%d5%af%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d6%85%d5%a4%d5%ab-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%a8-%d5%b0%d5%a1%d6%82/#respond Sun, 12 Jul 2026 15:36:42 +0000 https://darperag21.net/?p=88795 Օր չ’անցնիր, որ չխօսինք առողջութեան մասին։ Կը խօսինք սննդականոնի, մարզանքի, վիթամիններու եւ բժշկական քննութիւններու մասին։ Սակայն շատ աւելի քիչ կը խօսինք այն օդին մասին, զոր ամէն մարդ օրական շուրջ քսան հազար անգամ կը շնչէ։ Օդը կեանքի առաջին պայմանն է։ Բայց երբ օդը կ’ապականի, ան այլեւս լոկ կենսոլորտային խնդիր մը չէ. կը վերածուի հանրային առողջութեան հարցի։

Լիբանան այս իրականութեան ցաւալի օրինակներէն մէկն է։ Մեր երկիրը երկար տարիներէ ի վեր մեծապէս կախեալ է տիզէլով աշխատող ելեկտրածիներէ։ Շատ մը թաղերու մէջ անոնց աղմուկը դարձած է առօրեայ սովորական ձայնը, իսկ սեւ ծուխը՝ սովորական տեսարան։ Նոյնիսկ փոխադրամիջոցներու զգալի մէկ մասը տակաւին տիզէլով կը շարժի՝ աւելցնելով օդին մէջ արտանետուող մանր մասնիկներու, ազոտի օքսիտներու եւ այլ վնասակար նիւթերու քանակը։

Հարցը միայն այն չէ, որ մեր թաղերը տհաճ կը հոտին կամ շէնքերու պատերը կը սեւնան։ Բժշկական ուսումնասիրութիւնները շարունակ կը հաստատեն, որ օդին ապականումը կը բարձրացնէ շնչառական հիւանդութիւններու, սրտանօթային խնդիրներու, թոքերու քաղցկեղի եւ նոյնիսկ մանուկներու զարգացման որոշ խանգարումներու վտանգը։ Ամենէն աւելի խոցելիները երեխաներն ու տարեցներն են, բայց իրականութեան մէջ ոչ ոք ամբողջովին պաշտպանուած է։

Սակայն այս ապականումը միայն ճամբաներուն կամ ելեկտրածիներուն չի վերաբերիր։ Ան մեր տուներն ալ մտած է։

Վերջին տասնամեակներուն կլկլակը (նարկիլէն) լիբանանեան ընկերային կեանքի գրեթէ անբաժանելի մէկ մասը դարձած է։ Սրճարաններու մէջ, ճաշարաններու մէջ (նաեւ ակումբներու) եւ երբեմն նոյնիսկ ընտանեկան հաւաքներու ընթացքին անիկա կը ներկայանայ որպէս անմեղ ժամանց։ Շատեր կը կարծեն, թէ կլկլակը նուազ վնաս է, քան ծխախոտը, որովհետեւ ծուխը ջուրէն կ’անցնի։ Բայց այս ընկալումը գիտական ոչ մէկ հիմք ունի։

Կլկլակին ծուխը կը պարունակէ բնածուխի միաթթուիդ (carbon monoxide), մանր մասնիկներ, ծանր մետաղներ եւ բազմաթիւ քիմիական նիւթեր, որոնք կը տարածուին փակ տարածքներու մէջ եւ կը հասնին ոչ միայն ծխողին, այլեւ անոր շուրջ գտնուող բոլոր անձերուն։ Երեխան, որ ընտանիքին հետ նստած է ճաշարանի մը մէջ, կամ երիտասարդը, որ ընկերներուն հետ ժամեր կը մնայ կլկլակի ծուխով լեցուն սրահի մը մէջ, նոյնպէս կ’ենթարկուի այդ ազդեցութիւններուն՝ առանց երբեւէ կլկլակ բռնած ըլլալու։

Ապականումը, հետեւաբար, միայն բնութեան նկատմամբ անպատասխանատու վերաբերմունքը չէ։ Ան նաեւ ընկերային մշակոյթի հարց է։ Երբ ծուխը կը նկատենք բնական, երբ աղմուկը կը համարենք անխուսափելի, երբ կը մտածենք, թէ «մէկ կլկլակը բան մը չի փոխեր» կամ «մէկ ելեկտրածինը հարց մը չէ», անզգալիօրէն կը վարժուինք վտանգին եւ կը կորսնցնենք մեր զգօնութիւնը։

Ահա թէ ինչու իրազեկումը կարեւոր է, եւ այս պարագային, իրազեկումը պարզ տեղեկատուութիւն չէ։ Իրազեկումը մտածելակերպի փոփոխութիւն է։ Ան կը սկսի այն պահուն, երբ քաղաքացին կը գիտակցի, որ իր առողջութիւնը միայն բժիշկին պատասխանատուութիւնը չէ, այլ նաեւ իր սեփական որոշումներուն, իր շրջապատին եւ իր պահանջներուն արդիւնքն է։

Կենսոլորտի եւ մեր առողջութեան պահպանման այս պայքարին մէջ երիտասարդ սերունդը առանձնայատուկ դեր ունի։ Անոնք են, որ վաղուան քաղաքները պիտի կառուցեն, վաղուան օրէնքները պիտի պահանջեն եւ վաղուան սովորութիւնները պիտի ձեւաւորեն։ Եթէ երիտասարդները լուռ ընդունին օդի ապականումները եւ ծխախոտի ու կլկլակի պատճառած վնասները, կամ իրենք ալ մաս կազմեն որպէս «նորմալ» իրականութիւն, վաղը փոփոխութիւն սպասելը դժուար պիտի ըլլայ։ Իսկ եթէ հարցադրեն, իրազեկուին, գիտութեան ձայնը լսեն եւ պահանջեն աւելի մաքուր միջավայր՝ թաղը, տունն ու ակումբը ներառեալ, անոնք կրնան դառնալ փոփոխութեան իսկական մղիչ ուժը։

Այս պայքարը միայն կառավարութիւններուն կամ միջազգային կազմակերպութիւններուն պարտականութիւնը չէ։ Ան կը սկսի տունէն, դպրոցէն, համալսարանէն, սրճարանէն եւ մեր առօրեայ ընտրութիւններէն։ Կը սկսի այն պահուն, երբ կը մերժենք փակ սրահի մը մէջ կլկլակ ծխելը, երբ կը պահանջենք ուժանիւթի աւելի մաքուր քաղաքականութիւն, երբ կը պաշտպանենք հանրային կանաչ տարածքները եւ երբ կը հասկնանք, որ մաքուր օդը պերճանք մը չէ, այլ էական իրաւունք։

Առողջ հասարակութիւն կառուցելու համար միայն լաւ հիւանդանոցներ ունենալը բաւարար չէ։ Պէտք է նաեւ այնպիսի միջավայր ստեղծել, ուր մարդիկ նախ եւ առաջ հիւանդ չդառնան։

Որովհետեւ օդը, զոր այսօր կը շնչենք, վաղուան առողջութիւնը կը ձեւաւորէ։ Անիկա այն դեղամիջոցն է, զոր բնութիւնը մեզի ամէն օր անվճար կը պարգեւէ, բայց որուն արժէքին շատ յաճախ կը գիտակցինք միայն այն ժամանակ, երբ զայն կը կորսնցնենք։

 

]]> https://darperag21.net/%d5%ae%d5%ad%d5%a1%d5%ad%d5%b8%d5%bf%d5%a8-%d5%af%d5%ac%d5%af%d5%ac%d5%a1%d5%af%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d6%85%d5%a4%d5%ab-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%a8-%d5%b0%d5%a1%d6%82/feed/ 0 88795 Ինչո՞ւ արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ-AI) չի մտածեր, չի տրամաբաներ, խելացի չէ եւ երբեք գիտակցութիւն պիտի չունենայ https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%b8%d5%9e%d6%82-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ab%d5%b4%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25b9%25d5%25b8%25d5%259e%25d6%2582-%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a5%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25ab%25d5%25b4%25d5%25a1%25d6%2581%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%b8%d5%9e%d6%82-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ab%d5%b4%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8/#respond Sat, 11 Jul 2026 13:04:51 +0000 https://darperag21.net/?p=88787 Հետագայ յօդուածը ստացանք Մոնթրէալի մեր ընթերցողներէն՝ Վիգէն Լ. Ադդարեանէն։ «Why AI Doesn’t Think, Cannot Reason, Isn’t Intelligent and Will Never Achieve Consciousness» («Ինչո՞ւ արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ-AI) չի մտածեր, չի տրամաբաներ, խելացի չէ եւ երբեք գիտակցութիւն պիտի չունենայ») խորագրեալ յօդուածին բնագիրը կարելի է կարդալ այս կապով։ Ստորեւ թարգմանաբար կը ներկայացնենք յօդուածին մէջ արծարծուած գլխաւոր գաղափարները։ Միաժամանակ կը հրատարակենք նաեւ այս յօդուածը խմբագրութեան ներկայացնող Ադդարեանի խիստ շահեկան ծանօթագրութիւնը։

խմբգ.

⁂

Այս հոյակապ քաղաքատնտեսական յօդուածը կը կատարէ թէ՛ ԱԻ-ի իրավիճակին վերլուծումը, թէ՛ կը բացատրէ մարդկային կողմնորոշման անելային իրավիճակը եւ յստակօրէն կը մատնանշէ թէ այսօրուան ուղին ուր կը տանի եւ թէ ինչու այդպէս է:  Ամէն ոք  որ շլացած է եղածով, ինչ որ իսկապէս հրաշալի է գործիքային ստեղծումի տեսակէտէն, պէտք է մանրամասնօրէն կարդայ այս յօդուածը: Այդ շլացումը կու գայ ընդհանրապէս իրենց ինքնախաբէութենէն, բայց շատ յաճախ, պարզապէս տգիտութենէն:  Այսօրուան աշխարհին գլխաւոր հիմնահարցը այն է թէ մարդիկ գաղափար անգամ չունին թէ ամէն ինչ որ գոյութիւն ունի իրենց շուրջ (ըլլան ատոնք մեքենաներ, համակարգիչներ, ծրագիրներ, բնութեան համակարգեր, տնտեսութիւն, կլիմայ, արտադրողական համակարգ, բնակավայրեր, եւ այլազան մարդաստեղծ թէ բնական դրութիւններ եւ այլն) ի՞նչպէս կ’աշխատին, ինչո՞ւ կ’աշխատին, եւ ինչո՞ւ կը դադրին աշխատելէ եւ կրնան ամբողջութեամբ փլուզիլ իրենց հետ տանելով ամէն ինչ որ գոյութիւն ունի:

Մարդիկ կը կարծեն թէ կոճակը կը կոխեն եւ գիշերները իրենց տան մէջ լոյս կը վառի:  Չեն գիտեր եւ հետաքրքրուած անգամ չեն թէ անոր ետին գտնուող ենթակառոյցը որքան ներդրումի պէտք ունի ամէն մարզի մէջ (վայր, շինութիւն, գործիքներ, դրամագլուխի ներդրում, մարդոյժ, նաեւ բնութեան կործանում եւ այլն): Այդպիսի «մարդկութիւն» մը միմիայն ինքնակործան է:  Իսկ իր մտածածները միմիայն զառանցում:

Վիգէն Լ. Ադդարեան

⁂

Poster for Fritz Lang’s Metropolis (detail).

Արուեստական իմացականութեան (ԱԻ – AI) շուրջ վերջերս կատարուած հանրային քննարկումները ցոյց կու տան, որ մարդիկ դժուարութիւն ունին հասկնալու գծային ժամանակի (linear time)՝ անցեալէն, ներկայի միջով, դէպի ապագայ ընթացող պատճառահետեւանքային յաջորդականութեան նշանակութիւնը։ Ասիկա յատկապէս կը վերաբերի գործողութիւններու յաջորդականութեան (sequencing) եւ թէ ո՞վ է արդիւնքին իրական հեղինակը։

Որպէսզի հասկնանք, թէ ինչո՞ւ ԱԻ-ն չի մտածեր, օգտագործենք ֆիզիքական պատկերաւոր օրինակ մը.
Եթէ ես՝
1. Գնեմ ինքնաշարժ մը,
2. Անոր ուղղութիւնը շտկեմ դէպի գահաւէժ բարձունք մը,
3. Քար մը դնեմ պենզինի ոտնակին (pedal) վրայ,
4. Արագութեան փոխանցման տուփը (transmission) դնեմ քշելու (drive) դիրքին վրայ,

Ինքնաշարժը յառաջ պիտի շարժի եւ ժայռէն վար պիտի գահաւիժի։

Հարցում. Իմ գործողութիւններո՞ւս պատճառով ինքնաշարժը գահաւիժեցաւ, թէ՞ Ինքնաշարժը «ինքն իրեն» քշեց դէպի գահաւէժ բարձունքը։

Ճիշդ պատասխանը այն է, որ ես յղացայ եւ ստեղծեցի իրադարձութիւններու շարք մը, որոնք յանգեցան այդ արդիւնքին։ Ինքնաշարժը ինքնին անշունչ առարկայ մըն է՝ շինուած մետաղէ եւ ռետինէ։

Նոյն տրամաբանութեամբ, եթէ ես ստեղծեմ եւ գործի լծեմ երեք հարիւր քայլնոց ալկորիթմ (algorithm) մը, ո՞վ է արդիւնքը արտադրողը՝ ալկորիթմը, թէ՞ ես։ Իմ դիտաւորութիւնս (intent) կ’առաջնորդէ ալկորիթմի յղացումին ու ստեղծումին։ Այդ պահէն ետք, աշխատանքը կը կատարուի համակարգչային միջավայրի մէջ վազող ալկորիթմին կողմէ։ Սակայն, ալկորիթմը չէ՛ յղացած ծրագիրը. ե՛ս յղացած եմ։ Ալկորիթմը չէ՛ ծրագրած յաջորդականութիւնը. ե՛ս ծրագրած եմ։ Ալկորիթմը չէ՛ քոտաւորած (coded) խնդիրը. ե՛ս քոտաւորած եմ։ Հետեւաբար, արդիւնքը իմս է, ոչ թէ մեքենայինը։

Մեքենական «մտածողութեան» առասպելը

Նոյնպիսի սխալ հասկացողութիւն մը կայ, երբ կը պնդուի, թէ մեքենաները կը «մտածեն»։ Ֆիզիքապէս խօսելով, ԱԻ-ն ալկորիթմներու փունջ մըն է՝ տեղաւորուած համակարգչային մեծ միջավայրի մը մէջ։ ԱԻ-ն ինքն իրեն չէ՛ յղացած։ Անիկա յղացուած է մարդոց կողմէ (օրինակ՝ Քարնեկի Մելլոն համալսարանին մէջ, 1970-ականներուն)։ ԱԻ-ն ինքն իրեն չէ՛ շինած. անիկա կառուցուած է համակարգչային գիտնականներու կողմէ։ ԱԻ-ն ինքն իրեն չէ՛ քոտաւորած. անիկա քոտաւորուած է ԱԻ մշակողներու (developers) կողմէ։ Եւ այն ահռելի ֆիզիքական ենթակառոյցը, որուն կը յենի ԱԻ-ն, կառուցուած է աշխատաւորներու կողմէ։

Հիմնական կէտը. ԱԻ-ն ամբողջութեամբ մարդկային արտադրութիւն է։

Ինչպէ՞ս կարելի է երեւակայել, որ ԱԻ-ին արդիւնքը կը ներկայացնէ աւելին, քան այն մարդկային ջանքը, որ դրուած է անոր ստեղծման մէջ։ Եթէ ԱԻ-ին արդիւնքը կը թուի տրամաբանութիւն (reasoning), ապա այդ լոկ այն պատճառով է, որ մարդիկ տրամաբանած են եւ այդ տրամաբանութիւնը քոտաւորած են մոտելին մէջ։ ԱԻ-ն կը գործէ այն մաթեմաթիկական կառուցուածքներուն եւ ուսուցման ընթացքին ձեւաւորուած մօտելներուն համաձայն, որոնք մարդիկ ստեղծած ու մարզած են։ Ոչ աւելի, ոչ պակաս։

Քաղաքական եւ տնտեսական խորքը

Այս հարցը նաեւ քաղաքական խորք ունի, որովհետեւ անոր պատասխանը կ’որոշէ, թէ Արեւմուտքի մէջ ինչպէ՛ս կը բաշխուի եկամուտը։ Եթէ «դրամագլուխը»՝ ինքնաշխատող գործարանի ձեւով, կ’արտադրէ արդիւնքը, ապա հասոյթը կը պատկանի դրամագլուխին (այսինքն՝ դրամատիրոջ)։ Սակայն, առանց այն աշխատաւորներուն, որոնք նախ ստեղծած են այդ ինքնաշխատող գործարանները, ինքնաշխատութեան գործընթացը գոյութիւն պիտի չունենար։ Քաղաքական լուծումը եղած է աշխատաւորներու պահանջը այս արտադրանքին նկատմամբ վերացնել՝ անոնց վճարելով միանուագ աշխատավարձ, մինչդեռ դրամատէրը նոյն աշխատանքէն կը շարունակէ շահոյթ ստանալ այնքան ատեն, որքան այդ արտադրանքը կը գործէ։

ԱԻ-ի պարագային, այս հարցը կրկին սեղանի վրայ է։ Անկախ անկէ, թէ ինչպէս կ’ուզենք ընկալել ԱԻ-ն՝ որպէս մտածող մեքենայ, թէ որպէս ալկորիթմներու փունջ մը, անիկա կառուցուած է աշխատաւորներու կողմէ։ ԱԻ-ին ամբողջ «գիտելիքը» միջնորդաւորուած է մարդոց կողմէ։ ԱԻ-ն ուղղակի մուտք չունի դէպի աշխարհ. անիկա առածային «Ուղեղը փորձանօթի մէջ» (brain-in-a-vat) է։

ԱԻ-ն ինչպէ՞ս մաթեմաթիկական խնդիրներ «կը լուծէ»

Վերջերս հանրային քննարկումներու ժամանակ մարդիկ կը զարմանան, թէ ԱԻ-ն ինչպէ՞ս կրնայ մաթեմաթիկական խնդիրներ լուծել, եթէ չի մտածեր։

Մարդիկ կը պատկերացնեն առանձին մաթեմաթիկոս մը, որ նստած կը մտածէ խնդրին լուծման շուրջ։ Սակայն, ԱԻ-ն չ’օգտագործեր մաթեմաթիկոսներու մեթոտները։ Փոխանակ անտառի մէջ մէկ ծառ առանձնացնելու իր յատկանիշներով (ինչպէս կ’ընէ մաթեմաթիկոսը), ԱԻ-ն կը կտրէ անտառի բոլոր միւս ծառերը՝ յայտարարելու համար, որ լուծումը կանգուն մնացած ծառն է (այս մեթոտը կը կոչուի brute force computing կամ կոպիտ ուժի հաշուարկ)։

Հաշուողական անսահմանափակ հզօրութեամբ, ԱԻ-ն կրնայ վայրկեաններու մէջ ստուգել խնդրի մը իւրաքանչիւր հնարաւոր տարբերակը։ Այն, ինչ ԱԻ օգտագործողները չեն տեսներ, ետին կանգնած «երկնաքեր» չափի ենթակառոյցն ու հաշուողական ահռելի աշխատանքն է, որ այդ արդիւնքը կ’արտադրէ։

ԱԻ-ն արդեօք օգտակա՞ր արհեստագիտութիւն է

Հաշուողական այս վիթխարի հզօրութիւնը չի փաստեր ԱԻ-ին արժէքը։ Արհեստագիտութեան մէկ բացատրութիւնն այն է, որ անիկա օգուտ կը բերէ։ Միւսը այն է, որ անիկա պարզապէս կը փոխէ մարդոց աշխատելաձեւը։

Օրինակ՝ ինքնաշարժներով կրնանք արագօրէն երկար տարածութիւններ կտրել։ Միւս կողմէ, մեզմէ շատեր այժմ օրական երեք ժամ ինքնաշարժի մէջ կ’անցնեն՝ խճողումի մէջ նստած։ Այսպիսով, արդեօ՞ք ինքնաշարժները միանշանակ օգուտ են։ Այս հարցին պատասխանը դեռ յստակ չէ։

Այսպէս ալ դրամատիրութիւնը կը գործէ։ Մեզի կ’առաջարկուի օգուտ մը (արագ ճամբորդելու կարողութիւն), բայց գրեթէ անմիջապէս այդ «օգուտին» ընկերային հետեւանքները կը դառնան բեռ մը, որ չէր պատկերացուած։

Ներկայիս, շատ մը ամերիկացիներ մտահոգ են, որ ԱԻ-ն կրնայ մտածել եւ պիտի խլէ մեր գործերը։ Սակայն, մենք պէտք է մտահոգուինք անով, որ ԱԻ-ն չի՛ կրնար մտածել։ Անիկա աշխատուժի որակազրկման (de-skilling) մէկ այլ շերտ է։

  • ԱԻ «արուեստը» անարուեստ է։
  • ԱԻ «միտքերը» Փենթակոնի եւ ամերիկեան հաստատութիւններու իմաստութեան հաւաքածոն են։
  • ԱԻ-ի իւրաքանչիւր հարցում լրացուցիչ հաշուողական ուժ եւ ելեկտրականութիւն կը պահանջէ, ինչ որ իր հերթին կ’աւելցնէ ջերմոցային կազերու արտանետումները եւ կը բարձրացնէ անոր բնապահպանական գինը։

Լեզուի գործառնականացումը (Operationalization)

ԱԻ-ի գործընթացին մէկ այլ թաքնուած մասը լեզուի գործառնականացումն է։ ԱԻ-ն կը յենի այն նախադրեալին վրայ, թէ մարդկային միտքը շարադասութեան եւ իմաստաբանութեան (syntax and semantics) համադրութիւն մըն է։ Սակայն, գործառնականացումը կը յանգեցնէ իմաստի ձեւական համախմբման։

Օրինակ՝ «ժողովրդավարութիւն» եզրոյթը։ Որպէսզի այս եզրոյթը դառնայ գործառնական ԱԻ-ի համար, անիկա պէտք է պարզեցուի եւ կայունացուի։ Նոյնը կը վերաբերի «քրիստոնէութիւն» եզրոյթին, որ ունի 45.000 դաւանանք։ Քրիստոնէութեան գործառնական սահմանումը որպէս «անոնք, որոնք կը հաւատան Քրիստոսին», կը վերացնէ քրիստոնեաներու միջեւ եղած 45.000 կարծիքներու տարբերութիւնները։ Քաղաքական առումով, անիկա կը հարթեցնէ իրականութիւնը։

Այս մէկը պարզ վէճ չէ։ Ով որ կը վերահսկէ լեզուի իմաստը, կը վերահսկէ լեզուն։ ԱԻ-ն կը փոխարինէ համացանցի փնտռտուքի գործառոյթները, եւ սովորական բառերու նախկին սահմանումները համակարգուած կերպով կը փոխարինուին ԱԻ-ին կողմէ պարզեցուած (գործառնականացուած) սահմանումներով։ Այս պարզեցումը կը ստեղծէ համախոհութեան (consensus) կեղծ զգացում մը, որ սխալ է։ Լեզուական բազմազանութիւնը կը վերանայ խօսոյթէն։

Եզրակացութիւն. ոչ մէկ մոգականութիւն, միայն ալկորիթմներ

Որեւէ մէկը, որ դեռ կը պատկերացնէ, թէ ԱԻ-ն կը մտածէ, կը տրամաբանէ, ունի բանականութիւն կամ գիտակցութիւն, պէտք է ժամանակ յատկացնէ մոտելի տրամաբանութեան եւ բացատրէ, թէ ճիշդ ո՞ւր այս գործընթացին մէջ ալկորիթմական հրահանգները կը դառնան անկախ մտածողութեան գործընթացներ։ Այն, որ ոմանք չեն հասկնար գործընթացը, չի նշանակեր, որ անիկա մոգութիւն է։

Ինքնավար ինքնաշարժները (self-driving cars) իրենք իրենց չեն քշեր։ Անոնք յիմար մեքենաներ են, որոնք կը հետեւին ալկորիթմական հրահանգներուն։ Այս տեսութիւնը փորձարկելու համար, պարզապէս անջատեցէ՛ք զանոնք ալկորիթմներէն…

Ռոպ Եուրի (Rob Urie)

counterpunch.org

 

]]> https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%b8%d5%9e%d6%82-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ab%d5%b4%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8/feed/ 0 88787 ՄԱՐԴՈՅԹԸ* https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%b8%d5%b5%d5%a9%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b4%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25b8%25d5%25b5%25d5%25a9%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%b8%d5%b5%d5%a9%d5%a8/#respond Thu, 09 Jul 2026 14:40:36 +0000 https://darperag21.net/?p=88772 Մարդոյթը*
լոյսի պԷս է, չի ծնիր
ան դանդաղ կը հասուննայ
մաշկի տակ,
երբ մարդը լսել կը սորվի
իր սեփական լռութիւնը․․․

Մարդոյթը*
Բարձր չի խօսիր
ան կը շշնջայ
այն պահին,
երբ ձեռքդ կը դպչի
մէկ ուրիշի ցաւին
եւ դուն չես փախչիր․․․

Մարդոյթը *
Անուն չի պահանջեր,
բայց անուն կը դառնայ
երբ կը քալես
քու ստուերի կողքով
ու չես ամչնար անկէ․․․

Մարդոյթը *
մարդ լինելու
անտեսանելի արմատն է,
որ կ՛աճի ներսդ
երբ աշխարհը
քեզ կը ստիպէ քարանալ,
իսկ դու կ՛ընտրես
շնչել․․․

Մարդոյթը*
Էութեանդ կանչն է
ուր լսող չկայ․․․
որ ծնունդ առած է
անձնութեանդ
անտես խորքերուն մէջ․․․

Մարդոյթը*
Դրոյթ է վեհ
հիւսուած անջրպետին մէջ եսիդ
ուր մոլորակները մոլորուած են
եւ փրկութեան ճանապարհը կուրուսած
իսկ մէջդ ան միակ անմար լոյսն է․․․

Մարդոյթը*
էութիւնդ պարփակող
սրբութեան կանչն է
որ կը հնչերանգէ
անձնութեանդ թռիչքներուն հետ․․․

Մարդոյթը*
չտեսնուած ԵՍդ է՝
ինքնամփոփ
ինքնածին
եւ սահմաններ անտեսող
համայնատարածութիւն․․․

Մարդոյթը*
ճառագայթող Էութեանդ
անսահմանութեան սահմանումն է,
ԽՈՐՀՈ՛ՒՐԴՆ է։

ՀՐԱՆԴ Մ․ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ

*“Մարդոյթ” բառը՝ «Բառ-Խորհուրդ-Իմաստասիրութիւն Մարգարեան Եռաբեւեռ Բառակազմութեան Համակարգ»իս «մարդ» բառին «Խորհուրդ»ն է։ Բառարաններուն մէջ չէք գտներ։

Գրիգորեան Տոմար- Օր՝ 16, Ամիս՝ Յունուար, Ամ՝ 2025
Հայկեան Տոմար- Օր՝ Միհր, Ամիս՝ Արաց, Յամի՝ ՏՇԺԷ

]]> https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%b8%d5%b5%d5%a9%d5%a8/feed/ 0 88772 Հայաստանի խորհրդարանական ընտրութիւնները՝ Պաքուէն դիտուած https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%ad%d5%b8%d6%80%d5%b0%d6%80%d5%a4%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a8%d5%b6%d5%bf%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25ab-%25d5%25ad%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25b0%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25a8%25d5%25b6%25d5%25bf%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6 https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%ad%d5%b8%d6%80%d5%b0%d6%80%d5%a4%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a8%d5%b6%d5%bf%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6/#respond Tue, 07 Jul 2026 14:41:19 +0000 https://darperag21.net/?p=88764 Ստորեւ կը ներկայացնենք ատրպէյճանցի հեղինակ Վասիֆ Հիւսէյնովի տեսակէտը, ինչպէս հրապարակուած է The Liberum առցանց վերլուծական հարթակին մէջ։ Յօդուածը (բնագիրը՝ այստեղ) կը ներկայացնէ զուտ հեղինակին գնահատականներն ու մեկնաբանութիւնները։ Զայն կը հրատարակենք թարգմանաբար, որպէսզի մեր ընթերցողները ծանօթանան այն մտածողութեան, որ ներկայիս կը շրջանառուի Պաքուի քաղաքական-վերլուծական որոշ շրջանակներուն մէջ։ Կցուած լուսանկարը նոյնպէս քաղուած է The Liberum-ի էջէն:

 

Հայաստանի 7 Յունիսի խորհրդարանական ընտրութիւններու արդիւնքին նշանակութիւնը կ’անցնի երկրին սահմաններէն անդին։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի գլխաւորած «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցութիւնը ստանալով ձայներուն 49,81 առ հարիւրը, Սամուէլ Կարապետեանի «Ուժեղ Հայաստան» դաշինքը՝ 23,29 առ հարիւրը, իսկ Ռոպերթ Քոչարեանի «Հայաստան» դաշինքը՝ 9,94 առ հարիւրը, Փաշինեան կը պահէ խորհրդարանական իր մեծամասնութիւնը եւ երրորդ անընդմէջ շրջանի համար կը կազմէ միակուսակցական կառավարութիւն մը։ Այս արդիւնքը կը հաստատէ, որ Ղարաբաղէն ետք Հայաստանի մէջ ձեւաւորուած քաղաքական կարգը կայուն է. խաղաղութեան օրակարգին դէմ պայքարող ուժերը յայտնապէս մերժուեցան։

Այսուհանդերձ, ընտրութեան արդիւնքը, ինքնին, չ’ամբողջացներ խաղաղութեան կերտուածքը։ Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի միջեւ պաշտօնական խաղաղութեան պայմանագիրը չի կրնար ստորագրուիլ, մինչեւ որ Հայաստանի սահմանադրութիւնը չբարեփոխուի՝ ջնջելով 1990-ի Անկախութեան Հռչակագիրէն ժառանգուած տարածքային պահանջատիրական ձեւակերպումները` պահանջ մը, որ Ատրպէյճանը դրած է միանշանակ յստակութեամբ, եւ որ կը հանդիսանայ ամբողջ կարգաւորման գործընթացը կաշկանդող գլխաւոր պայմանը։

Պաքուէն դիտուած՝ 7 Յունիսի խորհրդարանական ընտրութիւններուն արդիւնքը աւելի խոր նշանակութիւն ունի, քան սովորաբար կ’ընդունին Հայաստանի ներքին քաղաքական զարգացումներուն վրայ կեդրոնացած վերլուծութիւնները։ 7 Յունիսի արդիւնքը, ըստ էութեան, ատրպէյճանական քաղաքականութեան արդարացիութեան դրսեւորումն է։ Եթէ Ատրպէյճան հետեւողականօրէն յառաջ չմղէր իր խաղաղութեան օրակարգը, դժուար է պատկերացնել, որ հայկական քաղաքական վերնախաւը, ուր մնաց՝ հայ ընտրազանգուածը, խաղաղութիւնն ու տարածքային ամբողջականութեան ճանաչումը ազգային օրակարգի հիմք պիտի ընդունէին։

Խաղաղութեան այս գործընթացին նուաճումներն էին, որ վերաձեւաւորեցին հայկական քաղաքականութիւնը։ Ընտրութեան արդիւնքը կը վկայէ այնպիսի հանրութեան մը մասին, որ անհրաժեշտ հետեւութիւնները քաղած է զինեալ հակամարտութենէն եւ ընդունած, թէ կայուն պետականութիւնը կը պահանջէ համակեցութիւն հարեւաններուն հետ՝ անոնց միջազգայնօրէն ճանաչուած սահմաններուն մէջ։

Այս տեսակէտը կը հաստատուի ընտրութիւններէն ամիսներ առաջ խաղաղութեան գործընթացին զուգահեռ ձեռնարկուած գործողութիւններով։ 2025-ի Օգոստոսին Սպիտակ տան մէջ տեղի ունեցած հանդիպումէն ետք, Ատրպէյճանի գործնական քայլերն էին, որ շօշափելի բովանդակութիւն տուին խաղաղութեան օրակարգի վրայ հիմնուած Փաշինեանի ընտրարշաւին: Հայաստանի հետ սահմանը կայունացաւ եւ անդորրը պահպանուեցաւ: Ատրպէյճանի տարածքով հայկական ապրանքներու տարանցման սահմանափակումները վերցուեցան՝ ճամբայ բանալով դէպի երրորդ երկիրներու շուկաներ: Երկկողմանի շփումները քաղաքացիական հասարակութեան եւ հաստատութենական ուղիներով վերսկսան, իսկ նախորդ շրջանին բնորոշ յարձակողական հռետորաբանութիւնը միտումնաւոր կերպով մէկ կողմ դրուեցաւ։

Անոնք զիջումներ չէին, այլ նախապէս հաշուարկուած վստահութեան ամրապնդման միջոցառումներ, որոնք նպատակ ունէին հայ հանրութեան ցոյց տալու, թէ խաղաղութիւնը ոչ միայն հնարաւոր, այլեւ օգտակար է։ Անոնք ձեւաւորեցին այն քաղաքական միջավայրը, ուր տեղի ունեցան 7 Յունիսի ընտրութիւնները։

Ընտրութիւններէն բխող հիմնական չլուծուած հարցը սահմանադրական է, եւ հոս է, որ խաղաղութեան գործընթացը կը դիմագրաւէ իր ամենէն վճռորոշ փորձութիւնը։ Փաշինեան չկրցաւ ապահովել խորհրդարանին մէջ սահմանադրական փոփոխութիւններ նախաձեռնելու անհրաժեշտ երկու երրորդ մեծամասնութիւնը։

Սահմանադրութեան նախաբանին մէջ 1990 թուականի Անկախութեան հռչակագիրին կատարուած որեւէ յղումի փոփոխութիւն, ներառեալ «Լեռնային Ղարաբաղի վերամիաւորումը Հայաստանի հետ» ձեւակերպումը, այժմ պէտք է ներկայացուի առանձին համաժողովրդական հանրաքուէի։ Ատրպէյճանի կեցուածքը յստակ է. պաշտօնական խաղաղութեան պայմանագիրը պիտի չստորագրուի, քանի դեռ այդ ձեւակերպումը չէ ջնջուած։ Ասիկա կը հանդիսանայ ամբողջ խաղաղութեան կառուցուածքը կաշկանդող հիմնական պայմանը։

Հանրաքուէն դիւրին պիտի չըլլայ։ Քարոզարշաւի մթնոլորտը պիտի ձեւաւորուի նոր խորհրդարան մտած ընդդիմադիր երկու դաշինքներուն կողմէ։ «Ուժեղ Հայաստան»ն ու «Հայաստան» դաշինքը միասին կը ներկայացնեն ընտրազանգուածին մօտ 33 առ հարիւրը եւ սահմանադրական փոփոխութիւնը պիտի ներկայացնեն որպէս ազգային ինքնութենէ հրաժարում։

Այս դաշինքները բացայայտօրէն յայտարարած են, որ եթէ իշխանութեան գան, պիտի դադրեցնեն խաղաղութեան գործընթացը եւ պիտի հրաժարին անոր յանձնառութիւններէն։ Անոնց ներկայութիւնը խորհրդարանին մէջ կ’երաշխաւորէ, որ հանրաքուէի քարոզարշաւը առաւելագոյն չափով վիճայարոյց պիտի ըլլայ։

Խաղաղութեան դէմ այս ներքին ընդդիմութիւնը նաեւ արտաքին խորք ունի, ինչ որ աւելի հրատապ կը դարձնէ խաղաղութեան գործընթացը առանց անհարկի ուշացումներու յառաջ մղելը։ Կարգաւորման դէմ կանգնած խորհրդարանական երկու դաշինքները աշխարհաքաղաքական դատարկութեան մէջ չեն գործեր։ Արտաքին դերակատարները, որոնք շահագրգռուած են Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի միջեւ լարուածութեան պահպանմամբ, ունին թէ՛ շարժառիթը, թէ՛ միջոցները՝ այս ուժերուն աջակցելու եւ զանոնք աւելի ազդեցիկ դարձնելու համար։

Խաղաղութեան երկարաշունչ գործընթաց մը, յատկապէս եթէ ան կապուած ըլլայ տարիներ շարունակուող սահմանադրական քննարկումներու եւ հանրաքուէի նախապատրաստութիւններու, երկարատեւ անորոշութիւն պիտի ստեղծէ։ Այդպիսի անորոշութիւնը արտաքին դերակատարներուն աւելի լայն հնարաւորութիւններ կու տայ ազդելու ներքին քաղաքականութեան եւ շահագործելու գոյութիւն ունեցող բաժանումները։

Որքան աւելի ուշանայ վերջնական խաղաղութեան համաձայնագիրը, այնքան աւելի կը մեծնայ այն վտանգը, որ Հայաստանի ընդդիմադիր խմբաւորումները պիտի քաջալերուին եւ աջակցութիւն ստանան արտաքին ուժերէ, որոնք կը ձգտին հակամարտութիւնը պահպանելու որպէս տարածաշրջանային ազդեցութեան գործիք։

Այս պատճառով, լուծումը խաղաղութեան գործընթացը արագացնելն է։ Սահմանադրական փոփոխութիւններու աւարտումն ու խաղաղութեան պայմանագրին ստորագրումը, քանի դեռ ներկայ թափը պահպանուած է, պիտի նուազեցնեն արտաքին միջամտութեան հնարաւորութիւնները եւ աւելի դժուար պիտի դարձնեն գործընթացի շրջումը ներքին ընդդիմադիրներուն կողմէ: Ատենին կնքուած համաձայնագիրը խաղաղութիւնը քաղաքական մրցակցութեան թեմայէ կը վերածէ քաղաքական նոր իրականութեան։

Հետեւաբար, Ատրպէյճանի յետընտրական ակնկալութիւնները բազմաշերտ են եւ փուլային։ Մօտ ապագային, Ղարաբաղի անջատողական նախագիծին առնչուած բոլոր հաստատութիւնները, կառոյցները եւ ներկայացուցչութիւնները՝ թէ՛ Հայաստանի մէջ, թէ՛ արտասահմանի հայկական դիւանագիտական եւ սփիւռքեան շրջանակներու մէջ, ներառեալ Ռուսիոյ, Ֆրանսայի եւ Միացեալ Նահանգներու, պէտք է պաշտօնապէս լուծարուին։

Այս կառոյցներուն շարունակական գոյութիւնը կը հակասէ կարգաւորման օրակարգի հիմնադրոյթին։ Ան քաղաքական շունչ կու տայ Հայաստանի այն ուժերուն, որոնք կը մերժեն ընդունիլ տեղի ունեցածին վերջնականութիւնը։ Ասկէ զատ, հանրաքուէն պէտք է հրաւիրուի, կազմակերպուի եւ յաղթանակով աւարտի այնպիսի ժամկէտի մը մէջ, որ կը պահպանէ խաղաղութեան գործընթացին թափը, փոխանակ թոյլ տալու, որ ան մարի։ Միայն այդ պարագային իրագործելի պիտի դառնայ պաշտօնական խաղաղութեան պայմանագիրը, որ նախաստորագրուած է, բայց տակաւին չէ կնքուած, եւ որուն բնագիրը վերջնականացած է, սակայն ուժի մէջ մտնելը կախեալ կը մնայ սահմանադրական հարցի լուծումէն։

Վերջ ի վերջոյ, Յունիս 7-ի քուէարկութիւնը կը հաստատէ, որ հայ ընտրազանգուածը ընտրած է խաղաղութեան օրակարգին յանձնառու կառավարութիւն մը, մերժած է այլընտրանքները եւ այդ որոշումը կայացուցած է այնպիսի մասնակցութեամբ, որ արդիւնքին իսկական ժողովրդավարական օրինականութիւն կու տայ։ Սակայն այդ ընտրութիւնը ստորագրուած խաղաղութեան պայմանագրի վերածելու համար անհրաժեշտ սահմանադրական գործիքը տակաւին գոյութիւն չունի։

Թէ արդեօք Փաշինեան պիտի կարենա՞յ Հայաստանի մէջ կազմել քաղաքական այնպիսի համախմբում մը, որ հանրաքուէի միջոցով ճամբան պիտի հարթէ խաղաղութեան պայմանագրին, եւ այնպիսի ժամանակամիջոցի մը մէջ,  որ անխաթար կը պահէ խաղաղութեան գործընթացը, այն հիմնական խնդիրն է, որմէ ի վերջոյ կախեալ է Հարաւային Կովկասի վերափոխումը։

Վասիֆ Հիւսէյնով

The Liberum

 Դոկտ. Վասիֆ Հիւսէյնով Պաքուի Ազգային Յարաբերութիւններու Վերլուծութեան Կեդրոնի (AIR Center) բաժնի վարիչն է եւ Պաքուի Խազար համալսարանի դասախօս։

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%ad%d5%b8%d6%80%d5%b0%d6%80%d5%a4%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a8%d5%b6%d5%bf%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6/feed/ 0 88764 ՄԱՐԴԸ․․․ https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a8%e2%80%a4%e2%80%a4%e2%80%a4/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b4%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25a8%25e2%2580%25a4%25e2%2580%25a4%25e2%2580%25a4 https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a8%e2%80%a4%e2%80%a4%e2%80%a4/#respond Mon, 06 Jul 2026 10:55:32 +0000 https://darperag21.net/?p=88755 Ամէն արարած
          իր արեւն ունի
հետը կը ծնի
          հետն ալ կը մեռնի․․․
Կը մեռնի ըսի․․․
          Ո՜չ, չի՛ մահանար․․․

Արեւը կ՛երթայ,
          լոյսը կը մարի
Բայց արարածը
          կը մնայ, կ՛ապրի
          իր «է»-էն բխած
          գոյոյթով* վառուած․․․

Մարդը կը մեռնի
         «է»-ն կը սաւառնի
Նոր արեւներուն
          լոյս կը պարգեւի․․․

Ամէն մարդ այսպէս
          իր արեւն ունի
          հետը կը ծնի
          հետն ալ կը մեռնի
Բայց․․․ չի՜ մահանար
          ան կ՛ապրի, կ՛ապրի
          լոյսովն որ մարաւ
          շունչովը «է»-ի․․․

Մարդը կը մեռնի
          «մարդո՛յթը» կ՛ապրի
Իսկ «մարդութիւնը» լուռ կը սաւառնի
          հուրովն որ տուաւ
          բագինին կեանքի․․․
Խոհոյթը* որ տուաւ՝
          անոնց որ եկան
          արեւամուտին
                    իր ճախրած կեանքի․․․
Մարդը կը մեռնի
          Մարդոյթը* սակայն,
                    որ հնչերանգն է
                    «է»ոյթի* գոյին,
          Ան յաւերժ կ՛ապրի․․․

ՀՐԱՆԴ Մ․ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ
*Աստղանշուած բառերը, («Բառ-Խորհուրդ-Իմաստասիրութիւն» Մարգարեան Բառակազմական Համակարգ)էս են։
Գրիգորեան Տոմար- Օր՝ 4, Ամիս՝ Յունիս, Ամ՝ 2026
Հայկեան Տոմար- Օր՝ Սիմ, Ամիս՝ Ահեկան, Յամի՝ ՏՇԺԸ

 

]]> https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a8%e2%80%a4%e2%80%a4%e2%80%a4/feed/ 0 88755 Ժառանգութի՞ւն, թէ՞ փոխ առնուած տուն. մեր պատասխանատուութիւնը երկիր մոլորակին հանդէպ https://darperag21.net/%d5%aa%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d5%a3%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d5%9e%d6%82%d5%b6-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d6%83%d5%b8%d5%ad-%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae-%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b6-%d5%b4%d5%a5/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25aa%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a3%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d5%259e%25d6%2582%25d5%25b6-%25d5%25a9%25d5%25a7%25d5%259e-%25d6%2583%25d5%25b8%25d5%25ad-%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a1%25d5%25ae-%25d5%25bf%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b6-%25d5%25b4%25d5%25a5 https://darperag21.net/%d5%aa%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d5%a3%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d5%9e%d6%82%d5%b6-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d6%83%d5%b8%d5%ad-%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae-%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b6-%d5%b4%d5%a5/#respond Sun, 05 Jul 2026 15:29:45 +0000 https://darperag21.net/?p=88741 Մարդիկ յաճախ կը խօսին Երկիր մոլորակին մասին որպէս ժառանգութիւն։ Կը կարծենք, թէ բնութիւնը մեզի պատկանող սեփականութիւն մըն է, զոր կրնանք օգտագործել, փոխել կամ սպառել՝ ըստ մեր կարիքներուն։ Սակայն իրականութիւնը բոլորովին այլ է. մեր մոլորակը ժառանգութիւն մը չէ, այլ՝ փոխ առնուած տուն մը։ Այս գաղափարը առաջին հայեացքով պարզ կը թուի, բայց իր մէջ մեծ պատասխանատուութիւն կը պարփակէ։ Երբ մարդ մը տուն փոխ առնէ, կը սպասուի, որ զայն պահպանէ, խնամէ եւ վերադարձնէ նոյնիսկ աւելի լաւ վիճակի մէջ։ Ոչ ոք բարոյական իրաւունք ունի ուրիշին տունը քանդելու, աղտոտելու կամ անապահով դարձնելու։

Բայց երբ մեր մոլորակին կը նայինք, դժուար է չհարցնել, թէ արդեօք մենք ճիշդ վարուեցա՞նք ու տակաւին կը վարուի՞նք այս տան հետ։ Վերջին տասնամեակներուն կլիմայական փոփոխութիւնը վերածուած է համաշխարհային մտահոգութեան։ Անտառներ կ’ոչնչանան, ծովերու մակարդակը կը բարձրանայ, երաշտներն ու ջրհեղեղները աւելի յաճախակի կը դառնան, իսկ բազմաթիւ կենդանական եւ բուսական տեսակներ անհետացման վտանգի տակ կը գտնուին։ Սակայն կլիմայական փոփոխութիւնը միայն կենսոլորտային հարց չէ, ան նաեւ բարոյական խնդիր մըն է։ Ի՞նչ իրաւունք ունինք մենք այսօրուան յարմարութիւնները վայելելու այնպիսի ձեւով, որ վաղուան սերունդները ստիպուին վճարելու անոր գինը։ Երբ անտառի մը ծառերը կը կտրուին, երբ գետ մը կ’աղտոտի կամ երբ անխնայ սպառումը կը քաջալերուի, այդ որոշումները միայն ներկային չեն վերաբերիր, այլեւ՝ ապագային։ Ամէն սերունդ իր հետքը կը ձգէ պատմութեան մէջ. հարցը այն է, թէ ի՛նչ տեսակ հետք պիտի ձգենք մենք։

Այս տագնապին ի տես, սխալ է այն տարածուած պատկերացումը, թէ շրջակայ միջավայրի պաշտպանութիւնը միայն պետութիւններու, միջազգային կազմակերպութիւններու կամ գիտնականներու գործն է։ Անշուշտ անոնք մեծ դեր ունին, բայց խնդիրը նաեւ անհատական պատասխանատուութեան հարց է։ Մեր առօրեայ ընտրութիւնները աւելի մեծ ազդեցութիւն ունին, քան շատ անգամ կը պատկերացնենք։ Ինչպէ՞ս կը սպառենք, ի՞նչ կը գնենք, որքա՞ն թափօն կը ստեղծենք, ինչպէ՞ս կը վարուինք ջուրին, ուժանիւթին եւ բնութեան հետ։ Այս բոլոր հարցումները մաս կը կազմեն կենսոլորտային ճգնաժամի պատճառներուն։

Ամէն տարի աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ հազարաւոր մարդիկ ծառեր կը տնկեն։ Համալսարաններ, դպրոցներ, երիտասարդական միութիւններ, սկաուտական շարժումներ, ընկերութիւններ եւ պետական հաստատութիւններ կը կազմակերպեն բնութեան պահպանութեան արշաւներ, որոնց լուսանկարները արագօրէն կը տարածուին ընկերային ցանցերու մէջ։ Ծառ տնկելը, անշուշտ, գեղեցիկ եւ օգտակար արարք մըն է, որ կը յիշեցնէ մեզի, թէ բնութիւնը միայն օգտագործելու համար չէ, այլ նաեւ պարտաւոր ենք զայն խնամելու։ Բայց արդեօք ծառ տնկելը բաւարա՞ր է։

Կլիմայական փոփոխութիւնը, ապականումը, ջրային պաշարներու անխնայ սպառումը եւ կենսաբանական բազմազանութեան կորուստը այնպիսի խնդիրներ են, որոնք չեն կրնար լուծուիլ միայն խորհրդանշական արարքներով։ Անոնք կը պահանջեն աւելի խոր փոփոխութիւններ՝ մեր տնտեսութեան, սպառողական մշակոյթին եւ հանրային քաղաքականութիւններուն մէջ։ Շատ անգամ մարդիկ կը կարծեն, թէ բնութեան եւ կենսոլորտի պահպանութեան պատասխանատուութիւնը սահմանափակուած է քանի մը պարզ քայլերով. ծառ մը տնկել, քանի մը կերպընկալ շիշ վերամշակման ուղարկել կամ ընկերային ցանցերու մէջ համապատասխան կոչեր տարածել։ Այս բոլորը արժէքաւոր են, բայց անոնք միայն առաջին քայլերն են հազար մղոնին։

Իսկական փոփոխութիւնը կը սկսի այն պահուն, երբ մարդը կը հարցնէ, թէ ինչպէ՞ս կը կառուցուին մեր քաղաքները, ինչպէ՞ս կը սպառենք ուժանիւթը, ինչպէ՞ս կը կառավարուին բնական պաշարները եւ ինչպիսի՞ տնտեսական համակարգեր կը խրախուսենք։ Գիտակցութիւնը կարեւոր է, բայց գիտակցութիւնը ինքնին լուծում մը չէ։ Անցեալ տասնամեակներուն բնութեան պահպանութեան իրազեկութիւնը զգալիօրէն աճած է, սակայն նոյն ատեն աշխարհը տակաւին կը շարունակէ արտադրել հսկայական քանակութեամբ թափօն ու արտանետել մթնոլորտը տաքցնող կազեր։ Այս հակասութիւնը մեզի կը յիշեցնէ կարեւոր տարբերութիւն մը՝ իրազեկութեան եւ կառուցուածքային փոփոխութեան միջեւ։ Իրազեկութիւնը կը փոխէ մտածողութիւնը, իսկ կառուցուածքային փոփոխութիւնը կը փոխէ իրականութիւնը։ Երբ քաղաք մը կը զարգացնէ իր հանրային փոխադրամիջոցները, երբ կառավարութիւն մը կը սկսի ներդրումներ կատարել վերանորոգուող ուժանիւթի մէջ, այդ պահուն փոփոխութիւնը կը դառնայ գործնական իրականութիւն։ Ծառ տնկելը արժէքաւոր սկիզբ մըն է, բայց եթէ այդ ծառը կը շարունակէ աճիլ ապականած գետի մը ափին, խնդիրը կը մնայ անլոյծ։

Բնութիւնը որպէս ուսուցիչ

 Ժամանակակից մարդը հազարաւոր ուսուցիչներ ունի՝ դպրոցներ, համալսարաններ, գիրքեր եւ արուեստական իմացականութեան (ԱԻ) համակարգեր։ Սակայն որքան շատ սորվինք, այնքան աւելի կը հեռանանք ամենէն հին ուսուցիչէն՝ բնութենէն, որ թէեւ դասախօսութիւններ չի տար, բայց հազարաւոր տարիներ եղած է մարդկութեան լուռ դաստիարակը։ Բնութիւնը ունի ըսելիքներ, որոնք ոչ մէկ դասագիրք կրնայ նոյն ձեւով փոխանցել։

Անտառը, օրինակ, մեզի կը սորվեցնէ համբերութիւն։ Ծառերը չեն աճիր մէկ գիշերուան մէջ. անոնք տասնամեակներ կը պահանջեն։ Մեր արագընթաց ժամանակներուն, անտառը կը յիշեցնէ, որ կարեւոր արժէքները՝ գիտելիքը, վստահութիւնը, բարեկամութիւնը, չեն ծնիր ակնթարթի մը մէջ։ Գետը մեզի կը սորվեցնէ շարժումի եւ ճկունութեան արժէքը. արգելքի հանդիպելով՝ ան կը շրջանցէ կամ դանդաղօրէն կը յաղթահարէ խոչընդոտը, յուշելով, որ տոկունութիւնը իմաստուն յարմարելու կարողութիւնն է։ Լեռները կը փոխանցեն հեռանկարի պատգամը՝ յիշեցնելով, որ երբեմն պէտք է քիչ մը հեռանալ առօրեայ մտահոգութիւններէն, որ աւելի լաւ տեսնենք։ Իսկ եղանակները մեզի կը պատմեն փոփոխութեան անխուսափելիութեան մասին՝ սորվեցնելով ընդունիլ կեանքի տատանումները առանց յուսահատութեան։

Այսօր, երբ կենսոլորտային խնդիրները կը ստիպեն մեզի վերանայելու մեր ընթացքը, կ’արժէ բնութիւնը դիտել ոչ միայն որպէս պաշտպանութեան կարօտ միջավայր մը, այլեւ՝ որպէս իմաստութեան աղբիւր։ Որովհետեւ անտառները միայն փայտի պաշարներ չեն, գետերը՝ միայն ջուրի հոսքեր, իսկ լեռները՝ քարերու կուտակումներ. անոնք մեր ժամանակներու ամենէն իմաստուն ուսուցիչներն են։

 Վերամշակումը որպէս հասարակական վերանորոգում

Մեր օրերուն «թափօն» բառը սովորաբար կ’ենթադրէ նիւթական իրեր (փլասթիք շիշեր, թուղթեր), այսինքն՝ անոնք, որ արժէք չունին այլեւս։ Փակագիծ մը բանալով հարց տանք. արդեօք թափօնը միայն նիւթակա՞ն երեւոյթ է։ Ժամանակակից աշխարհը սկսած է սպառել նաեւ գաղափարներ, յարաբերութիւններ եւ երբեմն նոյնիսկ համայնքներ։ Հոս է, որ վերամշակման (recycling) գաղափարը կը տարածուի նաեւ հասարակական կեանքի վրայ։ Ինչպէս հին թուղթը կրնայ վերածուիլ նոր գիրքի, այնպէս ալ հասարակութիւնները երբեմն կրնան վերամշակել իրենց կուտակած փորձառութիւններն ու մոռցուած դասերը։ Շատ անգամ վերանորոգումը աւելի իմաստուն է, քան ամբողջական փոխարինումը:

Յատկապէս երիտասարդ սերունդին համար այս բոլոր մարտահրաւէրները ուրիշ նշանակութիւն ունին, քանի որ անոնք պիտի ապրին այն աշխարհին մէջ, զոր մենք այսօր կը կառուցենք։ Ոգեւորութիւնը անհրաժեշտ է, բայց միայն ոգեւորութիւնը բաւարար չէ։ Աշխարհը փոխելու համար պէտք են նաեւ գիտելիք, կազմակերպուած աշխատանք, հանրային մասնակցութիւն եւ երկարատեւ տեսլական։ Մեր օրերուն, երբ մարդիկ անմիջական արդիւնքներու ետեւէ կ’երթան, բնութիւնն ու վերամշակման մշակոյթը մեզի կը սորվեցնեն, որ ամուր արմատներ ունեցող ծառը աւելի դիւրութեամբ կը դիմագրաւէ փոթորիկները, եւ որ պատասխանատուութիւնը կը սկսի այն պահուն, երբ մարդը կը դադրի ամէն ինչ դիւրութեամբ նետելէ։

Լուծումը միայն վախի կամ յուսահատութեան մէջ չէ. անհրաժեշտ է գիտակցութիւն, բայց նաեւ՝ յոյս։ Թափօնը յաճախ վերջաբան կը թուի մեր աչքերուն, սակայն վերամշակումը կը յիշեցնէ, որ վերջաբանները երբեմն նոր սկիզբներու նախաբաններն են։ Մեր ժամանակներու ամենէն կարեւոր բնապահպանական հարցումը այն չէ, թէ քանի՞ ծառ տնկեցինք կա՞մ որքան նիւթ սպառեցինք, այլ՝ թէ ի՛նչ պայմաններ ստեղծեցինք, որ այդ ծառերը եւ ապագայ սերունդները կարենան ապրիլ։ Երբ գայ այս փոխ առնուած մոլորակը վերադարձնելու պահը, ի՞նչ վիճակի մէջ պիտի ձգենք այս փոխ առնուած տունը։ Որովհետեւ ի վերջոյ, բնութեան պահպանութիւնը միայն բնութիւնը սիրելու մասին չէ. ան մեր արժէքներուն, մեր ապագան վերակազմաւորելու կամքին եւ մեր մարդ ըլլալուն մասին է։

]]> https://darperag21.net/%d5%aa%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d5%a3%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d5%9e%d6%82%d5%b6-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d6%83%d5%b8%d5%ad-%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae-%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b6-%d5%b4%d5%a5/feed/ 0 88741 «ԾԱՂԻԿՈՎ ԱՂՋՆԱԿ ՄԸ» https://darperag21.net/%d5%ae%d5%a1%d5%b2%d5%ab%d5%af%d5%b8%d5%be-%d5%a1%d5%b2%d5%bb%d5%b6%d5%a1%d5%af-%d5%b4%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ae%25d5%25a1%25d5%25b2%25d5%25ab%25d5%25af%25d5%25b8%25d5%25be-%25d5%25a1%25d5%25b2%25d5%25bb%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25af-%25d5%25b4%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%ae%d5%a1%d5%b2%d5%ab%d5%af%d5%b8%d5%be-%d5%a1%d5%b2%d5%bb%d5%b6%d5%a1%d5%af-%d5%b4%d5%a8/#respond Thu, 02 Jul 2026 11:54:54 +0000 https://darperag21.net/?p=88722 (Լռութեան մէջ հնչող խաղաղութեան պատգամ մը)

Աւելի քան երեսուն տարի է, որ կ’ապ­րիմ Ժընեւ ու կը բնակիմ Սէն-Ժան (Saint-Jean) զբօսայգիին մօտակայքը։ Երկու զաւակներս յաճախած են զբօ­սայգիին յարակից Seujet դպրոցը։ Բազ­միցս անցած եմ այս զբօսայգիէն աշ­խատանքի երթալու ճանապարհին, յա­ճախ գտնուած եմ այնտեղ ճեմելու կամ պարզապէս խաղաղ պահ մը անցընելու համար, նաեւ պատեհ առիթներով նստած եմ անոր նստարաններէն մէ­կուն կամ միւսին վրայ՝ բարեկամներու հետ հաճելի զրոյց ունենալու կամ շրջապատին անդորրը վայելելու նպա­տակով։

Տարիներու ընթացքին այս վայրը ինծի հոգեհարազատ դարձած է։ Կը ճանչ­նամ անոր ճեմուղիները, դարաւոր ծա­ռերը, եւ նոյնիսկ գարնանամուտին շքեղ գոյներով ծաղկող բուրաստաննե­րը։ Ամէն անգամ երբ դիտեմ այդ երփ­ներանգ ծաղկամարգերը, սիրտս վա­րարուն ուրախութիւն մը կ’ապրի, ու կը յիշեմ անգլիացի մեծանուն բանաստեծ Ուիլիըմ Պլէյքի (1757–1827) «Անմեղու­թեան կանխանշաններ» բանաստեղ­ծութեան առաջին քառատողը, որ կ’ըսէ.

«Տեսնել աշխարհը աւազի հատիկի մը մէջ,
Իսկ երկինքը՝ վայրի ծաղիկի մը մէջ:
Ափիդ մէջ առնել
անծիրն անհուն,
Իսկ
յաւերժութիւնը՝ ակնթարթի մը մէջ»:

Զբօսայգիին մէջ քանի մը արձաններ կան։ Անոնցմէ ոմանք բարձր պատուանդաններու վրայ կանգնած են եւ կը յիշեցնեն Ժընեւ քաղաքի այն նշանաւոր անձնաւորութիւնները, որոնք մեծ ծառայութիւն մատուցած են քաղաքին։ Ուրիշներ, սակայն, գրեթէ աննկատ կերպով միաձուլուած են բնութեան հետ։

Կեանքի մէջ կան երեւոյթներ, որոնց կողքով ամէն օր կ’անցնինք, կը տեսնենք զանոնք առանց իսկապէս տեսնելու, կամ աւելի ճիշդ՝ ընկալելու։ Անոնք այնքան սովորական մասը կը կազմեն մեր առօրեային, որ մեր հայեացքին համար իսկութեան մէջ կը դառնան անտեսանելի։ Թէ ինչո՞ւ է այդպէս, դժուար է ըսել։ Թերեւս պէտք է գայ ճիշդ այն յատուկ պահը, երբ այնքան ծանօթը յանկարծ կը թուի օտար, մինչ այդ լուռ մնա­ցածը, մեր ընկալումի եւ ուշադրութեան լուսանցքին մէջ նետուածը կը սկսի խօսիլ մեզի հետ։ Արդարեւ կան բաներ, որոնք մեզի չեն յայտնուիր այն պահուն, երբ անոնց կը հան­դիպինք, այլ միայն այն ատեն, երբ մեր ներաշխարհով պատրաստ կ’ըլլանք զանոնք իսկապէս տեսնելու եւ ընկալելու։

Այդպէս պատահեցաւ այն արձանին հետ, որ չի գտնուիր զբօսայգիին կեդրոնական մասը, այլ անոր հարաւարեւելեան կողմը, շատ մօտ Promenade des Lavandières-ին եւ Pont de la Coulouvrenière-ին։ Այդտեղէն գեղեցիկ տեսարան մը կը բացուի դէպի Ռոն գետը եւ պատմական Bâtiment des Forces Motrices շէնքը։ Եթէ զբօսայգիի կեդրոնական մասէն դէպի Seujet դպրոցը ուղղուինք, ճեմուղիներէն մէկը մեղմօրէն վար կ’իջնէ Ռոն գետի ուղղութեամբ։

Այդ պրոնզաձոյլ արձանը, որուն մասին կը խօսիմ, զետեղուած չէ բարձր պատուան­դանի մը, այլ ցած քարայատակի մը վրայ՝ ուղիղ ճամբուն քով։ Այդ պատճառով ալ գրեթէ աչքերու հարթութեան վրայ կը հանդիպի անցորդին, որ թերեւս կը բացատրէ, թէ ինչո՛ւ շատերը աննկատ կ’անցնին անոր քովէն։ Ան չի պարտադրեր իր ներկայութիւնը․ ան կը սպասէ, որ յայտնաբերեն զինք։

Այդպէս ալ եղաւ այդ կիրակի առաւօտեան։ Թէ ինչո՞ւ եւ մանաւանդ այդ օր կանգ առի անոր առջեւ՝ դժուար է ըսել։ Մոգական պահ մը կարծէք մագնիսացուց զիս՝ ստիպելով բանալու տեսողութեանս վարագոյրը եւ ընկալելու այն, որ տարիներէ ի վեր ինծի կը թուէր, թէ կը տեսնէի…: Զբօսայգին նոյնն էր, նոյնն էին նաեւ ճեմուղիները, այդտեղ տեղադրուած արձաննները, բայց այս անգամ նոյն աչքերով չէի նայեր անոնց, յատկա­պէս ամենաաննշան թուող այն արձանին, որ այդ պահուն ուղղակի հմայած էր զիս:

Առանց շտապելու սկսայ դիտել զայն բովանդակ ուշադրութեամբ եւ ներքին ակնածան­քով։ Որքան աւելի երկար կը նայէի, այնքան աւելի կը զգայի, թէ ան պարզ արձան մը չէր, այլ ներկայութիւն մը, որ իր լռութեան մէջ շատ ըսելիք ունէր: Կարծէք այդ բոլոր տարիներուն ան համբերութեամբ կը սպասէր, որ վերջապէս կանգ առնեմ ու հանդի­պիմ իրեն։

Արձանը ստեղծագործութիւնն է քանդակագործ Ուրսուլա Մալպինի (Ursula Malbin), որուն ան տուած է «Ծաղիկով աղջնակ մը» (Fillette à la fleur) անունը։ Քանդակը ստեղծուած է 1970 թուականին։ Անոր բարձրութիւնը մօտաւորապէս 106 սմ. է եւ կը պատկանի Ժընեւ քաղաքի ժամանակակից արուեստի հաւաքածոյին։ Նշուած թուա­կանէն ի վեր ան կը գտնուի այս զբօսայգիին մէջ՝ դառնալով այդ վայրին լուռ եւ անբա­ժանելի ներկայութիւններէն մէկը, որ չի մաշիր ժամանակին հետ, այլ իր շուրջբոլորը գտնուող հաստաբուն ծառերուն հետ ինք ալ տարուէ-տարի աւելի խոր կ’արմատա­ւորուի զբօսայգիին տարածութեան մէջ:

Տարիները անդարձ անցած են․ մարդիկ հերթով եկած են ու գացած, եղանակները՝ մերթ խստաշունչ, մերթ խաղաղ, զիրար յաջորդելով՝ փոխուած են անկասելի հոսան­քով։ Բայց ան մնացած է նոյնը՝ խաղաղ լռութեան մէջ դիտելով աշխարհը առանց դա­տելու եւ առանց խօսելու։ Թերեւս այդ լռութեան մէջ է անոր իսկական ներկայութիւնը՝ ոչ իբրեւ պարզ առարկայ, այլ որպէս կենդանի յիշողութիւն մը, որ քարի եւ պղինձի մէջ կը շարունակէ շնչել՝ պահելով մարդկային իրականութեան մէկ նուրբ երեսը, մէկ ակնթարթային պարագիծը, որ չի կորսուիր ժամանակի հոսքին մէջ, այլ ստոյգ կը դառ­նայ անոր անբաժանելի մէկ մասը։

Հմայուած կը դիտէի արձանը ու ինքնաբերաբար հարց կու տայի. ո՞վ է այս փոքրիկ աղջնակը։ Ինչո՞ւ մէկ ձեռքով կը բարձրացնէ ծաղիկ մը, իսկ միւս ձեռքին՝ տիկնիկ մը։ Ի՞նչ պատմութիւն կ’ուզէ պատմել ան մեզի, մանաւանդ այսօր, երբ աշխարհը այնքան շատ ցաւի, բռնութեան եւ պատերազմներու մէջ կը գտնուի։

Այդ պահուն յանկարծ մտքովս անցաւ հայրենի մեծանուն գրող Նայիրի Զարեանի յետ­պատերազմեան տարիներուն գրած այն յուզիչ բանաստեղծութիւնը՝ «Խաղաղութեան աղաւնին» խորագրով, զոր ի տղայի տիոց սորված էի։ Բանաստեղծը այնտեղ պատկե­րաւոր ու կենդանի գիծերով կը ներկայացնէ 1949 թուականին Փրակայի մէջ գումար­ուած խաղաղութեան մեծ համաժողովը․ հանդիսաւոր դահլիճ մը, ուր հաւաքուած են աշխարհի զանազան երկիրներէն եկած քաղաքական գործիչներ, բարձրաստիճան զին­ուորականներ, բազմաթիւ մտաւորականներ ու գրողներ։ Եւ ահա, նիստերէն մէկուն ընթացքին, բեմ կը բարձրանայ վեցամեայ աղջնակ մը՝ իր կուրծքին ամուր սեղմած ճեր­մակ տիկնիկ մը։ Անոր աչքերուն մէջ նկատելի էր մահաբեր պատերազմին պատճառած վախն ու կորուստի ցաւը։ Ուստի դիմելով Խորհրդային Միութեան հերոս զօրահրա­մանատար Ֆեոտորովի՝ ան մանկական պարզ, բայց ճշմարտութիւն դրսեւորող ձայնով կըսէ․

«Քեռի՛, չունեմ ես հայր…
Սպանուած է նա Աթենքում…
Ես տիկնիկիս եւ ինձ համար
Խաղաղութիւն եմ ուզում»:

Անկարելի էր չմտածել, որ նշուած բանաստեղծութեան եւ «Ծաղիկով աղջնակ մը» ստեղծագործութեան միջեւ կային բովանդակային ընդհանրութիւններ՝ անկախ անկէ, թէ ո՛ւր կամ ո՛ր հեղինակին կողմէ յօրինուած էին անոնք: Խաղաղութեան աղաւնին, ձիթենիի ճիւղը, անմեղունակ աղջնակը, ծաղիկն ու տիկնիկը դարերու խորքէն եկող այն խորհրդանիշերն են, որոնք գուցէ մարդոց համար դարձած են ամենահոգեհարա­զատ պատկերները կեանքի պահպանման եւ խաղաղութեան իտէալի արտայայտու­թեան մէջ։

Արուեստը սահման չունի, որովհետեւ ան կը պատկանի ոչ թէ աշխարհագրութեան, այլ մարդկային հոգիին։ Ստեղծագործութիւնը, ըլլայ քանդակ, նկար, վէպ կամ բանաս­տեղծութիւն, իրականութիւն չի ստեղծեր։ Իրականութիւնն է, որ կը ծնի զայն։ Մարդ­կային փորձառութիւնը, յոյսն ու յուսախաբութիւնը, սէրն ու կորուստը, տուայտանքն ու կարօտը, խաղաղութիւնն ու պատերազմը՝ ահա այն հողն է, ուրկէ կը ծլի արուեստը։ Սակայն երբ ստեղծագործութիւնը լոյս աշխարհ կու գայ՝ ընդամէնը արուեստի պարզ գործ մը չէ։ Ան կը վերածուի հայելիի մը, որ ոչ միայն կ’արտացոլացնէ իրականութիւնը, այլ նաեւ կ’օգնէ մեզի տեսնելու այն, որ առօրեային մէջ յաճախ անտեսանելի կը մնայ։ Արուեստը կը բացայայտէ իրականութեան ներքին իմաստը, կը հարցաքննէ եւ երբեմն ալ կը գերազանցէ զայն՝ դառնալով մարդու ներաշխարհը լուսաւորող լուսարձակ մը, ինքնաճանաչողութեան ուղեկից եւ գոյութեան իմաստը որոնող ձայն մը։

Անգամ մը եւս կը դիտեմ արձանը ու կրկին կ’անդրադառնամ, որ արուեստի որոշ գոր­ծեր իրենց մեծութիւնը չեն պարտադրեր դիտորդին։ Անոնք լուռ կը սպասեն, մինչեւ մենք պատրաստ ըլլանք զանոնք իսկապէս ընկալելու։ Թերեւս անոնց ճշմարտութիւնը չի բացայայտուիր այն օրը, երբ զանոնք առաջին անգամ հարեւանցի կը տեսնենք, այլ այն պահուն, երբ մեր հոգին պատրաստ կ’ըլլայ զայն ընդունելու։ Փաստօրէն արձանը, որուն առջեւեն բազմիցս անցած էի, բոլորովին չէր փոխուած. փոխուած էր իմ հայեաց­քը։

Արձանը չի ներկայացներ հերոսուհի մը, ոչ ալ յաղթանակած անձ մը կամ նահատակ մը։ Ան փոքրիկ աղջնակ մըն է՝ խոցելի, փխրուն, բայց միաժամանակ՝ ուղիղ ու արժա­նապատիւ հպարտութեամբ կանգնած։ Ձախ ձեռքով ան վեր բարձրացուցած է ծաղիկ մը՝ կեանքի, գեղեցկութեան եւ յոյսի հնագոյն խորհրդանիշերէն մէկը։ Իսկ աջ ձեռքով բռնած է տիկնիկ մը, որ մանկութեան, գուրգուրանքի եւ ապահովութեան խորհրդա­նիշն է։ Այս երկուքն ալ կեանքի այն արժէքներն են, որոնք պատերազմներու ընթացքին յաճախ առաջինն են, որ կը զոհուին։

Յատկապէս մեր օրերու պատերազմներու եւ հակամարտութիւններու լոյսին տակ՝ Ուքրանիոյ, Կազայի, Սուտանի, Իրանի, Լիբանանի եւ աշխարհի բազմաթիւ այլ վայրե­րու մէջ, այս քանդակը կարծէք կը ստանայ նոր իմաստ մը։ Արդարեւ, մեր առջեւ չի ներ­կայանար աղջնակ մը, որ պարզապէս իր մանկական խաղերով տարուած է: Ընդհա­կառակը՝ ան կը խորհրդանշէ այն միլիոնաւոր մանուկները, որոնց մանկութիւնը բռնու­թեան եւ պատերազմներու ստուերին տակ կ’արիւնի։

Այդպիսով ծաղիկն ալ նոր նշանակութիւն մը կը ստանայ։ Ան կը թուի ըլլալու զէնքերուն դէմ ուղղուած լուռ, բայց վճռական հակադրութիւն մը։ Ծաղիկը չի կրնար որեւէ մէկը պարտութեան մատնել. ան միայն կրնայ աճիլ ու ծաղկիլ՝ ցուցադրելով կեանքը եւ անոր բովանդակ գեղեցկութիւնը։ Եւ ճիշդ ա՛յդ է անոր ուժը։ Ան մեզի կը յիշեցնէ, որ խաղա­ղութիւնը միայն զօրութեամբ չի հաստատուիր, այլ կեանքը պահպանելու, խնամելու եւ փայփայելու կարողութեամբ։

Տիկնիկն ալ նոյնքան խորհրդանշական է։ Չափահաս մարդոց համար ան լոկ խաղալիք մըն է։ Բայց երեխային համար ան բարեկամ մըն է, ընտանիքի անդամ մը, հարազատ խաղընկեր մը, կամ մխիթարութեան աղբիւր մը։ Պատերազմի գօտիներու մէջ տիկնիկ­ներն ու փափուկ խաղալիքները յաճախ այն սակաւաթիւ իրերէն են, զորս երեխաները իրենց հետ կը վերցնեն փախուստի ճամբուն։ Անոնք կը հանդիսանան մարդկայ­նու­թեան այն խորհրդանիշերը, որոնք պէտք է պահպանուին, նոյնիսկ ամենադաժան իրա­վիճակներու մէջ։

«Ծաղիկով աղջնակ մը» ստեղծագործութիւնը իր խորհրդաւոր պարզութեան մէջ մեզի կը յիշեցնէ, որ խաղաղութիւնը միայն պետութիւններու կամ կառավարութիւններու գործը չէ։ Ան կը սկսի առօրեայէն՝ այնտեղ, ուր բոլորս պատասխանատւութիւն կը ստանձնենք իրարու հանդէպ, որպէսզի երեխաները անվախ խաղալ կարենան ու աճիլ կեանքի մէջ, սորվիլ, ձեռք բերել իրենց փորձառութիւնները եւ, ի վերջոյ, իրենք ալ ա­տակ դառնան իմաստ տալու իրենց գոյութեան եւ ապրելու զայն գիտակից պատաս­խանատւութեամբ:

Արդարեւ, քանի դեռ երեխան կրնայ մէկ ձեռքով բարձրացնել ծաղիկ մը, իսկ միւսով գրկել տիկնիկ մը, մեռած չէ տակաւին յոյսը, կեանքը, որ կը ծաղկի, սէրը կ’աճի կեանքը իմաստաւորող իր բովանդակ գեղեցկութեամբ: Բայց երբ երեխան կը ստիպուի զէնք կրել կամ մահ ու աւեր սփռող որոտացող թնդանօթներէն փախչիլ՝ ձախողած է աշ­խարհը իր ամենահիմնական պարտականութեան մէջ։

Այս իմաստով՝ «Ծաղիկով աղջնակ մը» արձանը կարելի է ընկալել որպէս խաղաղու­թեան պատգամ մը։ Ան չի ցուցադրեր պատերազմին սարսափները, այլ կը յիշեցնէ այն, ինչ պատերազմը մարդէն ամէնէն առաջ կը խլէ՝ երջանիկ մանկութիւն մը ապրելու իրա­ւունքը, վստահելու կարողութիւնը եւ ապահով աշխարհի մը երազը։ Ան չի հնչեցներ քաղաքական կոչ մը եւ ոչ ոք կը մեղադրէ. իր լուռ եւ խոնարհ ներկայութեամբ ան միայն կը յիշեցնէ, թէ ի՛նչ է այն մեծագոյն արժէքը, որ պարտաւոր ենք պաշտպանել – ամէն բանէ առաջ կեանքը: Պէտք չէ մոռնալ, որ դիմացինդ միշտ մա՛րդ է, կեանք է ու կը ներ­կայացնէ անչափելի արժէք մը: Ամէն մարդկային կեանք ինքնին տիեզերք մըն է։ Անոր կորուստը երբեք միայն մէկ մարդու կամ անհատի մը կորուստը չէ, այլ ամբողջ աշխարհ մը աղքատացնելու ողբերգութիւն։ Ուստի ամենեւին զարմանալի չէ, որ այսպիսի հա­մեստ թուող ստեղծագործութիւններ երբեմն մարդոց սիրտերուն շատ աւելի խոր ու ազդեցիկ կը խօսին, քան ամենաշքեղ պատերազմական յուշարձանները:

Արդարեւ, երբ աշխարհը կը մոռնայ մանուկը, կը մոռնայ նաեւ ինքզինք։ Մանուկը պաշտպանել՝ մարդկութիւնն ու անոր ապագան ապահովել կը նշանակէ։ Խաղաղու­թիւնը պատերազմին լոկ բացակայութիւնը չէ։ Ան այն չէ, որ պատերազմէն ետք կը մնայ, այլ այն՝ որ մարդուն մէջ մարդկայնութենէն կը մնայ․ այն խորհրդաւոր եւ ստեղ­ծագործ զօրութիւնը, որ մարդը աւելի՛ մարդ կը դարձնէ։ Խաղաղութիւնը կը սկսի այն պահուն, երբ մարդը դիմացինին մէջ ոչ թէ թշնամի, այլ ամբողջ տիեզերք մը կը տեսնէ՝ իր բովանդակ գեղեցկութեամբ, հմայող խորհրդաւորութեամբ եւ անչափելի արժա­նա­պատուութեամբ:  

Դոկտ. Աբէլ քհնյ. Մանուկեան
Ժընեւ, 2 յուլիս 2026
Յիշատակ սրբոյն Եղիսէի մարգարէին

]]> https://darperag21.net/%d5%ae%d5%a1%d5%b2%d5%ab%d5%af%d5%b8%d5%be-%d5%a1%d5%b2%d5%bb%d5%b6%d5%a1%d5%af-%d5%b4%d5%a8/feed/ 0 88722 Ազգը կը կործանեն ոչ թէ թշնամիները, այլ սեփական արդարացումները https://darperag21.net/%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%af%d5%b8%d6%80%d5%ae%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%b6-%d5%b8%d5%b9-%d5%a9%d5%a7-%d5%a9%d5%b7%d5%b6%d5%a1%d5%b4%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%a1%d5%b5%d5%ac-%d5%bd/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25a3%25d5%25a8-%25d5%25af%25d5%25a8-%25d5%25af%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25ae%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a5%25d5%25b6-%25d5%25b8%25d5%25b9-%25d5%25a9%25d5%25a7-%25d5%25a9%25d5%25b7%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25b4%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a8-%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25ac-%25d5%25bd https://darperag21.net/%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%af%d5%b8%d6%80%d5%ae%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%b6-%d5%b8%d5%b9-%d5%a9%d5%a7-%d5%a9%d5%b7%d5%b6%d5%a1%d5%b4%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%a1%d5%b5%d5%ac-%d5%bd/#respond Wed, 01 Jul 2026 13:29:54 +0000 https://darperag21.net/?p=88710 Ազգերը սովորաբար չեն կործանիր այն պահուն, երբ առաջին թշնամին կ’անցնի սահմանը։ Այդ ատեն կործանումը յաճախ արդէն շատոնց սկսած կ’ըլլայ։ Անիկա կը սկսի շատ աւելի կանուխ՝ այն պահուն, երբ հասարակութիւնը կը կորսնցնէ ինքզինք քննադատելու ունակութիւնը եւ կը սկսի անձնական ցանկութիւնները կոչել ճշմարտութիւն, իսկ անձնական շահերը՝ արդարութիւն։ Իսկ ալ աւելի ճգնաժամային ու քաոսային կ’ըլլայ կործանումը, երբ ներհասարակական տարբեր խումբեր տարբեր արժէքներ կը դաւանին եւ զանոնք միաւորող միակ երեւոյթը համակարգուած փոխադարձ ատելութիւնն է։

Ինչպէս մարդկութեան պատմութեան, այնպէս ալ ամէն ազգի ու հասարակութեան մեծագոյն ողբերգութիւնները ծնունդ առած են ոչ թէ չարիքի բացայայտ պաշտամունքէն, այլ բարիի անունով գործուող չարիքներէն։ Ոչ մէկ պատերազմ սկսած է «մենք կ’ուզենք թալանել» կամ «մենք կ’ուզենք կործանիլ» կարգախօսով։ Ոչ մէկ բռնապետ երբեւէ յայտարարած է, թէ իշխանութեան եկած է մարդոց ազատութիւնը խլելու համար։ Ոչ մէկ գաղափարախօսութիւն ինքզինք երբե՛ք չար չէ անուանած։ Ընդհակառակը՝ բոլորը խօսած են ազատութեան, արդարութեան, անվտանգութեան, հաւատքի, հայրենիքի, ժողովուրդի փրկութեան կամ պատմական առաքելութեան անունով։ Այնպէս ինչպէս հիմա եւ հոս։

Նոյնիքն այստեղ կը սկսի բանականութեան մեծագոյն ողբերգութիւնը։

Մարդը միակ կենդանին է, որ կրնայ բարոյական հիմնաւորում ստեղծել իր ագահութեան, վրէժի, վախի կամ իշխանասիրութեան համար։ Կենդանին կը սպանէ, որովհետեւ անօթի է։ Մարդը կը սպանէ եւ յետոյ հազար էջնոց աշխատութիւն կը գրէ, թէ ինչու այդ մէկը պատմական անհրաժեշտութիւն էր, կամ ինչու պէտք էր հայրենիքէն կտոր մը եւս կորսնցնել։

Էրիխ Ֆրոմ կը կարծէր, թէ մարդկային ինքնակործանման հիմնական պատճառը ոչ այնքան բնազդային կործանարար վարքագիծն է, որքան մարդու ներքին անզօրութիւնը։ Ըստ անոր, ամենէն վտանգաւոր մարդը ոչ թէ ուժեղն է, այլ ան, որ կորսնցուցած է ստեղծագործելու կարողութիւնը եւ իր գոյութեան իմաստը կը փորձէ գտնել ուրիշներու ոչնչացման մէջ։ Այդպիսի մարդը կը սկսի ատել ոչ միայն իր հակառակորդը, այլ նոյնիսկ իր համախոհը, եթէ վերջինս համարձակի հարցումներ տալու։

Հոգեբանական այս մեքանիզմը միայն անհատներուն չի վերաբերիր։ Ան կը գործէ նաեւ ամբողջ հասարակութիւններու եւ ազգերու մակարդակով։ Ազգ մը կը սկսի հիւանդանալ, երբ քննադատութիւնը դաւաճանութեան հետ կը շփոթէ, երբ իր սխալները ընդունելու փոխարէն կը սկսի զանոնք արդարացնել, երբ իրականութիւնը տեղի կու տայ ինքնասիրահարած առասպելներուն, եւ երբ ճշմարտութեան որոնումը կը փոխարինուի սխալները շրջելու կամ աղաւաղելու հաւաքական փորձերով։

Բայց հաւաքական ինքնահիացումը հայրենասիրութիւն չէ։ Հայրենասիրութիւնը սեփական ժողովուրդը աւելի լաւը դարձնելու ձգտումն է։ Հաւաքական ինքնահիացումը, ընդհակառակը, սեփական ժողովուրդը անսխալական հռչակելու մոլորութիւնն է։ Իսկ այդ մոլորութիւնը անխուսափելիօրէն զայն կ’առաջնորդէ դէպի կործանում։

Այն հասարակութիւնը, որ մշտապէս կը խօսի միայն իր փառքին մասին, ուշ կամ կանուխ կը կորսնցնէ իր ապագան, որովհետեւ կը դադրի սեփական թերութիւնները տեսնելէ։ Իսկ այն հասարակութիւնը, որ ունի կարողութիւնը ցաւոտ ճշմարտութիւններ ընդունելու, փոխուելու հնարաւորութիւն ձեռք կը բերէ։ Հաննա Արենդտ ցոյց կու տայ, որ չարիքը միշտ չէ, որ սատանայական դէմք ունի։ Երբեմն ան սովորական մարդն է, որ պարզապէս դադրած է մտածելէ։ Երբ մարդը պատասխանատուութիւնը կը փոխանցէ առաջնորդին, կուսակցութեան, կրօնական հեղինակութեան կամ ամբոխին, անոր խիղճը աստիճանաբար կը լռէ։ Այդ պահէն կը սկսի ամենէն վտանգաւոր գործընթացը՝ մարդը կը դադրի որոշումներ կայացնելէ եւ կը սկսի միայն ենթարկուելու։ Բայց ենթարկուիլը ոչ մէկ պարագայի պատասխանատուութիւնը կը վերացնէ։ Մարդը կրնայ փոխել միայն այն հասարակութիւնը, որուն համար ինքը պատրաստ է պատասխանատուութիւն կրելու։ Ժամանակակից հասարակութիւններու գլխաւոր ճգնաժամը յաճախ ոչ թէ միայն գաղափարներու բացակայութիւնն է, այլ պատասխանատուութեան բացակայութիւնը։ Բոլորը կը պահանջեն, որ բան մը փոխուի՝ պետութիւնը, իշխանութիւնը, ընդդիմութիւնը, եկեղեցին, դպրոցը, երիտասարդութիւնը, չափահասները։ Քիչերն են որ հարց կու տան, թէ իրե՞նք ինչ պիտի փոխեն։

Ասիկա ազատութենէն փախուստի ամենէն նուրբ ձեւերէն մէկն է․ բոլորը սրիկայ հռչակել եւ մէկ կողմ քաշուիլ։ Բայց ազատ մարդը միշտ պատասխանատու է, մինչ անազատ մարդը միշտ մեղաւորներ կը փնտռէ։ Ֆրանսացի մտածող Ռընէ Ժիրար ցոյց կու տայ, որ հասարակութիւնները յաճախ կը փորձեն իրենց ներքին հակասութիւնները լուծել՝ «քաւութեան նոխազ» մը ստեղծելով։ Երբ տագնապ մը կը ծագի, հասարակութիւնը կը սկսի փնտռել այն անհատը կամ խումբը, որուն վրայ կարելի ըլլայ բեռցնել բոլոր դժբախտութիւններուն պատասխանատուութիւնը։ Ահա այսպէս կը ծնին «ներքին թշնամիները», «դաւաճաններու» անվերջ ցուցակները, քաղաքական եւ գաղափարական վհուկորսութիւնները, նախկինները, ներկաները, ռուսի ու թուրքի ստրուկները եւ այլն։

Բայց եւ այսպէս խնդիրները չեն անհետանար։

Նոր «քաւութեան նոխազ» մը չի բուժեր ազգը։ Ընդհակառակը, աւելի կը կարծրացնէ, աւելի կը վախցնէ, աւելի կոյր եւ մոլեգին կը դարձնէ զայն։ Ազգը կը սկսի ապաքինիլ միայն այն ատեն, երբ կը համարձակի նայելու իր իսկ հայելիին։ Իսկ այդ հայելին միայն գեղեցկութիւն կամ ինքնահաճոյք չի ցուցներ։ Ան նախ եւ առաջ իրականութիւնը կը ցոլացնէ։

Մարդկային բանականութիւնը ստեղծած է գիտութիւն, արուեստ, պետութիւն, իրաւունք եւ քաղաքակրթութիւն։ Բայց նոյն բանականութիւնը ստեղծած է նաեւ այնպիսի երեւոյթներ, ինչպէս գաղափարախօսական մոլուցքը, զանգուածային ատելութիւնը, ցեղասպանութիւնները եւ ամբողջ ժողովուրդներու ինքնախաբէութիւնը։ Հետեւաբար, հասարակութեան առջեւ կանգնած գլխաւոր խնդիրը նոր գաղափարախօսութիւն ստեղծելը չէ։ Գլխաւոր խնդիրը սեփական գաղափարախօսութեան վրայ կասկածելու կարողութիւնն է։ Ժողովուրդները սովորաբար չեն կործանիր, որովհետեւ խելացի չեն, այլ որովհետեւ իրենց բանականութիւնը կը դադրի ծառայելէ ճշմարտութեան եւ կը սկսի ծառայել ինքնարդարացման։ Այդ պահէն սկսեալ մարդը այլեւս ճշմարտութիւն չի որոներ։ ԱՆ կ’որոնէ/կը յօրինէ միայն այնպիսի փաստեր, որոնք կը հաստատեն այն, որուն ինքը արդէն որոշած է հաւատալ։ Մենք հիմա նոյնիքն այդ վիճակը կը պարզենք։ Մենք հիմա կը փորձենք արդարացնել ամէն ինչ եւ մենք զմեզ։

Եւ այդ պահուն է, որ հասարակութեան իսկական անկումը կը սկսի՝ ո՛չ սահմաններուն վրայ, ո՛չ Արցախի մէջ, այլ մեր սեփական գիտակցութեան մէջ։ Ան կը սկսի այն ատեն, երբ կը դադրինք հաւատալէ մենք մեզի, մեր գաղափարներուն, մեր արժէքներուն եւ մեր ուժին։ Այդ պահէն սկսեալ՝ ամէն ինչ կարելի կ’ըլլայ արդարացնել։

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%af%d5%b8%d6%80%d5%ae%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%b6-%d5%b8%d5%b9-%d5%a9%d5%a7-%d5%a9%d5%b7%d5%b6%d5%a1%d5%b4%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%a1%d5%b5%d5%ac-%d5%bd/feed/ 0 88710 Աւազանը https://darperag21.net/%d5%a1%d6%82%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d5%b6%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d6%2582%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%a1%d6%82%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d5%b6%d5%a8/#respond Tue, 30 Jun 2026 10:33:56 +0000 https://darperag21.net/?p=88703 Լոյսէ աւազան մը անհուն ու կապոյտ,
Որուն մէջ հոգիս միսմինակ կը լողայ.
Կը բացուին դռներ՝ լայնածիր ու ոսկեայ,
Ետեւը կանգած հըրեշտակ մ՚անծածկոյթ:

Ես պէտք է ջուրէ վերմակն այս անթափանց
Պատռեմ ու քանդեմ, որպէսզի վերանայ
Արգելափակումն այս դաժան, ոգեքանց.
Որ աչքն իմ կուրցած հայեացքին միանայ:

Անտեսանելին տեսանեմ ես պիտի,
Երբ որ ջրհեղեղն այս խեղդիչ ցամաքի,
Եւ ազազանայ ամեն կրակ զայրացած:

Բայց բիւրեղացած ցոլացման ու փայլքին
Ակունքէն ցայտող անապակ դռան սեմին
Անխօսուն կանգնած գեղուհի մ՚ըսքողուած:

Գէորգ Տանայեան

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d6%82%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d5%b6%d5%a8/feed/ 0 88703 Թաննուրինի կարմիր գոհարները https://darperag21.net/%d5%a9%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%ab%d5%b6%d5%ab-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%a3%d5%b8%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a9%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25ab-%25d5%25af%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b4%25d5%25ab%25d6%2580-%25d5%25a3%25d5%25b8%25d5%25b0%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%a9%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%ab%d5%b6%d5%ab-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%a3%d5%b8%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8/#respond Mon, 29 Jun 2026 13:34:37 +0000 https://darperag21.net/?p=88694 Լիբանանի հրաշագեղ գիւղերէն՝ Թաննուրինը, որ նշանաւոր է մայրիի իր ընդարձակ արգելանոցով, քաղցրահամ պտուղներով եւ գեղեցիկ բնութեամբ, կոչուած  է «բնութեան բանաստեղծութիւնը»։ Լիբանանեան մշակոյթով, պատմութեամբ եւ աւանդութիւններով միահիւսուած այս գիւղը կարծես տաքուկ շունչ մը կը սփռէ իր այցելուներուն շուրջ, որոնք հոգեզմայլ խանդավառութեամբ կ’ըմբոշխնեն անոր գեղեցկութիւնը։ Շատ մը արուեստագէտներ, ներշնչուելով անոր հմայքէն , գրած են բանաստեղծութիւններ եւ յօրինած՝ երգեր։ Նշանաւոր է երգահան Զիատ Րահպանիի «Ալա տիր էլ պօսթա» երգը, որ մեծ ժողովրդականութիւն ունի մինչեւ օրս։

Յուլիս ամսուան տաք եւ պայծառ կիրակիներէն մէկն էր։ Ընտանեօք որոշած էինք մեկնիլ Թաննուրին, հեռու՝ քաղաքի տաքէն ու աղմուկէն եւ ամբողջ օրը անցընել բնութեան խաղաղ գիրկին մէջ։  Մեր ինքնաշարժը կը բարձրանար,  Պաթրունի շրջանէն դէպի լեռներն ի վեր, անցնելով ոլորապտոյտ ճամբաներէ, ուր մեր դիմաց կը փռուէին հսկայ կանաչազարդ տարածքներ, խիտ անտառներ եւ տեղ-տեղ  լիբանանեան ճարտարապետութիւնը բնորոշող կարմիր կղմինտրէ երդիքով տուներ։ Իւրաքանչիւր տեսարան, արուեստի ստեղծագործական արտայայտութիւն մը ըլլար կարծես։

Մօտեցանք գիւղին․ Ամենուրէք տարածուած էին կեռասենիներ, որոնց ճիւղերը ծանրացած, բայց հպարտութեամբ կը կրէին իրենց գոհարները։ Արեւի ճառագայթներուն տակ կարմիր կեռասները կը փայփլէին, որպէս քաղցրութեան կաթիլներ։ Թաննուրինը, իր հիւրընկալ եւ սրտաբաց շունչով, գրկաբաց կը դիմաւորէր այցելուները՝ կարծես հին բարեկամներ։ Իսկ օդին մէջ կը խառնուէին ծոթրինով հացի անուշահոտ բոյրը եւ սուրճի նուրբ գոլորշիները, որոնք դանդաղ կը բարձրանային եւ կը սփռուէին փողոցերուն վրայ։ Ճամբու եզրին, հին եւ փայտեայ կրպակ մը նկատեցինք։ Մօտեցանք, որ հարցնենք, թէ ու՞ր կարելի էր գտնել ծախու կեռաս։ Կրպակին տէրը, քիչ մը անդին, կեռասի ծառ մը մատնանշելով ըսաւ։

—Կրնաք այդ ծառէն թարմ կեռաս քաղել։

Մենք խանդավառութեամբ երբ մօտեցանք ծառին եւ սկսանք քաղել, մօտակայ տունէ մը հսկայ կառուցուածքով մարդ մը դուրս ելաւ։

—Այս ծառը ինծի կը պատկանի, չէք կրնար քաղել․․․ բացագանչեց ան։

Մենք պահ մը շուարած՝ մտիկ  ըրինք, ապա կռահեցինք կրպակին տիրոջ նպատակը։ Ան մտադրած էր ընդվզեցնել իր դրացին, որովհետեւ իրենց յարաբերութիւնները լարուած էին։ Մինչ այդ, գիւղացի մը մօտեցաւ մեզի եւ ինքզինք ծանօթացուց Խալիլ անունով։

—Եթէ կեռաս կ՛ուզէք, ձեր ինքնաշարժով ինծի հետեւեցէ՛ք։—ըսաւ ան։

Քանի մը վայրկեան ետք, Խալիլին ինքնաշարժը զառիվեր մը ելաւ եւ կանգ առաւ քարաշէն եւ գետնայարկ տան մը առջեւ․ մենք ալ իրեն հետեւեցանք։ Մեծ բակով տուն մըն էր, որուն հիանալի դիրքը ամբողջ գիւղին կը նայէր։ Խալիլին կինը ջերմ ընդունելութեամբ բարեւելէ ետք, սուրճով եւ իրենց տան պարտէզին պտուղներով հիւրասիրեց մեզի։ Ծանօթացման եւ այլ նիւթերու շուրջ զրուցելէ յետոյ, Խալիլ ըսաւ։

—Եկէ՛ք, ձեզի մեր պարտէզը ցոյց տամ․ կրնաք ձեր ուզածին չափ կեռաս քաղել։

Եւ ուղղուեցանք տան ետեւը գտնուող պարտէզը, որ ողողուած էր կեռասի, խնձորի, սալորի եւ այլ ծառերով։ Բաւական քանակով կեռաս քաղելէ յետոյ,

—Ի՞նչ է մեր պարտքը։—ըսինք Խալիլին։

Ան ժպտաց,

— Ոչի՛նչ․․․—ըսաւ։

—Ի՞նչպէս թէ․․․ անկարելի է— եղաւ մեր պատասխանը։

—Ձեր պարտքը պիտի ըլլայ դարձեալ այցելել մեզի, ուրախ պիտի ըլլանք ձեր ներկայութեամբ։—ըսաւ Խալիլ։

Քիչ ետք, շնորհակալութիւն յայտնեցինք գիւղացիին եւ իր կնոջ եւ ուղղուեցանք մայրիներու անտառը, քայլարշաւի համար։ Ճամբան, մեր դիմաց պարզուեցան դէպի հնադարեան մայրիի խիտ անտառերը, որոնց մէջէն ծառերը տպաւորիչ կերպով կը բարձրանային ժայռերու վրայ՝ ստեղծելով շշմեցուցիչ տեսարաններ։ Այս բոլորին վրայ կ’աւելնար Պաաթարա Կիրճի  ջրվէժը, ուր յետմիջօրէին այցելեցինք եւ Թաննուրինը կը վերածուէր արկածախնդրութեան, բնութեան եւ զբօսաշրջիկութեան եզակի վայրի մը հիւսիսային Լիբանանի մէջ։

Յաճախ կը մտածեմ, թէ այս օրերուն որքա՜ն ազնիւ մարդիկ գոյութիւն ունին տակաւին։ Գիւղացի Խալիլը եւ իր կինը «լայն սիրտով» ընդունեցին մեզ եւ նոյնիսկ փափաքեցան, որ օր մը դարձեալ այցելենք զիրենք։ Ազնուութիւնը լուռ է, անտեսանելի, բայց խորունկ։ Այսպիսի մարդիկ, ընդհանրապէս գովասանք չեն փնտռեր, բայց իրականութեան մէջ, անոնք են, որ կը պահեն մարդկութեան ջերմութիւնը եւ հաստատուն կապերը։

Կարգ մը պտոյտներու կողքին, մեր ընտանեկան այս պտոյտը յատկանշական էր, որովհետեւ ամէն մէկ քայլ նոր պատմութիւն մը ստեղծեց, որոնք մեր սիրտին մէջ մնացին՝ իբրեւ ջերմ յիշատակներ։ Անկէ ետք, Լիբանանի քաղաքական ցոյցերը, տնտեսական վերիվայրումները , ապա պսակաձեւ ժահրի խուճապը եկան խլելու Լիբանանի խաղաղ երկինքը։ Երիտասարդութիւնը գաղթեց արտերկիր եւ իմ զաւակներս ալ մատնուեցան նոյն ճակատագիրին։

 «Է՜հ, ինչ ընես, այդ կը մնայ ․․․», որքա՜ն ճիշդ է եղեր այս խօսքը։

Լիզա Բանճարճեան Թելվիզեան

]]> https://darperag21.net/%d5%a9%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%ab%d5%b6%d5%ab-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%a3%d5%b8%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8/feed/ 0 88694 Ազատութի՞ւն, թէ՞ օրէնքի գերիշխանութիւն․ ո՞րն է ժողովրդավարութեան հիմքը https://darperag21.net/%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d5%9e%d6%82%d5%b6-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d6%85%d6%80%d5%a7%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%a3%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d5%259e%25d6%2582%25d5%25b6-%25d5%25a9%25d5%25a7%25d5%259e-%25d6%2585%25d6%2580%25d5%25a7%25d5%25b6%25d6%2584%25d5%25ab-%25d5%25a3%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25b7%25d5%25ad%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab https://darperag21.net/%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d5%9e%d6%82%d5%b6-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d6%85%d6%80%d5%a7%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%a3%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab/#respond Sun, 28 Jun 2026 10:01:47 +0000 https://darperag21.net/?p=88686 Ժողովրդավարութիւնը մեր ժամանակներու ամենէն շատ գնահատուած քաղաքական գաղափարներէն մէկն է։ Ժողովուրդներ կը պայքարին անոր համար, քաղաքական գործիչներ կը խոստանան զայն ամրապնդել, իսկ միջազգային կազմակերպութիւնները զայն կը ներկայացնեն որպէս արդար եւ կայուն հասարակութեան ստեղծման բնական ուղին։ Սակայն պատմութիւնը մեր առջեւ կը դնէ անյարմար հարցում մը, որուն մասին քիչ կը խօսուի. արդեօք ազատութի՞ւնը առաջ կու գայ, թէ՞ նախ պէտք է կարգ ու կանոն գոյութիւն ունենայ։

Առաջին հայեացքով պատասխանը պարզ կը թուի։ Բնական է կարծել, թէ ազատութիւնը ինքնին ծնունդ կու տայ ժողովրդավարութեան։ Բայց երբ աշխարհի ամենէն կայուն ժողովրդավարութիւններուն պատմութիւնը կը սերտենք, կը նկատենք աւելի բարդ պատկեր մը։ Շատ յաճախ անոնք նախ անցած են երկարատեւ պետականաշինութեան, կեդրոնացած կամ նոյնիսկ խիստ իշխանութեան փուլերէ, նախքան ժողովրդավարական հաստատութիւններու կայացումը։

Այս իրականութիւնը յաճախ շփոթ կը ստեղծէ երկու տարբեր հասկացողութիւններու՝ զօրաւոր պետութեան եւ բռնապետութեան միջեւ։ Անոնք նոյն բաները չեն։

Բռնապետութիւնը իշխանութեան կեդրոնացումն է մէկ անձի կամ փոքր խումբի մը ձեռքերուն մէջ։ Զօրաւոր պետութիւնը, ընդհակառակը, այն կառոյցն է, որ ունի գործող հաստատութիւններ, արդիւնաւէտ վարչակարգ, անկախ կամ գոնէ գործունակ դատարաններ, հարկահաւաքութիւն, հանրային ծառայութիւններ եւ օրէնքներու կիրարկման կարողութիւն։ Պատմութիւնը ցոյց կու տայ, որ ժողովրդավարութիւնը շատ աւելի յաջողած է այն երկիրներուն մէջ, ուր երկրորդը գոյութիւն ունեցած է, անկախ այն հանգամանքէն, որ առաջինը եղա՞ծ է, թէ՞ ոչ։

Ազատ ընտրութիւնները ինքն ըստ ինքեան կայուն պետութիւն մը չեն ստեղծեր։ Քուէատուփը կրնայ ընտրել ղեկավարներ, բայց չի կրնար ինքնաբերաբար դատարաններ, համալսարաններ, վարչական մշակոյթ կամ հանրային վստահութիւն ստեղծել։ Այդ բոլորը երկար ժամանակի ընթացքին ձեւաւորուող կառոյցներ են։ Ահա թէ ինչո՛ւ պատմաբաններ եւ քաղաքական գիտնականներ յաճախ կը մատնանշեն հետաքրքրական երեւոյթ մը։ Ժամանակակից ժողովրդավարութիւններու մեծ մասը նախ ստեղծած է պետութիւնը, ապա միայն ժողովրդավարացուցած է զայն։

Ֆրանսան երկար դարեր ապրած է միապետութեան ներքեւ։ Անգլիան անցած է ներքին պատերազմներու, թագաւորական եւ խորհրդարանական իշխանութիւններու բախումներու միջով։ Գերմանիան երկար ժամանակ միաւորուած պետութիւն իսկ չէ եղած։ Ճափոնը արդիականացած է կեդրոնական զօրաւոր իշխանութեան ներքեւ։

Այս դիտարկումը, սակայն, կրնայ վտանգաւոր թիւրիմացութեան մը առաջնորդել։ Ոմանք կրնան եզրակացնել, թէ բռնապետութիւնը ժողովրդավարութեան անհրաժեշտ նախապայմանն է։ Պատմութիւնը նման եզրակացութիւն չի հաստատեր։ Աշխարհը տեսած է նաեւ բազմաթիւ բռնապետութիւններ, որոնք ո՛չ կայունութիւն ստեղծած են, ո՛չ հաստատութիւններ, ո՛չ ալ ժողովրդավարութիւն։ Անոնք միայն երկարաձգած են իրենց իշխանութիւնը՝ թուլացնելով հասարակութեան ինքնակազմակերպման կարողութիւնը եւ քանդելով այն կառոյցները, որոնք ապագային կրնային ժողովրդավարական զարգացում երաշխաւորել։

Հետեւաբար, հարցը բռնապետութեան եւ ժողովրդավարութեան միջեւ ընտրութիւն մը կատարելու չի վերաբերիր։ Բուն հարցը այն է, թէ ի՞նչ պայմաններ ժողովրդավարութիւնը կենսունակ կը դարձնեն։

Ժողովրդավարութիւնը միայն ընտրութիւններու համակարգ մը չէ։ Ան նաեւ վստահութեան համակարգ է։ Քաղաքացին պէտք է վստահի, որ դատարանը պիտի գործէ, ոստիկանութիւնը պիտի պաշտպանէ, օրէնքը պիտի գործադրուի եւ պետութիւնը պիտի շարունակէ իր աշխատանքը՝ անկախ ընտրութիւններու արդիւնքէն։ Առանց այդ վստահութեան, ժողովրդավարութիւնը շատ արագ կրնայ վերածուիլ քաղաքական անվերջ տագնապի։ Քաղաքական ազատութիւնը երկարատեւ չի կրնար տեւել, եթէ անիկա չյենի ամուր հաստատութիւններու եւ քաղաքացիական մշակոյթի վրայ։ Ինչպէս ֆրանսացի քաղաքական փիլիսոփայ Ալեքսիս տը Թոքվիլ կը նշէ իր «Ժողովրդավարութիւնը Ամերիկայի մէջ» աշխատութեան մէջ, ժողովրդավարական հաստատութիւններու յարատեւութիւնը մեծապէս կախեալ է հասարակութեան սովորութիւններէն, վստահութենէն եւ քաղաքացիական մշակոյթէն։

Այս պատճառով ալ կարգն ու կանոնը, օրէնքի գերիշխանութիւնը եւ ազատութիւնը պէտք չէ դիտել որպէս հակադիր արժէքներ։ Առանց ազատութեան՝ կարգը կրնայ վերածուիլ ճնշումի։ Առանց կարգ ու կանոնի՝ ազատութիւնը կրնայ առաջնորդել քաոսի։ Ժողովրդավարութեան մեծագոյն յաջողութիւնը հաւանաբար այն չէ, որ անիկա ազատութիւն կու տայ մարդոց։ Անոր մեծագոյն յաջողութիւնը այն է, որ կը փորձէ համատեղել երկու դժուար սկզբունքներ՝ ազատութիւնը եւ օրէնքի գերիշխանութիւնը։

Մեր ժամանակներուն, երբ շատ մը հասարակութիւններ արագ լուծումներ կը փնտռեն, պատմութիւնը օգտակար յիշեցում մը կու տայ։ Զօրաւոր պետութիւններ չեն կառուցուիր մէկ ընտրութեամբ, ինչպէս նաեւ ժողովրդավարութիւնները չեն ստեղծուիր մէկ սահմանադրութեամբ։ Երկուքն ալ երկարատեւ մշակոյթներ են, որոնք կը պահանջեն հաստատութիւններու առկայութիւնը, նաեւ՝ համարատուութիւն եւ համբերութիւն։

Հետեւաբար, թերեւս պատմութեան անյարմար հարցումին պատասխանը ո՛չ «այո»-ն է, ո՛չ ալ «ոչ»-ը։ Կարգը եւ ազատութիւնը մրցակիցներ չեն։ Անոնք նոյն տան երկու սիւներն են։ Առանց մէկուն, միւսն ալ երկար չի դիմանար։

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d5%9e%d6%82%d5%b6-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d6%85%d6%80%d5%a7%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%a3%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab/feed/ 0 88686 Սփիւռք եւ Հայաստան. շարունակելով քննարկումը https://darperag21.net/%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82%d5%bc%d6%84-%d5%a5%d6%82-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6-%d5%b7%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a5%d5%ac%d5%b8%d5%be-%d6%84%d5%b6%d5%b6%d5%a1/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25bd%25d6%2583%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25bc%25d6%2584-%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25b7%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a5%25d5%25ac%25d5%25b8%25d5%25be-%25d6%2584%25d5%25b6%25d5%25b6%25d5%25a1 https://darperag21.net/%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82%d5%bc%d6%84-%d5%a5%d6%82-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6-%d5%b7%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a5%d5%ac%d5%b8%d5%be-%d6%84%d5%b6%d5%b6%d5%a1/#respond Sat, 27 Jun 2026 10:01:01 +0000 https://darperag21.net/?p=88679 Շնորհակալութիւն կը յայտնենք Քանատայի մեր յարգարժան ընթերցողներէն՝ պրն. Վիգէն Լ. Ադդարեանին, իր մանրակրկիտ եւ մտածել տուող նամակին համար։ Անոր դիտարկումները կարեւոր լրացում կը հանդիսանան «Սփիւռք եւ Հայաստան․ մրցակիցնե՞ր, թէ՞ ռազմավարական գործընկերներ» յօդուածին շուրջ սկսած քննարկման, որուն շարունակութիւնը անհրաժեշտ կը նկատենք։

Յարգարժան Պրն. խմբագիր,

Ձեր յօդուածը տեղին է: Տեղին եւ մանրամասն է նաեւ Դոկտ. Չիլինկիրեանի վերլուծութիւնը: Ինքզինքիս սակայն պիտի արտօնեմ կարգ մը կարեւոր մատնանշումներ:

Ա. Հայաստանն ու Սփիւռքը (Թէեւ Սփիւռք մը գոյութիւն չունի այլ կան բազմատրոհուած «Սփիւռքներ») ո՛չ մրցակից են եւ ո՛չ ալ գործընկերներ: Որովհետեւ երկուքին ալ պարագային՝ չկայ յարաբերութիւնը սնանող (ինչպիսին ալ ըլլար այդ յարաբերութիւնը դրական թէ ժխտական) կառուցային եւ պիւտճէի մը վրայ հիմնուած կազմակերպուած իրավիճակ, որ կրնայ յստակ նպատակներու վրայ աշխատիլ: Օրինակ, Հայաստանի բնակչութիւնը աւելցնել 100.000 հոգիով կազմակերպուած ներգաղթով մը: Կամ ալ, Հայաստանի եւ Սփիւռքի աշխարհաքաղաքական ռազմավարութիւնը միացեալ կերպով մշակելու լծուիլ:

Բ. Հայաստանի պետութիւնը չի վարեր համազգային քաղաքականութիւն եւ բնաւ ալ չէ վարած զայն իր անկախացումէն ի վեր: Համազգային քաղաքականութիւն կը նշանակէ ընդհանուր մտահոգութիւն ազգին վերապրումով ի սփիւռս աշխարհի (եւ ո՛չ միայն Հայաստանի մէջ): Կը նշանակէ ստեղծել միացնող ազգային ոգեղինացնող ինքնագիտակցութիւն (ethos) մը որ միմիայն կը դրսեւորուի կրթական, քարոզչական, մշակութային լեզուական, պետական մակարդակի յստակ, երկարաժամկէտ եւ չափելի աշխատանքով:

Գ. Նմանօրինակ աշխատանք մը կարելի է կազմակերպել շատ յստակ քաղաքական ծրագիր որդեգրելով: Պիւտճէ յատկացնելով: Կառոյցներ ստեղծելով: Վարչական մասնագէտ անձնակազմով եւ երկարաշունչ ծրագիր մշակելով, որոնք յստակ են եւ հասանելի: Ճանապարհը երկար է եւ սակայն նոյնիսկ առաջին քայլ մը անգամ չէ առնուած մինչեւ հիմա, հակառակ անվերջ եւ ամպագոռգոռ լոզունգներու եւ համագումարներու, միացեալ հաւաքներու, ճաշկերոյթներու, բաժակաճառերու եւ մասամբ նորին: Չի բաւեր ունենալ «նախարարութիւն» մը կամ «գրասենեակ» մը: Այլ պէտք է յայտարարել թէ ի՞նչ պիտի ընէ եւ թէ ի՞նչպէս պիտի չափուին անոր յաջողութիւնը (կամ ձախողութիւնը) եւ թէ ի՞նչ են այդ աշխատանքին ակնկալուած հետեւանքները եւ թէ ո՞րքան ժամանակի մէջ պիտի իրագործուին:

Դ. Լոպիինկ-ը կը պահանջէ ինքնին ոչ միայն ծրագրուած մօտեցում, այլ կը պահանջէ հմտացած եւ մասնագիտացած անձնակազմ, մեծագումար յատկացում, համախոհներու զօրաշարժի կարողութիւն, եւ կամաւորներու մեծ բանակի կազմակերպուածութիւն: Ցոյց տուէք ինծի յստակ թիւերով թէ Սփիւռքներէն ո՞ր մէկը ունի նման կարողութիւններ: Միասին լուսանկարուիլը, այցելութիւններ տալն ու հաղորդագրութիւն հրապարակելը լոպիինկ չէ: Եղածը պէտք է չափել միմիայն արդիւնքով: Արցախեան վերջին պատերազմը եւ 2023-ի մեր երկրորդ պաշտօնական ցեղասպանութիւնը վկայ:

Ե. Համաշխարհային հանրութեան միտքին վրայ կազմակերպուած կերպով ազդելու կարողութիւնը հաւանաբար կարեւորագոյն չափանիշը պէտք է սեպել: Ո՛չ որպէս կարելիութիւն այլ որպէս կատարուած իրողութիւն: Եթէ այդ անկիւնէն նայինք՝ Սփիւռքներու կարողութիւնները խոշոր զերօ մըն են: Կարելի՞ է փոխել ատիկա, այո՛: Սակայն միայն եթէ աշխատանք տարուի ատոր համար: Ո՛չ անհատապէս, ո՛չ այս կամ այն կազմակերպութեան նախաձեռնութեամբ, ո՛չ ալ նոյնիսկ պարզապէս Հայաստանի աշխատանքով: Այլ ազգովին: Ազգովին ըլլալու համար՝ պէտք է ունենալ վերոյիշեալ նախապէս մշակուած ethos-ը: Բան մը, որուն յառաջատարը միմիայն կրնայ ըլլալ Հայաստանը: Որովհետեւ ի՛նքն է որ պետութիւն է: Ի՛նքն է որ ունի դիւանագիտական համակարգ, պետական պիւտճէ, օրէնք ստեղծելու կարողութիւն, միջազգային վարկ բանալու կարողութիւն, բանակ պահելու իրաւունք, մեծաերազ ենթակառոյցներու ծրագիրներ մշակելու իրաւունք, հայ ժողովուրդը իրար զօդող գլխաւոր մղիչ ոյժը ըլլալու պատմական լիազօրութիւն եւ օրինականութիւն եւ այլն, եւ այլն:

Մոռնանք Սփիւռքները, յոռեգոյն պարագային, Հայաստանի պետութիւնը պէտք է ինքնապահպանման համար իսկ առնէ վերոյիշեալ քայլերը: Մղուած իր իսկ «ինքնասիրութենէն»: Այսօրուան հսկայական աշխարհաքաղաքական տեղաշարժներուն զոհը պիտի դառնան բոլոր այն ազգերը որոնք ամբողջութեամբ լծուած չեն ինքնագոյատեւման պայքարին: Հայերը՝ ամէնէն առաջ:

Ձեր շինիչ գրութիւնները միշտ խանդավառութեամբ ընթերցող եւ բարեկամօրէն

Վիգէն Լ. Ադդարեան

 

]]> https://darperag21.net/%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82%d5%bc%d6%84-%d5%a5%d6%82-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6-%d5%b7%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a5%d5%ac%d5%b8%d5%be-%d6%84%d5%b6%d5%b6%d5%a1/feed/ 0 88679 Սփիւռք եւ Հայաստան․ մրցակիցնե՞ր, թէ՞ ռազմավարական գործընկերներ https://darperag21.net/%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82%d5%bc%d6%84-%d5%a5%d6%82-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%b4%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%af%d5%ab%d6%81%d5%b6%d5%a5%d5%9e%d6%80-%d5%a9%d5%a7%d5%9e/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25bd%25d6%2583%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25bc%25d6%2584-%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b6%25e2%2580%25a4-%25d5%25b4%25d6%2580%25d6%2581%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25ab%25d6%2581%25d5%25b6%25d5%25a5%25d5%259e%25d6%2580-%25d5%25a9%25d5%25a7%25d5%259e https://darperag21.net/%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82%d5%bc%d6%84-%d5%a5%d6%82-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%b4%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%af%d5%ab%d6%81%d5%b6%d5%a5%d5%9e%d6%80-%d5%a9%d5%a7%d5%9e/#comments Thu, 25 Jun 2026 09:22:56 +0000 https://darperag21.net/?p=88665 Հայ ժողովուրդի պատմութեան մէջ առանձնայատուկ տեղ ունի երեւոյթ մը, որ քիչ ժողովուրդներու պարագային կը հանդիպինք։ Մենք ունինք պետութիւն, բայց նաեւ ունինք աշխարհով մէկ տարածուած համայնքներ, որոնք ոչ միայն մշակութային կամ տնտեսական դեր կը խաղան, այլեւ յաճախ ազգային հարցերու շուրջ կ’արտայայտուին նո՛յն հետաքրքրութեամբ եւ պատասխանատուութեան զգացումով, ինչպէ՛ս Հայաստանի մէջ ապրող քաղաքացիները։

Թէեւ այս իրականութիւնը ծնունդ առած է պատմական ողբերգութենէ, բայց տասնամեակներու ընթացքին դարձած է ազգային գոյատեւման կարեւոր յենասիւներէն մէկը։ Սփիւռքը պահպանած է լեզուն, մշակոյթը, կրթական հաստատութիւնները եւ ազգային ինքնութիւնը այն ժամանակաշրջաններուն, երբ հայկական անկախ պետութիւն գոյութիւն չունէր։

Սակայն Հայաստանի վերանկախացումէն ետք, հարցում մը ինքզինք կը պարտադրէ. ի՞նչ պէտք է ըլլայ սփիւռքի եւ Հայաստանի Հանրապետութեան յարաբերութեան բնոյթը։ Այս հարցին պատասխանելու համար նախ պէտք է ընդունիլ պարզ իրողութիւն մը։ Պետութիւնը եւ ազգը նոյն բաները չեն։ Ազգը աւելի լայն հասկացողութիւն է, իսկ պետութիւնը՝ իրաւական եւ քաղաքական կառոյց։ Հայաստանի Հանրապետութիւնը միջազգային ճանաչում ունեցող ինքնիշխան պետութիւն է, որուն քաղաքացիներն են, ի վերջոյ, պատասխանատու իրենց իշխանութիւններուն ընտրութեան, վերահսկողութեան եւ փոփոխութեան։

Այս պատճառով ալ դժուար է վիճարկել այն սկզբունքը, որ սփիւռքը, որքան ալ հայրենասէր կամ նուիրուած ըլլայ, չի կրնար եւ պէտք չէ ուղղակի կերպով միջամտէ Հայաստանի ներքին քաղաքական հարցերուն։ Շատեր կը կարծեն, թէ պետութիւնը համայն հայութեան պատկանող զգացական սեփականութիւն մըն է, ուր իւրաքանչիւրը կրնայ հեռակայ կարգով թելադրել, ներազդել կամ նոյնիսկ միջամուխ ըլլալ ներքին հարցերուն՝ ըստ սեփական պատկերացումներուն։ Պետութեան ներքին որոշումները պէտք է ընդունուին այն քաղաքացիներուն կողմէ, որոնք ամէն օր կ’ապրին այդ որոշումներուն հետեւանքները։ Բայց սխալ պիտի ըլլար այս եզրակացութիւնը մեկնաբանել որպէս սփիւռքի դերին նուազեցումը։ Ընդհակառակը։

Ամէնէն յաջող պետութիւնները չեն ծաղկիր ու զարգանար միայն իրենց ներքին կարողականութեամբ եւ ուժով։ Անոնք կը յենին նաեւ արտաքին կապերու, գիտելիքի, փորձառութեան եւ միջազգային ազդեցութեան վրայ։ Իսկ հոս է, որ սփիւռքը կրնայ դառնալ Հայաստանի մեծագոյն ռազմավարական առաւելութիւններէն մէկը։

Աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ հայ մասնագէտներ կը ղեկավարեն ընկերութիւններ, համալսարանական կեդրոններ, սթարթափներ, գիտահետազօտական հաստատութիւններ եւ նորարարական ծրագիրներ։ Անոնք կուտակած են գիտելիք եւ փորձառութիւն, որոնց արժէքը երբեմն շատ աւելի մեծ է, քան նիւթական օժանդակութիւնը։ Տասնամեակներ շարունակ «սփիւռքի օժանդակութիւն» արտայայտութիւնը հիմնականօրէն կապուած էր նուիրատուութիւններու կամ բարեսիրական նախաձեռնութիւններու։ Շատեր կը կարծեն, թէ Սփիւռքի դերը սահմանափակուած է քանի մը պարզ, խորհրդանշական քայլերով. դրամահաւաք մը կազմակերպել, բարեգործական ծրագիր մը հովանաւորել կամ ընկերային ցանցերուն մէջ հայրենասիրական կոչեր տարածել։ Այս բոլորը արժէքաւոր են, բայց անոնք միայն առաջին քայլերն են հազար մղոնին։ Այսօր, 21-րդ դարը տարբեր մտածողութիւն եւ տարբեր մօտեցումներ կը պահանջէ։

Հայաստանի կարիքը միայն դրամով չի սահմանափակուիր։ Այսօր, Հայաստանի Հանրապետութիւնը ունի կարիքը արդիականացման, տնտեսական ճկունութեան, գիտելիքի, նորարարութեան, կառավարման փորձառութեան, միջազգային ցանցերու եւ մասնագիտական կարողութիւններու։ Ահա թէ ինչո՛ւ Սփիւռքի ամենէն արդիւնաւէտ դերը թերեւս ոչ թէ քաղաքական աղմուկի ստեղծումն է, այլ գիտելիքի, փորձառութեան եւ արհեստագիտական հմտութիւններու անդադար փոխանցումը դէպի հայրենիք։

Աշխարհաքաղաքական մրցակցութեան ներկայ պայմաններուն մէջ, փոքր պետութիւններու հզօրութիւնը ոչ միայն կը չափուի բանակով կամ տնտեսութեամբ, այլ նաեւ իրենց «փափուկ ուժով» (այս առիթով կ’արժէ վերընթերցել դոկտ. Հրաչ Չիլինկիրեանի «Հայկական «փափուկ ուժը» սփիւռքի մէջ» խորագրեալ յօդուածը հետեւեալ կապով https://tinyurl.com/48a3xh97): Այս հասկացողութիւնը կը վերաբերի այն կարողութեան, որով պետութիւն մը կամ հաւաքականութիւն մը կրնայ ազդեցութիւն ունենալ ուրիշներու վրայ՝ մշակոյթի, կրթութեան, գիտութեան, նորարարութեան եւ հեղինակութեան միջոցով։ Սփիւռքը, իր հանրային ու քաղաքական կապերով, կոչուած է ըլլալու Հայաստանի պետական շահերու լոպիիսթական լծակը օտար ափերու վրայ։

Այս առումով, հայ ժողովուրդը եզակի առաւելութիւն ունի։ Հայաստանի Հանրապետութիւնը ունի այն, ինչ սփիւռքը չունի՝ պետականութիւն։ Իսկ սփիւռքը ունի այն, ինչ Հայաստանը ամբողջութեամբ չունի՝ համաշխարհային տարածում, բազմազան փորձառութիւն եւ ազդեցութեան բազմաթիւ լծակներ ու կեդրոններ։ Երբ այս երկու իրականութիւնները համագործակցին, անոնք կը լրացնեն զիրար։ Երբ անոնք կը մրցին կամ կը փորձեն փոխարինել զիրար, կը յառաջանան լարուածութիւններ եւ հիասթափութիւններ։ Հետեւաբար հարցը այն չէ, թէ սփիւռքը պէտք է լռէ՞, թէ՞ խօսի։ Հարցը այն է, թէ ո՛ր ոլորտին մէջ կրնայ ան ամենէն մեծ արժէքը ստեղծել։

Թերեւս ժամանակն է, որ սփիւռքի եւ Հայաստանի յարաբերութիւնները վերասահմանուին ոչ թէ որպէս քաղաքական խնամակալութիւն կամ անվերջ ցանկ մը փոխադարձ ակնկալութիւններու, այլ որպէս ռազմավարական գործընկերութիւն։

Մէկը կը կառավարէ պետութիւնը։ Միւսը կը բազմապատկէ անոր կարողութիւնները։

Եւ երբ այդ երկու դերերը յստակ ըլլան, Հայաստանն ու սփիւռքը կրնան աւելի հզօր դառնալ միասին, քան երբեւէ առանձին-առանձին։ Երբ սփիւռքի գիտնականը, տնտեսագէտը կամ կառավարման մասնագէտը իր տաղանդն ու փորձագիտութիւնը կը դնէ հայրենի պետական համակարգի տրամադրութեան տակ՝ առանց քաղաքական նախապայմաններու, այդ պարագային համագործակցութիւնը կը դառնայ գործնական իրականութիւն։

Որովհետեւ ի վերջոյ, հայրենիքի պահպանութիւնը միայն զայն հեռուէն սիրելու կամ անոր ներքին հարցերուն շուրջ վիճելու մասին չէ. անիկա մեր արժէքներուն, պետականութիւնը որպէս բացարձակ հիմք ընդունելու կամքին եւ զայն գիտելիքով ու փափուկ ուժով զրահաւորելու պատասխանատուութեան մասին է։

]]> https://darperag21.net/%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82%d5%bc%d6%84-%d5%a5%d6%82-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%b4%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%af%d5%ab%d6%81%d5%b6%d5%a5%d5%9e%d6%80-%d5%a9%d5%a7%d5%9e/feed/ 1 88665 Հայելին https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d5%b6/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a5%25d5%25ac%25d5%25ab%25d5%25b6 https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d5%b6/#respond Tue, 23 Jun 2026 13:00:08 +0000 https://darperag21.net/?p=88655 Ամէն առաւօտ
կը կանգնի հայելիին դիմաց.
ոչ թէ մազերը սանտրելու
կամ տարիները հաշուելու,
այլ՝ հանդիպելու այն անծանօթին,
որ կ’ապրի աչքերուն ետին։

Լուռ է հայելին.
լիճ մը՝ առանց ալիքի,
բայց երբ կը սուզուիս խորքը,
կը տեսնես քարերը,
որ տարիներ շարունակ
սրտիդ մէջ նետեցիր։

Հայելին կը ճանչնայ զինք.
կը յիշէ այն երիտասարդը,
որ արեւներ կը խոստանար աշխարհին,
կը ճանչնայ նաեւ միւսը՝
մոխրահոտ,
որ սորվեցաւ ժպտիլ մարդոց
եւ լուռ անցնիլ վէրքերէն իր։

Իւրաքանչիւր կնճիռ՝ գետի մը չորցած հունն է,
Իւրաքանչիւր սպիտակ մազ՝ ոչ թէ ձիւն,
այլ ներսը սառած ձմեռ,
եւ ամէն հայեացք կը բերէ հետը
անունները այն երազներուն,
որոնք ճամբուն վրայ փոշիացան։

Երբեմն կը փորձէ լոյսը փոխել,
պատուհանը բանալ, ստուերները շեղել,
բայց հայելին ժամանակի հարազատն է.
չի՛ մոռնար երբեք։

Հոն դեռ պահուած են
չարտասուած անձրեւներ,
չբացուած նամակներ,
եւ բառեր, որոնք ամբողջ կեանք մը
շրթունքներուն հասնելու արահետը չգտան։

Ու յանկարծ կը հասկնայ՝
մարդը երբեք այնքան հեռու չի փախչիր ուրիշներէ,
որքան ինքն իրմէ։
Բայց որքան ալ հեռանայ, հոն է հայելին՝
լուռ, սպասող,
ինչպէս դուռ մը՝ որ երբեք չի փակուիր,
ինչպէս խիղճ մը՝ որ չի քնանար,
ինչպէս մոխիրին տակ կայծ մը դեռ կարմրող։

Եւ օր մը,
երբ վերջին դիմակն ալ փոշի դառնայ,
ան պիտի հասկնայ՝
հայելին երբե՛ք չէր ստեր իրեն։
Միայն ի՛նք
չէր ուզեր տեսնել։

Ա. Երկակ

 

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d5%b6/feed/ 0 88655 Լիբանան․ երբ անորոշութիւնն ու անապագայ կեանքը բնական կը դառնան https://darperag21.net/%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%80%d5%b8%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%b6-%d5%b8%d6%82-%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%a3/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ac%25d5%25ab%25d5%25a2%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25b6%25e2%2580%25a4-%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a2-%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25b8%25d5%25b7%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25b6-%25d5%25b8%25d6%2582-%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25a3 https://darperag21.net/%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%80%d5%b8%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%b6-%d5%b8%d6%82-%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%a3/#respond Mon, 22 Jun 2026 16:01:41 +0000 https://darperag21.net/?p=88651 Լիբանանի մէջ պատերազմը շատերու համար անցեալին պատկանող դէպք մը կամ օրացոյցով սահմանափակուած ժամանակաշրջան մը չէ, ո՛չ ալ միայն պատմութեան դասագիրքերու մէջ նշուած պատահար մը։ Պատերազմը տակաւին ներկայ է մարդոց շարժուձեւերուն մէջ, լեզուին մէջ, հայեացքներուն մէջ, առօրեայ վարքին մէջ, նոյնիսկ լռութեան մէջ։ Անիկա վերածուած է հոգեբանական մնացուկի մը, որ սերունդէ սերունդ կը փոխանցուի՝ երբեմն առանց բառերու։

Երբ ռումբերը լռեն, քաղաքներ, գիւղեր եւ շէնքեր կրնան վերակառուցուիլ, բնակարանները կրնան նորոգուիլ, փլատակները կը մաքրուին, փողոցները վերստին կրնան լեցուիլ կեանքով, բայց մարդուն ներքին փլատակները աւելի դժուար կը վերանորոգուին։ Որոշ վէրքեր ժամանակի ընթացքին չեն անհետանար։ Անոնք միայն կը սորվին լուռ ապրիլ մարդուն մէջ։

Լիբանանի պարագային, խնդիրը աւելի խոր է, որովհետեւ պատերազմը երբե՛ք ամբողջութեամբ չաւարտեցաւ։ Քաղաքացիական պատերազմին յաջորդեցին նոր պատերազմներ, տնտեսական փլուզումներ, քաղաքական ճգնաժամեր, պայթումներ, տեղահանութիւններ, սահմանային լարուածութիւններ եւ շարունակական անորոշութիւն։ Այս պատճառով Լիբանան շատերու համար դարձած է անվերջանալի անորոշութեան երկիր մը:

Այստեղ մարդիկ տուներ կը կառուցեն՝ կարծես վաղը պիտի հեռանան։ Գործեր կը սկսին՝ առանց վստահ ըլլալու, թէ ամիսներ ետք տակաւին պիտի գոյատեւեն։ Երիտասարդները համալսարան կ’աւարտեն, բայց ապագան արդէն կը պատկերացնեն ուրիշ երկրի մը մէջ։ Նոյնիսկ յոյսը դարձած է ժամանակաւոր զգացում մը։

Այս հոգեբանական վիճակը ամբողջ սերունդներ ձեւաւորեց։

Լիբանանի մէջ հասակ առած բազմաթիւ անձեր մանկութենէն սորվեցան տագնապը ընկալել որպէս բնական վիճակ։ Ելեկտրականութեան ընդհատումները եւ յաճախ ամբողջական բացակայութիւնը, տնտեսական տագնապը, քաղաքական լարուածութիւնը, փողոցային բախումները կամ պատերազմի լուրերը աստիճանաբար դարձան առօրեայ կեանքին մէկ մասը։ Երբ անկայունութիւնը երկարատեւ դառնայ, մարդը այլեւս զայն արտակարգ վիճակ չի նկատեր։ Ճգնաժամը կը դառնայ սովորական։

Ահա այսպէս կազմաւորուեցան «փլատակներու մէջ հասակ առնող սերունդներ», եւ այսօր նոր սերունդ մը ամբողջ կը կազմաւորուի նոյն հոգեբանութեամբ: Այս սերունդը տարօրինակ երկուութիւն մը կ’ապրի։ Ան յաճախ կը թուի տոկուն եւ հեգնօրէն անտարբեր արտաքին աշխարհին համար. կրնայ կատակել աղէտներու մասին, շարունակել աշխատիլ պայթումներէն ետք, սրճարան երթալ պատերազմի լուրերուն կողքին։ Բայց այս դիմացկունութեան տակ շատ անգամ պահուած է խոր յոգնածութիւն մը։

Որովհետեւ մշտական անորոշութիւնը դանդաղօրէն կը մաշեցնէ մարդու հոգին։

Մարդը իր բնութեամբ ապագայ պատկերացնելու կարողութիւն ունեցող արարած մըն է։ Ան կը դիմանայ դժուարութիւններու, որովհետեւ կը հաւատայ, թէ վաղն կրնայ տարբեր ըլլալ։ Բայց երբ հասարակութիւնը տարիներ շարունակ չի կրնար կայունութիւն ստեղծել, ապագան կը սկսի կորսնցնել իր իրականութիւնը։ Մարդիկ այլեւս երկարաժամկէտ երազներ չեն կառուցեր։ Անոնք կը սորվին միայն «այսօր»-ը փրկել։

Այս երեւոյթը միայն տնտեսական չէ։ Անիկա քաղաքակրթական յոգնածութեան նշան է նաեւ։ Երբ ապագայի պատկերացումը կը դժուարանայ կամ ամբողջովին կը մշուշոտի, հասարակութիւնը աստիճանաբար կը կորսնցնէ իր ներքին մղիչ ուժը։ Ստեղծականութիւնը կը նահանջէ, հանրային վստահութիւնը կը փլուզուի եւ մարդիկ կը սկսին փակուիլ փոքր ու անձնական նեղ շրջանակներու մէջ։ Շատերու համար «հաւաքական վաղուան» գաղափարը կը դադրի գոյութիւն ունենալէ:

Այս հոգեբանական մթնոլորտը նաեւ կը փոխէ մարդկային յարաբերութիւնները։ Վստահութիւնը կը սկսի նահանջել։ Մարդիկ կը դառնան աւելի զգուշաւոր, աւելի անհատապաշտ, եւ երբեմն նոյնիսկ՝ ներքնապէս անապահով ու անվստահ։ Երկարատեւ տագնապները մարդուն մէջ կը ստեղծեն ինքնապաշտպանական հոգեբանութիւն մը։ Ան կը սկսի աւելի քիչ վստահիլ քաղաքականութեան, հաստատութիւններուն, եւ երբեմն նոյնիսկ՝ դիմացի մարդուն։

Բայց ամենէն վտանգաւոր փոփոխութիւնը թերեւս անտեսանելին է՝ ներքին զգացականութեան մաշումը։

Երբ մարդ երկար ժամանակ կ’ապրի պատերազմի կամ տագնապի պայմաններուն մէջ, ան երբեմն կը ստիպուի հոգեպէս զրահաւորուիլ ու քարանալ։ Ոչ որովհետեւ ան այլեւս չի զգար, այլ որովհետեւ անդադար ցաւը հոգեբանօրէն անտանելի կը դառնայ։ Այս պատճառով ալ, որոշ հասարակութիւններու մէջ մարդիկ երբեմն պաղ կամ անտարբեր կը թուին։ Իրականութեան մէջ, անոնք յաճախ հոգեբանական ինքնապաշտպանութեան մէջ են։ Այսուհանդերձ, այս ամբողջ խաւարին մէջ, զարմանալի դիմադրողականութիւն մը տակաւին գոյութիւն ունի։

Լիբանանի եւ նմանօրինակ այլ վայրերու մէջ, մարդը կ’ապրի յարատեւ հակասութիւններու մէջ։ Ան միաժամանակ յոգնած է ու կենսունակ, յուսահատ՝ բայց հեգնող, ընկճուած՝ բայց ստեղծագործ։ Թերեւս երկարատեւ տագնապները մարդուն մէջ կը ստեղծեն նաեւ գոյատեւման արտասովոր բնազդ մը։ Բայց հարցումը, որ ինքզինք կը պարտադրէ՝ արդեօ՞ք մարդը նոյնը կը մնայ պատերազմէն ետք. հաւանաբար ոչ ամբողջութեամբ։

Պատերազմը միայն ֆիզիքական վնաս չի պատճառեր։ Անիկա կը փոխէ ժամանակի զգացողութիւնը, յիշողութիւնը, վստահութիւնը, սիրելու եւ ապագան պատկերացնելու կարողութիւնը։ Պատերազմ ապրած մարդը յաճախ աշխարհին կը նայի տարբեր աչքերով։ Ան կը հասկնայ, թէ որքա՛ն փխրուն է կայունութիւնը, եւ որքա՛ն արագ կրնայ մարդկային քաղաքակրթութիւնը գահավիժիլ դէպի քաոս։ Բայց թերեւս նոյն այդ փորձառութիւնը մարդուն կը ստիպէ խոր կերպով արժեւորելու կեանքը, խաղաղութիւնը եւ մարդկային ջերմութիւնը։ Որովհետեւ փլատակներու մէջ մեծցած մարդիկ երբեմն աւելի լաւ կը հասկնան, թէ որքա՛ն դժուար է բնականոն կեանքը։

Լիբանանահայ գաղութը իւրայատուկ ձեւով ապրեցաւ այս իրականութիւնը։ Հայերը ո՛չ միայն անցան Լիբանանի պատերազմներու բովէն, այլեւ իրենց հետ կը կրէին Ցեղասպանութեան, տեղահանութեան եւ վերապրումի աւելի հին յիշողութիւններ։ Այս պատճառով ալ, անորոշութիւնը, ապահովութեան փնտռտուքը եւ համայնքային համախմբուածութիւնը դարձան գոյատեւման բնազդի մէկ մասնիկը։ Պուրճ Համուտի, Նոր Հաճընի եւ Խալիլ Պատաուի նման թաղամասեր երկար ժամանակ ո՛չ միայն բնակավայրեր էին, այլեւ հոգեբանական ապաստարաններ։ Սակայն, վերջին տասնամեակներուն, տնտեսական տագնապը, արտագաղթը եւ սերունդներու փոփոխութիւնը սկսան տկարացնել այդ հաւաքական կառոյցը։ Այսօր, լիբանանահայ երիտասարդին հոգեբանական վիճակը յաճախ երկուութիւն կ’ապրի․ ան միաժամանակ կապուած է յիշողութեան մը, բայց նաեւ կը զգայ, թէ ապագան կամաց-կամաց դուրս կը սպրդի իր ձեռքերէն։

Այսօր Լիբանանը միայն տնտեսական կամ քաղաքական տագնապի մէջ չէ։ Անիկա նաեւ կ’ապրի այնպիսի հոգեբանական ժամանակաշրջան մը, ուր ամբողջ հասարակութիւն մը կը փորձէ շարունակել իր գոյատեւումը՝ առանց ամբողջովին վստահ ըլլալու, թէ ապագան տակաւին գոյութիւն ունի։

Եւ թերեւս մեր ժամանակներու ամենախոր վախը ո՛չ թէ բուն պատերազմն է, այլ այն վայրկեանը, երբ մարդը կամաց-կամաց կը սորվի ապրիլ՝ առանց ապագայի պատկերացում ունենալու։

 

 

 

]]> https://darperag21.net/%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%80%d5%b8%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%b6-%d5%b8%d6%82-%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%a3/feed/ 0 88651 Փարիզ, մոտեռնիզմ եւ Մոտիկլիանիի առասպելը https://darperag21.net/%d6%83%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%a6-%d5%b4%d5%b8%d5%bf%d5%a5%d5%bc%d5%b6%d5%ab%d5%a6%d5%b4-%d5%a5%d6%82-%d5%b4%d5%b8%d5%bf%d5%ab%d5%af%d5%ac%d5%ab%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%ab-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%bd%d5%ba/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d6%2583%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25a6-%25d5%25b4%25d5%25b8%25d5%25bf%25d5%25a5%25d5%25bc%25d5%25b6%25d5%25ab%25d5%25a6%25d5%25b4-%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25b4%25d5%25b8%25d5%25bf%25d5%25ab%25d5%25af%25d5%25ac%25d5%25ab%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25ab%25d5%25ab-%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25ba https://darperag21.net/%d6%83%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%a6-%d5%b4%d5%b8%d5%bf%d5%a5%d5%bc%d5%b6%d5%ab%d5%a6%d5%b4-%d5%a5%d6%82-%d5%b4%d5%b8%d5%bf%d5%ab%d5%af%d5%ac%d5%ab%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%ab-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%bd%d5%ba/#respond Sat, 20 Jun 2026 09:28:15 +0000 https://darperag21.net/?p=88638 Տասնըվեց տարեկան դպրոցական աշակերտ էի, երբ առաջին անգամ դիտեցի «Modigliani» շարժապատկերը, որ իտալացի նկարիչ, քանդակագործ եւ արուեստագէտ Մոտիկլիանիի կենսագրական ֆիլմն է։ Յետդպրոցական ապագայ մը պատկերացնելու, ձեւակերպելու եւ կարեւոր որոշումներ կայացնելու ճնշումին տակ, բախտով՝ այս ֆիլմը գնեցի։ Կը յիշեմ, որ տասնըվեց տարեկանիս արուեստին նկատմամբ հետաքրքրութիւնս կիսավար վիճակի մէջ էր. տարուած էի դպրոցական վերջին տարիներու խեղկատակ դասարանային մթնոլորտով, չարաճճիութիւններ ծրագրելու բուռն կիրքով։ Այս ֆիլմի առաջին ակնդրումը, գեղանկարչական աշխարհի հանդէպ տարփանքս ու հետաքրքրութիւնս վառող մանր կայծի մը արձակումն էր:

«Մոտիկլիանի» ֆիլմին ազդագիրը

«Modigliani» ֆիլմը՝ ութ տարուան ընթացքին, ակնդրած եմ տասներկու անգամ։ Սկիզբը՝ կ’ուզէի մտնել բեմադրիչի` Mick Davis-ի ստեղծած աշխարհին մէջ, եւ միանալ ֆիլմի կերպարներուն, ընկերանալ, խենդութիւններ ընել անոնց հետ։ Վերջին տարիներուն, ֆիլմի աշխարհին մէջ ամբողջովին կորսուելու փոխարէն՝ քննադատական աչքով կը փորձեմ մօտենալ, եւ հարցման նշանի տակ դնել ֆիլմի բովանդակութեան ճշգրտութիւնը, պատգամը, քարոզչութիւնը։

Ֆիլմը կը ներկայացնէ Մոտիկլիանին՝ որպէս աղքատ, տառապող իտալացի հրեայ նկարիչ, «Les Années Folles»-ի տարիներու Փարիզին մէջ։ Այդ ժամանակաշրջանը կը բնորոշուէր ազատ, խելայեղ եւ ստեղծագործ մթնոլորտով։ Եւրոպական քաղաքակրթութիւնը արագօրէն կը զարգանար ու կ’արդիականանար, իսկ Փարիզը դարձած էր տարբեր ազգութիւններու եւ սկզբունքներու պատկանող արուեստագէտներու հաւաքատեղին՝ նորարար գաղափարներով արգաւանդ ու բարգաւաճ քաղաք։

«Մոտիկլիանի» ֆիլմէն դրուագ մը

«Les Années Folles»-ի արուեստագէտները՝ Մոտիկլիանի, Փիքասօ եւ ուրիշներ, կը փորձէին արմատականօրէն խախտել արեւմտեան գեղանկարչութեան ակադեմական կանոնները, փոխել գործի ներկայացման դասական ձեւը (composition), եւ յեղափոխել մարմնի գեղեցկութեան ու զգայապաշտութեան վերաբերեալ ընդունուած չափանիշները։

Իտալական Վերածնունդի (մօտ 1400–1600) եւ հետագայ ակադեմական աւանդոյթին մէջ, կինը յաճախ կը ներկայացուէր որպէս սրբացուած կամ դիցաբանական էակ։ Անոր մարմինը քնքշութեան, բարեբերութեան կամ բարոյական կատարելութեան խորհրդանիշն էր։ Մոտիկլիանի, 1910–

Amedeo Modigliani, Young Woman of the People, 1918, Los Angeles County Museum of Art, Frances and Armand Hammer Purchase Fund

1920-ականներուն, այս աւանդոյթին նկատմամբ տարբեր մօտեցում մը կը զարգացնէ։ Ան մարմինը կը մերժէ պատկերել որպէս նուրբ զարդ կամ տղամարդու հրամանին անսացող գործիք, այլ որպէս մարդկեղէն՝ պինդ կանգնած իր մինակութեան, առանձնութեան եւ ներքին տագնապներուն մէջ։

Ան կ’ուսումնասիրէր ափրիկեան արուեստի պատմութիւնը, եւ կը ներշնչուէր անոր սիրունութենէն։ Կարգ մը արուեստի քննադատներ եւ պատմաբաններ կը գրեն, որ ան կը ձգտէր վերակենդանացնելու եւ վերիմաստաւորելու այն, ինչ Արեւմուտքի ազնուական դասակարգի կողմէ երկար ատենէ ի վեր անարգ կամ աննշան դարձած էր, թէ ափրիկեան մշակոյթը կ’ուզէր մոռցուած գանձարկղի մը պէս մէջտեղ հանել փոշիներու տակէն։ Ուրիշներ կը հակաճառեն` պնդելով, որ ան ափրիկեան արուեստի ոճը գաղտուկ կը փորձէր որդեգրել ու սեփականացնել:

Ափրիկեան երկարաձեւ դիմակներով շատ տպաւորուած էին Փիքասօն եւ Մոտիկլիանին։ Այդ դէմքերը ո՛չ արական են, ո՛չ ալ իգական։ Անոնց երեսներուն վրայ չկայ ողջութիւն կամ զգացմունքի արտայայտութիւն. կարծես ցեղային տուայտանքի ու իրաւազրկման վիշտի կոթողներ են։ Ափրիկեան դիմակը ունի պարզութեան, «արագ քանդակուած»-ի յատկութիւն․ դիմագիծը միամտօրէն կը ներկայացուի՝ անբնականոն կազմաբանական չափերով, առանց բարդութիւններու կամ խիստ մանրամասնութիւններու։

Մոտիկլիանին եւ Փիքասոն, ներշնչուելով ափրիկեան արուեստի պարզ ոճէն ու գեղագիտական արժէքներէն, այդ տարրերը ներառեցին մոտեռնիզմի հոսանքին մէջ: Դրամատիրական քաղաքատնտեսական նոր դասաւորումը, արագընթաց կեանքը, կը մղէ արուեստագէտներուն հրաժարիլ դանդաղ կերպով աշխատելու սովորութենէն եւ ակադեմական իրապաշտութենէն։ Մարմինը կը վերածուի մեքենաներու իշխանութեան, ժխորի ու արագութեան ստեղծած աճապարանքի ճնշումին տակ նեղութիւն կրած, ձեւազեղծուած կազմուածքի, ուրուագիծի եւ չմշակուած նիւթի։

Կ’արժէ նշել, որ մոտեռնիզմի ժամանակ սեռականութիւնը կը դառնայ կարգ մը մտաւորականներու (օրինակ` Sigmund Freud-ի եւ André Gide-ի) հիմնական վերլուծական նիւթ, որ կը ներշնչէր արուեստագէտները քննադատօրէն սերտելու ու նոր մօտեցումներով ըմբռնելու սեռայնութիւնը։

Խնդիրը այն է, որ ֆիլմը որեւէ ձեւով չի փոխանցեր այդ ժամանակաշրջանի արուեստագէտներու մտաւոր խորութիւնը։ Անոնք կը ներկայացուին անկանոն, հարբեցող եւ եսակեդրոն մղումներով տարուած կերպարներ, որոնք հետաքրքրուած են միայն «զուտ» արուեստագիտական կեանքով` թուղթին վրայ զգացումներ արտայայտելով, հաց ուտելու փոխարէն գինովնալով եւ «ապուշ» հարուստներու կենցաղը վարկազրկելով։

Montparnasse-ի սրճարանները, մասնաւորապէս Café de la Rotonde-ը, ֆիլմին մէջ կը ներկայացուին պարզապէս որպէս խեղկատակութիւններ ու ծաղրաբանութիւններ ընելու տեղ, մինչդեռ իրականութեան մէջ անոնք մտաւորական քննարկումներու եւ գաղափարական բախումներու վայրեր էին։

Բեմադրիչը կ’որդեգրէ հակացեղապաշտ դիրքորոշում եւ կը լուսաբանէ այդ ժամանակաշրջանի Ֆրանսայի ընկերային իրականութիւնը, ուր հայրիշխանական մտածելակերպը, կրօնական եւ մշակութային լարումները, մասնաւորաբար քրիստոնէական գերիշխանութիւնը կը շարունակէին ազդեցութիւն ունենալ թէ՛ հասարակական եւ թէ՛ արուեստագիտական միջավայրին մէջ։

Ֆիլմի ակնդրումը, ընդհանուր առմամբ, գեղարուեստական ներգրաւիչ փորձառութիւն մըն է, որ դիտողը կը տեղափոխէ Փարիզի ոգիին՝ փողոցներու, արուեստագիտական մրցակցութիւններու եւ ստեղծագործական լարուածութեան կենդանի մթնոլորտին մէջ։ Կը տեսնենք Մոտիկլիանիի եւ իր կնոջ՝ Ժանն Էպիւթէրնի ողբերգական սիրային կապը, ինչպէս նաեւ Մոտիկլիանիի եւ Փիքասոյի միջեւ գոյութիւն ունեցող թունդ մրցակցութիւնը։

Սակայն բեմադրիչը հետաքրքրուած չէր «Les Années Folles»-ի հետ կապուած առասպելները կամ ֆրանսական շուկայի սուտ պատմութիւնները հիմնայատակ ընելու գործով։ Ան, աւելի ճշգրիտ իրականութիւն մը ներկայացնելու համար, պէտք է «արուեստագէտ»-ի շինծու մտապատկերը ճղելու փորձ մը ընէր, լուսարձակի տակ առնելու համար ո՛չ միայն Մոտիկլիանիի ապրած հոգեկան տագնապները, այլեւ՝ այդ ժամանակի մտաւորականներու յեղափոխական կորովն ու տարած աշխատանքը՝ ակադեմական կատարելապաշտութեան եւ աւանդապաշտութիւն ջատագովողներուն դէմ։

]]> https://darperag21.net/%d6%83%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%a6-%d5%b4%d5%b8%d5%bf%d5%a5%d5%bc%d5%b6%d5%ab%d5%a6%d5%b4-%d5%a5%d6%82-%d5%b4%d5%b8%d5%bf%d5%ab%d5%af%d5%ac%d5%ab%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%ab-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%bd%d5%ba/feed/ 0 88638 Երբ պատերազմները կը վերածուին սովորական լրատուութեան, իսկ մահերը՝ վիճակագրութեան https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%ab%d5%b6-%d5%bd%d5%b8%d5%be%d5%b8%d6%80%d5%a1/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a2-%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25b4%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a8-%25d5%25af%25d5%25a8-%25d5%25be%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25ae%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25ab%25d5%25b6-%25d5%25bd%25d5%25b8%25d5%25be%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25a1 https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%ab%d5%b6-%d5%bd%d5%b8%d5%be%d5%b8%d6%80%d5%a1/#respond Fri, 19 Jun 2026 13:31:20 +0000 https://darperag21.net/?p=88631 Աշխարհը երբեմն կը թուի ճատրակի հսկայական տախտակ մը։

Մեր ժամանակներու աշխարհաքաղաքական լարուածութիւնները դարձեալ կը յիշեցնեն այս պատկերացումը։ Ուր որ նայինք, ճատրակի տախտակը մեծցած ու ընդարձակուած կը թուի։ Ուքրանիոյ բերրի դաշտերէն մինչեւ Միջին Արեւելքի աւերակները, Հարաւային Կովկասի անորոշ սահմաններէն մինչեւ Ափրիկէի մոռցուած պատերազմները, նոյն տրամաբանութիւնը կը շարունակէ գործել։ Մեծ ուժերը իրենց քարերուն շարժումները կը նախագծեն, դաշինքները կը փոխուին, նոր մրցակցութիւններ կը ծագին, իսկ հասարակ մարդիկ կը փորձեն ապրիլ ու կրել այն որոշումներուն հետեւանքները, զորս իրենք չեն տուած։

Այսօրուան աշխարհը ողողուած է այս շախմատային տրամաբանութեան ցնցող օրինակներով։ Ուքրանիոյ պատերազմը վերածուած է գերտէրութիւններու միջեւ մաշեցման պայքարի, ուր հազարաւոր մարդիկ իրենց կեանքը կը կորսնցնեն ոչ միայն տարածքներու, այլ նաեւ ազդեցութեան գօտիներու, ռազմավարական հաշուարկներու եւ աշխարհակարգի վերաձեւաւորման համար։ Մարդոց կեանքերը յաճախ կը շահագործուին ռազմավարական առաւելութիւններ ապահովելու, մինչ տախտակին շուրջ նստած ուժերը կը շարունակեն իրենց խաղը։

Նոյն տրամաբանութիւնը կը գործէ Միջին Արեւելքի մէջ։ Տասնամեակներէ ի վեր տարածաշրջանը կը մնայ մրցակից ուժերու բախման թատերաբեմ։ Լիբանանի տնտեսական կաթուածահար վիճակը, պատերազմներու պատճառած ահռելի աւերածութիւնները, վերակառուցման անվերջ սպասումը եւ ամբողջ հասարակութիւններու քայքայումը կը վկայեն, թէ ինչպէս պետութիւններ եւ ժողովուրդներ կրնան վերածուիլ աշխարհաքաղաքական հաշուարկներու զոհի։ Գինը միշտ ալ պարզ ժողովուրդը կը վճարէ, մինչ տարածաշրջանային եւ միջազգային դերակատարները կը հետապնդեն իրենց ազդեցութեան ու գերակայութեան նպատակները։

Ափրիկէն, իր կարգին, թերեւս այս համաշխարհային ճատրակի ամենէն երկարատեւ զոհերէն մէկն է։ Մալիի, Նիճերի եւ Պուրքինա Ֆասոյի նման երկիրներէն մինչեւ Քոնկոյի ընդերքի անսահման հարստութիւնները, ափրիկեան ցամաքամասը դարձած է մրցարշաւի նոր կեդրոն մը։ Ուրանիումը, լիթիումը, քոպալթը եւ ռազմավարական այլ հում նիւթեր կը գրաւեն ոչ միայն հին գաղութատիրական ուժերուն, այլ նաեւ միջազգային նոր դերակատարներուն ուշադրութիւնը։ Շատ յաճախ տեղական բախումները, յեղաշրջումները եւ անկայունութիւնը չեն կրնար հասկցուիլ առանց տեսնելու այն արտաքին շահերը, որոնք թաքնուած են անոնց ետին։ Ափրիկեան ժողովուրդներու հարստութիւնը դարձեալ կը վերածուի իրենց ծանր բեռին։

Փոքր ժողովուրդներու պարագային վտանգը աւելի տեսանելի է։ Հարաւային Կովկասը այսօր կը գտնուի տարբեր ուժերու շահերու խաչմերուկին վրայ։ Ռուսիա, Թուրքիա եւ Իրան կը շարունակեն հետապնդել իրենց տարածաշրջանային նպատակները, մինչ նոր դերակատարներ՝ Միացեալ Նահանգներ, Ֆրանսա եւ Հնդկաստան, կը փորձեն ամրապնդել իրենց ներկայութիւնը։ Այս միջավայրին մէջ փոքր պետութիւններու անվտանգութիւնը, սահմանները եւ երբեմն իսկ ազգային գոյութիւնը կրնան դառնալ մեծ ուժերու բանակցութիւններուն մէջ սակարկութեան առարկայ։

Այս բոլոր օրինակները տարբեր աշխարհագրութիւններու կը պատկանին, սակայն անոնց մէջ կայ ընդհանուր օրինաչափութիւն մը. երբ աշխարհը կը սկսի գործել միայն ուժի, շահու եւ ռազմավարական գերակայութեան լեզուով, մարդը կը դադրի նպատակ ըլլալէ եւ կը վերածուի միջոցի։ Այդ պահուն է, որ ժողովուրդները այլեւս չեն դիտուիր որպէս պատմութիւն, մշակոյթ եւ արժանապատուութիւն ունեցող հաւաքականութիւններ, այլ՝ որպէս խաղաքարեր ճատրակի մեծ խաղի մը մէջ։

Այս խաղին մէջ ամենէն ողբերգականը այն է, որ խաղացողները հազուադէպօրէն իրենք կը կրեն խաղին հետեւանքները։ Քաղաքական որոշումները սովորաբար կը ծնին հեռաւոր սենեակներու մէջ՝ ռազմավարական հաշիւներու, շահերու եւ ազդեցութեան գօտիներու տրամաբանութեամբ։ Բայց անոնց գինը կը վճարեն սովորական մարդիկ։ Երբ պատերազմ մը կը սկսի, վտանգուածը միայն զինուորը չէ։ Անոր հետ կը վտանգուին ընտանիքներ, դպրոցներ, հիւանդանոցներ, քաղաքներ, մշակոյթներ եւ ամբողջ սերունդներ։ Պատերազմները երբեք միայն ռազմաճակատներու վրայ չեն մղուիր. անոնք կը մխրճուին նաեւ մարդկային յիշողութեան մէջ, կը խաթարեն հոգիներ, կը փոխեն կենսագրութիւններ եւ կը ձեւաւորեն ապագաներ։ Ահա թէ ինչու աշխարհաքաղաքականութիւնը միայն պետութիւններու եւ սահմաններու մասին չէ։ Ան նախ եւ առաջ մարդոց մասին է։ Եւ երբ մարդը կը մոռցուի, ճատրակի տախտակին վրայ կը մնան միայն խաղաքարեր, մինչ կեանքը՝ իր ամբողջ բարդութեամբ ու արժանապատուութեամբ, կը կորսուի մեծ խաղի աղմուկին մէջ։

Բայց հոս հարցում մը ինքզինք կը պարտադրէ։

Մարդկութիւնը դարեր շարունակ ստեղծած է գաղափարներ, քաղաքական կառոյցներ եւ արժէքային համակարգեր, որոնք կոչուած էին սահմանափակելու ուժի կամայականութիւնը եւ պաշտպանելու ճնշուածը։ Ո՞ւր մնացին այդ գաղափարները։ Հիւմանիզմը քաղաքական եւ տնտեսական շահերէն վեր կը դասէր մարդ արարածը։ Ընկերվարութիւնը կը խոստանար պաշտպանել շահագործուողը։ Հակագաղութատիրութիւնն ու հակակայսերապաշտութիւնը կը դատապարտէին ուժեղին կողմէ տկարին ենթարկումը։ Ժողովրդավարութիւնը կոչուած էր իշխանութիւնը ծառայեցնելու ժողովուրդին, ոչ թէ ժողովուրդը՝ իշխանութեան։ Այս գաղափարները ծնած էին իրական անարդարութիւններու դիմաց։ Անոնք պատմութեան ընթացքին դարձան միլիոնաւոր մարդոց յոյսը։ Սակայն այսօրուան աշխարհին նայելով՝ դժուար է չնկատել այդ գաղափարներուն եւ իրականութեան միջեւ գոյացած խոր հակասութիւնները։

Ժողովրդավարութեան անունով պատերազմներ կը մղուին։ Հիւմանիզմի լեզուն յաճախ աշխարհաքաղաքական շահերու համար կ’օգտագործուի։ Հակակայսերապաշտութեան կարգախօսներուն ետին երբեմն նոր տիրապետութիւններ կը ծագին։ Ընկերվարական արդարութեան գաղափարը շատ երկիրներու մէջ տեղի տուած է անզուսպ սպառողականութեան։

Խնդիրը այն չէ, որ այս գաղափարները արժէք չունին։ Ընդհակառակը։ Խնդիրը այն է, որ անոնց խոստումները շատ անգամ կը բախին ուժի քաղաքականութեան իրականութեան։ Եւ թերեւս ճատրակի տախտակին ամենէն տխուր երեւոյթն ալ հոս կը գտնուի․ դրօշները կը փոխուին, գաղափարախօսութիւնները կը փոխուին, կարգախօսները կը նորոգուին, բայց շատ անգամ տուժողը նոյն մարդն է՝ զինուորը, գաղթականը, աղքատը, անպաշտպանը եւ լուռ մեծամասնութիւնը։

Սակայն գաղափարախօսութիւններու ճգնաժամը միայն պատմական երեւոյթ մը չէ։ Մեր դարուն, իշխանութիւնը ձեռք ձգած է նոր գործիքներ, որոնց ազդեցութիւնը երբեմն աւելի խորն է, քան բանակներունը։

Աշխարհը այսօր կը գտնուի այնպիսի վիճակի մը մէջ, ուր պատերազմները այլեւս միայն զէնքերով չեն մղուիր։ Տեղեկատուութիւնը դարձած է նոր ռազմաճակատ։ Ընկերային ցանցերը, լրատուական հոսքերը, ալկորիթմները եւ արուեստական իմացականութիւնը աստիճանաբար կը վերածուին ազդեցութեան նոր միջոցներու։ Մարդիկ ոչ միայն կրնան ռումբերու միջոցով վերահսկուիլ, այլեւ պատկերներու, տեղեկութիւններու եւ վախերու միջոցով։

Նախորդ դարերուն մարդիկ առնուազն կը գիտակցէին, թէ ո՛վ է իրենց թշնամին։ Այսօր այդ հարցումը շատ աւելի բարդացած է։ Տնտեսական պատժամիջոցները, տեղեկատուական պատերազմները, թուային վերահսկողութիւնը եւ արհեստագիտական մրցակցութիւնը նոյնքան ազդու կրնան ըլլալ, որքան դասական պատերազմները։ Աշխարհաքաղաքական մրցակցութիւնը այլեւս միայն սահմաններու հարց չէ․ անիկա նաեւ գիտակցութեան, տեղեկատուութեան եւ տնտեսական կախեալութեան հարց է։

Ֆրանքֆորթեան դպրոցի քննական տեսութեան ընկերաբանները, ինչպէս Թէոտոր Ատորնօ, Մաքս Հորքհայմըր, Եուրկըն Հապերմաս եւ ուրիշներ շատոնց զգուշացուցած էին, որ իշխանութիւնը միայն զէնքով չի գործեր։ Անիկա կը գործէ նաեւ գաղափարներու միջոցով։ Ոչ մէկ գերտէրութիւն կ’ըսէ, թէ կը գործէ բացառապէս իր շահերուն համար։ Բոլորն ալ կը խօսին կայունութեան, խաղաղութեան, ազատութեան, ժողովրդավարութեան կամ անվտանգութեան անունով։ Սակայն շատ անգամ այդ բառերը կը ծառայեն որպէս քողարկում ուժի քաղաքականութեան։

Այս իրավիճակին մէջ ամենէն վտանգաւորը թերեւս այն է, որ մարդը կամաց-կամաց կը վարժուի անոր։

Պատերազմները կը վերածուին սովորական լրատուութեան։ Մահերը՝ վիճակագրութեան։ Տեղահանութիւնները՝ քաղաքական բանավէճերու։ Մարդկային ողբերգութիւնները արագօրէն կը խեղդուին տեղեկատուական յորձանուտին մէջ։ Մենք ամէն օր կը դիտենք նոր ճգնաժամեր, նոր բախումներ եւ նոր աղէտներ, մինչեւ որ անոնք սկսին բնական թուիլ։

Ահա հոս է ճատրակի փոխաբերութեան ամենէն մութ կողմը։

Երբ մարդիկ երկար ժամանակ կը դիտեն խաղը, երբեմն կը մոռնան, որ ճատրակի քարերը իրական մարդիկ են։ Անոնք ընտանիքներ ունին, երազներ, յիշողութիւններ եւ ապագայի սպասումներ։ Բայց մեծ ուժերու մրցակցութեան մէջ, անոնք յաճախ կը վերածուին պարզ թիւերու կամ ռազմավարական հաշիւներու։

Պատմութիւնը բազմիցս ցոյց տուած է, որ կայսրութիւնները, գաղափարախօսութիւնները եւ գերտէրութիւնները կու գան ու կ’երթան։ Սակայն անոնց ետին մնացողը միշտ մարդն է՝ իր կորուստներով, իր յիշողութեամբ եւ իր գոյատեւման կամքով։

Թերեւս մեր ժամանակներու ամենէն կարեւոր հարցումը այն չէ, թէ ո՛վ պիտի շահի այս աշխարհաքաղաքական խաղը։

Աւելի կարեւոր հարցումը հետեւեալն է․ Կարելի՞ է արդեօք այնպիսի աշխարհ մը ստեղծել, ուր մարդը այլեւս չըլլայ ճատրակի քար մը։

Որովհետեւ պատմութիւնը մեզի կը յիշեցնէ, որ երբ մեծ ուժերը կը շարունակեն իրենց խաղը, շատ անգամ նոյնիսկ հանդիսատեսները ի վերջոյ կը յայտնուին ճատրակի տախտակին վրայ։

Վ. Թէնպէլեան

 

]]> https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%ab%d5%b6-%d5%bd%d5%b8%d5%be%d5%b8%d6%80%d5%a1/feed/ 0 88631 ՍԻՐԱՒԷՏ https://darperag21.net/%d5%bd%d5%ab%d6%80%d5%a1%d6%82%d5%a7%d5%bf/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25bd%25d5%25ab%25d6%2580%25d5%25a1%25d6%2582%25d5%25a7%25d5%25bf https://darperag21.net/%d5%bd%d5%ab%d6%80%d5%a1%d6%82%d5%a7%d5%bf/#respond Thu, 18 Jun 2026 10:09:12 +0000 https://darperag21.net/?p=88622 Դու քո սիրոյ բոյրը տուր ինձ,
Որ ծաղկունքով լիանամ,
Ծոցիդ բոյրը անուշ, անբիծ,
Կեանքի սիրով արբենամ:

Որ վայելեմ սեր ու խնդում,
Աստուածային սուրբ պարգեւ․
Սիրահարի սրտի խոստում,
Նուիրական, անդեդեւ:

Քո նայուածքի հուրը տուր ինձ,
Որ իմ սիրով է այրւում․
Աչքերիդ ցոլքը շողալից
Հորիզոնում, աստղունքում:

Ճաճանչում է արեգակը,
Ծոցս լցնում քո ջերմով․
Երջանկութեան հրեշտակը
Պարգեւում է ինձ գորով:

Բախտ ու սիրոյ իմ հեքիաթը
Անուշ խաղով թրթռում,
Ու տանում է ինձ գագաթը
Քո սիրաւէտ վայելքում:

Գրիշ Դաւթեան

]]> https://darperag21.net/%d5%bd%d5%ab%d6%80%d5%a1%d6%82%d5%a7%d5%bf/feed/ 0 88622 Անձնական շա՞հ, թէ՞ ազգային պետութիւն. ո՞ւր կը տանի մեզի սպառողական մշակոյթը https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b7%d5%a1%d5%9e%d5%b0-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%ba%d5%a5%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6-%d5%b8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25b7%25d5%25a1%25d5%259e%25d5%25b0-%25d5%25a9%25d5%25a7%25d5%259e-%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25a3%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25ab%25d5%25b6-%25d5%25ba%25d5%25a5%25d5%25bf%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6-%25d5%25b8 https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b7%d5%a1%d5%9e%d5%b0-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%ba%d5%a5%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6-%d5%b8/#respond Wed, 17 Jun 2026 15:01:03 +0000 https://darperag21.net/?p=88617 Սպառողականութեան եւ Homo Consumens-ի մասին սովորաբար կը խօսուի համաշխարհային մակարդակով: Սակայն ոչ պակաս կարեւոր է հասկնալ, թէ «սպառող Մարդը» ինչպէս կը դրսեւորուի առանձին հասարակութիւններու մէջ: Այս իմաստով յատկապէս հետաքրքրական է հայկական փորձը, որովհետեւ հայկական Homo Consumens-ը ծնունդ առած է պատմական այլ պայմաններու մէջ, քան իր արեւմտեան նախատիպը:

Ինչպէս նախորդ յօդուածներուս մէջ նշած եմ, սպառողը պարզապէս անորոշ կամ անձեւ երեւոյթ մը չէ։ Ան «ես» մըն է, որ կազմաւորուած է, եւ տակաւին կը շարունակէ կազմաւորուիլ, երկարատեւ ընկերային, տնտեսական եւ քաղաքական գործընթացներու արդիւնքով։ Մեր ժամանակներուն այս երեւոյթը հասած է աննախադէպ խտութեան եւ բարդութեան աստիճանի, եւ Հայաստանի մէջ եւս ստացած է իւրայատուկ դրսեւորումներ։ Քանի որ նախորդ հրապարակումներուն մէջ արդէն անդրադարձ կատարուած է «սպառող» հասկացութեան եւ սպառողական մշակոյթին, այս յօդուածով փորձենք հասկնալ այս երեւոյթին հայկական տեսակը։

Առհասարակ այս եւ համանման այլ հարցեր հայկական հասարակութեան մէջ ի յայտ կու գան իւրաքանչիւր ճգնաժամային իրավիճակէ ետք։ Սակայն, քանի որ շատ յաճախ ժամանակ կամ հնարաւորութիւն չի ստեղծուիր այդ քննարկումները խմբային կամ մասնագիտական շրջանակներէն դուրս բերելու եւ զանոնք հանրային լայն քննարկման նիւթ դարձնելու, անոնք կը մնան կիսատ եւ անաւարտ՝ մինչեւ յաջորդ ճգնաժամը: Նման իրավիճակ մը ստեղծուեցաւ 44-օրեայ պատերազմէն եւ 2023-ին Արցախի կորուստէն ետք, եւ մինչեւ այսօր նման քննարկումներ կը ծաւալին այս կամ այն անհատին կամ խմբակի կողմէ՝ փորձելով հասկնալ արդի հայ մարդու ներկայ դիմագիծը եւ անոր կազմաւորման հիմնական պատճառները։ Այսօր հայ հասարակութեան մէջ «սպառող մարդը» վերածուած է ամենէն տեսանելի ընկերային տիպերէն մէկուն եւ շարունակաբար կ’ընդարձակէ իր ազդեցութիւնը հասարակական վարքագիծին վրայ։

Պէտք է նշել, որ վերջին մօտաւորապէս 150 տարիներուն հայ ժողովուրդի ընկերային եւ արժէքային դաշտ մուտք գործած չափանիշներն ու պատկերացումները մեծ մասամբ ներմուծուած են դուրսէն։ Եւ նոյն այս հանգամանքն է, որ էական տարբերութիւն մը կը ստեղծէ արեւմտեան եւ հայկական «սպառող» տիպարներուն միջեւ։

Խնդիրը այն է, որ մինչ արեւմտեան աշխարհը իր ընկերային, քաղաքական, հանրային եւ այլ օրակարգերը ձեւաւորեց իր բնական զարգացման ընթացքին, ինքը զարգացուց զանոնք, յաջողեցաւ եւ ձախողեցաւ եւ իր իսկ գործնական փորձառութեամբ հաստատեց կամ մերժեց զանոնք, հայկական իրականութեան պարագային պատկերը բոլորովին տարբեր էր։ Հայկական իրականութիւնը ոչ միայն մեծապէս ներմուծուած գաղափարներու եւ մօտեցումներու ազդեցութեան տակ էր, այլեւ ինք կը գոյատեւէր առնուազն երկու տարբեր աշխարհներու մէջ՝ օսմանեան եւ ռուսական։ Այդ երկու աշխարհները իրարմէ էապէս տարբեր էին, իսկ անոնց վրայ աւելցաւ նաեւ ընկերվարական աշխարհի նորարարութիւններն ու պահանջները կիրարկելու փորձը։

Խնդիրը ինքնին ներմուծումը չէր։ Ոչ մէկ քաղաքակրթութիւն կը զարգանայ մեկուսացման մէջ։ Խնդիրը այն էր, որ ներմուծուած գաղափարներն ու հաստատութիւնները շատ յաճախ չէին տեղայնանար եւ չէին վերածուիր հասարակութեան ներքին պահանջին։ Անոնք յաճախ կը մնային մտաւորական կամ քաղաքական վերնախաւերու լեզուին մէջ՝ չդառնալով լայն զանգուածներու կենսափորձին մէկ մասը։ Սովորական մարդը իր առօրեային մէջ չէր զգար դուրսէն ներմուծուած պահանջներուն, փոփոխութիւններուն կամ անոնց հիմնարար անհրաժեշտութեան ազդեցութիւնը։

Բայց այդ մէկը 1850-ականներէն ետք էր։ Աւելի ուշ նոր խնդիրներ յառաջացան, երբ Ցեղասպանութենէն ետք հայ ժողովուրդը տարագրուեցաւ աշխարհի չորս կողմերը։ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ միայն փոքրաթիւ հայեր մնացին, մինչ արեւելեան հատուածը պարտադրաբար մտաւ ընկերվարութեան եւ համայնավարութեան համակարգին մէջ։ Մօտ եօթանասուն տարի կէս  ընկերվարական-կէս համայնավար իրականութեան յարմարելու փորձ ընելէ ետք, հայ ժողովուրդը 1991-ին արդէն գաղափարական շփոթի վիճակի մէջ մուտք գործեց ազատական դրամատիրութեան փուլ։ Գրեթէ 100 տարի ան տարբեր գաղափարներու, համակարգերու եւ խոստումներու հետ փորձարկումներ կատարած էր, որոնց մեծ մասը ձախողած դուրս եկան։ 1991-էն ետք Հայաստան մուտք գործեց ազատական դրամատիրութեան դաշտ՝ առանց անոր ձեւաւորման պատմական փորձը ունենալու։ Աւելին, խորհրդային համակարգի փլուզումով հասարակութիւնը կորսնցուց ոչ միայն իր տնտեսական կառուցուածքը, այլեւ ապագայի միասնական պատկերացումը։ Յառաջացած արժէքային դատարկութիւնը աստիճանաբար լեցուեցաւ շուկայով եւ սպառողական մշակոյթով։

Հայաստանը, ազատագրուելով խորհրդային կապանքներէն, շատ արագ սկսաւ մուտք գործել վաճառողի-սպառողի նոր կերպարին մէջ։ Հասարակութիւն մը, որ չէր անցած արդիւնաբերական յեղափոխութեան ամբողջական փորձառութենէն, շուկայական յարաբերութիւններու սահմանափակ փորձ ունէր եւ կը կրէր ծանր գաղափարական ժառանգութիւն, կարճ ժամանակի մէջ ներգրաւուեցաւ համաշխարհային սպառողական մշակոյթին մէջ։ Այն բոլորը, որ արգիլուած էր, յանկարծ հասանելի դարձաւ՝ սեռային կերպարներէն մինչեւ անվերջ վաճառելու եւ օգտուելու հեռանկարը։ Երբ գաղափարները չեն գործեր, երբ ամէն ինչ չափազանց մշուշոտ ու հեռաւոր կը թուի, մարդը կը սկսի հաւատալ միայն կարճաժամկէտ եւ շօշափելի հեռանկարի մը՝ իր անձնական շահին։ Հայկական հասարակութեան մէջ այդ անձնական շահը աստիճանաբար մարմնաւորուեցաւ «սպառող մարդ» տիպարին մէջ, որ այսօր գրեթէ ամէնուր կարելի է հանդիպիլ։ Քաղաքակրթական ճգնաժամ մը ծնաւ, իսկ ազգային մշակոյթն ու անոր բաղադրիչները շատ յաճախ սահմանափակուեցան առօրեայի, ուտելիքի, խմիչքի, զարդարանքի ձեւաչափով։    

Հասարակական համընդհանուր որեւէ մտքի իրական բացակայութիւնը յանգեցաւ նաեւ շարք մը այլ ճիւղաւորումներու։ Տնտեսական անընդմէջ ճնշումները, ապա նաեւ պատերազմի պարտութիւնը, աւելի ամրապնդեցին «սպառող մարդու» հիմքերը։ Երբ մարդը այլեւս չի հաւատար որեւէ բանէ, կը փորձէ իր ինքնութիւնը հաստատել վաճառքի եւ սպառման միջոցով։ Այդ միակ դաշտն է, ուր ան կը զգայ, թէ կրնայ ինքզինք կայացնել։ Կրթութեան ցած մակարդակը այս ամբողջ ընթացքը կը փաթեթաւորէ պարզունակ եւ մակերեսային ձեւերով։ Այսօր հայերը շատ արագ կը դառնան պլոկագիրներ։ Իսկ պլոկագրութիւնը պարզապէս մասնագիտութիւն կամ զբաղում չէ. ան գրեթէ կը վերածուի քաղաքակրթական ինքնութեան արտայայտութեան։ Գլխաւոր արժոյթը ուշադրութիւնն է, գլխաւոր զբաղումը՝ վաճառքը։ Մարդիկ պատրաստ են ամէն ինչի՝ ուշադրութիւն գրաւելու համար։ Անոնք պատրաստ են վաճառելու իրենց ժամանակը եւ սպառելու գրեթէ ամէն ինչ, որ իրենց կը ներկայացուի, միայն թէ տեղաւորուին ընդունելի ինքնութեան մը սահմաններուն մէջ, որովհետեւ իրենց առջեւ ներկայացուած բազմաթիւ գաղափարներ ու երեւոյթներ, յատկապէս հայկական միջավայրին մէջ, չկրցան հասնիլ ընդունելի եւ համակրելի յաղթանակի։

Ժամանակակից հայկական հասարակութեան մէջ մարդը հետզհետէ աւելի քիչ կը սահմանէ ինքզինք իր աշխատանքով կամ համայնքային պատկանելիութեամբ։ Փոխարէնը, ան կը սկսի ինքզինք ընկալել սպառողական կարողութիւններու լեզուով՝ որպէս «միջին խաւի անդամ», «յաջողակ անձ» կամ «բարեկեցիկ քաղաքացի», որ ունի բազմաթիւ հետեւորդներ, հաւանումներ կամ դիտումներ ընկերային ցանցերու վրայ։ Այս կերպով ընկերային ինքնութիւնը աստիճանաբար կը տեղափոխուի արտադրութենէն դէպի սպառում։ Աւելին, խնդիրը միայն սպառումը չէ, այլ նաեւ սեփական անձը որպէս յաջողակ վաճառանիշ, որպէս արտադրանք ներկայացնելու մղումը։ Այս միտումը նոյնիսկ կը խրախուսուի։ «Ստեղծէ՛ ինքզինքդ», «դարձի՛ր սեփական վաճառանիշդ», «կերտէ՛ քու կերպարդ» եւ նման կարգախօսներ հետզհետէ աւելի տարածուին։

Հետեւաբար, այն միջանկեալ կառոյցները, որոնք պատմականօրէն մարդիկ իրարու կը կապէին՝ ընտանիքը, համայնքը, մասնագիտական միութիւնները կամ հաւաքական ինքնութեան այլ ձեւեր, կը սկսին տկարանալ։ Ասոր կը նպաստէ նաեւ եռասերունդ ընտանիքէն դէպի երկսերունդ ընտանիք կտրուկ անցումը, կամ ներընտանեկան արժէքներու զգալի փոփոխութիւնը (կենցաղային մակարդակի վրայ անոր օրինակներէն են հարս-սկեսուր սկզբունքային հակամարտութիւնը, անձնական տարածքի կառավարման եւ տիրապետման հարցերը, ինչպէս նաեւ աշխարհայեացքներու էական տարբերութիւնները)։

Պետական համակարգի տկարութիւնը, դրամատիրական աշխարհի աճող՝ գոնէ տեսանելի հզօրութիւնը, ձախողած համայնավարութիւնը, ինչպէս նաեւ շահագործուող ու նահանջող ազգայնականութիւնը աւելի լայն տարածք բացին վաճառքի եւ սպառման համար։ Եւ ի՞նչ կրնայ ընել այն մարդը, որ ո՛չ տնտեսական ներուժ կը տեսնէ, ո՛չ ալ հասարակական-ազգային համընդհանուր չափանիշ մը։ Ան չի գիտեր, թէ ո՛վ է, ի՛նչ ժառանգութիւն պիտի ձգէ ետին, կամ ի՛նչ նպատակի համար կ’ապրի։ Ան միայն կ’ուզէ վաճառել եւ սպառել։ Ան կը մասնագիտանայ վաճառքի մէջ, իսկ ինքզինք կը կայացնէ սպառելով:

Ինչպէս Ժան Պոտրիար իր «Խորհրդանշական փոխանակութիւն եւ մահ» գիրքին մէջ կը նկարագրէր մարդու մշակութային մահը՝ մարդը դիտարկելով որպէս վաճառանշաններու, պատկերներու եւ խորհրդանիշներու հաւաքածոյ, գրեթէ նմանատիպ պատկեր մը կարելի է նկատել նաեւ մեր իրականութեան մէջ։ Օրինակները բազմաթիւ են՝ համալսարանական վկայականէն մինչեւ ինքնաշարժ, թանկարժէք հեռաձայն, ընկերային ցանցի հաշիւ, կամ նոյնիսկ սանտրուածքը։ Այս բոլորը աստիճանաբար դարձած են հայկական «սպառող մարդու» ինքնութեան բաղադրիչները։ Եթէ ան չունի վկայական, iPhone, ինքնաշարժ, յարմար սանտրուածք, գեղագիտական վիրահատութիւններ կամ նման այլ արտաքին ցուցանիշներ, շատ յաճախ կը դիտուի որպէս թերի կամ ոչ ամբողջացած մարդ մը։ Հասարակութիւնը հետզհետէ կը լեցուի նման ճաշակներ, նմանատիպ սպառողական նախասիրութիւններով եւ միատեսակ մշակութային ծածկագրներ ունեցող մարդոցմով, որոնց անհատականութիւնը յաճախ կը սահմանուի շուկային կողմէ առաջարկուած ընտրանքներով։ Այս բոլորը կրնայ չափազանց մռայլ կամ նոյնիսկ անհամոզիչ հնչել։ Սակայն, երբ փորձենք ամբողջական կերպով դիտել հայկական հասարակութեան վերջին տասնամեակներու ձեռքբերումներն ու կորուստները, դժուար չէ այն տպաւորութիւնը ունենալ, որ այսօր ղեկին առջեւ կանգնած է «սպառող մարդը»։

Եւ ան ուրիշ ընելիք չունի։ Ան չի հաւատար որեւէ բանի։ Եթէ արեւմտեան աշխարհը անվերջ գաղափարներէ յոգնելէ ետք 1945-էն վերջ ընտրեց թուլացման ուղին, ապա Հայաստանի մէջ 1991-էն ետք վրայ հասաւ պարզապէս ընդօրինակելու եւ արձագանգելու միտումը։ Ան կ’օտարանայ իր ընտանիքէն, մշակոյթէն, նոյնիսկ ինքն իրմէ։ Ամէն ինչ կը դիտէ որպէս վաճառքի եւ սպառման առարկայ։ Շատ անգամ ինքն ալ պատրաստ է ինքզինք ներկայացնելու եւ այդ մտածողութիւնը քարոզելու։ Այլեւս երկար, բարդ եւ տեսական գիտելիքի կարիք չկայ․ բաւարար է էրոթիք, բովանդակութենէ զուրկ, բայց հասկնալի պար մը։ Զանգուածները միշտ դիւրամարս բովանդակութիւն կ’ընդունին, իսկ սրբութիւնները լաւագոյնը կը վաճառուին։ Երբ ժողովուրդը դադրի հաւատալէ ընդհանուր ապագայի մը, արդեօք ան անխուսափելիօրէն սպառողներու հասարակութի՞ւն կը դառնայ։

Եւ կրկին կը հնչէ անխուսափելի հարցումը․ հնարաւո՞ր էր նման պայմաններու մէջ կերտել ամուր ազգային պետութիւն մը, մանաւանդ երբ սեփական պետական աւանդութեան փորձառութիւնն ալ դարեր շարունակ բացակայ եղած էր։ Մենք այսօր ունինք հետեւանքները, սակայն տակաւին ամբողջութեամբ չենք հասկցած պատճառները։

Սպառող մարդը կ’ապրի եւ կը զարգանայ ամբողջ աշխարհի տարածքին, սակայն իւրաքանչիւր հասարակութեան մէջ ան ունի իրեն յատուկ տեղական խնդիրները։ Մեր պարագային խնդիրը պարզապէս մէկ կամ երկու հարց չէ, ոչ ալ միայն ազգային ինքնութեան ճգնաժամ մը։ Խնդիրը աւելի խոր է՝ ան ինքնընկալման խնդիր մըն է ընդհանրապէս։

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b7%d5%a1%d5%9e%d5%b0-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%ba%d5%a5%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6-%d5%b8/feed/ 0 88617 Ինչո՞ւ «Fiddler on the Roof» ֆիլմը այդքան ծանօթ կը թուի հայերուն https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%b8%d5%9e%d6%82-fiddler-on-the-roof-%d6%86%d5%ab%d5%ac%d5%b4%d5%a8-%d5%a1%d5%b5%d5%a4%d6%84%d5%a1%d5%b6-%d5%ae%d5%a1%d5%b6%d6%85%d5%a9-%d5%af%d5%a8-%d5%a9%d5%b8%d6%82/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25b9%25d5%25b8%25d5%259e%25d6%2582-fiddler-on-the-roof-%25d6%2586%25d5%25ab%25d5%25ac%25d5%25b4%25d5%25a8-%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a4%25d6%2584%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25ae%25d5%25a1%25d5%25b6%25d6%2585%25d5%25a9-%25d5%25af%25d5%25a8-%25d5%25a9%25d5%25b8%25d6%2582 https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%b8%d5%9e%d6%82-fiddler-on-the-roof-%d6%86%d5%ab%d5%ac%d5%b4%d5%a8-%d5%a1%d5%b5%d5%a4%d6%84%d5%a1%d5%b6-%d5%ae%d5%a1%d5%b6%d6%85%d5%a9-%d5%af%d5%a8-%d5%a9%d5%b8%d6%82/#respond Mon, 15 Jun 2026 14:00:11 +0000 https://darperag21.net/?p=88605 Կան ֆիլմեր, որոնք իրենց ստեղծման ժամանակէն ու վայրերէն շատ աւելի հեռու կը հասնին։ Անոնք կը դադրին միայն պատմութիւն ըլլալէ եւ կը վերածուին հայելիի մը, ուր տարբեր ժողովուրդներ կը տեսնեն իրենց սեփական փորձառութիւնը։ Այս տպաւորութիւնը կրկին անգամ ունեցանք, երբ տարիներ ետք վերստին դիտեցինք Fiddler on the Roof ֆիլմը։ Բեմադրիչ Նորման Ճուիսընի այս գլուխ-գործոցը, որ հիմնուած է Շոլոմ Ալէյխեմի հրէական պատմուածքներուն վրայ, մեզ կը տանի 1905 թուականի Ցարական Ռուսիոյ Անաթեւքա անունով հրէական փոքր գիւղը։

1964-ին առաջին անգամ բեմ բարձրացած եւ 1971-ին ֆիլմի վերածուած այս երաժշտախառն գործը աշխարհի ամենէն աւելի սիրուած ստեղծագործութիւններէն մէկը դարձած է։ Պատճառը միայն անոր երաժշտութիւնը կամ յիշարժան կերպարները չեն։ Շատեր կրնան այս մէկը հրէական քարոզչական մեքենային վերագրել, բայց պէտք է ընդունիլ, որ Ֆիլմը կը շօշափէ համամարդկային հարցեր՝ ընտանիք, աւանդութիւն, փոփոխութիւն, ինքնութիւն եւ տեղահանութիւն։

Ֆիլմին կեդրոնական կերպարը Թեւյէ անունով հրեայ կաթնավաճառ մըն է, որ կ’ապրի Անաթեւքայի մէջ՝ ցարական Ռուսիոյ վերջին տարիներուն։ Ան աղքատ, բայց խելացի, հոիւմորով եւ խորապէս հաւատացեալ մարդ մըն է, որ իր կնոջ եւ հինգ աղջիկներուն հետ կը փորձէ պահպանել իր ընտանիքին հաւատքը, աւանդութիւններն ու արժէքները՝ այնպիսի ժամանակաշրջանի մը մէջ, երբ աշխարհը արագօրէն կը փոխուի։

Ֆիլմը մեծ մասամբ կը հետեւի Թեւյէի ներքին պայքարին։ Ան կը սիրէ իր աւանդութիւնները, բայց նաեւ կը սիրէ իր զաւակները։ Երբ իր աղջիկները կը սկսին սեփական ընտրութիւններ կատարել, սիրահարիլ եւ կասկածի տակ առնել համայնքի հին սովորութիւնները, Թեւյէ դէմ յանդիման կու գայ բարդ երկընտրանքի մը։ Ինչպէ՞ս կարելի է պահպանել աւանդութիւնը՝ առանց կորսնցնելու մարդը։ Ինչպէ՞ս կարելի է յարգել անցեալը՝ առանց փակելու ապագային դուռը։ Պատմութեան առանցքը կը դառնայ աւանդութեան եւ արդիականութեան բախումը, որ կ’արտայայտուի Թեւյէի աղջիկներուն ընտրութիւններով, երբ անոնք մէկ առ մէկ կը խզեն միջնորդութեամբ ամուսնութեան կանոնները։

Թերեւս հոս է, որ ֆիլմը կը սկսի խօսիլ հայերուն։ Թեւյէի աշխարհը շատ ծանօթ կը թուի ըլլալ մեզի։

Գիւղ մը, ուր բոլորը իրարու կը ճանչնան։ Ընտանիքներ, որոնք սերտ կապերով միացած են իրարու։ Կրօնական եւ մշակութային աւանդութիւններ, որոնք միայն հաւատքի հարց չեն, այլ ամբողջ կեանքի կազմակերպման ձեւ մը։ Մարդիկ, որոնք իրենց ինքնութիւնը կը գտնեն ոչ միայն իրենց անձերուն մէջ, այլեւ իրենց համայնքին մէջ։

Այս պատկերը օտար չէ հայերուն։

Մինչեւ քսաներորդ դարու սկիզբը, արեւմտահայութեան մեծ մասը կ’ապրէր նման համայնքներու մէջ։ Գիւղեր, քաղաքներ ու թաղամասեր, ուր եկեղեցին, դպրոցը, ընտանիքը եւ համայնքը անբաժան ամբողջութիւն մը կը կազմէին։ Ցեղասպանութենէն ետք, տեղահանուած հայ ժողովուրդը ինքզինք կազմակերպեց նոյն տրամաբանութեամբ, նոյնիսկ այսօր, սփիւռքի բազմաթիւ գաղութներ կը շարունակեն գոյատեւել նոյն ձեւով։

Սակայն ֆիլմին խորքը միայն անցեալը նկարագրելու մէջ չէ։

Ան կը խօսի նաեւ փոփոխութեան մասին։

Թեւյէի դուստրերը կը սկսին մերժել իրենց ծնողներուն ընտրած ամուսնութիւնները։ Անոնք կը փնտռեն սեփական ձայնը, սեփական ընտրութիւնը եւ սեփական ճամբան։ Այս հակամարտութիւնը միայն ընտանեկան հարց մը չէ։ Ան կը խորհրդանշէ ամբողջ հասարակութեան մը անցումը հին աշխարհէն դէպի նոր աշխարհ։

Ահաւասիկ ծանօթ այլ հարցադրում հայ իրականութեան մէջ։

Ինչպէ՞ս պահպանել լեզուն, մշակոյթը եւ ինքնութիւնը՝ առանց երիտասարդ սերունդները հեռացնելու։ Ինչպէ՞ս յարգել աւանդութիւնը՝ առանց զայն վերածելու բեռի։ Ո՞ւր կը գտնուի հաւասարակշռութիւնը հինին եւ նորին միջեւ։

Fiddler on the Roof-ը պատրաստի պատասխաններ չի տար։ Սակայն ան մեզ կը մղէ հարցադրելու: Ֆիլմին վերջին բաժինը այն մասն է, որ ամենէն աւելի կը դպչի հայկական զգացողութեան։

Անաթեւքայի հրեաները ստիպուած կը լքեն իրենց տուները։ Անոնք չեն հեռանար աւելի լաւ կեանք որոնելու համար։ Անոնք կը հեռանան, որովհետեւ այլեւս չեն կրնար մնալ։ Անոնք կը հաւաքեն իրենց գոյքերը, հրաժեշտ կու տան իրենց տուներուն եւ կ’ուղղուին դէպի անորոշ ապագայ մը։ Այս տեսարանները դժուար է դիտել առանց հայկական փորձառութիւնը յիշելու։

Թէեւ երկու ժողովուրդներու պատմական փորձառութիւնները նոյնը չեն, սակայն տեղահանութեան, արմատախիլ ըլլալու եւ հայրենիք կորսնցնելու զգացումը խորապէս ծանօթ է հայերուն։ Միլիոնաւոր հայեր իրենց ընտանեկան յիշողութիւններուն մէջ կը կրեն այդ պատմութիւնը։ Հետեւաբար, երբ Անաթեւքայի բնակիչները կը հեռանան իրենց գիւղէն, շատ հայեր ոչ միայն ֆիլմի հերոսներուն կը հետեւին, այլ նաեւ իրենց մեծ հայրերն ու մեծ մայրերը կը տեսնեն հոն։

Բայց ֆիլմը միայն կորուստի մասին չէ։ Ան նաեւ գոյատեւման մասին է։

Ֆիլմին վերջաւորութեան մարդիկ կը կորսնցնեն իրենց տուները, սակայն կը փորձեն չկորսնցնել իրենց ինքնութիւնը։ Անոնք իրենց հետ կը տանին լեզուն, յիշողութիւնը, աւանդութիւնները, հաւատքը եւ մշակոյթը։ Թերեւս հոս է, որ «Fiddler on the Roof»-ը ամենէն աւելի կը մօտենայ հայկական փորձառութեան։ Որովհետեւ հայ ժողովուրդի պատմութիւնը միայն կորուստներու պատմութիւն չէ։ Ան նաեւ վերապրումի, վերակառուցման եւ նոր համայնքներ ստեղծելու պատմութիւն է։ Սփիւռքը այդ իրականութեան ամենէն ցայտուն օրինակն է։

Ֆիլմին խորհրդանշական կերպարը՝ տանիքին վրայ կանգնած ջութակահարը, պատահական պատկեր մը չէ։ Ան կը խորհրդանշէ կեանքի փխրուն հաւասարակշռութիւնը։ Մարդը կը փորձէ չիյնալ եւ միաժամանակ շարունակել իր երաժշտութիւնը։ Արդեօք այս պատկերը ծանօթ չէ՞ մեզի։ Դարեր շարունակ հայ ժողովուրդն ալ փորձած է նոյն բանը ընել։ Պահպանել հաւասարակշռութիւնը անցեալին եւ ապագային, աւանդութեան եւ նորարարութեան, հայրենիքին եւ սփիւռքին, յիշողութեան եւ գոյատեւման միջեւ։ Ահա թէ ինչու «Fiddler on the Roof»-ը միայն հրեաներու մասին ֆիլմ մը չէ։

Անիկա ֆիլմ մըն է բոլոր այն ժողովուրդներուն համար, որոնք երբեւէ ստիպուած եղած են հարց տալու՝ ինչպէ՞ս շարունակել ապրիլ, երբ աշխարհը կը փոխուի շուրջդ։ Եւ թերեւս այդ է պատճառը, որ Թեւյէի ձայնը տակաւին կը հասնի մեզի։

Որովհետեւ անոր հարցումները տակաւին մեր հարցումներն են։

]]> https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%b8%d5%9e%d6%82-fiddler-on-the-roof-%d6%86%d5%ab%d5%ac%d5%b4%d5%a8-%d5%a1%d5%b5%d5%a4%d6%84%d5%a1%d5%b6-%d5%ae%d5%a1%d5%b6%d6%85%d5%a9-%d5%af%d5%a8-%d5%a9%d5%b8%d6%82/feed/ 0 88605 ․ ․ ․ ԲԱԶՄԱԿԷՏ https://darperag21.net/%e2%80%a4-%e2%80%a4-%e2%80%a4-%d5%a2%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%a7%d5%bf/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25e2%2580%25a4-%25e2%2580%25a4-%25e2%2580%25a4-%25d5%25a2%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a7%25d5%25bf https://darperag21.net/%e2%80%a4-%e2%80%a4-%e2%80%a4-%d5%a2%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%a7%d5%bf/#respond Mon, 15 Jun 2026 08:56:08 +0000 https://darperag21.net/?p=88601 Ես չէի՛ գիտեր,
          որ բազմակէտի կէտերն առանձինն,
          բանալիներ են դարպասին փակուած
          մութ, անթիւ, գաղտնի լուռ խորհուրդներու․․․

Ես չէի՛ գիտեր,
          որ կէտերն փոքրիկ,
          անգիտակցութեան ուղիներուն մէջ,
          խեղճ թափառական շրջիկի մը պէս
                    կը դեգերին լուռ․․․
          Չե՛ն երգեր բարձր։
                    Չեն ալ յայտնուիր։
                              Չե՛ն իսկ փսփսար․․․

Ամօթխածութի՞ւն,
          թէ՝ բարդ եսոյթ*ի
                    սրբագոյն խոհոյթ*․․․

Ես չէի՛ գիտեր․․․

Կէտերը շարուած,
          աննշանութեան շապիկը հագած,
          տիեզերքի մը արեւի նման,
          կեանքի կը կոչեն չ՛երկնած պահերը
          մարդ արարածի մոլորուածութեան․․․
Կէտերն այդ մենիկ,
          փարոսի նման լուռ կը պլպլան,
          կ՛ուղորդեն մարդուն շփոթած միտքը
          դէպի կղզիներն անորոշ կեանքին,
          ուր օրերն յոգնած,
          լուռ առանձնութեան շապիկը հագած
          միաձուլման մէջ երգեր կը հիւսեն․․․

Տարօրինա՛կ է ՄԱՐԴ արարածը…
          Իր իսկ գոյոյթ*ի լարերովն անտես,
          կախուած է անյոյս բազմակէտէն այս,
          կը ճօճուի դանդաղ`
          մութ, անթիւ, գաղտնի լուռ խորհուրդներու
                             որոնումներու ալքին յանձնուած․․․
Տարօրինա՛կ է պատկերն այս գոյի․․․
Ես-եր, դուն-եր եւ ան-եր,
մենք-եր, դուք-եր, անոնք-ներ՝
          քով-քովի պպզած կէտերու կոյտ ենք․․․
          անորոշութեան շապիկը հագած,
          մշուշներու մէջ լռիկ թագնուած․․․

Բազմակէտերով ովկեան մըն ենք մեծ,
          ուր փարոս չկայ․․․

Տարօրինա՜կ է է-ին էոյթը*

… շփոթը մռայլ մշուշը հագած
          լուռ կը տանջէ զիս․․․

․․․ ի՞նչ է, ի՞նչ արդեօք առեղծուածն այս նուրբ․․․
Կէ՞տ է, կետո՞յթ* է, թէ՝ լուռ կէտութիւն*․․․
Մո՞ւթ է, մութո՞յթ* է, թէ՝ մութ մութութիւն*․․․

… Անլոյծ կառոյց է
          մարդ-մարդոյթ*-մարդութիւն*
                    այս եռաբեւեռ մեծ հանելուկը․․․

․․․ ՄԱՐԴԸ ․․․ Բ Ա Զ Մ Ա Կ Է՜ Տ…

․․․ ՄԱՐԴԸ ․․․ Բ Ա Զ Մ Ա Կ Է՞ Տ…
Թէ՞՝
          ԿԷՏԱԿԱԶՄՈՒԱԾ
                    ԽՈՀՈՅԹ* ԱՆՈՐՈՇ․․․

ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ
*Աստղանշուած բառերը, («Բառ-Խորհուրդ-Իմաստասիրութիւն» Մարգարեան Բառակազմական Համակարգ)էս են։
Գրիգորեան Տոմար- Օր՝ 23, Ամիս՝ Մայիս, Ամ՝ 2026
Հայկեան Տոմար- Օր՝ Ծմակ, Ամիս՝ Ահեկան, Յամի՝ ՏՇԺԷ (4517)

]]> https://darperag21.net/%e2%80%a4-%e2%80%a4-%e2%80%a4-%d5%a2%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%a7%d5%bf/feed/ 0 88601 Ինչո՞ւ երիտասարդները այլեւս չեն հաւատար մեծ գաղափարներու https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%b8%d5%9e%d6%82-%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%a1%d5%b5%d5%ac%d5%a5%d6%82%d5%bd-%d5%b9%d5%a5%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d6%82%d5%a1/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25b9%25d5%25b8%25d5%259e%25d6%2582-%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a8-%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25ac%25d5%25a5%25d6%2582%25d5%25bd-%25d5%25b9%25d5%25a5%25d5%25b6-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d6%2582%25d5%25a1 https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%b8%d5%9e%d6%82-%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%a1%d5%b5%d5%ac%d5%a5%d6%82%d5%bd-%d5%b9%d5%a5%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d6%82%d5%a1/#respond Sat, 13 Jun 2026 09:07:24 +0000 https://darperag21.net/?p=88585 Կար ժամանակ, երբ երիտասարդութիւնը կը մեծնար «մեծ գաղափարներու» շուքին տակ։ Ազատութիւն, յեղափոխութիւն, ազգ, արդարութիւն, ընկերային հաւասարութիւն, յառաջդիմութիւն, նոյնիսկ՝ արուեստ կամ գրականութիւն. այս բոլորը պարզ բառեր չէին, այլ կեանք ձեւաւորող հաւատամքներ։ Անոնք երիտասարդը կը մղէին զոհողութեան, ընդվզումի, ստեղծագործութեան, երբեմն ալ՝ կործանումի։

Այսօր, սակայն, կարծես ուրիշ դարաշրջանի մը մէջ կ’ապրինք։

Ժամանակակից երիտասարդը աւելի շատ վստահութիւն ունի ալկորիթմներու, քան գաղափարախօսութիւններու հանդէպ։ Ան աւելի արագ կը հետեւի «թրենտ»-ներու, քան քաղաքական շարժումներու։Ան կասկածով կը մօտենայ գրեթէ ամէն բանի՝ կուսակցութիւններու, կրօնի, պետութեան, համալսարաններու, նոյնիսկ մտաւորականութեան։ Այս կասկածամտութիւնը պատահական չէ, այլ՝ ծնունդն է երկար յուսախաբութիւններու։

Քսաներորդ դարը դրախտներ խոստացաւ մարդկութեան, բայց ընդհանրապէս զանոնք աղէտներու վերածեց։ Ազգայնականութիւնը վերածուեցաւ պատերազմներու, յեղափոխութիւնները՝ բռնապետութիւններու, տնտեսական համակարգերը՝ անհաւասարութեան նոր ձեւերու։ Իսկ մեր ժամանակներուն, համաշխարհայնացումն ու թուային աշխարհը ոչ միայն չեն միացներ մարդը, այլ, շատ անգամ, աւելի կ’առանձնացնեն զայն։

Երիտասարդը այսօր կը մեծնայ աշխարհի մը մէջ, ուր ապագան այլեւս վստահութիւն չի ներշնչեր։ Ան կը տեսնէ պատերազմներ, տնտեսական փլուզումներ, կենսոլորտային ճգնաժամեր, գաղթեր, հոգեկան առողջութեան խնդիրներ եւ յարատեւ անորոշութիւն։ Այս պայմաններուն մէջ, «մեծ գաղափարի» մը հաւատալը շատերու համար կա՛մ միամտութիւն կը թուի, կա՛մ վտանգաւոր ռոմանթիզմ։

Բայց մարտահրաւէրը միայն արտաքին չէ. մարդկային հոգեբանութիւնը նոյնպէս փոխուած է:

Թուային մշակոյթը աստիճանաբար քայքայեց եւ դեռ կը քայքայէ մեր խորաթափանց մտածողութիւնն ու երկարատեւ հաւատարմութիւն պահելու կարողութիւնը։ Ընկերային ցանցերը մարդը կը վարժեցնեն արագ հակազդեցութեան, անմիջական արձագանգներու եւ կարճատեւ ուշադրութեան։ Մինչ հին գաղափարները տարիներու նուիրում կը պահանջէին, այսօրուան մշակոյթը ակնթարթային տպաւորութիւնները կը խրախուսէ։

Հետեւանքը՝ սերունդ մը, որ ամէն ինչի մասին տեղեկութիւն ունի, բայց շատ քիչ բանի կը հաւատայ։

Այսուհանդերձ, սխալ պիտի ըլլար եզրակացնել, թէ երիտասարդութիւնը ամբողջովին պարպուած է իտէալներէ։ Պարզապէս «մեծ գաղափարներու» ձեւը փոխուած է։ Այսօրուան երիտասարդը թերեւս աւելի քիչ կը վստահի մեծ համակարգերու, բայց աւելի զգայուն է անհատի իրաւունքներու, ինքնութեան, հոգեկան առողջութեան, կենսոլորտի պահպանութեան եւ անձնական ազատութեան նկատմամբ։ Ան չի հաւատար համընդհանուր ճշմարտութիւններու, բայց կը փնտռէ աւելի մարդկային, աւելի անմիջական արժէքներ։

Հարցը, ուրեմն, այն չէ, թէ երիտասարդութիւնը այլեւս ոչնչի կը հաւատայ։ Հարցը այն է, թէ արդեօք մեր դարաշրջանը տակաւին կրնա՞յ ստեղծել այնպիսի գաղափարներ, որոնք վստահութիւն, խորք եւ ապագայի տեսլական կը ներշնչեն։

Որովհետեւ մարդը առանց գաղափարի երկար չի կրնար ապրիլ։ Երբ մեծ գաղափարները կը մեռնին, շատ անգամ զանոնք կը փոխարինեն աւելի վտանգաւոր միտումներ՝ դատարկութիւն, սինիզմ, կամ կոյր մոլեռանդութիւն։

Եւ թերեւս մեր ժամանակներու մեծագոյն տագնապը տնտեսականը կամ քաղաքականը չէ, այլ՝ հաւատալու կարողութեան կորուստը։ Որովհետեւ առանց հաւատքի՝ ո՛չ գաղափար կը ծնի, ո՛չ ալ ապագայ։

]]> https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%b8%d5%9e%d6%82-%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%a1%d5%b5%d5%ac%d5%a5%d6%82%d5%bd-%d5%b9%d5%a5%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d6%82%d5%a1/feed/ 0 88585 Երջանկութիւնը ալկորիթմներու մէջ չէ. World Happiness Report 2026 https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%bb%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%a1%d5%ac%d5%af%d5%b8%d6%80%d5%ab%d5%a9%d5%b4%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%b4%d5%a7%d5%bb-%d5%b9%d5%a7-world-hap/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25bb%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25af%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a8-%25d5%25a1%25d5%25ac%25d5%25af%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25a9%25d5%25b4%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582-%25d5%25b4%25d5%25a7%25d5%25bb-%25d5%25b9%25d5%25a7-world-hap https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%bb%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%a1%d5%ac%d5%af%d5%b8%d6%80%d5%ab%d5%a9%d5%b4%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%b4%d5%a7%d5%bb-%d5%b9%d5%a7-world-hap/#respond Thu, 11 Jun 2026 14:05:38 +0000 https://darperag21.net/?p=88574 Տարին անգամ մը աշխարհի ուշադրութիւնը կը կեդրոնանայ «Երջանկութեան Համաշխարհային Տեղեկագրին (World Happiness Report) վրայ։ Շատերուն համար, անիկա պարզապէս երկիրներու դասակարգում մըն է՝ գիտնալու, թէ ո՞ր երկիրներու ժողովուրդները աշխարհի ամենէն երջանիկներն են։ Սակայն 2026-ի տեղեկագիրը կ’արծարծէ աւելի խոր հարց մը. արդեօք աւելի կապակցուած աշխարհ մը կառուցելով՝ մենք յաջողա՞ծ ենք աւելի երջանիկ դառնալ:

Այս տարուան տեղեկագիրը, որ պատրաստուած է Օքսֆորտ համալսարանի Wellbeing Research Centre-ին կողմէ՝ Gallup-ի եւ ՄԱԿ-ի Sustainable Development Solutions Network-ի գործակցութեամբ, ամբողջովին նուիրուած է երջանկութեան եւ ընկերային ցանցերու յարաբերութեան։ Անիկա կը փորձէ հասկնալ այն հարցը, զոր միլիոնաւոր ծնողներ, մանկավարժներ, հոգեբաններ եւ քաղաքական որոշում կայացնողներ այսօր կը քննարկեն. ընկերային ցանցերը ինչպիսի՞ ազդեցութիւն ունին մեր կեանքին եւ մասնաւորաբար երիտասարդներու բարօրութեան վրայ։

Տեղեկագրին առաջին հետաքրքրական եզրակացութիւնը այն է, որ աշխարհը ընդհանուր առմամբ երջանկութեան տագնապ չի դիմագրաւեր։ Ընդհակառակը, վերջին երկու տասնամեակներուն ընթացքին, 136 երկիրներէն 79-ը բարելաւած են իրենց երջանկութեան ցուցանիշները, մինչ միայն 41 երկիր նշանակալից անկում արձանագրած է։ Սակայն այս ընդհանուր պատկերին տակ կը թաքնուի մտահոգիչ իրողութիւն մը. աշխարհի ամենէն աւելի զարգացած կարգ մը երկիրներուն մէջ, երիտասարդները աւելի դժբախտ դարձած են։

Ինչպէս նախորդ տարիներուն, այս տարի եւս հիւսիսային Եւրոպայի երկիրները կը շարունակեն գրաւել ցանկին առաջին տեղերը.

Այս ցանկին մէջ, յատկապէս ուշագրաւ է Քոսթա Ռիքայի ներկայութիւնը։ Անիկա առաջին անգամ ըլլալով կը հասնի այնպիսի դիրքի մը, որ Լատին Ամերիկայի պատմութեան մէջ երբեք արձանագրուած չէր։ Ասիկա ցոյց կու տայ, որ երջանկութիւնը միայն հարստութեան կամ տնտեսական իրագործումներու արդիւնք չէ։ Հասարակական վստահութիւնը, համայնքային կեանքը եւ մարդկային կապերը նոյնքա՛ն կարեւոր դեր կը խաղան։

Սակայն տեղեկագրին ամենէն մտահոգիչ բացայայտումը երիտասարդներուն կը վերաբերի։ Արեւմտեան աշխարհի երիտասարդները աւելի դժբախտ դարձած են։

Միացեալ Նահանգները, Քանատան, Աւստրալիան եւ Նոր Զելանտան աշխարհի այն երկիրներուն շարքին են, ուր 25 տարեկանը չբոլորած երիտասարդներու բարօրութիւնը զգալի անկում արձանագրած է։ Նոյն երեւոյթը կը նկատուի Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ։ Մինչ աշխարհի մեծ մասին մէջ երիտասարդները կա՛մ աւելի երջանիկ դարձած են, կա՛մ առնուազն պահպանած են իրենց նախկին մակարդակը, արեւմտեան երկիրներու երիտասարդութիւնը հակառակ ուղղութեամբ շարժած է։

Բնականաբար, հոս կը ծագի հարցումը որ արդեօք ընկերային ցանցե՞րն են այս երեւոյթին պատճառը։ Տեղեկագիրը զգուշաւոր պատասխան մը կու տայ։ Ան չի պնդեր, թէ ամբողջ մեղքը կարելի է բարդել Facebook-ի, Instagram-ի, TikTok-ի կամ այլ հարթակներու վրայ։ Անոնք միակ պատճառը չեն, սակայն անոնց ազդեցութիւնը անտեսել ալ կարելի չէ։ Հետազօտութիւնները ցոյց կու տան, որ երկարաժամ օգտագործողները աւելի յաճախ սթրես կ’ունենան, նաեւ՝ ընկճախտի ախտանշաններ եւ դժգոհութիւն կեանքի նկատմամբ։ Այս ազդեցութիւնը յատկապէս նկատելի է աղջիկներու պարագային։

Բոլոր հարթակները միաժամանակ նոյն ազդեցութիւնը չունին։ Այն հարթակները, որոնք կը նպաստեն իրական հաղորդակցութեան, ուսման կամ ստեղծագործ աշխատանքի, օրինակ WhatsApp-ը աւելի դրական ազդեցութիւն ունին։ Իսկ անվերջ գլորումի (scrolling), ալկորիթմական կախեալութեան եւ ազդեցիկներու (influencer) մշակոյթին վրայ հիմնուած միջավայրերը աւելի յաճախ կապուած են հոգեբանական դժուարութիւններու։

Այս տարբերութիւնը կը բացատրէ, թէ ինչու ընկերային ցանցերու ազդեցութիւնը նոյնը չէ աշխարհի բոլոր շրջաններուն մէջ։ Լատին Ամերիկայի երկիրներուն մէջ, օրինակ, ընկերային ցանցերու օգտագործումը շատ բարձր է, սակայն երիտասարդներու բարօրութիւնը կը մնայ համեմատաբար բարձր մակարդակի վրայ։ Տեղեկագրին համաձայն, հոն աւելի լայնօրէն կը գործածուին այն հարթակները, որոնք կը դիւրացնեն իրական հաղորդակցութիւնը եւ մարդկային կապերը։ Իսկ այն հարթակները, որոնց հիմնական նպատակն է օգտատէրերը հնարաւորինս երկար պահել պաստառին առջեւ՝ ալկորիթմներով ընտրուած բովանդակութեան միջոցով, աւելի բացասական ազդեցութիւն կ’ունենան երջանկութեան վրայ։

Տեղեկագիրը ամբողջ գլուխ մը նուիրուած է նաեւ Միջին Արեւելքի եւ Հիւսիսային Ափրիկէի (MENA) երկիրներուն։ Առաջին հայեացքով արդիւնքները զարմանալի են։ Այս շրջանը աշխարհի այն վայրերէն մէկն է, ուր ընկերային ցանցերու օգտագործումը բարձրագոյնն է։ Որոշ երկիրներու մէջ, օգտատէրերուն 20-40 տոկոսը օրական հինգ ժամէ աւելի կը մնայ ընկերային ցանցերու վրայ։ Սակայն հակառակ այս բարձր ցուցանիշներուն, երիտասարդներու ընդհանուր բարօրութիւնը այնպիսի անկում չէ արձանագրած, ինչպէս Միացեալ Նահանգներու, Քանատայի կամ Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ։

Սակայն ասիկա չի նշանակեր, թէ վտանգ գոյութիւն չունի։ Տեղեկագիրը դիտել կու տայ, որ Միջին Արեւելքի եւ Հիւսիսային Ափրիկէի մէջ, երկարաժամ օգտագործողները աւելի յաճախ կը տառապին սթրեսէ, ընկճախտի ախտանշաններէ եւ իրենց ծնողներու սերունդէն աւելի վատ վիճակի մէջ գտնուելու զգացումներէ։

Տեղեկագրին մէջ առանձին բաժին կամ վերլուծում չկայ Հայաստանի (89-րդ) կամ Լիբանանի (141-րդ) մասին, ոչ ալ ընկերային ցանցերու ազդեցութիւնը յատուկ կերպով կը քննարկուի այս երկու երկիրներուն մէջ: Սակայն երկուքն ալ կը գտնուին այն շրջաններուն մէջ, ուր ընտանիքը, համայնքը եւ մարդկային անմիջական յարաբերութիւնները տակաւին մեծ դեր կը խաղան առօրեայ կեանքին մէջ։ Ասիկա հետաքրքրական է, որովհետեւ տեղեկագիրը յստակօրէն ցոյց կու տայ, որ մարդկային իրական կապերը տակաւին կը մնան բարօրութեան ամենէն կարեւոր աղբիւրներէն մէկը։

Տեղեկագիրը կ’ընդգծէ շատ աւելի կարեւոր փաստ մը. մարդոց բարօրութիւնը միայն թուային վարքագիծէն կախեալ չէ։ Այսինքն հարցը միայն արհեստագիտական չէ, այլ նաեւ ինչպէ՞ս կ’օգտագործենք զայն:

Այս աղիւսակը թերեւս ամբողջ տեղեկագրին ամենէն կարեւոր պատգամը կը պարունակէ։

Զեկոյցին հեղինակները կը նշեն, որ դպրոցին նկատմամբ պատկանելիութեան զգացումը երիտասարդներու գոհունակ կեանքին վրայ դրական աւելի մեծ ազդեցութիւն ունի, քան ընկերային ցանցերու օգտագործման նուազեցումը, նոյնպէս՝ ընտանիքը, բարեկամութիւնը, վստահութիւնը եւ համայնքային կեանքը: Այլ խօսքով՝ մարդը չի դադրիր ընկերային արարած ըլլալէ միայն այն պատճառով, որ իր կեանքը աւելի թուայնացած է։

Թերեւս հոս է մեր ժամանակներու մեծ հակասութիւնը։ Մարդկութիւնը երբե՛ք այսքան կապակցուած չէ եղած։ Մենք կրնանք ակնթարթով մը հաղորդակցիլ աշխարհի միւս ծայրը գտնուող մարդոց հետ։ Կարելի է ունենալ հարիւրաւոր կամ հազարաւոր «ընկերներ», հետեւորդներ եւ կապեր։ Սակայն այդ բոլորը ինքնաբերաբար պատկանելիութիւն չեն ստեղծեր։

Ո՛չ ալ վստահութիւն։
Ո՛չ բարեկամութիւն։
Ո՛չ ալ երջանկութիւն։

 World Happiness Report 2026-ը կը յիշեցնէ, որ մարդկային բարօրութիւնը տակաւին կը հիմնուի այն նոյն արժէքներուն վրայ, որոնք մարդոց կեանքին մաս կազմած են դարեր շարունակ՝ վստահութիւն, համայնք, ընկերութիւն եւ իմաստալից յարաբերութիւններ։

Թուային դարաշրջանին մէջ խնդիրը այլեւս այն չէ, թէ որքան արագ կրնանք կապուիլ իրարու։ Աւելի կարեւոր է այն, թէ կրնա՞նք արդեօք այդ կապերը վերածել մարդկային իրական յարաբերութիւններու։

Որովհետեւ երջանկութիւնը, ի վերջոյ, ալկորիթմներու մէջ չէ։

Ան տակաւին մարդոց միջեւ կը գտնուի։

«Տարբերակ21»

]]> https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%bb%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%a1%d5%ac%d5%af%d5%b8%d6%80%d5%ab%d5%a9%d5%b4%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%b4%d5%a7%d5%bb-%d5%b9%d5%a7-world-hap/feed/ 0 88574 Թիւերէն անդին՝ տուեալները (data) որպէս ռազմավարական անհրաժեշտութիւն սփիւռքահայութեան համար https://darperag21.net/%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%ab%d5%b6%d5%9d-%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%a1%d5%ac%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-data-%d5%b8%d6%80%d5%ba%d5%a7%d5%bd-%d5%bc%d5%a1%d5%a6/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a7%25d5%25b6-%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a4%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%259d-%25d5%25bf%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25ac%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a8-data-%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25ba%25d5%25a7%25d5%25bd-%25d5%25bc%25d5%25a1%25d5%25a6 https://darperag21.net/%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%ab%d5%b6%d5%9d-%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%a1%d5%ac%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-data-%d5%b8%d6%80%d5%ba%d5%a7%d5%bd-%d5%bc%d5%a1%d5%a6/#comments Wed, 10 Jun 2026 14:01:27 +0000 https://darperag21.net/?p=88563 Սփիւռքահայ իրականութեան մէջ մենք յաճախ կը խօսինք «համայնք», «ազգային ինքնութիւն», «գոյատեւում» եւ «ապագայ» եզրերուն մասին։ Կը կազմակերպենք ժողովներ, համագումարներ եւ քննարկումներ, կը խօսինք ռազմավարութիւններու մասին եւ յայտարարութիւններ կը կատարենք։ Սակայն հազուադէպօրէն հարց կու տանք․ արդեօք մենք իսկապէս կը ճանչնա՞նք մեր համայնքները։

Մօտաւորապէս քանի՞ հայ կ’ապրին այսօր Լիբանանի, Ֆրանսայի, Միացեալ Նահանգներու, Արժանթինի կամ Աւստրալիոյ մէջ։ Ի՞նչ համեմատութիւն կը կազմեն երիտասարդները: Քանի՞ համալսարանական։ Քանի՞ բժիշկ, ճարտարագէտ, գիտնական, իրաւաբան, ձեռնարկատէր կամ արուեստագէտ։ Ի՞նչ է համեմատութիւնը արհեստաւորներուն եւ ընդհանրապէս ի՞նչ մարզեր կ’ընդգրկեն անոնք: Քանի՞ հոգի տակաւին կը խօսի հայերէն։ Քանի՞ն կապ ունի հայկական հաստատութիւններուն հետ, եւ քանի՞ն արդէն հեռացած է անոնցմէ։ Անշուշտ՝ մօտաւոր:

Բացի Լոնտոնի Հայկական Հիմնարկի հովանաւորութեամբ եւ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Բաժանմունքին նիւթական աջակցութեամբ կատարուած Հայկական Սփիւռքի Հարցախոյզէն (ՀՍՀ), որ կ’ուսումնասիրէ աշխարհի տարբեր երկիրներու հայկական համայնքներուն հանրային կարծիքը, ուրիշ ոչ մէկ լուրջ աշխատանք կատարուած է: Տակաւի՛ն, այս հարցախոյզը, որ թէեւ կրնայ իսկապէ՛ս հիմք ծառայել համայնքներու ուսումնասիրութեան եւ ըստ այնմ վերակազմակերպական քայլերու մշակման, սփիւռքը ղեկավարելու կոչուած ոչ մէկ կազմակերպութիւն զայն սերտած ու համապատսխան որոշումներ տուած է: Մեր համայնքները կը շարունակուին առաջնորդուիլ տպաւորութիւններով, ենթադրեալ հաշիւներով եւ երբեմն ալ ցանկալի պատկերացումներով։

Սակայն կը մոռցուի այն, թէ ինչ որ չենք կրնար չափել ու գնահատել, չենք կրնար նաեւ լրջօրէն ծրագրել, զարգացնել կամ ղեկավարել։ Եւ ասիկա պարզ վիճակագրական խնդիր մը չէ, այլ ռազմավարական անհրաժեշտութիւն:

Ժամանակակից աշխարհին մէջ ուժը միայն զինուորական կամ տնտեսական կարողութիւններով չի չափուիր։ Կայ նաեւ «փափուկ ուժը» (soft power)՝ գաղափարներու, գիտութեան, մշակոյթի, կրթութեան եւ հանրային ազդեցութեան միջոցով քաղաքական կշիռ ունենալու կարողութիւնը։ Սակայն փափուկ ուժը չի ստեղծուիր դատարկ տարածքի մէջ։ Ան կը պահանջէ գիտակցութիւն մեր մարդկային ներուժին մասին։

Երբեմն կը խօսինք «միլիոնաւոր հայերու» մասին, բայց չենք գիտեր, թէ այդ միլիոններուն մէջ քանի՞ հոգի ունի մասնագիտական ազդեցութիւն, քանի՞ հոգի որոշում կայացնող պաշտօններ կը զբաղեցնէ, կամ քանի՞ հոգի կրնայ նպաստել հայկական շահերու պաշտպանութեան միջազգային բեմերու վրայ։

Ինչպէ՞ս կրնանք համահայկական ցանցեր ստեղծել, եթէ չենք գիտեր, թէ ո՞ւր կը գտնուին մեր գիտնականները։ Ինչպէ՞ս կրնանք երիտասարդ առաջնորդներ պատրաստել, եթէ չենք գիտեր, թէ ո՞ւր կը գտնուին եւ ի՞նչ կարողութիւններ ունին անոնք։ Ինչպէ՞ս կրնանք տնտեսական, մշակութային կամ քաղաքական ազդեցութիւն ստեղծել, եթէ չենք գիտեր մեր իսկ կարողութիւններուն քարտէսը։ Առանց յստակ տուեալներու, մենք չենք կրնար ամբողջական պատկերացում կազմել մեր մտաւորական, մասնագիտական եւ կազմակերպական ներուժին մասին։ Չենք կրնար գիտնալ, թէ ո՛ր ոլորտներուն մէջ ունինք ուժեղ ներկայութիւն, ո՛ւր կը նահանջենք, եւ ո՛ւր անհրաժեշտ է ներդրում կատարել։

Տուեալներու կարեւորութիւնը կը գերազանցէ ներքին կազմակերպումի սահմանները։ Երբ չենք գիտեր, թէ ո՞ւր են մեր գիտնականները, համալսարանականները, ձեռնարկատէրերը, արուեստագէտները, լրագրողները, դիւանագէտները եւ քաղաքական ազդեցիկ դէմքերը, ի՞նչ դեր կը խաղան եւ ի՞նչ ցանցերու մաս կը կազմեն, դժուար է այդ ներուժը վերածել հաւաքական ուժի։ Փափուկ ուժը միայն մշակութային ժառանգութիւն կամ ազգային համբաւ չէ. ան կազմակերպուած մարդկային դրամագլուխ է։ Իսկ այդ դրամագլուխը տեսանելի կը դառնայ միայն այն ժամանակ, երբ գոյութիւն ունին ճշգրիտ եւ թարմացուած տուեալներ։

Այլ ժողովուրդներ արդէն հասկցած են այս իրականութիւնը։ Անոնք կը հաւաքեն, կը վերլուծեն եւ կը թարմացնեն իրենց հաւաքականութեան վերաբերող տուեալները։ Անոնք գիտեն ոչ միայն իրենց թիւերը, այլ նաեւ իրենց կրթական, մասնագիտական եւ հասարակական կարողութիւնները։ Արդիւնքը այն է, որ իրենց հաւաքական ուժը կը վերածուի կազմակերպուած ռազմավարութեան։

Տուեալները, սակայն, միայն թիւեր չեն։ Անոնք գիտելիք են։ Իսկ գիտելիքը՝ կարողութիւն։ Երբ մենք գիտենք, թէ ո՛վ ենք, ո՛ւր ենք եւ ի՛նչ կարողութիւններ ունինք, այն ատեն միայն կրնանք լրջօրէն մտածել ապագայի մասին։ Հակառակ պարագային, մեր որոշումները կը հիմնուին ոչ թէ իրականութեան, այլ ենթադրութիւններու վրայ։

Այս հարցը աւելի հրատապ կը դառնայ յատկապէս սփիւռքի պարագային ։ Սփիւռքը մէկ ու ամբողջական աշխարհագրական տարածք մը չէ։ Ան ցրուած ցանց մըն է։ Եւ ցանց մը կարելի չէ ղեկավարել, զարգացնել կամ համախմբել, եթէ անոր մասին տեղեկութիւն չունինք։ Աւանդական սփիւռքը երկար ժամանակ հիմնուած էր աշխարհագրական մօտիկութեան վրայ՝ թաղամասի, եկեղեցւոյ, դպրոցի կամ ակումբի շուրջ։ Սակայն թուային դարաշրջանին, այդ սահմանները աստիճանաբար կ’անհետանան։ Այսօր համայնքային կեանքը այլեւս միայն ֆիզիքական տարածքի մէջ չի կառուցուիր։ Ահա թէ ինչու տուեալները կրնան հիմք ծառայել նոր տեսակի համայնքներու ստեղծման։ Ճիշդ տեղեկութիւններու օգնութեամբ կարելի է ստեղծել մասնագիտական, գիտական, մշակութային եւ երիտասարդական համաշխարհային ցանցեր, որոնք կը միացնեն տարբեր երկիրներու մէջ ապրող հայերը՝ անկախ հեռաւորութենէն։

Պատկերացուցէք աշխարհի հայ տնտեսագէտներու, ճարտարագէտներու, տեղեկատուական արհեստագիտութեան մասնագէտներու, գիտնականներու կամ արեւմտահայերէնով հետաքրքրուած երիտասարդներու համաշխարհային ցանց մը։ Այսպիսի ցանցային համայնքներ կրնան ստեղծել համագործակցութեան, գիտելիքի փոխանակման եւ ազգային ներգրաւուածութեան նոր ձեւեր։ Սակայն նման ցանցեր կառուցելու համար նախ պէտք է գիտնանք, թէ ո՞ւր են այդ մարդիկը, ի՞նչ կարողութիւններ ունին եւ ինչպէ՞ս կարելի է զանոնք իրարու կապել։ Այս իմաստով տուեալները միայն տեղեկութիւն չեն։ Անոնք ապագայի համայնքներուն ենթակառոյցներն են։

Ցանցային համայնքները նաեւ այլ կարեւոր դեր մը կրնան կատարել։ Անոնք կրնան կապի մէջ պահել այն հայերը, որոնք կ’ապրին փոքր կամ ուծացման վտանգի տակ գտնուող գաղութներու մէջ։ Անհատ մը, որ ֆիզիքապէս հեռու է հայկական միջավայրէ, կրնայ թուային հարթակներու միջոցով զգալ, որ կը պատկանի աւելի լայն հաւաքականութեան մը։ Այսպիսով, տուեալները կը դառնան կամուրջ՝ անցեալի ժառանգութեան եւ ապագայի տեսլականին միջեւ։

Հետեւաբար, համայնքային տուեալներու հաւաքագրումը պէտք չէ դիտուի որպէս վարչական կամ ակադեմական զբաղում։ Ան ազգային կարեւորութիւն ունեցող նախաձեռնութիւն մըն է։

Տուեալներ ունենալ կը նշանակէ ունենալ համարձակութիւն՝ ընդունելու մեր տկարութիւնները եւ ճշդելու մեր առաւելութիւնները։ Որովհետեւ ապագան կը պատկանի ոչ միայն անոնց, որոնք մեծ տեսիլք ունին, այլ նաեւ անոնց, որոնք ճիշդ տեղեկութիւն ունին։ Եւ թերեւս սփիւռքահայութեան համար մեր ժամանակներու ամենէն կարեւոր հարցումներէն մէկը հետեւեալն է․

Ինչպէ՞ս կրնանք ծրագրել մեր ապագան, երբ տակաւին պարզ պատկերացում չունինք մեր ներկայ իրավիճակին մասին։

 

]]> https://darperag21.net/%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%ab%d5%b6%d5%9d-%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%a1%d5%ac%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-data-%d5%b8%d6%80%d5%ba%d5%a7%d5%bd-%d5%bc%d5%a1%d5%a6/feed/ 2 88563 Հայ համայնքը՝ հաստատութի՞ւն թէ պատրանք https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b5%d5%b6%d6%84%d5%a8%d5%9d-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d5%9e%d6%82%d5%b6-%d5%a9%d5%a7-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%a1/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25b6%25d6%2584%25d5%25a8%25d5%259d-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d5%259e%25d6%2582%25d5%25b6-%25d5%25a9%25d5%25a7-%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25bf%25d6%2580%25d5%25a1 https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b5%d5%b6%d6%84%d5%a8%d5%9d-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d5%9e%d6%82%d5%b6-%d5%a9%d5%a7-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%a1/#respond Mon, 08 Jun 2026 14:23:40 +0000 https://darperag21.net/?p=88551 Սփիւռքահայ իրականութեան մէջ «համայնք» բառը գրեթէ սրբազան հնչեղութիւն ունի։ Մենք առանց վարանելու կ’արտասանենք զայն, երբ կը խօսինք դպրոցներու, միութիւններու, եկեղեցիներու, ակումբներու կամ թաղամասերու մասին։ «Համայնքը պիտի կազմակերպէ», «համայնքը պիտի օգնէ», «համայնքը պիտի պահպանէ», «համայնքին համար», «համայնքին շահը»։ Այս բառը տարիներ շարունակ մեզի համար ոչ միայն կառոյց, այլ ապահովութիւն, պատկանելիութիւն եւ գոյատեւում նշանակած է։

Բայց այսօր անհրաժեշտ է դժուար հարց մը տալ. արդեօք հայ համայնքը տակաւին կենդանի իրականութի՞ւն մըն է, թէ՞ աստիճանաբար վերածուած է խորհրդանշական պատրանքի։

Ժամանակ մը համայնքը բնական երեւոյթ էր։ Անիկա կը կազմուէր նոյն թաղամասերուն մէջ ապրող, նոյն եկեղեցին յաճախող, նոյն դպրոցը գացող, նոյն լեզուն խօսող եւ նոյն պատմական յիշողութիւնը կիսող մարդոցմով։ Համայնքը պարզապէս կազմակերպութիւններու ամբողջութիւն չէր. ան առօրեայ կեանքի հիւսուածքն էր։

Այսօր այդ պայմանները զգալիօրէն փոխուած են։

Սփիւռքի նոր սերունդները բազմալեզու եւ բազմամշակութային միջավայրերու մէջ կը մեծնան։ Հայ դպրոցը այլեւս անկախ իրականութիւն չէ։ Թաղամասերը կորսնցուցած են իրենց նախկին համախմբուածութիւնը։ Շատերու համար հայկականութիւնը դարձած է մասնակի ինքնութիւն մը՝ սահմանափակուած շաբաթավերջի, տօնական կամ յիշատակի առիթներով։

Այս պայմաններուն մէջ «համայնք» բառը երբեմն աւելի շատ կը շարունակէ գոյատեւել լեզուին, քան իրական կեանքին մէջ։

Աւելին, հայկական հաստատութիւնները շատ անգամ սկսած են իրենք զիրենք պահպանելու համար գոյութիւն ունենալ, ոչ թէ անպայման մարդոց հիմնական կարիքներուն ծառայելու։ Ժողովո՞ւրդը պիտի ծառայէ հաստատութեան, թէ՞ հաստատութիւնը՝ ժողովուրդին։ Այս հարցը սփիւռքեան իրականութեան ամենէն զգայուն հարցերէն մէկն է։

Բազմաթիւ երիտասարդներ այսօր հայկական կառոյցներուն նկատմամբ օտարացում կը զգան։ Ոմանք զանոնք կը նկատեն փակ շրջանակներ, մաշած լեզուով խօսող համակարգեր կամ անցեալի յիշողութեան մէջ սառած միջավայրեր։ Անոնք հայկականութեան մէջ երբեմն աւելի շատ պարտականութիւն կը տեսնեն, քան կենդանի փորձառութիւն։

Բայց միաժամանակ, նոյն այդ երիտասարդները ամբողջովին կտրուած չեն իրենց ինքնութենէն։ Անոնք տակաւին կը փնտռեն պատկանելիութիւն, մշակութային խորք, լեզուական կապ եւ պատմական իմաստ։ Պարզապէս անոնք այլեւս չեն ընդունիր ժառանգութիւնը առանց հարցադրումներու։

Ճգնաժամը թերեւս հայկականութեան մէջ չէ, այլ «համայնք» կոչուած հասկացողութեան հին ձեւին մէջ։

Նոր սերունդը հաւանօրէն կը գտնուի անցումային հանգրուանի մը մէջ, ուր համայնքը այլեւս չի կրնար հիմնուիլ միայն աշխարհագրական մօտիկութեան, կուսակցական կառոյցներու կամ պատմական վախերու վրայ։ Թուային աշխարհը, շարժուն կեանքը եւ նոր ինքնութիւնները կը պահանջեն աւելի ճկուն, աւելի բաց եւ աւելի մտածող համայնքային ձեւեր։

Հակառակ այս բոլորին, «համայնք» հասկացողութիւնը տակաւին ամբողջովին մեռած չէ։ Մարդը բնազդաբար կը փնտռէ կապ, ճանաչում եւ հաւաքական իմաստ։ Սակայն եթէ այդ կապը պիտի վերապրի, ան պէտք է փոխանցուի նոր սերունդներուն։ Հոս է, որ կը ծագի այն հարցումը՝ որմէ կարելի չէ խուսափիլ․ ո՞վ պիտի ժառանգէ մեր համայնքները։ Եթէ նոր սերունդները չզգան, որ համայնքը նաեւ իրե՛նց տունն է, իրե՛նց ձայնն ու իրե՛նց ապագան, ապա ոչ մէկ հաստատութիւն, որքան ալ հարուստ կամ կազմակերպուած ըլլայ, կրնայ ապահովել իր շարունակականութիւնը։ Համայնքներու ճակատագիրը ի վերջոյ շէնքերու կամ կանոնագրութիւններու մէջ չէ, այլ այն երիտասարդներուն ձեռքն է, որոնք պիտի որոշեն՝ մնա՞լ, մասնակցի՞լ՝ հաւաքական կեանքի նո՛ր ձեւեր ստեղծելով։

Որովհետեւ երբ համայնքը կը դադրի ապրուած իրականութիւն ըլլալէ եւ կը վերածուի միայն կարգախօսի, ան կամաց-կամաց կը դառնայ պատրանք։

Իսկ պատրանքներով երկար ժամանակ ժողովուրդ մը պահել հնարաւոր չէ։

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b5%d5%b6%d6%84%d5%a8%d5%9d-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d5%9e%d6%82%d5%b6-%d5%a9%d5%a7-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%a1/feed/ 0 88551 Դուռը https://darperag21.net/%d5%a4%d5%b8%d6%82%d5%bc%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a4%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25bc%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%a4%d5%b8%d6%82%d5%bc%d5%a8/#respond Sun, 07 Jun 2026 07:49:22 +0000 https://darperag21.net/?p=88541 Նստած առջեւը մութին՝ ես կը փնտռեմ ներքնապէս
Բոլոր բաները մեկնած կամ արտաքսուած այս տեղէն.
Ու ես դարձեալ կ’աղօթեմ խոցուած սրտիս խորունկէն,
Ու յորդորանքըս խոնարհ ես կ’առաքեմ դէպի ձեզ:

Բացէ՛ք դռներն երկնքին, որ մտանեմ դէպի ներս
Լուսամուտէն այդ գաղտուկ, որ կը ծագի ակունքէն
Ու կը տանի դէպ՚ Անդին՝ բարձրանալով սանդուխքէն
Հիւսուած վարսքով նրբական հըրեշտակաց գեղատես:

Թոյլատրեցէք որ պագնեմ ձեռները ձեր սրբազան,
Որ օծանուի իմ հոգին ձեր շնորհքով բուժարար,
Ու դարմանուի վերջապէս իմ տառապանքն հոգեկան:

Յոյսի նշոյլն իմ վերջին դռան սեմին է կանգնած,
Որը պատուար մ’է կարծես՝ ծառցած աչքիս իմ դիմաց,
Որ պիտ’ բացուի անկասկած, երբ որ գոցուին մշտաբար:

Գէորգ Տանայեան

]]> https://darperag21.net/%d5%a4%d5%b8%d6%82%d5%bc%d5%a8/feed/ 0 88541 Մի՛ հաւատար ամէն լսածիդ ու կարդացածիդ https://darperag21.net/%d5%b4%d5%ab%d5%9b-%d5%b0%d5%a1%d6%82%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d6%80-%d5%a1%d5%b4%d5%a7%d5%b6-%d5%ac%d5%bd%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%a4-%d5%b8%d6%82-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%a4/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b4%25d5%25ab%25d5%259b-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d6%2582%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25a1%25d6%2580-%25d5%25a1%25d5%25b4%25d5%25a7%25d5%25b6-%25d5%25ac%25d5%25bd%25d5%25a1%25d5%25ae%25d5%25ab%25d5%25a4-%25d5%25b8%25d6%2582-%25d5%25af%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25a1%25d6%2581%25d5%25a1%25d5%25ae%25d5%25ab%25d5%25a4 https://darperag21.net/%d5%b4%d5%ab%d5%9b-%d5%b0%d5%a1%d6%82%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d6%80-%d5%a1%d5%b4%d5%a7%d5%b6-%d5%ac%d5%bd%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%a4-%d5%b8%d6%82-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%a4/#respond Sat, 06 Jun 2026 10:37:42 +0000 https://darperag21.net/?p=88535 Գաղտնիք չէ, որ պատմութեան ընթացքին մարդիկ երբե՛ք այսքան տեղեկութիւն եւ տեղեկութեան հասանելիութիւն չեն ունեցած, որքա՛ն այսօր։ Սակայն նոյն պատմութիւնը եւ մարդիկ թերեւս երբե՛ք այսքան ալ չեն շփոթած, թէ ո՞ւր է ճշմարտութիւնը. թէ ո՞ր տեղեկութիւնը կամ լուրը իրա՛ւ է, եւ ո՞ր մէկը՝ սո՛ւտ։

Ամէն օր, հարիւրաւոր եւ նոյնիսկ հազարաւոր լուրեր, տեսանիւթեր, մեկնաբանութիւններ եւ կարծիքներ կը հասնին մեզի։ Սեղմում մը բաւարար է, որ քանի մը վայրկեանի ընթացքին տեղեկանանք աշխարհի միւս ծայրը տեղի ունեցած դէպքի մը մասին։ Առաջին հայեացքով, այս երեւոյթը կրնայ մարդկային յառաջդիմութեան մեծ նուաճում մը թուիլ։ Սակայն շատ անգամ զգայացունց կամ գայթակղեցուցիչ լուր մը աւելի արագ կը տարածուի, քան ճշգրիտ տեղեկութիւնը։ Ուստի զգո՛յշ. արդեօք մեր տեսածն ու լսածը ճի՞շդ է։

Այսօր տեղեկատուութիւնը այլեւս միայն գիտելիք փոխանցելու միջոց չէ․ ան դարձած է ազդեցութեան եւ երբեմն ալ ուղեղալուացի գործիք մը։ Ընկերային ցանցերու մէջ լուրը շատ անգամ կը տարածուի ոչ թէ իր ճշգրտութեան, այլ ցնցիչ ըլլալուն շնորհիւ։ Ամենէն կրքոտ, ամենէն սարսափելի կամ ամենէն ցնցող տեղեկութիւնը յաճախ աւելի արագ կը շրջի, քան ամենէն ճշգրիտը։

Հետեւաբար, կեղծ լուրերը դարձած են մեր ժամանակներու ամենէն լուրջ մարտահրաւէրներէն մէկը։ Անոնք միայն սխալ տեղեկութիւններ չեն փոխանցեր․ կեղծ լուրերը յաճախ կը կառուցեն ամբողջական պատկերացումներ, կը ձեւաւորեն քաղաքական համոզումներ, կը հրահրեն հասարակական լարուածութիւններ եւ երբեմն նոյնիսկ կը խաղան ժողովուրդներու ճակատագրին հետ։

Խնդիրը միայն կեղծ լուրերու գոյութիւնը չէ։ Կեղծ լուրեր միշտ ալ գոյութիւն ունեցած են։ Նորութիւնը այն է, որ քանի մը ժամուան մէջ, անոնք կրնան հասնիլ միլիոնաւոր մարդոց։ Ահա թէ ինչո՛ւ քննական մտածողութիւնը դարձած է ժամանակակից մարդուն ամենէն կարեւոր կարողութիւններէն մէկը։

Քննական մտածողութիւն ըսելով՝ չենք հասկնար ամէն ինչ մերժելու կամ ամէն ինչի նկատմամբ կասկածամիտ վերաբերում ունենալու սովորութիւնը։ Ընդհակառակը, քննական մտածողութիւնը հարցումներ տալու արուեստն է․ ո՞վ կը փոխանցէ այս տեղեկութիւնը, ի՞նչ աղբիւրէ կը բխի անիկա, կա՞ն այլ աղբիւրներ, որոնք նոյնը կը հաստատեն, եւ ի՞նչ շահ կրնայ ունենալ լուրը տարածողը։ Այս հարցումները պարզ կը թուին, բայց անոնք շատ անգամ կ’որոշեն սահմանը ճշմարտութեան եւ մոլորութեան միջեւ։

Այս խնդիրը աւելի հրատապ կը դառնայ մասնաւորաբար երիտասարդ սերունդին համար, որովհետեւ անոնք իրենց առօրեային մեծ մասը կ’անցընեն թուային աշխարհին մէջ, ուր տեղեկութիւնները անվերջ կը հոսին, բայց անոնց առատութիւնը ինքնաբերաբար իմաստութիւն չի ստեղծեր, այլ երբեմն, ընդհակառակը, կը դժուարացնէ ճշմարտութիւնը գտնելու աշխատանքը։

Գիրք կարդալը, տարբեր կարծիքներ ուսումնասիրելը, մէկէ աւելի աղբիւրներու դիմելը եւ փաստերը զգացումներէ ու համոզումներէ անջատելու վարժութիւնը այսօր ոչ միայն կրթական, այլեւ քաղաքացիական պարտաւորութիւններ դարձած են։

Ժողովրդավարութիւնը, ազատութիւնը եւ հանրային առողջ կեանքը չեն կրնար գոյատեւել այնպիսի հասարակութեան մը մէջ, ուր մարդիկ դադրած են մտածելէ եւ սկսած են միայն արձագանգել եւ թութակի պէս կրկնել։

Այս պատճառով, մեր ժամանակներու հիմնական հարցումը թերեւս այն չէ, թէ որքան տեղեկութիւն ունինք, այլ՝ որքանո՞վ կրնանք ճշմարտութիւնը տարբերել աղմուկէն, սուտէն եւ ուղեղալուացի փորձէն։

Որովհետեւ կեղծ լուրերու դարաշրջանին, գիտելիքը այլեւս բաւարար չէ։ Անհրաժեշտ է նաեւ դատողութիւն, առո՛ղջ դատողութիւն։

Իսկ դատողութիւնը կը սկսի այն պահուն, երբ մարդ կը համարձակի հարցադրել, կասկածիլ եւ մտածել։

]]> https://darperag21.net/%d5%b4%d5%ab%d5%9b-%d5%b0%d5%a1%d6%82%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d6%80-%d5%a1%d5%b4%d5%a7%d5%b6-%d5%ac%d5%bd%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%a4-%d5%b8%d6%82-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%a4/feed/ 0 88535 Հայկական ասեղնագործութեան մատնալեզուն https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d5%bd%d5%a5%d5%b2%d5%b6%d5%a1%d5%a3%d5%b8%d6%80%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%a1%d5%bf%d5%b6%d5%a1%d5%ac%d5%a5%d5%a6%d5%b8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25a5%25d5%25b2%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25a3%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25ae%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25ac%25d5%25a5%25d5%25a6%25d5%25b8 https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d5%bd%d5%a5%d5%b2%d5%b6%d5%a1%d5%a3%d5%b8%d6%80%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%a1%d5%bf%d5%b6%d5%a1%d5%ac%d5%a5%d5%a6%d5%b8/#respond Thu, 04 Jun 2026 14:24:21 +0000 https://darperag21.net/?p=88523 Միշտ վտանգ կայ հայկական յիշողութեան մասին իրերու, հիւսուածեղէններու, ժանեակագործութեան կամ ժառանգուած բեկորներու ընդմէջէն գրելուն մէջ: Ընթացքը դիւրաբարկրնայ հայրենատենչական, գեղագիտականացած եւ գրեթէ սառած դառնալ ինքնին կորուստիգեղեցկութեան մէջ: Տեպորահ Վալոմայի եւ Էլիզ Եուսուֆեանի վերջերս մեկնարկած Armenian Needlelace Initiative-ը (Հայկական ասեղնագործութիւն նախաձեռնութիւն – https://www.armenianneedlelace.org/home) ժանեակագործութեան լոկ թուային արխիւ մը չէ, այլ կենսունակ արխիւային տարածք մըն է, ուր հիւսուածքներ, լուսանկարներ, բանաւոր պատմութիւններ, քերթուածներ եւ ընտանեկան պատումներ կը շարունակեն խօսիլ սերունդներու միջով։ Ծրագրին հանդիպիլս ինծի վերադարձուց զրոյցի մը, որ տարի մը առաջ պատիւը ունեցած էի վարելու Պոլսոյ մէջ՝ «Ancestral Journeys: Reflections on Land and Belonging» («Նախնիներու ճանապարհորդութիւններ. խորհրդածութիւններ հողի եւ պատկանելիութեան մասին» https://hrantdink.org/en/announcements/4565-ancestral-journeys-ondemand-deborah-valoma) զրուցաշարի ծիրին մէջ։ Ձեռնարկին ընթացքին, Տեպորահ Վալոմա խօսեցաւ Խարբերդի տարածքին իր նախնիներու գիւղերը վերադառնալուն եւ իր մեծ մօր հիւսքերու արխիւներուն մէջ ներկառուցուած պատմութիւնները լսելուն մասին։ Զիս ամենաշատ տպաւորեց ժառանգութեան նկատմամբ անոր աշխատանքի մօտեցումը։ Ան անցեալը չի գեղագիտացներ։ Ականջ կը դնէ անոր։ Հանդարտօրէն, համբերատար, թելի, հպումի, կրկնութեան եւ վերադարձի միջոցով։

Զրոյցի ընթացքին, Վալոմա նկարագրեց, թէ ինչպէս միջգիտակարգային գեղարուեստական ճանապարհորդութիւն մը զինք տարաւ Խարբերդի իր նախնիներուն գիւղերը եւ դէպի մեծ մօր հիւսքերու արխիւներուն շարամանուած թաքնուած պատումները։ Զիս մեծապէս տպաւորողը ոչ միայն անոր աշխատանքին արխիւային հարստութիւնն է, այլ նաեւ ժառանգութեան հետ իր հանդիպման մարմնաւորուած յատկութիւնը։ Ան նկարագրեց իր մեծ մօր ծննդավայրը այցելութեան ժամանակ ունեցած տեղն ու տեղը նստելու մղումի պահը։ Գրեթէ բնազդաբար, ան իր պայուսակէն հանած է կեռաժանեակը (crochet) եւ սկսած աշխատելու։ Այս շարժմունքին մէջ որեւէ բեմադրութիւն չկար։ Ոչ մէկ յայտարարութիւն։ Միայն շարժող ձեռքեր։ Սերունդներու միջեւ ծաւալող լուռ զրոյց մը։ Այդ պահուն, հողը ինքնին կարծես յիշողութիւն կը պարունակէր։ Իր մեծ մայրը՝ Եղիսաբէթ, բացակայ էր, շատոնց չկար, բայց տարօրինակ կերպով ան ներկայ էր շարժմունքի, կշիռի, կրկնութեան եւ հպումի միջոցով։ 

Մեր զրոյցին ընթացքին, աւելի ուշ, Տեպորահ ընդգծեց արձագանգող քան՝ հակազդեցիկ ստեղծագործութեան կարեւորութիւնը։ Ստեղծագործել ոչ թէ անմիջապէս ինքնին հոգեխոցի ցնցումէն, այլ աւելի հանգիստ յարաբերութենէն՝ դէպի ներկայ, շարունակականութիւն եւ վերադարձ։ Կը յիշեմ, որ աւելի ուշ իրեն հարցուցի, թէ ինչպիսի կտոր մը դուրս եկաւ կեռաժանեակի հիւսքէն. ան մեղմիւ ծիծաղեցաւ ու պատասխանեց՝ «Ոհ, պարզապէս խառնիճաղանճ մը»։ Այնուամենայնիւ, թերեւս այդ է ճիշդ նպատակը. ոչ թէ վարպետութիւն. ոչ թէ կատարելագործութիւն. այլ մարմնաւորուած կապ. ձեռք մը, որ կ՚արձագանգէ նախքան լեզուն լիովին հասնի։ 

Այս զգայնութիւնը աննկատաբար կը հոսի «Հայկական ասեղնագործութեան նախաձեռնութեան» ամբողջ ընթացքին։ Արխիւը ժանեակագործութիւնը չի դիտեր իբրեւ լոկ զարդ, այլ իբրեւ տարրերային հաղորդիչ՝ տեղահանութեան, աշխատանքի, գաղթի, սուգի եւ վերապրումի։ Լուսանկարներ, գրութիւններ, ընտանեկան պատումներ, ժանեակագործութեան նախշեր, բանաւոր պատմութիւններ եւ բանաստեղծութիւն գոյութիւն ունին կողք կողքի՝ թոյլ տալով, որ հայկական աստեղնագործութիւնը ի յայտ գայ ոչ միայն որպէս արհեստ, այլեւ որպէս ապրուած պատմութիւն։ 

Արխիւէն մէկ պատմութիւն սրտիս մէջ մնաց։ Վալոմա կը պատմէ մեծ մօր մայրատախտակ սնտուկին մէջ հայկական ասեղնագործութեամբ զարդարուած եւ զգուշութեամբ թաշկինակի մէջ փաթթուած բամպակէ երեք օձիքներ գտնելը։ Օձիքներուն միացուած էր երկտող մը, որ կ՚ըսէ, թէ անոնք զարմուհի Սաթենիկը ղկրած էր Խարբերդէն՝ տեղահանութենէն եւ Հալէպի աքսորի ճամբուն վրայ զոհուելէն քիչ մը առաջ։ Տարիներ անց, չորրորդ օձիք մը մէջտեղ ելաւ, որուն վրայ մատիտով գրուած էր՝ «Սառային կը պատկանի»։

Նման փոքրիկ իրեր։ Սակայն ամբողջ աշխարհներ կը գոյատեւեն անոնց մէջ։ Սաթենիկին ձեռքերը դպած էին այն թելերուն նախքան մահը։ Տասնամեակներ ետք, Տեպորահ կը դպչի նոյն հիւսքին։ Հիւսուածքը կը դառնայ հանդիպման վայր։ Նիւթը կը դառնայ վկայ։

Արխիւի կողքին, բանաստեղծութիւնը կ՚ուղեկցի այս բեկորներուն։ Կարծես ծրագրին ոգին Էլիզ Եուսուֆեանի «Let the Candle Keep Burning» (Թող մոմերը շարունակեն այրիլ) քերթուածին վերջին տունին մէջ կ՚իյնայ։ 

Թելը քաշէ եւ պիտի երգէ,
Կտրուկ ճամբաներ չկան ստեղծագործական պահ տանող,
Թող իր բոլոր լոյսերն ու շուքերը պարեն,
Ճամբադ լուսաւորուի փոքրիկ, մինակ մոմով։
Պարարտ հողի իւրաքանչիւր քայլ,
Ոչ աւելի, ոչ պակաս։

Ասոնք տրէզի մասին բանաստեղծութիւններ չեն պարզապէս։ Անոնք սերունդէ սերունդ փոխանցման մասին բանաստեղծութիւններ են՝ շարժումի, հպումի եւ ստեղծագործութեան միջոցով փոխանցուող դիւրաբեկ շարունակականութեան։ 

Խզումի եւ տեղահանութեամբ ձեւաւորուած շատ մը լռեցուած տուներու մէջ, յաճախ կիներն են բեկորները հաւաքողները, անաւարտ պատումները շալկողները եւ ընդհատուած պատմութիւնները իրարու հիւսողները։ Գործը բնաւ լիովին չ՚աւարտիր։ Թերեւս այդ պատճառով ասեղնագործութիւնը հզօր փոխաբերութիւն կը դառնայ հոս։ հիւսք առ հիւսք, յիշատակը շարժման մէջ կը մնայ։ 

«Հայկական ասեղնագործութիւն նախաձեռնութիւն»-ը յատուկ ուշադրութեան կը կարօտի։ Արագօրէն թերթելու կայքէջ մը չէ ան։ Այցելուն ոչ միայն հիւսքերու արխիւ մը մուտք կը գործէ, այլեւ՝ տարածք մը, ուր օձիքներ, կարեր, երկտողեր, լուսանկարներ, բանաստեղծութիւններ եւ ընտանեկան պատմութիւններ կը շարունակեն խօսիլ սերունդներու միջոց։ Հիւսելու եւ պահպանելու այս նուրբ գործին մէջ կարգ մը անցեալներ անաւարտ կը մնան, բայց եւ այնպէս կը մնան կարող կառչելու, դպչուելու եւ խնամքով յառաջ երթալու։ 

Այլին Վարդանեան

Թարգմանեց Արազ Գոճայեան

 (Սոյն յօդուածը լոյս տեսած է 14 Մայիս 2026-ին, Պոլսոյ «Ակօս»-ի մէջ, Բարռեսիա Գոլէքթիվի երկշաբաթեայ «Բարռեսիաբար» սիւնակին մէջ)

 Parrhesia Collective-ը կանանց միջազգային խումբ մըն է, որ բաղկացած է արուեստագէտներէ, ակադեմիկոսներէ եւ աքթիվիստներէ, որոնք կ՚աշխատին լուսանկարչութեան, պարի, շարժանկարի, ընկերաբանութեան, գրականութեան և պատմութեան ոլորտներու մէջ, եւ իր գործունէութիւնը կ՚իրականցնէ ընկերային ցանցերու միջոցով։

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d5%bd%d5%a5%d5%b2%d5%b6%d5%a1%d5%a3%d5%b8%d6%80%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%a1%d5%bf%d5%b6%d5%a1%d5%ac%d5%a5%d5%a6%d5%b8/feed/ 0 88523 Մերժե՛լ մակերեսայնութիւնը․ վերադարձ դէպի գիրքը https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a5%d6%80%d5%aa%d5%a5%d5%9b%d5%ac-%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%a5%d6%80%d5%a5%d5%bd%d5%a1%d5%b5%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8%e2%80%a4-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a4%d5%a1%d6%80/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b4%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25aa%25d5%25a5%25d5%259b%25d5%25ac-%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a5%25d5%25bd%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a8%25e2%2580%25a4-%25d5%25be%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25a4%25d5%25a1%25d6%2580 https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a5%d6%80%d5%aa%d5%a5%d5%9b%d5%ac-%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%a5%d6%80%d5%a5%d5%bd%d5%a1%d5%b5%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8%e2%80%a4-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a4%d5%a1%d6%80/#respond Wed, 03 Jun 2026 13:31:16 +0000 https://darperag21.net/?p=88513 Կար ժամանակ, երբ տուն մը մտնելուդ պէս, աչքերդ բնազդաբար կը փնտռէին գրադարանը։ Անիկա տան ձեւաւորման պարզ մէկ մասը չէր, այլ՝ անոր բնակիչներուն մտաւոր աշխարհի հայելին։ Գիրքերու շարքերը, անոնց մաշած կողքերը, էջերու մէջ պահուած թղթիկները կը պատմէին մարդոց նախասիրութիւններուն, հետաքրքրութիւններուն եւ մտահոգութիւններուն մասին։ Գրադարանը տան յիշողութիւնն էր։

Այսօր, այդ տեսարանը սկսած է հազուադէպ դառնալ։

Գրադարաններու տեղը գրաւած են պատկերասփիւռները, խելախօսները եւ թուային այլ սարքեր։ Շատեր նոյնիսկ չեն ուզեր գրադարանները իբրեւ զարդարանք ու յարդարանք պահել, իսկ գիրքերը «տեղ գրաւող» եւ «անպէտք» առարկաներ կը նկատուին: Եւ յաճախ կը լսենք. «մեր տան գիրքերը պիտի թափենք, գիտէք մէկը կրնա՞յ վերցնել զանոնք»: Բարեբախտաբար՝ դեռ կա՛ն: Մենք կ’ապրինք աննախադէպ ժամանակաշրջանի մը մէջ, ուր օրական աւելի շատ տեղեկութիւն կը ստանանք, քան նախորդ սերունդները երբեմն ամբողջ ամիսներու ընթացքին։ Սակայն, տեղեկատուական այս առատութեան զուգահեռ, արձանագրուած է տարօրինակ երեւոյթ մը․ մարդիկ հետզհետէ աւելի քիչ գիրք կը կարդան, դժուարութիւն ունին երկար ժամանակ կեդրոնանալու եւ աւելի ու աւելի կը հեռանան խորքային ընթերցումէ։ Մակերեսայնութիւնը դարձած է տիրական:

Արդեօք այս կը նշանակէ՞, որ գիրքը կորսնցուցած է իր արժէքն ու իմաստը։ Պատասխանը այդքան ալ պարզ չէ։

Նախ պէտք է հասկնալ, թէ ինչո՛ւ մեր ուշադրութիւնը եւ կեդրոնացումը այսքան ցրուած են։ Ընկերային ցանցերու եւ թուային հարթակներու տրամաբանութիւնը հիմնուած է արագութեան վրայ։ Տեղեկութիւնը կը հասնի կարճ տեսագրութիւններու, արագ պատկերներու եւ քանի մը տողի մէջ ամփոփուած կարծիքներու ձեւով։ Մենք սորված ենք անմիջապէս արձագանգել, բայց երկար մտածել՝ սկսած ենք դժուարանալ։ Ուղեղը կամաց-կամաց սկսած է վարժուիլ մակերեսայինին։ Մարդը այսօր շատ տեղեկութիւն ունի, բայց զրկուած է զանոնք իրարու միացնող եւ կողմնորոշող ներքին դատողութենէն։ Ան հազարաւոր մանրամասնութիւններ գիտէ, բայց դժուարութիւն ունի ամբողջական պատկեր մը կազմելու։ Հետեւաբար, գիրք չկարդալը պարզապէս մշակութային սովորութեան մը կորուստ չէ։ Անիկա քննական եւ համադրական մտածողութեան նահանջի մէկ դրսեւորումն է։

Հոս է թերեւս ժամանակակից աշխարհի մեծ հակասութիւնը։ Մինչ մեր շուրջը ամէն ինչ արագացած է, գիրքը տակաւին համբերութիւն կը պահանջէ։ Մինչ ընկերային ցանցերը մեզի քանի մը վայրկեանէն նոր նիւթի անցնիլ կը սորվեցնեն, գիրքը մեզ կը հրաւիրէ երկար մնալու նոյն գաղափարին հետ։ Մինչ թուային աշխարհը կը վարձատրէ արագ արձագանգը, գիրքը խորհրդածութիւն կը քաջալերէ։ Անոր համար ալ գիրքը երբե՛ք միայն տեղեկութիւն փոխանցող միջոց չէ եղած։ Տեղեկութիւն կարելի է ստանալ նաեւ յօդուածէ, տեսանիւթէ կամ արուեստական իմացականութենէն։ Բայց գիրքին արժէքը երբե՛ք տեղեկութեան մէջ չէ եղած։ Թէեւ փաստերն ու գիտելիքը կարեւոր են, սակայն անոնք մակերեսային են՝ համեմատած այն խորունկ իմաստին, որ ծնունդ կ’առնէ ընթերցանութեան ընթացքին։ Գիրքի մը իմաստը միայն էջերուն վրայ գրուած բառերուն մէջ չէ, այլ անոր հետ մտերմանալու, անոր շուրջ խորհրդածելու, հարցադրելու եւ մեկնաբանելու գործընթացին մէջ։ Այդ կենդանի հաղորդակցութեան մէջ է, որ նոր գաղափարներ կը ծագին, զգացումներ կ’արթննան եւ նոր հորիզոններ կը ձեւաւորուին։ Այլ խօսքով, գիրքին իսկական էութիւնը կը գտնուի ընթերցանութեան հոլովոյթին մէջ, ուստի ընթերցելու փորձառութիւնը շատ աւելի խոր ու նշանակալից է, քան փաստերու պարզ ամբարումը։

Տակաւին, գիրք կարդալը մտային վարժանք է, երկխօսութիւն մըն է հեղինակին հետ։ Ընթերցողը քայլ առ քայլ կը կառուցէ գաղափարներ, կը կասկածի, կը բաղդատէ, կը վերլուծէ եւ կը մտածէ։ Գիրքը մեզի կը սորվեցնէ նաեւ սպասել ու դադար առնել։ Անիկա լռութեան տարածք մըն է աղմկոտ աշխարհի մը մէջ։

Պատահական չէ, որ մեծ քաղաքակրթութիւնները իրենց յիշողութիւնը պահած են գիրքերու միջոցով։ Մեր պարագային՝ աւելի՛ եւս։ Հայ ժողովուրդի պատմութիւնը կարելի չէ պատկերացնել առանց ձեռագիր մատեաններու, տպարաններու, դպրոցներու եւ գրականութեան։ Դարեր շարունակ, երբ պետականութիւնը բացակայ եղած է, գիրքը դարձած է ինքնութեան պահապանը։ Ան փոխանցած է լեզուն, յիշողութիւնը, արժէքները եւ պատկանելիութեան զգացումը։ Հետեւաբար, գիրքին հետ մեր մտերմութեան հարցը միայն ընթերցասիրութեան հարց չէ։ Ան մշակութային շարունակականութեան, ազգային յիշողութեան եւ հաւաքական մտածողութեան խնդիր է։

Սակայն, պատմութիւնը մեզի կը սորվեցնէ նաեւ, թէ ամէն անգամ, երբ մարդիկ զգացած են մակերեսայնութեան կապանքները, դարձեալ վերադարձած են գիրքին։ Որովհետեւ կան հարցումներ, որոնց պատասխանները կարելի չէ գտնել քանի մը վայրկեան տեւող տեսանիւթի մը մէջ։ Կան փորձառութիւններ, որոնք միայն գիրքը կրնայ փոխանցել։ Կան նաեւ այնպիսի ներքին ճամբորդութիւններ, որոնց ուղեկիցը տակաւին գիրքն է։

Հետեւաբար, գիրքը ոչ թէ կորսնցուցած է իր իմաստը, այլ ընդհակառակը՝ անոր նշանակութիւնը այսօր աւելի գոյութենական դարձած է։ Մեր օրերուն գիրք կարդալը որոշ իմաստով յեղափոխական արարք է։ Անիկա կը նշանակէ ըմբոստանալ տեղեկատուական աղմուկին դէմ, եւ մերժել այն մշակոյթը, որ մարդը կը վերածէ միայն արագ արձագանգող եւ պատրաստի կարծիքներ սպառող էակի մը։

Հայ իրականութեան եւ սփիւռքեան կեանքի մէջ, այս հարցը կրկնակի կարեւորութիւն ունի։ Մեր գոյատեւումը դարեր շարունակ հիմնուած է լեզուի, գիրի, գրականութեան եւ մշակոյթի վրայ։ Եթէ մեր ընթերցումը սահմանափակուի միայն կարճ գրառումներով, մակերեսային տեղեկութիւններով եւ ակնթարթային արձագանգներով, ապա լեզուն, մշակոյթը եւ ազգային ինքնութիւնը դժուար թէ պահպանել կարենան իրենց խորքը։ Այդ պարագային վտանգուած չէ միայն ընթերցանութեան սովորութիւնը, այլ նաեւ մեր հաւաքական մտածողութիւնը՝ մանաւանդ անոր ստեղծագործ նկարագիրը:

Խորքին մէջ, գիրքը չէ, որ կորսնցուցած է իր նշանակութիւնը․ մենք ենք, որ աստիճանաբար կը կորսնցնենք զայն տեսնելու եւ արժեւորելու մեր կարողութիւնը։ Անոր իմաստութեան հետ իսկապէս հաղորդակցելու եւ ներքին աճ մը ապրելու համար, մարդ երբեմն պէտք ունի հեռացնելու մակերեսայնութեան մշուշը եւ դարձեալ գիրք մը բանալու։ Որովհետեւ ճշմարիտ խորաթափանցութիւնը յանկարծակի չի ծնիր, այլ՝ այն հանդարտ լռութեան մէջ, զոր միայն մտածումով դարձուած էջերը կրնան ստեղծել։ Հոն է, որ խիղճը կը զարթնի եւ միտքը կը պայծառանայ։

Ահա թէ ինչու, թերեւս ճիշդ հարցումը այն չէ, թէ գիրքը կորսնցուցա՞ծ է իր տեղը։ Ան տակաւին հոն է՝ դարակին վրայ, գրադարանին մէջ կամ թուային տարբերակով մեր սարքերուն մէջ։ Հիմնական մարտահրաւէրը մեր ժամանակներուն հետեւեալն է․ արդեօ՞ք մենք տակաւին պատրաստ ենք պահ մը կանգ առնելու, լռելու եւ գիրքին հետ երկխօսութեան մէջ մտնելու, թէ՞ վերջնականապէս հեռացած ենք անկէ՝ զայն զրկելով մեր կեանքի հիմնական յենարանը ըլլալու հանգամանքէն։

 

]]> https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a5%d6%80%d5%aa%d5%a5%d5%9b%d5%ac-%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%a5%d6%80%d5%a5%d5%bd%d5%a1%d5%b5%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8%e2%80%a4-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a4%d5%a1%d6%80/feed/ 0 88513 ԶՐՈՅՑ ՄԵԾՆ ՏԷՐԵԱՆԻ ՀԵՏ https://darperag21.net/%d5%a6%d6%80%d5%b8%d5%b5%d6%81-%d5%b4%d5%a5%d5%ae%d5%b6-%d5%bf%d5%a7%d6%80%d5%a5%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%a5%d5%bf/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a6%25d6%2580%25d5%25b8%25d5%25b5%25d6%2581-%25d5%25b4%25d5%25a5%25d5%25ae%25d5%25b6-%25d5%25bf%25d5%25a7%25d6%2580%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25ab-%25d5%25b0%25d5%25a5%25d5%25bf https://darperag21.net/%d5%a6%d6%80%d5%b8%d5%b5%d6%81-%d5%b4%d5%a5%d5%ae%d5%b6-%d5%bf%d5%a7%d6%80%d5%a5%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%a5%d5%bf/#respond Tue, 02 Jun 2026 13:55:12 +0000 https://darperag21.net/?p=88505 Բարե՛ւ, Մե՛ծդ,

Կը դեգերիմ աշունաբոյր խոհական անդաստանիդ մէջ անծայր,
          ծալքերուն մէջ թագնուած, ես կ’որոնեմ թախծախիտ
                    աշխարհներդ հրաբորբ,
          որոնք ալեակ առ ալեակ կեաքնիդ ափը կ’ափլեզեն
          կը տարածուին կազմելով երկնակամարը խոհերուդ
          գերզգայուն զեփիւռներու համբոյրով․․․

Դալուկ շունչը աշունիդ երանգներու իր բոյրով
          խորհուրդներու տարափով կեանքի պահերն կ’օրհներգէ․․․
Առանձնութեան խոհերդ կը շշնջան՝
          «Արածներիդ համար երբեք չես ասելու ախ ու ափսոս,-
          Չարածներիդ համար պիտի ասես ափսո՜ս, հազա՜ր ափսոս»:

Իրա՞ւ․․․ Տէրեա՛ն․․․

Հոգիներու վեհ նրբակերտ, խօսքի վարպետ,
          իրա՞ւ կ’ըսես․․․

Երանի՜ քեզ․․․

Երանի՜ քեզ, մե՜ծ բանաստեղծ,
          որ կը յուզուիս «չարածներդ» ափսոսալով․․․
«Չարածնե՜րդ»՝․․․
          Չկատարուած, կեանքին չեկած,
                    անորոշի փոշիին մէջ լուռ կորսուած․․․

Կը ներես զիս, վարպե՛տդ մեծ,
          տարբերելով խոհէն քու լուրջ:

Ես կ’ափսոսամ․․․ կեանքս կազմող կատարուածի՛ն․․․
Կը թափառիմ ես մթամած
          մութ օրերուս տարափն գրկած,
                    ափսոսանքի հոյլով ծածկուած։

Ես կ’ափսոսա՛մ․․․
Հա՛, կ’ափսոսամ
          կատարուածի՛ն՝ «արածների՛ս»՝
          կեանքս կազմող դրուագներու առկայութեան․․․

Ափսոսանքներս դրօշ պարզած կը հալածեն զիս ամէն օր․․․

«Արածնե՛ր»ս՝․․․ կեանքս կազմող օրերս լուռ, կը տանջե՛ն զիս՝

– Երանի՜ թէ՝ կանաչ ծառը չկտրէի․․․
– Երանի՜ թէ՝ սխալ ճամբայ ես չընտրէի․․․
– Երանի՜ թէ՝ չընէի այն՝ որ արցունքով չողողուէին աչքերն անոր․․․
– Երանի՜ թէ՝ մեղմ խօսէի․․․ հասկցնէի՜․․․
– Երանի՜ թէ՝ ձեռքը ամուր ես բռնէի․․․ եւ ճիշդ ճամբան ես ցուցնէի․․․
– Երանի՜ թէ՝ երանութեան պահեր տայի փոխան ցաւի․․․
– Երանի՜ թէ՝ ես ակամայ երբեք, երբեք վիրաւորանք չգործէի․․․
– Երանի՜ թէ՝ չընէ՛ի այն ինչ որ ըրի․․․
– Երանի՜ թէ․․․

Ափսոսանքնե՜ր, ափոսանքնե՜ր կատարուածի՛ն, Տէրեա՛նդ մեծ․․․

Արարքներս, կեանքս կազմող մութ սիւներ են…
Չարածներս, երկնքի մէջ լոկ կերպար են անորոշի բոյրով ներկուած…

Արարքներս շուրջպար բռնած
          կը հեգնե՛ն զիս․․․ կը հալածեն
                    վերադարձի ճանապարհս լուռ կը փակեն․․․

Երջանի՛կ ես, մե՜ծ բանաստեղծ,
          չկատարուած անորոշը ափսոսալով․․․

Իսկ ես․․․ մա՜րդ եմ, մե՛ծ բանաստեղծ,
          ես մարդասէ՛ր մարդ եմ, վարպե՛տ,
          կեանքի ճամբան իր կորուսած․․․
Ա՜հ, երանի չափսոսայի՛․․․
Չափսոսայի՜․․․

Տէրեա՛ն, գիտե՞ս,
Այս խենթ կեանքի մեծ անիւի
          երկու կողմը մենք ծուարած էակներ ենք։
Դուն կ’ափսոսաս «չարած»երուդ,
Ես կ’ափսոսամ «արած»ներուս․․․

Ինչե՜ր, ինչե՜ր ես կու տայի․․․
          եթէ միայն չափսոսայի
                    զիս կառուցող՝ «արած»ներուս համար դաժան․․․

Ինչե՜ր, ինչե՜ր ես կու տայի եթէ միայն
          «արած»ներս ես ՋՆՋԷ՛Ի
                    եւ․․․ զէրօէ՛ն սկսէի․․․

ՉԱՓՍՈՍԱՅԻ՜․․․
ՉԱՓՍՈՍԱՅԻ՜․․.

ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ
Գրիգորեան տոմար- Օր՝ 9, Ամիս՝ Մայիս, Ամ՝ 2026
Հայկեան տոմար- Օր՝ Հրանդ, Ամիս՝ Մարերի, Յամի՝ ՏՇժԸ (4518)

]]> https://darperag21.net/%d5%a6%d6%80%d5%b8%d5%b5%d6%81-%d5%b4%d5%a5%d5%ae%d5%b6-%d5%bf%d5%a7%d6%80%d5%a5%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%a5%d5%bf/feed/ 0 88505 Ո՞վ է մտաւորականը https://darperag21.net/%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%a7-%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d6%82%d5%b8%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b8%25d5%259e%25d5%25be-%25d5%25a7-%25d5%25b4%25d5%25bf%25d5%25a1%25d6%2582%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%a7-%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d6%82%d5%b8%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%a8/#respond Sun, 31 May 2026 12:56:47 +0000 https://darperag21.net/?p=88494 Այսօր, երբ տեղեկութիւնները աննախադէպ արագութեամբ կը տարածուին, իսկ իմաստալից ու խորքային մտածողութիւնը հետզհետէ կը նահանջէ, «մտաւորական» հասկացողութիւնը աւելի քան երբեք դարձած է մշուշոտ եզր մը։ Ընկերային ցանցերու, լայնօրէն տարածուած համոզումներու եւ հանրային մնայուն լուսարձակներու դարաշրջանին, անհրաժեշտ դարձած է վերադառնալ հիմնական հարցումի մը․ ո՞վ է իսկական մտաւորականը, եւ ի՞նչ պատասխանատուութիւն ունի ան ընկերութեան եւ համայնքին հանդէպ։

Հայ իրականութեան մէջ, այս հարցը առանձնայատուկ կարեւորութիւն ունի, որովհետեւ մեր պատմութեան ընթացքին մտաւորականը միայն գրող, ուսուցիչ կամ մտածող չէ եղած, այլ շատ անգամ յեղափոխական գործիչ ու նաեւ՝ ազգային յիշողութեան, լեզուի եւ մշակոյթի պահապան։ Յատկապէս սփիւռքի պայմաններուն մէջ, հայ մտաւորականութիւնը փորձած է պահպանել մեր ինքնութիւնը, ստեղծել գաղափարական տարածք եւ դիմադրել այլասերումին։ Այս պատճառով ալ, այսօր, երբ հանրային կեանքը աւելի արագ, աղմկոտ եւ մակերեսային դարձած է, մտաւորականի դերին մասին մտածելը պարզ տեսական հարց մը չէ, այլ նաեւ գոյութենական անհրաժեշտութիւն մը։

Մտաւորականը պարզապէս ուսանած ու զարգացած մարդը չէ։ Ան միայն գիրքեր կարդացողը, համալսարանական աստիճան ունեցողը կամ բարդ բառերով խօսողը չէ։ Իրական մտաւորականը այն մարդն է, որ կը փորձէ հասկնալ իր ժամանակը, հարցականի տակ առնել ընդունուած ճշմարտութիւնները եւ բարոյական պատասխանատուութիւն զգալ ընկերութեան ու համայնքին հանդէպ։

Մտաւորականը շատ անգամ անհանգիստ մարդ մըն է։ Ան չի բաւարարուիր պատրաստ պատասխաններով։ Կը կասկածի, կը քննէ, կը համադրէ, կը մտածէ։ Անոր գործը միայն տեղեկութիւն փոխանցելը չէ, այլ նաեւ մտածելու ձեւ ստեղծելը։ Այս պատճառով ալ մտաւորականութիւնը ո՛չ պաշտօն է եւ ո՛չ ալ պարզ ասպարէզ։ Անիկա հոգեկան վիճակ մըն է, հասարակական դիրքորոշում մը եւ որոշ իմաստով՝ առաքելութիւն։

Պատմութեան ընթացքին մտաւորականները տարբեր դերեր ունեցած են։ Ոմանք եղած են իշխանութեան կողքին (որքան շա՛տ են այսօր աշխարհի տարածքին), ուրիշներ՝ իշխանութեան քննադատներ ու անոր դէմ պայքարողներ (երթալով կը պակսին)։ Ոմանք ժողովուրդները առաջնորդած են դէպի աւելի ազատ մտածողութիւն, ուրիշներ՝ գաղափարախօսութիւններու ծառայած (նաեւ փանջունիներ)։ Այս պատճառով, կարծէք «մտաւորական» բառը ինքնին բարոյական երաշխիք մը չէ։ Զարգացած մարդը կրնայ նաեւ վտանգաւոր ըլլալ, եթէ իր գիտելիքը ծառայեցնէ փրոփականտի եւ բռնութեան:

Մեր կարծիքով, իսկական մտաւորականին հիմնական յատկանիշներէն մէկը քննական մտածողութիւնն ու ներքին անկախութիւնն է։ Ան կուրօրէն չի հաւատար ընդունուած գաղափարներուն, չի հանդուրժեր փրոփականտան (պետական թէ կուսակցական) կամ պատրաստի կաղապարները։ Ան հարցականի տակ կ’առնէ նոյնիսկ այն «ճշմարտութիւնները», որոնք հասարակութեան մեծամասնութեան համար անքննելի կը նկատուին։ Անոր միտքը պէտք է ազատ մնայ քաղաքական, կրօնական, տնտեսական կամ ամբոխային ճնշումներէ (մանաւանդ ամբոխային)։

Մտաւորականութիւնը նաեւ բարոյական պատասխանատուութիւն է։ Ֆրանսացի փիլիսոփայ Ժան-Փոլ Սարթր իր A plea for intellectuals (Plaidoyer pour les intellectuels, «Պաշտպանութիւն մտաւորականներուն», 1972) աշխատութեան մէջ մտաւորականը կը նկարագրէ որպէս այն մարդը, որ կը «միջամտէ այն բաներուն, որոնք իրեն չեն վերաբերիր»։ Այսինքն՝ ան չի սահմանափակուիր իր մասնագիտական ոլորտով, այլ կը զգայ պարտաւորութիւնը արձագանգելու անարդարութեան, բռնութեան եւ հանրային կեանքի խնդիրներուն։ Նմանօրինակ միտք մը կը գտնենք նաեւ Էտուարտ Սայիտի գործերուն մէջ։ Իր Representations of the Intellectual («Մտաւորականին ներկայացումները», 1994) դասախօսութիւններուն մէջ, ան կը շեշտէ, որ մտաւորականին հիմնական դերերէն մէկը «ճշմարտութիւնը իշխանութեան դիմաց խօսիլն» է (speaking truth to power)։ Իր «Արեւելաբանութիւն» (*) (Orientalism, 1978) գործին մէջ, Սայիտ ցոյց կու տայ, թէ գիտելիքն ու իշխանութիւնը ինչպէս սերտօրէն կապուած են իրարու, եւ թէ ինչպէս «գիտական» կամ «առարկայական» ներկայացումներ յաճախ կը ծառայեն քաղաքական ու մշակութային տիրակալութեան։ Այս վերլուծութենէն կը բխի նաեւ մտաւորականին պատասխանատուութիւնը՝ քննութեան ենթարկելու տիրող պատկերացումները եւ հարցականի տակ առնելու ընդունուած «ճշմարտութիւնները»։ Այս պատասխանատուութիւնը կը վերաբերի ոչ միայն քաղաքական իշխանութեան, այլ նաեւ կրօնական, տնտեսական, մշակութային եւ նոյնիսկ ամբոխային մտածողութեան ճնշումներուն։

Իսկական մտաւորականը նաեւ իր գիտելիքը չի պահեր փակ շրջանակներու կամ «փղոսկրեայ աշտարակներու» մէջ։ Ան կամուրջ մը կը հանդիսանայ գաղափարներու եւ ընկերութեան միջեւ։ Անոր նպատակը մարդիկը մտածելու մղելն է եւ ո՛չ թէ պարզապէս տեղեկութիւն սպառելը։ Այս իմաստով, մտաւորականը ընկերութեան արթուն խիղճն է։ Անոր արժէքը կը չափուի ոչ թէ իր կարդացած գիրքերուն թիւով, այլ՝ իր սկզբունքներուն հանդէպ ունեցած հաւատարմութեամբ եւ դժուար պահերուն դիրքորոշում որդեգրելու կարողութեամբ։

Հայ իրականութեան մէջ, մտաւորականը նաեւ գոյատեւման նպաստող դեր ունի։ Սփիւռքի, լեզուի, յիշողութեան եւ ինքնութեան պայմաններուն մէջ, հայ մտաւորականը միայն գրող կամ մտածող չէ, այլ նաեւ մշակոյթի պահապան մը։ Ան գրականութիւն, դպրոց, մամուլ եւ գաղափարական տարածք ստեղծելով կը փորձէ պահպանել հաւաքական յիշողութիւնը եւ ազգային ինքնութիւնը։ Անոր հայրենասիրութիւնը, իր առողջ ձեւին մէջ, կուրացնող չէ, այլ՝ սրբագրող եւ կառուցողական։ Ան ցաւ կը զգայ թէ՛ իր հայրենիքի խնդիրներուն, եւ թէ՛ համամարդկային ողբերգութիւններուն համար։

Բայց այսօր մտաւորականի դերը զգալիօրէն փոխուած է։ Ընկերային ցանցերու, արագ տեղեկութեան եւ աղմկալի օրերու այս դարաշրջանին, խորքային մտածողութիւնը սկսած է նահանջել։ Մարդիկ աւելի արագ կարծիքներ կը սպառեն, քան գաղափարներ կը զարգացնեն։ Այս պատճառով ալ, շատեր սկսած են «լուսարձակի տակ գտնուիլը» շփոթել մտաւորականութեան հետ։ Բայց ամէն հանրային դէմք մտաւորական չէ։ Մտաւորականը յաճախ ան է, որ պատրաստ է առանձին մնալու՝ յանուն ճշմարտութեան կամ բարոյական դիրքորոշումի։

 Այս ամբողջ իրականութիւնը նոր փուլ մը թեւակոխած է արուեստական իմացականութեան (ԱԻ-ի) զարգացումով։ Նախապէս, գիտելիքի արտադրութիւնը դանդաղ ընթացք մըն էր՝ հիմնուած տարիներու ուսումնասիրութեան, յիշողութեան եւ փորձառութեան վրայ։ Բայց այսօր ChatGPT-ի եւ Gemini-ի նման լեզուական մոտելներ եւ այլ համակարգերը արդէն կրնան յօդուածներ գրել, գիրքեր ամփոփել, թարգմանել, վերլուծել եւ գաղափարներ առաջարկել։ Այս փոփոխութիւնը բնականաբար նոր հարցեր կը յառաջացնէ․ մտաւորական արտադրութիւնը արդեօք շուտով ամբողջովին մարդուն եւ մեքենային համագործակցութեամբ պիտի պայմանաւորուի՞։

Շատերու համար այս մէկը մտահոգիչ հեռանկար է։ Անոնք կը վախնան, թէ արուեստական իմացականութիւնը աւելի մակերեսային պիտի դարձնէ մտածողութիւնը եւ պիտի ստեղծէ արագ, բայց հոգիէ եւ խորքէ զուրկ գրութիւններ։ Այս վախը ամբողջովին անհիմն չէ։ Արդէն այսօր համացանցը ողողուած է մեքենական լեզուով արտադրուած բովանդակութիւններով։ Բայց խնդիրը աւելի բարդ է։ Պատմութեան ընթացքին, արհեստագիտական ամէն նոր միջոց փոխած է մտային աշխատանքի ձեւը։ Տպագրութիւնը փոխած է յիշողութեան մշակոյթը, համակարգիչը՝ գրելու եղանակը, իսկ համացանցը՝ տեղեկութեան հասանելիութիւնը։ Արուեստական իմացականութիւնը թերեւս այս շղթային հզօրագոյն հանգրուանն է։

ChatGPT-ի նման համակարգերը հետաքրքրական են այն պատճառով, որ անոնք միայն տեղեկութիւն չեն պահեր, այլ նաեւ լեզուական եւ գաղափարական կապեր կը ստեղծեն։ Անոնք կրնան տարբեր աղբիւրներ իրարու մօտեցնել, արագացնել հետազօտութիւնը եւ երբեմն մարդուն ստիպել վերատեսութեան ենթարկելու սեփական մտածողութիւնը։ Այս իմաստով, արուեստական իմացականութիւնը կրնայ գործակից մը դառնալ մտաւորականին:

Բայց հոս կը գտնուի հիմնական սահմանը։ Արուեստական իմացականութիւնը տակաւին չի կրնար ունենալ մարդկային փորձառութիւն, վիշտ, յանցանքի զգացում, կորուստի կամ մահուան գիտակցութիւն։ Մեքենան կրնայ գրել պատերազմի մասին, բայց չէ ապրած պատերազմը։ Կրնայ խօսիլ սիրոյ մասին, բայց չէ սիրած։ Կրնայ մեկնաբանել աքսորը, բայց չէ զգացած տեղահանութեան եւ ջարդի հոգեբանական ցնցումը։

Հետեւաբար, հիմնական հարցը այն չէ, թէ արուեստական իմացականութիւնը պիտի փոխարինէ՞ մտաւորականը։ Աւելի կարեւոր է այն, թէ արդեօք մարդը պիտի կարենա՞յ պահպանել ինքնուրոյն մտածելու, կասկածելու եւ ներքին պայքար ապրելու կարողութիւնը, երբ մեքենան սկսի իրեն հետ մտածել, կա՞մ պիտի դառնայ անոր գերին եւ կամաց-կամաց ընդունի անոր մեքենական տրամաբանութիւնը։

Որովհետեւ մտաւորական ըլլալ չի նշանակեր միայն տեղեկութիւն արտադրել։ Մտաւորականութիւնը խիղճ է, պատասխանատուութիւն է եւ երբեմն ալ՝ իր ժամանակի նորմերը կասկածի տակ դնելու խիզախութիւն։

Վ.Թէնպէլեան

(*) Այս գործին արեւմտահայերէն թարգմանութիւնը արդէն հրապարակի վրայ է, նախաձեռնութեամբ՝ Գալուստ Կիւլպէնկեան թարգմանական մատենաշարի:

]]> https://darperag21.net/%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%a7-%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d6%82%d5%b8%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%a8/feed/ 0 88494 «Homo Consumens»․ Սպառողականութեան պաշտամունքը եւ մարդուն մշակութային մահը https://darperag21.net/homo-consumens%e2%80%a4-%d5%bd%d5%ba%d5%a1%d5%bc%d5%b8%d5%b2%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%ba%d5%a1%d5%b7%d5%bf%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%b6%d6%84%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=homo-consumens%25e2%2580%25a4-%25d5%25bd%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25b8%25d5%25b2%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25b7%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b4%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b6%25d6%2584%25d5%25a8 https://darperag21.net/homo-consumens%e2%80%a4-%d5%bd%d5%ba%d5%a1%d5%bc%d5%b8%d5%b2%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%ba%d5%a1%d5%b7%d5%bf%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%b6%d6%84%d5%a8/#comments Sat, 30 May 2026 12:57:29 +0000 https://darperag21.net/?p=88476 Շարունակելով քննական մտքի եւ զայն առաւելապէս մշակութային ոլորտի մէջ կիրառելու կենսական կարեւորութեան թեման, մենք այս գրառումով կ’ամբողջացնենք նախորդ նիւթով արծածուած մտքերը՝ զանոնք լրացնելով կամ աւելի մանրամասն բացատրելով: Մենք կրկին կը հիմնուինք արդէն բազմիցս յիշատակուած Ֆրանքֆորթեան դպրոցին վրայ, որովհետեւ, ըստ էութեան նոյնինքն Ֆրանքֆորթեան դպրոցի առաջարկած գաղափարները այսօր աւելի արդիական եւ կարեւոր են ժամանակակից իրականութիւնը հասկնալու համար: Երկրորդ՝ որովհետեւ Ֆրանքֆորթեան դպրոցը քննական տեսութեան հիմնական միջուկն է․ փաստօրէն, սխալ պիտի չըլլայ ըսել, որ հոսկէ կը սկսի ամէն ինչ: Թէպէտ, ինչպէս միշտ, ակունքները կարելի է գտնել դեռ շատ հին դարերուն:

Քննական տեսութիւնը ամբողջութիւնն է մօտեցումներու, որոնք կը քննադատեն հասարակութիւնն ու մշակոյթը՝ ցոյց տալով, որ մեր կենցաղը, այն, ինչ որ սովորաբար բնական կը համարենք, ինչպէս նաեւ մեր մարդկայնական գիտելիքը, իրականութեան մէջ գաղափարախօսական կառուցումներ են: Եւ այստեղ «գիտելիք» բառը չափազանց կարեւոր է:  Մենք կ’ապրինք աղաւաղուած իրականութեան մէջ, բայց նոյնիսկ չենք ալ կասկածիր անոր մասին, որովհետեւ այդ իրականութիւնը այնքան հմտօրէն եւ խորամանկ կերպով կառուցուած է: Քննական տեսութիւնը կը փորձէ բացայայտել ու լուսաբանել այն համընդհանուր պատրանքները, որոնց մէջ կ’ապրին մարդիկ:

Շատ կարեւոր է, որ մենք չբաւարարուինք միայն կեանքի «ականատես»ը կամ «դիտորդ»ը ըլլալով՝ պարզապէս նկարագրելով այն, ինչ կը տեսնենք, բացայայտելով օրինաչափութիւններ եւ խուսափելով «լաւ», «վատ», «կը հաւնիմ», «չեմ հաւնիր» տեսակի արժէքային դատողութիւններէ։ Այդ պարագային մարդը կը կորսնցնէ իր մշակութային դիմագիծը եւ կը վերածուի պարզ արձանագրող մեքենայի մը։ Քննական տեսութեան ներկայացուցիչները, ընդհակառակը, գիտակցաբար կը կատարեն նման արժեւորումներ։ Անոնք յստակ արժէքներ կը կրեն եւ կը պաշտպանեն զանոնք։  Ահա՛ այս մէկն է, որ քննական տեսութիւնը կը զանազանէ այլ մօտեցումներէ։ Աւելին, քննական տեսութիւնը կը պնդէ, որ մարդկայնական գիտելիքը իր բնոյթով անկարող է լիովին առարկայական ըլլալու։ Ան միշտ գաղափարախօսական որոշ ներգրաւուածութիւն ունի, կողմնորոշուած է որոշ արժէքներու եւ տեսանկիւններու կողմէ։ Ուստի ան չի կրնար ամբողջովին կրաւորական կամ չէզոք ըլլալ։

Օրինակ՝ ֆեմինիսթական տեսութիւնները կը պնդեն, որ հասարակական յարաբերութիւնները կառուցուած են այնպէս, որ վերարտադրեն հայրիշխանութիւնը, այսինքն՝ կնոջ ստորադաս դիրքը տղամարդուն նկատմամբ։ Մարդիկ կ’ապրին իրենց առօրեան եւ շատ անգամ չեն նկատեր այս երեւոյթները, մինչդեռ անոնք կը սկսին մանկութենէն իսկ՝ խաղալիքներէն, հեքիաթներէն, երեխային հետ խօսելու ձեւերէն, այն պատկերացումներէն, թէ ի՛նչ պէտք է ըլլայ աղջիկը կամ տղան, իսկ հետագային՝ կինը կամ տղամարդը։ Այս բոլորը կը ձեւաւորեն խեղաթիւրուած իրականութիւն մը, ուր ամէն ինչ յարմարցուած է տղամարդկութեան ու կանացիութեան արուեստական չափանիշներուն, ուր կիները միշտ ստորադաս են տղամարդոց, եւ բոլորը ասիկա կ’ընկալեն որպէս բնական կանոն: Նմանապէս, գաղութատիրական եւ յետգաղութատիրական ուսումնասիրութիւնները կը փորձեն բացայայտել տիրապետութեան, ստորադասման եւ վերահսկողութեան այն մեքանիզմները, որոնք գոյութիւն ունէին գաղութատէր կեդրոններուն եւ գաղութներուն միջեւ։ Առաջին հայեացքով կրնայ թուիլ, թէ մենք կ’ապրինք ազատ, ժողովրդավարական եւ հաւասարակշռուած աշխարհի մը մէջ, բայց այս ուսումնասիրութիւնները կը պնդեն, որ իշխանութեան անհաւասար բաշխումն ու մշակութային տիրակալութեան տարբեր ձեւերը տակաւին կը շարունակեն ազդել ժողովուրդներու, պետութիւններու եւ ընկերութիւններու միջեւ եղած յարաբերութիւններուն վրայ։

Այս է քննական տեսութիւնը ընդհանուր գծերով: Այժմ քանի մը բառ «Ֆրանքֆորթեան»-ին մասին:

Ֆրանքֆորթեան դպրոցի ներկայացուցիչները նորմարքսականներ էին, եւ անոնց քննադատութեան առանցքը նոյնինքն դրամատիրութիւնն էր՝ այն վայրի դրամատիրութիւնը, որուն կը հակադրուէր իրաւունքներու գաղափարաբանութիւնը: Մարքսի մասին անոնք կ’ըսէին, որ մենք կը ծնինք եւ հասակ կ’առնենք ոչ թէ չէզոք, այլ դրամատիրական իրականութեան մէջ: Դրամատիրութիւնը կը ձեւաւորէ հասարակութեան որոշակի տեսակ մը, մարդու որոշակի տեսակ մը եւ մարդոց միջեւ յարաբերութիւններու որոշակի համակարգ մը: Այս կը նշանակէ, որ ընկերային ամբողջ իրականութիւնը՝ իր բոլոր կապերով ու մանրամասնութիւններով, կառուցուած է այնպէս, որ վերարտադրէ գոյութիւն ունեցող կարգը: Մենք կը մտածենք, թէ ընտանիքը պարզապէս ընտանիք է, դպրոցը՝ պարզապէս դպրոց, լրատուամիջոցները՝ պարզապէս լրատուամիջոցներ, հայրենիքը՝ պարզապէս հայրենիք: Բայց իրականութեան մէջ, ամէն ինչ այլ կերպ է:

Այս ամբողջ դրութիւնը պատահական կերպով չէ ձեւաւորուած։ Համակարգը կառուցուած է այնպէս, որ հարստութիւնն ու իշխանութիւնը կեդրոնանան փոքրամասնութեան մը ձեռքը, իսկ ժամանակի ընթացքին այդ փոքրամասնութիւնը աւելի կը բազմապատկէ իր ազդեցութիւնն ու կարողութիւնը, մինչդեռ մեծամասնութիւնը գրեթէ ոչինչ ունի։ Ողբերգութիւնը այն է, որ մարդիկ ամենայն անկեղծութեամբ կը կարծեն, թէ ամէն ինչ կարգին է։

Իրենց «Լուսաւորութեան տիալեքթիք» (Dialectic of Enlightenment) աշխատութեան մէջ Մաքս Հորքհայմըրն ու Թէոտոր Ատորնոն կը ներմուծեն «մշակութային արդիւնաբերութիւն» (culture industry) հասկացողութիւնը։ Մշակութային արդիւնաբերութիւնը այն միջավայրն է, որուն մէջ մենք այսօր կ’ապրինք։ Անոնց ժամանակին, սակայն, անիկա տակաւին իր զարգացման նախնական փուլին մէջ էր՝ քսաներորդ դարու առաջին կէսին։

Լրագրական հաղորդումները, հեռատեսիլային մեծ ցանցերը եւ ընդհանրապէս ամբողջ զանգուածային մշակոյթը մեծ մասամբ կը կառուցուին պատրաստի կաղապարներով։ Առաջին հայեացքով կրնայ թուիլ, թէ ամէն ինչ տարբեր է, սակայն բաւ է քիչ մը աւելի ուշադիր նայիլ, որ տեսնենք, որ էութիւնը գրեթէ ամէնուր նոյնն է։ Նկարահանման ձեւերը նման են իրարու, մարդիկ նոյն ձեւով կը շարժին, նոյն բառապաշարը կը գործածեն, պատմողական նոյն կառուցուածքները կը կրկնուին։ Ամէն ինչ կը համապատասխանեցուի նոյն չափանիշներուն եւ ճաշակային կանոններուն։ Այս երեւոյթը հրէշաւոր չափեր ստացած է նոր արհեստագիտութիւններու դարաշրջանին, երբ ընկերային ցանցերը «պլոկըրներուն» եւ բովանդակութիւն ստեղծողներուն հնարաւորութիւն կու տան կայծակնային արագութեամբ կրկնօրինակելու որեւէ տարածուած կերպար։ Յանկարծ կը նկատենք, որ ամբողջ համացանցը լեցուած է միանման գեղեցկութեամբ, միանման գայթակղութեամբ միանման պարով եւ այլն: Ամէնուր կը տիրէ նմանութիւնը։ Թէեւ մշտապէս կը խօսուի անհատականութիւնը ընդգծելու մասին, իրականութեան մէջ այդ գործընթացը շատ անգամ կը յանգի միօրինակութեան։ Եթէ համեմատենք հարիւր ֆիլմի ազդեր, հարիւր պլոկ, հարիւր գիրք կամ հարիւր երգ, շատ յաճախ պիտի տեսնենք, որ անոնք կառուցուած են նոյն սկզբունքներով։ Տարբերութիւնները մակերեսային են, մինչդեռ խորքին մէջ անոնք նոյն իրողութեան բազմաթիւ տարբերակներն են՝ նոյն կաղապարի բազմաթիւ արտայայտութիւնները։

Եւ ասիկա պատահական չէ:

Զարգացած դրամատիրական ընկերութիւններու մէջ ամէն ինչ կը վերածուի առեւտուրի (պիզնեսի), ներառեալ՝ մշակոյթը։ Եթէ նախապէս մշակոյթը իր մէջ արժէքներ ու իմաստներ կը կրէր, ապա մշակութային արդիւնաբերութիւնը, այսինքն՝ արդի մշակոյթը, կառուցուած է բացառապէս եւ միայն դրամ վաստկելու համար։ Այլեւս գոյութիւն չունին ստեղծագործողներ եւ արժէք գնահատողներ․ կան միայն արտադրողներ եւ սպառողներ:

Ժամանակակից աշխարհին մէջ յայտնուեցաւ նաեւ բառ մը, որ կարծէք թէ անխուսափելիօրէն պիտի ծնէր․ «բովանդակութիւն» (content)։ Ամենէն տխուր, ամենէն նողկալի, բայց միեւնոյն ժամանակ՝ ամենաճշգրիտ բառերէն մէկը։ Այսօր գոյութիւն ունի միայն «content»-ը։ Ոմանք զայն կ’արտադրեն, ուրիշներ՝ կը սպառեն։ Այլեւս չկայ ո՛չ խորք եւ ո՛չ ալ իմաստ, կայ միայն «բովանդակութիւն», որ նոյնիսկ մասնագիտական հմտութեան մակարդակի հասած է՝ շնորհիւ զանազան «տնօրէններու» (managers)։ Մեր խելախօսները (smartphones) մեզի կը ներկայացուին իբրեւ սարքեր, որոնք «մեզի թոյլ կու տան նոր մակարդակի վրայ սպառելու այդ նոյն բովանդակութիւնը»:

Մշակութային արդիւնաբերութիւնը զուարճանքի (ժամանցի) առեւտուր մըն է, որ կը գործէ զանգուածային արտադրութեան մեթոտներով։ Ասկէ՛ ալ կը յառաջանայ ամէն ինչին իբրեւ փորձնական նմուշի նայելու սովորութիւնը։ Ամէն ինչ ապրանք է, իսկ լաւ ապրանքը այն է, որ լաւ կը վաճառուի։ Այդ պատճառով ալ, անոնք նախ կը ստեղծեն «փորձնական թողարկում» մը կամ «փորձնական շարք» մը, ապա կը նային՝ անիկա կը յաջողի՞, թէ՞ ոչ։ Եթէ յաջողութիւն գտնէ, կը սկսին անվերջանալի շարունակութիւններ, ալպոմներ, արարներ ու եղանակներ։ Այնքան, մինչեւ ճզմեն մինչեւ վերջ, սպառեն վերջին կաթիլը ու անդին նետեն: Եւ արդէն տխուր իրականութիւն է որեւէ լաւ ֆիլմ կամ ֆիլմաշար այնքա՛ն երկար նկարահանելը, որ անոր սկզբնական հարազատ հմայքը կը վերածուի զզուելի դատարկութեան մը՝ պատճառելով միայն ձանձրոյթ կամ ատելութիւն:

Մշակութային արդիւնաբերութիւնը հասարակութեան կառավարման եւ դրամատիրական կարգի վերարտադրութեան գլխաւոր գործիքներէն մէկն է: Անոր միջոցով զանգուածներուն կը պարտադրեն կեղծ արժէքներ եւ պահանջներ՝ մարդկիկը շեղելով գլխաւոր հարցերէն: Մարդիկ այլեւս չեն մտածեր, թէ ինչո՞ւ հասարակութիւնը այսպէս կառուցուած է, ինչո՞ւ դպրոցին մէջ կը դասաւանդեն նոյնիքն այս առարկաները, ինչո՞ւ ամէն բան կազմակերպուած է այս ձեւով, ինչո՞ւ համաշխարհային հարստութեան մեծ մասը կեդրոնացած է բնակչութեան մէկ տոկոսին ձեռքը:

Ատորնոյի եւ Հորքհայմըրի կողքին, մէկ այլ կարեւոր մտածող է Հերպըրթ Մարքիւզը՝ «Միաչափ մարդը» (One-Dimensional Man) իր աշխատութեամբ։ Մարքիւզ կ’ըսէ, որ առատութեան հասարակութիւնը, ուր խանութներու դարակները ողողուած են ապրանքներով, իսկ մարդիկ մեծաւ մասամբ կրնան գնել զանոնք, իրականութեան մէջ կը վերածուի սպառողականութեան պաշտամունքի (cult of consumption)։ Մարդիկ կ’ապրին սպառելու համար։ Անոնք կ’աշխատին երեկուընէ աւելի վաստկելու, եւ հետեւաբար՝ երեկուընէ աւելի գնելու համար։ Ուստի, մենք ստիպուած ենք Հայզինկայի «Homo Ludens»-ի (Խաղացող մարդը) տեսութիւնը շարունակել նոր կերպարով մը՝ «Homo Consumens» (Սպառող մարդը)։ Ըստ էութեան, Պոտրիար իր «Խորհրդանշական փոխանակում եւ մահ» (Symbolic Exchange and Death) գիրքին մէջ արձանագրած է մարդուն մշակութային մահը։ Անիկա իր գերեզմանէն յարութիւն առած է իբրեւ ծախսող ու սպառումի փոխակերպուած հրէշ մը:

Այս տրամաբանութեան ենթարկուած է ամբողջ կեանքը:

Բայց ինչո՞ւ այդպէս է:

Ըստ Մարքիւզի, զանգուածային լրատուամիջոցները՝ ռատիօն, հեռատեսիլը, թերթերը, հանդէսները, իսկ այսօր նաեւ համացանցը, անընդհատ նոյն պատգամները կը փոխանցեն մարդոց․ «հարուստ եղի՛ր», «հանգստացի՛ր շքեղ հիւրանոցներու մէջ», «նոր ինքնաշարժ մը գնէ՛», «iPhone գնէ՛», «PlayStation ունեցի՛ր», «նուշի կաթով սուրճ խմէ», «ելեկտրոնային սիկարեթ ծխէ», «քաղաքի կեդրոնին մէջ գտնուող փարթամ շէնքի մը մէջ ապրիր»։ Քանի որ այս բոլոր պատգամները մարդուն կը հասնին օրական 24 ժամ, ան վերջ ի վերջոյ կ’իւրացնէ զանոնք եւ կը սկսի կարծել, թէ իր իսկական ցանկութիւններն են։ Օրինակ՝ երբ ան թանկարժէք հեռաձայն մը կը գնէ, որուն համար ամբողջ տարի մը դրամ խնայած է, անկեղծօրէն կը հաւատայ, թէ այդ իր անձնական փափաքն էր։ Մարդը իրերը կը գնէ, զանոնք մէկ-երկու անգամ կը գործածէ, ապա կը դնէ պահարանի մը մէջ։ Երբեմն նոյնիսկ կրնայ ինքն իրեն հարց տալ․ «Ինչո՞ւ այս բոլորը գնեցի»։ Բայց շատ չանցած՝ դարձեալ պիտի սկսի նորէն գնել։

Այս վարքագիծը անտրամաբանական է եւ շատ անգամ ակնյայտ՝ նոյնիսկ մարդուն համար։ Սակայն այս մէկը պատահական երեւոյթ չէ։ Զանգուածային լրատուամիջոցներուն եւ գովազդին միջոցով հասարակութիւնը կը ղեկավարուի, իսկ դրամատիրութիւնը շարունակաբար կը վերարտադրուի։ Մարքիւզ ժամանակակից մարդը կը կոչէ «միաչափ մարդ»։ Այս գաղափարին հիմքը այն պատկերացումն է, որ եւրոպական մշակոյթին մէջ, ինչպէս նաեւ այլ մշակոյթներու պարագային, մարդը միշտ ընկալուած է որպէս երկակի էակ՝ ունենալով թէ՛ նիւթական, թէ՛ հոգեւոր կողմ։ Անուանումները կրնան տարբեր ըլլալ, սակայն խօսքը նոյն երեւոյթին մասին է։ Մարքիւզի կարծիքով, սակայն, ժամանակակից մարդուն մօտ աստիճանաբար գերիշխող դարձած է միայն նիւթական կողմը։ Ան այլեւս քիչ հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ արժէքներու, իմաստի որոնման կամ բարդ մտային ու բարոյական հարցերու հանդէպ։ Անոր համար առաջնահերթ են կենցաղային յարմարաւէտութիւնն ու սպառելու հնարաւորութիւնը:

Խնդիրը այն է, որ եթէ այդ յարմարաւէտութիւնը կամ սպառելու հնարաւորութիւնը վերանան, մարդը մնայ դատարկութեան առջեւ: Որովհետեւ ան միաչափ է․ սպառումէ զատ այլ բան չունի: Բոլորը չեն կրնար հարուստ եւ յաջողակ դառնալ: Այստեղէն ալ հոգեկան հիւանդութիւններու տարածումը, անձնասպանութիւններու թիւին աճը եւ համատարած դժբախտութիւնը: Մարդը կը պտտի ապրանքներու, ծառայութիւններու եւ քաղաքական կուսակցութիւններու ընտրութեան պատրանքին մէջ, սակայն չի հասկնար, թէ ո՛վ է ինք, ուրկէ՞ կու գայ, ո՞ւր կ’երթայ եւ ընդհանրապէս ինչո՞ւ հոս է։ Եւ այս պայմաններուն մէջ իրմէ կը սպասուի նաեւ հայրենասէր եւ բարոյական ըլլալ։ Բայց արդեօք նման մարդը կրնա՞յ առհասարակ ազգային ինքնութեան մասին մտածել։

Եւ ինչո՞ւ պէտք է գիտնանք այս բոլորը․ թեկուզ միայն անոր համար՝ որ հասկնանք, թէ խրամատին միւս կողմը կանգնած հրթիռէն աւելի վտանգաւոր է այն աննկատ միօրինակացումը (standardization), որ կամաց-կամաց մեզ կը սպաննէ մշակութապէս եւ բարոյապէս։

Արայիկ Մկրտումեան

]]> https://darperag21.net/homo-consumens%e2%80%a4-%d5%bd%d5%ba%d5%a1%d5%bc%d5%b8%d5%b2%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%ba%d5%a1%d5%b7%d5%bf%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%b6%d6%84%d5%a8/feed/ 2 88476 Շարունակ վերստեղծուելու արուեստը https://darperag21.net/%d5%b7%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a1%d5%af-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%bd%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%ac%d5%b8%d6%82-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b7%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25af-%25d5%25be%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a5%25d5%25b2%25d5%25ae%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a5%25d5%25ac%25d5%25b8%25d6%2582-%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a5%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%b7%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a1%d5%af-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%bd%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%ac%d5%b8%d6%82-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a8/#respond Thu, 28 May 2026 12:22:42 +0000 https://darperag21.net/?p=88458 Հրաչ Չիլինկիրեան

Կեանքը աւարտած նկար մը չէ, որ պատէն կախենք ու հեռուէն հիացումով դիտենք, թէ մենք ո՛վ կամ ի՛նչ ենք: Կեանքի «կտաւը» շրջանակի մէջ առնուած յայտարարութիւն մը չէ, ըսելու համար՝ «Ահա՛, այս է կեանքս»։ Այդպէս դիտել կեանքը՝ կը նշանակէ չգիտակցիլ անոր բուն էութեան։ Կեանքը հոսուն է, շարժուն, անդադար փոփոխութեան մէջ գտնուող գոյութիւն մը՝ ապրող արուեստի գործ մը, որ ամէն վայրկեան ուրիշ ձեւ կը ստանայ։ Նոյնն է նաեւ ասպարէզի ճամբան։

Կարելի է կեանքը երեւակայել որպէս կտաւ մը, որ տակաւին նկարակալին վրայ կը մնայ եւ երբեք ամբողջապէս չ’աւարտիր։ Ամէն օր անոր կը մօտենանք նոր աչքերով, վրձինը ձեռքին, որ գոյն մը աւելցնենք, մանրամասնութիւն մը սրբագրենք, կամ երբեմն ամբողջ բաժիններ ծածկենք՝ նոր բան մը ծնելու կամ ստեղծելու համար։ Այս պատկերացումը ինծի օգնած է կեանքը տեսնելու որպէս ընթացք մը՝ կտաւ մը, ուր շարունակ կը ստեղծենք եւ վերստեղծենք մենք զմեզ։

Անկատարութիւնը ընդունիլ

Կեանքի փորձառութիւնը, ինչպէս արուեստը, մեզի կը սորվեցնէ, թէ կատարելութիւնը նպատակ չէ։ Գլուխ գործոցները հազուադէպօրէն անթերի գործադրութեան արդիւնք կ՚ըլլան։ Անոնք կը ծնին արուեստագէտին համարձակութենէն՝ փորձելու, սխալելու, անակնկալը գրկաբաց ընդունելու։ Նոյնն է նաեւ ապրելու պարագան։ Ամէն սայթաքում, ամէն անորոշութիւն, ձախողութիւն չէ, այլ վրձինի հարուած մը՝ մեծ ամբողջին անհրաժեշտ մէկ մասը։

Երբ կեանքը դիտենք որպէս շարունակուող նկար, կը սորվինք անկատարութիւնը ընդունիլ իբրեւ ընթացքին մէկ մասը։ Կը հասկնանք, թէ այսօր սխալ թուացողը վաղը կրնայ դառնալ կերպարանափոխութեան հիմքը։ Գոյնի շերտերը՝ երբեմն պայծառ, երբեմն խամրած, երբեմն խռով, երբեմն գիտակից, կը պատմեն մեր ով ըլլալն ու մեր դառնալիքը։

Կտաւին դարձեալ մօտենալու համարձակութիւնը

Կեանքի նկարը նկարակալին վրայ պահելը քաջութիւն կը պահանջէ։ Կը նշանակէ յաճախ վերադառնալ կտաւին, նոյնիսկ երբ չենք գիտեր ինչ աւելցնել, կամ կը վախնանք տեսնելէ այն, ինչ որ մեզի կը սպասէ։ Ես ալ շատ անգամ վերադարձած եմ իմ կտաւիս՝ կանգ առած, յուսախաբ կամ շուարած պահերու մէջ, չգիտնալով պէտք է նոր գոյն մը աւելցնե՞մ, թէ՞ ջնջեմ այն, ինչ որ այլեւս ճշմարիտ չէր։

Մարդ պէտք է ինքնիրեն հարց տայ․
Ի՞նչ պէտք է փոխուի։
Ի՞նչ կրնամ աւելի լաւ ընել։
Ի՞նչ կ՚ուզեմ, որ այս նկարը իմ ով ըլլալս պատմէ։

Տարիներու ընթացքին, աճելով ու փոխուելով, նոր փորձառութիւններ, յարաբերութիւններ եւ յայտնութիւններ կը դառնան մեր ներկապնակին գոյները։ Երբեմն կեանքը մեզի կը պարգեւէ լուսաւոր երանգներ՝ սիրոյ, յաջողութեան եւ տօնախմբութեան պահեր, որոնք կտաւը կը պայծառացնեն։ Ուրիշ ժամանակներ՝ մութ գոյներ՝ կորստի, վիշտի ու պայքարի, որոնք խորութիւն եւ հակադրութիւն կու տան նկարին։ Երկուքն ալ անհրաժեշտ են։ Առանց խաւարի՝ լոյսը իմաստ չի ստանար։ Առանց հակադրութեան՝ նկարը խորք չի ստանար։

Անվերջ ընթացքի մէջ գործ մը

Ես կը գնահատեմ այն պահերը, երբ կանգ կ՚առնենք մեր «անաւարտ նկարին» դիմաց՝ նայելու, խորհելու, զգալու եւ նոր գոյն մը յայտնաբերելու համար։ Կեանքի գեղեցկութիւնը հոն է, որ ան երբեք ամբողջապէս չի վերջանար։ Մինչեւ վերջին շունչը կը շարունակենք բան մը աւելցնել մեր կտաւին։ Ու թերեւս կեանքի ամենէն քաղցր մղումներէն մէկը ուրիշներու համար ներշնչող գոյն ու հիւսուածք փոխանցելն է։

Եւ թերեւս մեծագոյն պարգեւը այն գիտակցութիւնն է, թէ մեր նկարը, որքան ալ անձնական ու եզակի ըլլայ, մաս կը կազմէ աւելի ընդարձակ պատկերասրահի մը՝ մարդկային ընդհանուր փորձառութեան, որ մեզ զիրար կը կապէ։

Ահա թէ ինչու սորված եմ հանգիստ զգալ կեանքիս նկարը պահելով նկարակալին վրայ եւ յաճախ վերադառնալով անոր։ Մօտեցէ՛ք ձեր սեփական անաւարտ գեղանկարին ամէնօրեայ կեանքէն քաղուած նոր ներշնչումով, քաջութեամբ եւ բաց սրտով։ Յիշեցէ՛ք, որ արուեստի ամենէն արտակարգ գործերը անոնք չեն, որ կատարելապէս անթերի են, այլ անոնք՝ որոնց մէջ ստեղծողին ոգին տակաւին կենդանի է։

(Լոնտոն / Լոս Անճելըս)

27 Մայիս 2026

 

]]> https://darperag21.net/%d5%b7%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a1%d5%af-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%bd%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%ac%d5%b8%d6%82-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a8/feed/ 0 88458 Թուրքիոյ շուքին տակ Պաքուի աճող ազդեցութիւնը եւ սուրիահայութեան նոր մարտահրաւէրը https://darperag21.net/%d5%a9%d5%b8%d6%82%d6%80%d6%84%d5%ab%d5%b8%d5%b5-%d5%b7%d5%b8%d6%82%d6%84%d5%ab%d5%b6-%d5%bf%d5%a1%d5%af-%d5%ba%d5%a1%d6%84%d5%b8%d6%82%d5%ab-%d5%a1%d5%b3%d5%b8%d5%b2-%d5%a1%d5%a6%d5%a4%d5%a5%d6%81/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a9%25d5%25b8%25d6%2582%25d6%2580%25d6%2584%25d5%25ab%25d5%25b8%25d5%25b5-%25d5%25b7%25d5%25b8%25d6%2582%25d6%2584%25d5%25ab%25d5%25b6-%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25af-%25d5%25ba%25d5%25a1%25d6%2584%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25ab-%25d5%25a1%25d5%25b3%25d5%25b8%25d5%25b2-%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25a4%25d5%25a5%25d6%2581 https://darperag21.net/%d5%a9%d5%b8%d6%82%d6%80%d6%84%d5%ab%d5%b8%d5%b5-%d5%b7%d5%b8%d6%82%d6%84%d5%ab%d5%b6-%d5%bf%d5%a1%d5%af-%d5%ba%d5%a1%d6%84%d5%b8%d6%82%d5%ab-%d5%a1%d5%b3%d5%b8%d5%b2-%d5%a1%d5%a6%d5%a4%d5%a5%d6%81/#respond Wed, 27 May 2026 09:08:12 +0000 https://darperag21.net/?p=88453 «Ատրպէյճան-Սուրիա յարաբերութիւնները․ տատանումներու եւ շրջադարձային փուլերու ձեւաւորումը (1992–2025)» («Azerbaijan-Syria Relations: Shaping the Fluctuations and Turning Points (1992–2025)») խորագրեալ յօդուած մը լոյս տեսած է ռուսական «International Trends» միջազգային յարաբերութիւններու գիտական հանդէսին մէջ (DOI: 10.46272/IT.2025.23.3.82.3) (իր ֆէյսպուքեան էջով դոկտ. Հրաչ Չիլինկիրեան վերջերս զայն կը յանձնէր հանրութեան ուշադրութեան): Հեղինակներ՝ Արաքս Փաշայեան, Գոռ Գէորգեան եւ Գրիգոր Վարդանեան, Հայաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի արեւելագիտութեան հիմնարկէն են։ Յօդուածը կարելի է ներբեռնել եւ կարդալ այս կապով https://tinyurl.com/4f4cf2vp.

Յօդուածը կը քննարկէ Ատրպէյճանի եւ Սուրիոյ յարաբերութիւններուն զարգացումը 1992-էն մինչեւ 2025՝ զանոնք բաժնելով երեք հիմնական փուլերու. յետխորհրդային շրջան, Պաշշար Ասատի իշխանութեան տարիներ եւ 2024-էն ետք ձեւաւորուող յետասատեան իրավիճակ։ Հեղինակները կը նշեն, թէ այս յարաբերութիւնները երբեք ամբողջովին ռազմավարական բնոյթ չեն ստացած, այլ մեծապէս պայմանաւորուած եղած են տարածաշրջանային զարգացումներով, յատկապէս Թուրքիոյ դերակատարութեամբ, Միջին Արեւելքի հակամարտութիւններով եւ աշխարհաքաղաքական մրցակցութեամբ։

Յօդուածը կը բացատրէ, որ Ատրպէյճան Միջին Արեւելքը կը դիտէր ոչ միայն քաղաքական, այլ նաեւ խորհրդանշական տեսանկիւնէ, քանի որ իսլամական աշխարհի աջակցութիւնը կարեւոր էր Լեռնային Ղարաբաղի հարցին մէջ։ Սուրիոյ եւ Ատրպէյճանի կապերը նաեւ որոշ պատմական հիմքեր ունէին խորհրդային շրջանին՝ Հաֆէզ Ասատի եւ Հայտար Ալիեւի անձնական կապերուն միջոցով։ Սակայն, հակառակ այս մերձեցումներուն, երկկողմանի յարաբերութիւնները երկար ժամանակ սահմանափակ մնացած էին։

Հեղինակները կը նշեն, որ 2008–2010 տարիները երկու երկիրներու յարաբերութիւններուն ամենէն աշխուժ շրջանը եղած է, երբ Թուրքիա եւ Սուրիա նաեւ սերտ յարաբերութիւններ ունէին։ Այդ շրջանին Պաշշար Ասատ այցելած է Պաքու, տնտեսական համաձայնութիւններ ստորագրուած են, եւ սկսած են քննարկուիլ ատրպէյճանական կազի արտածումը դէպի Սուրիա, ինչպէս նաեւ համագործակցութիւնը ուժանիւթի, առեւտուրի, փոխադրութեան եւ ներդրումներու մարզերուն մէջ։ Սուրիա կը յուսար, որ Ատրպէյճանի ուժանիւթային ներուժը եւ Կովկասի մէջ անոր ռազմավարական դիրքը կրնան օգնել նաեւ Սուրիոյ տնտեսական վերելքին։

Սակայն, յօդուածը կը շեշտէ, որ Սուրիա ընդհանուր առմամբ հաւասարակշռուած դիրքորոշում մը պահպանած է Հայաստան-Ատրպէյճան հակամարտութեան նկատմամբ։ Պաշշար Ասատ խուսափած է բացայայտ հակահայ դիրքորոշումներէ՝ նոյնիսկ այն պարագաներուն, երբ Ատրպէյճան իսլամական ժողովներու մէջ կը փորձէր Ղարաբաղի հարցը ներկայացնել որպէս իսլամական համերաշխութեան խնդիր։ Հեղինակները կը նշեն, որ Դամասկոս կը փորձէր պահպանել յարաբերութիւնները երկու կողմերուն հետ՝ առանց անոնց մէկը ամբողջովին օտարացնելու։

Մեծ շրջադարձը պատահած է 2011-ի սուրիական պատերազմով եւ Թուրքիոյ ու Սուրիոյ յարաբերութիւններու կտրուկ վատթարացումով։ Քանի որ Ատրպէյճան սերտ ռազմավարական դաշնակիցն է Թուրքիոյ՝ «մէկ ազգ, երկու պետութիւն» գաղափարախօսութեան հիմամբ, Սուրիա կը սկսի Ատրպէյճանը դիտել Թուրքիոյ քաղաքականութեան ծիրէն ներս։ 2012-ին, Ատրպէյճան կը փակէ իր դեսպանատունը Դամասկոսի մէջ՝ ապահովական պատրուակներով, եւ երկկողմանի յարաբերութիւնները շուրջ տասներեք տարի կը մնան գրեթէ սառեցուած վիճակի մէջ։

Յօդուածը նաեւ կը քննարկէ սուրիական պատերազմի ընթացքին ատրպէյճանցի զինեալներու մասնակցութիւնը տարբեր խմբաւորումներու։ Ոմանք միացած էին ծայրայեղ սիւննի կազմակերպութիւններու, ուրիշներ՝ Իրանի աջակցութիւնը վայելող շիա ուժերու։ Ատրպէյճանի իշխանութիւնները մտահոգուած էին արմատական գաղափարախօսութիւններու տարածումով եւ Թուրքիոյ հետ համագործակցաբար կը փորձեն կանխել նոր զինեալներու տեղափոխումը Սուրիա։

Հեղինակները նաեւ կը նշեն, որ սուրիական հարցին մէջ Ատրպէյճանի քաղաքականութիւնը հիմնականօրէն համընկած է Թուրքիոյ մօտեցումներուն հետ։ Պաքու հրապարակաւ կ’աջակցի Թուրքիոյ զինուորական գործողութիւններուն Սուրիոյ հիւսիսը եւ աստիճանաբար իր արտաքին քաղաքականութիւնը կը ներդաշնակէ Անգարայի շրջանային ռազմավարութեան հետ։ Այս պատճառով ալ, Սուրիա յաճախ Ատրպէյճանը կը դիտէ Թուրքիոյ աւելի լայն դերակատարութեան շրջագիծին մէջ։

Ուսումնասիրութեան ամենէն կարեւոր բաժիններէն մէկը կը վերաբերի 2024-էն ետք ձեւաւորուած նոր իրավիճակին։ Հեղինակները կը պնդեն, որ Իրանի եւ Ռուսիոյ ազդեցութեան նահանջը Սուրիոյ մէջ, ինչպէս նաեւ Թրքամէտ իսլամական իշխանութեան ձեւաւորումը, նոր հնարաւորութիւններ կը ստեղծեն Ատրպէյճանի համար։ Թուրքիոյ աջակցութեամբ, Պաքու այժմ կը փորձէ ներգրաւուիլ Սուրիոյ վերակառուցման, ուժանիւթի, փոխադրութեան եւ շրջանային դիւանագիտութեան ոլորտներուն մէջ։

Յօդուածը նաեւ կը նշէ, որ Ատրպէյճան կը փորձէ ներկայանալ որպէս միջնորդ ուժ՝ մասնաւորաբար Թուրքիոյ եւ Իսրայէլի, իսկ ապագային թերեւս նաեւ Սուրիոյ եւ Իսրայէլի միջեւ։ Հեղինակներուն համաձայն, այս քաղաքականութիւնը մաս կը կազմէ Ատրպէյճանի աւելի լայն ձգտումին՝ բարձրացնելու իր կշիռը եւ տեսանելիութիւնը միջազգային բեմի վրայ։

Ուշագրաւ բաժին մը նաեւ կը վերաբերի Սուրիոյ հայկական համայնքին։ Հեղինակները կը նշեն, որ պատերազմը, արտագաղթը եւ շրջանային փոփոխութիւնները զգալիօրէն տկարացուցած են սուրիահայ համայնքի ժողովրդագրական եւ քաղաքական ազդեցութիւնը։ Անոնք նաեւ կ’ենթադրեն, որ Ատրպէյճանի աճող ներգրաւուածութիւնը Դամասկոսի հետ հաւանօրէն անուղղակի կերպով կը միտի նուազեցնելու Հայաստանի ազդեցութիւնը Սուրիոյ մէջ։

Յօդուածը կ’եզրակացնէ, որ Սուրիոյ մէջ Ատրպէյճանի աշխուժացումը մաս կը կազմէ աւելի լայն ռազմավարութեան մը, որով ան կը փորձէ ներկայանալ ոչ միայն որպէս յետխորհրդային փոքր պետութիւն մը, այլ որպէս շրջանային դերակատար՝ Կովկասէն անդին։ Սակայն հեղինակները կը շեշտեն, որ այս ամբողջ քաղաքականութիւնը տակաւին մեծապէս կախեալ կը մնայ Թուրքիոյ աջակցութենէն եւ Միջին Արեւելքի արագ փոփոխուող աշխարհաքաղաքական զարգացումներէն։

Վ.Թ.

]]> https://darperag21.net/%d5%a9%d5%b8%d6%82%d6%80%d6%84%d5%ab%d5%b8%d5%b5-%d5%b7%d5%b8%d6%82%d6%84%d5%ab%d5%b6-%d5%bf%d5%a1%d5%af-%d5%ba%d5%a1%d6%84%d5%b8%d6%82%d5%ab-%d5%a1%d5%b3%d5%b8%d5%b2-%d5%a1%d5%a6%d5%a4%d5%a5%d6%81/feed/ 0 88453 57.1% https://darperag21.net/57-1/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=57-1 https://darperag21.net/57-1/#respond Tue, 26 May 2026 11:53:39 +0000 https://darperag21.net/?p=88441 Ամէն անգամ, որ ինծի հարց կը տրուի, թէ «ինչպէ՞ս է Լիբանանը», այն ատեն կը զգամ իրավիճակին ծանրութիւնը։ Պատմելով է, որ կ՚անդրադառնամ ինչպիսի լծակներու ապաւինելով՝ մեզի պատահածը տանելի կը դարձնենք։ Մէկ կողմէ անձնական եւ միւս կողմէ հաւաքական ինքնավերլուծութիւններով կը փորձեմ հասկնալ, թէ ինչպէ՛ս կարելի է քանի մը կեանքեր ապրիլ միաժամանակ եւ չապրիլ այդ կեանքը, որ խաղաղ պայմաններու մէջ կը խոստացուի մեզի յոյսին եւ երազին կողմէ։

Իր «Տու եու լավ մի» («Արդեօք կը սիրես զիս») վաւերագրական ֆիլմին մէջ, որ առաջին ցուցադրութեան արժանացած է 2025 թուականի Վենետիկի ֆիլմերու փառատօնին եւ ցարդ տիրացած է Հելսինքիի վաւերագրական ֆիլմերու փառատօնի մրցանակի եւ երկու այլ փառատօններու մէջ պատուոյ յիշատակումներու, Լանա Տահըր դիտողը կը ճանապարհորդէ Լիբանանի վերջին 70 տարիներուն՝ նկարներու եւ ձայներու ճամբով՝ քննելով Լիբանանեան հաւաքական ոգին։ Օգտագործելով միայն արխիւային տեսանիւթեր, աւելի քան քսան հազար՝ ֆիլմերէ, ընտանեկան անձնական նկարահանումներէ, անձնական եւ հանրային լուսանկարներէ, Տահըր անհատներու, բեմադրիչներու եւ արուեստագէտներու աչքերով կը վերակառուցէ Պէյրութը մեր աչքին առջեւ։

Պատկեր մը «Տու Եու Լավ մի» վաւերագրականէն

Ֆիլմը դիտելու համար ապահով զգացի տունէս երկուքուկէս քիլոմեթր անդին գտնուող «Մեթրոփոլիս շարժապատկերի ընկերակցութիւնը» ուղղուիլ՝ սոյն վաւերագրականը ցուցադրող միակ սրահը, այն 10 օրուան զինադադարի ընթացքին, որմէ քանի մը օր առաջ տասը վայրկեանուան մէջ շուրջ 100 հրթիռակոծումներ արձակած էր Իսրայէլը Լիբանանի վրայ, մեծ բաժին տալով Պէյրութին։ Թէկուզ գիտէինք, որ զինադադարը կը խախտուէր Լիբանանի տարածքին, բայց չէի ուզեր փախցնել այս առիթը, երբ ձեռքս անցած էր։

Ենթագիտակցութեանս մէջ ապրած բոլոր պատերազմներուս բեկորները կը միախառնուին պաստառին վրայ ցուցադրուող սիրտ հարստացնող պահերով։ Զիս խորապէս տպաւորող պահերէն մին երիտասարդուհիի մը պատմութիւնն էր։ Ան կը պատմէր իր յուշերը 1975-1990-ի պատերազմէն, թէ ինչպէս գիշերները, երբ կը քնանային շէնքի ներքին յարկի ապաստանարանին մէջ, ան իր շունչի ելեւէջները կը հաւասարեցնէր իր քով քնացած մեծ մօր շնչառութեան՝ մտածելով, որ երբ մեծ մօր շունչը հատնի, այդ կ՚ըլլայ աւարտը նաեւ իր շունչին։ Այլ ճակատագրական դէպքի մը մասին կը վերապատմէ ալեհեր մարդ մը, որուն կեանքը գնդակահարումէ փրկած է իր աշակերտներէն մին, որ այդ պահուն կը գտնուէր տուեալ խուզարկման կէտին վրայ՝ «չկրակէ՛ք, ասիկա իմ ուսուցիչս է» պոռալով վազելով զինակիրներու կողմը, մետասաներորդ պահուն։

10 օրուան դադարէն օգտուելով նոյն սրահին մէջ դիտեցի նաեւ երկու այլ յատուկ ցուցադրութիւններ, դարձեալ միայն «Մեթրոփոլիս»-ի մէջ ցուցադրուող։ Այս երկուքը Յուլիս 2025-ին մեզմէ վաղաժամ հեռացած հռչակաւոր արուեստագէտ, ձախակողմեան Զիատ Ռահպանիի «Պլ նսպէ լա պուքրա շո՞ւ» (Վաղուան համար՝ ի՞նչ) եւ «Ֆիլմ ամերիքի թաուիլ» (Ամերիկեան երկար ֆիլմ) թատրոններն են, որոնք յաջորդաբար բեմ բարձրացած են 1978-ին եւ 1980-ին։ Երկուքին դէպքերը տեղի կ՚ունենան Լիբանանեան պատերազմի ընթացքին։ Առաջինը կը պատմէ կենսամակարդակի բարելաւման համար պսակուած զոյգի մը գիւղէն քաղաք փոխադրուիլը եւ գինետան մէջ աշխատիլը։ Գինետունը կը ներկայանայ իբրեւ ընկերութեան մանրաշխարհը, ուր օրապահիկի ապահովման համար աշխատաւորը կ՚ենթարկուի զանազան դժուարութիւններու եւ նուաստացումներու։ Իսկ երկրորդը Պէյրութի մէջ հոգեբուժարան մըն է, ուր սեւ ու մութ հումորով կ՚արծարծուի երկրին իրավիճակը։

Թէեւ զոյգ ներկայացումներէն 50 տարի անցած է, երկուքին ալ նիւթերն ու զրոյցները այնքան այժմէական են կարծես բան մը չէ փոխուած Լիբանանի մէջ։

Երբ այցելեցի warsinlebanon.com կայքը՝ ստուգելու համար թէ կեանքիս քանի տոկոսը պատերազմի մէջ անցուցած եմ, տեսայ, որ 57.1 տոկոս անցուցած եմ պատերազմներու մէջ։ Կեանքիս կէսէն աւելին։ Բայց միայն թիւերը չեն կրնար արտայայտել այդ իրականութեան իսկական ծանրութիւնը։ Անոնք չեն կրնար բացատրել, թէ ինչպէս մեր մեծ ծնողներն ու ծնողները գոյատեւած են 1915-ը, 1975-ը կամ թէ ինչպէս մենք կը շարունակենք ամէն առաւօտ արթննալ երկրի մը մէջ, ուր գոյատեւումը արուեստ է։ Թերեւս այս է պատասխանը «Ինչպէ՞ս է Լիբանանը» հարցումին։ Այլեւս չեմ կրնար զանազանել աղէտը դիմադրութենէն։ Մենք չենք ապրիր հակառակ իրավիճակին ծանրութեան, այլ կ՚ապրինք ծանրութեան մէջ՝ կրելով մեր պատմութիւնը ոչ թէ իրբեւ ցած դնելու բեռ, այլ իբրեւ տարօրինակ եւ դժուար ժառանգութիւն։

Արազ Գոճայեան

Լոյս տեսած է Ակօսի մէջ

 (Սոյն յօդուածը լոյս տեսած է 3 Մայիս 2026 –ին, Պոլսոյ «Ակօս»-ի մէջ, Բարռեսիա Գոլէքթիվի երկշաբաթեայ «Բարռեսիաբար» սիւնակին մէջ)

]]> https://darperag21.net/57-1/feed/ 0 88441 Երբ մարդիկ կը վերածուին ճատրակի քարերու https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%ab%d5%af-%d5%af%d5%a8-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%ab%d5%b6-%d5%b3%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%ab-%d6%84%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%80/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a2-%25d5%25b4%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25ab%25d5%25af-%25d5%25af%25d5%25a8-%25d5%25be%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25ae%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25ab%25d5%25b6-%25d5%25b3%25d5%25a1%25d5%25bf%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25ab-%25d6%2584%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a5%25d6%2580 https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%ab%d5%af-%d5%af%d5%a8-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%ab%d5%b6-%d5%b3%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%ab-%d6%84%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%80/#respond Mon, 25 May 2026 14:53:28 +0000 https://darperag21.net/?p=88437 Պատմութիւնը յաճախ կը թուի անվերջ կրկնուող խաղ մը։ Դէմքերը կը փոխուին, կայսրութիւնները կը կործանին, նոր սահմաններ կը գծուին, բայց ուժի տրամաբանութիւնը ընդհանրապէս կը մնայ նոյնը։ Մարդկութիւնը կը շարունակէ շարժիլ մեծ ուժերու, պատերազմներու, գաղափարախօսութիւններու եւ տնտեսական շահերու միջեւ՝ կարծես հսկայական ճատրակի տախտակի մը վրայ։

Այս միտքերը սկսան տողանցել, երբ առաջին անգամ ըլլալով ծանօթացայ եգիպտահայ արուեստագէտ Աննա Պողիկեանի եւ անոր նշանաւոր գործին՝ «The Chess Game»-ին (Տարբերակ21, 23 Մայիս 2026), ուր պատմական դէմքեր, ղեկավարներ, մտածողներ, զինուորականներ եւ անանուն մարդիկ, կանգնած ճատրակի նոյն տախտակին վրայ, կ’որոշեն պատմութեան հոլովոյթը։ Անոնք բոլորը տարբեր ժամանակաշրջաններէ եկած են, բայց միեւնոյն պատմութեան մէջ փակուած կը թուին։ Ոմանք շարժողներն են, ուրիշները՝ շարժուողները։ Այս գործին ուժը կը կայանայ այն իրողութեան մէջ, որ անիկա պատերազմն ու քաղաքականութիւնը չի ներկայացներ որպէս հեռաւոր պատմութիւն։ Անիկա ցոյց կու տայ, թէ ինչպէ՛ս ուժն ու իշխանութիւնը դարեր շարունակ մարդոց ճակատագիրները վերածած են ռազմավարական հաշիւներու։

                                            Աննա Պողիկեան. «The Chess Game»

Այսօր, երբ աշխարհը կ’ապրի նոր պատերազմներու, տնտեսական մրցակցութեան եւ արուեստական իմացականութեան (ԱԻ) սրընթաց զարգացման դարաշրջան մը, ճատրակի տախտակին պատկերը կը թուի աւելի իրական, քան երբեք։

Մեծ պետութիւնները կը պայքարին ազդեցութեան համար, փոքր երկիրները յաճախ կը վերածուին բանակցութիւններու կամ բախումներու թատերաբեմի, իսկ սովորական մարդիկ կը շարունակեն վճարել այս մրցակցութիւններուն գինը։ Ուքրանիոյ պատերազմը, Կազայի աղէտը, Միջին Արեւելքի լարուածութիւնները, տնտեսական պատժամիջոցները եւ աշխարհաքաղաքական դաշինքներու վերադասաւորումը կը յիշեցնեն, որ մարդկութիւնը տակաւին ամբողջութեամբ չէ հրաժարած ուժի ու իշխանութեան հին տրամաբանութենէն։

Բայց մեր ժամանակներու խաղատախտակը աւելի բարդ դարձած է։

Նախորդ դարերուն, ուժն ու իշխանութիւնը մեծ մասամբ զինուորական կամ տնտեսական բնոյթ ունէին։ Այսօր, տեղեկատուութիւնն ու թուային համակարգերը նոյնքան կարեւոր դարձած են։ Արուեստական իմացականութիւնը, հսկայ տուեալներու վերահսկողութիւնը եւ ալկորիթմները աստիճանաբար կը վերածուին ուժի եւ իշխանութեան նոր ձեւերու։

Մարդիկ այսօր ոչ միայն զէնքերով, այլ նաեւ տեղեկատուութեամբ կը կառավարուին։

Ընկերային ցանցերը կրնան հանրային կարծիք ձեւաւորել, վախ տարածել, բեւեռացում յառաջացնել կամ ազդել ընտրութիւններու ընթացքին։ Ալկորիթմները կը հետեւին մարդոց վարքագիծին, նախասիրութիւններուն եւ վախերուն։ Ժամանակակից մարդը յաճախ, առանց անդրադառնալու, կը դառնայ թուային ռազմավարութիւններու մասնակից մը։

Այս իմաստով, ճատրակի խաղը այլեւս միայն պետութիւններու միջեւ չէ։ Ան նաեւ պայքար մըն է մարդկային ուշադրութեան, յիշողութեան եւ գիտակցութեան համար։

Արուեստական իմացականութեան զարգացումը ա՛լ աւելի խորացուցած է այս հարցերը։ ԱԻ-ն այժմ կրնայ վերլուծել պատերազմներ, նախատեսել վարքագիծեր, պատրաստել քարոզչական բովանդակութիւն եւ նոյնիսկ ազդել քաղաքական որոշումներու վրայ։ Ոմանք այս բոլորը կը նկատեն մարդկային յառաջդիմութեան նոր փուլ մը, իսկ ուրիշներ՝ վերահսկողութեան աւելի նուրբ ու քողարկուած համակարգ մը։ Հոս հարցը միայն արհեստագիտական չէ, այլ՝ բարոյական։ Ո՞վ պիտի վերահսկէ այս համակարգերը։ Ո՞ւր կ’աւարտի որոշումներ կայացնելու մարդուն դերը, եւ ո՞ւր կը սկսի մեքենային միջամտութիւնը։ Երբ ալկորիթմները կը սկսին որոշել, թէ մարդիկ ի՛նչ պիտի կարդան, ինչէ՛ն պիտի վախնան կամ ինչպէ՛ս պիտի մտածեն, ազատութիւնը կը դառնայ աւելի խրթին ու բարդ հասկացողութիւն մը։

Այս բոլորին մէջ ամենէն մտահոգիչը թերեւս այն է, որ ժամանակակից մարդը կամաց-կամաց կը վարժուի այս խաղին։ Պատերազմները կը վերածուին առօրեայ լուրերու։ Մահերը՝ վիճակագրութեան։ Տեղահանութիւնները՝ քաղաքական վերլուծութիւններու։ Մարդկային ողբերգութիւնները արագօրէն կը սպառին տեղեկատուական հոսքին մէջ։ Մարդ արարածը կը շարունակէ դիտել աշխարհը այնպէս, կարծես անիկա հեռուէն դիտուող խաղ մը ըլլար։

Բայց իրականութեան մէջ, ճատրակի տախտակին վրայ գտնուող քարերը իրական մարդիկ են։ Անոնք ընտանիքներ ունին, յիշողութիւններ, կորուստի փորձառութիւններ եւ վախեր՝ ապագային հանդէպ։ Երբ մեծ պետութիւնները կը մրցին, ամենէն ծանր գինը շատ անգամ կը վճարեն անոնք, որոնք որոշումներ կայացնողները չեն եւ ոչ մէկ կապ ունին այդ խաղին հետ:

Աննա Պողիկեանի գործին մեծագոյն ուժը հաւանօրէն կը կայանայ հոն, որ ան դիտողին կը պարտադրէ հասկնալու, թէ պատմութիւնը վերացական հասկացողութիւն մը չէ։ Անիկա մարդկային ճակատագիրներու ամբողջութիւն մըն է։ Եւ թերեւս մեր ժամանակներու ամենէն վտանգաւոր պատրանքը այն է, երբ մարդիկ կը սկսին կարծել, թէ իրենք խաղատախտակէն դուրս են։

Որովհետեւ պատմութիւնը բազմիցս ցոյց տուած է, որ ճատրակի խաղերուն մէջ, երբեմն նոյնիսկ հանդիսատեսները ի վերջոյ կը վերածուին ճատրակի քարերու։

]]> https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%ab%d5%af-%d5%af%d5%a8-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%ab%d5%b6-%d5%b3%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%ab-%d6%84%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%80/feed/ 0 88437 Աննա Պողիկեան․ երբ արուեստը կը դառնայ պատմութեան խիղճը https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a1-%d5%ba%d5%b8%d5%b2%d5%ab%d5%af%d5%a5%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%a4%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%b5/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b6%25d5%25a1-%25d5%25ba%25d5%25b8%25d5%25b2%25d5%25ab%25d5%25af%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6%25e2%2580%25a4-%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a2-%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a5%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a8-%25d5%25af%25d5%25a8-%25d5%25a4%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25b5 https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a1-%d5%ba%d5%b8%d5%b2%d5%ab%d5%af%d5%a5%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%a4%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%b5/#respond Sat, 23 May 2026 08:52:54 +0000 https://darperag21.net/?p=88425 «Աննա Պողիկեան. Աննա Պողիկեանի գործերը պէտք է նայիս»։

Այս նախադասութիւնը շա՜տ լսեցի վերջերս, արուեստի դպրոցիս մէջ դասաւանդող արհեստավարժ նկարիչներու կամ արուեստի մասնգէտներու կողմէ, երբ գործերուս ներկայացման ոճը կը փորձէին վերլուծել, քննարկել, քննադատել։

Թէեւ Աննայի գործերը չէի տեսած, մտածմունքիս մէջ փայլակ մը արձակեց. անոր անունը հետաքրքրութիւնս շարժեց ։ Ժամանակակից արուեստի բնագաւառին մէջ ճանչցուած, հեղինակութիւն եւ կշիռ ունեցող հայ կին արուետագէտ մը, որուն երբե՛ք չեմ հանդիպած։

Առաջին քայլով՝ ընկերային ցանցերը պրպտեցի եւ գտայ «Անուշիկ լոլիկ»-ին, որ ըստ երեւոյթին, Աննային instagram-ի համար որդեգրած  կեղծանունն էր։

Սկսայ հոս-հոն տեղեկութիւններ, նկարներ փնտռել, ընկերային ցանցերու բոլոր անկիւնները պրպտել։

Լուսանկարներուն մէջ, Աննայի դէմքին արտայայտութիւնն ու անոր կերպարը բնորոշող գիծերը միահիւսուած են իր ներաշխարհին, անհնազանդութեան եւ ըմբոստութեան հետ։ Անհնար է չնշմարել ծովածիծառը յիշեցնող արծաթագոյն, խիտ մազերը, մեծ քիթին եւ պեխերուն տակ պահուըտած նրբակերտ բերանը, ինչպէս նաեւ վերին ծնօտին վրայ դեռ հաստատ մնացած միակ ակռան, որ երբեմն, ակամայ, դուրս կը մնայ շրթունքներուն բացուածքէն։

Վիզի գիրութենէն՝ պարարտութենէն ելած փխրուն ձայնին մէջ, սքանչացում արտացոլող աչքերուն խորքին տակաւին կը նշմարուի մանկութեան շող մը, պարզութիւն մը։ Ութսուն տարեկանին իսկ, ան կը պահպանէ աշխարհը թարմ մտքով կարդալու եւ մեկնաբանելու հասունութիւնը, երիտասարդական կորովը եւ վառուող հետաքրքրասիրութեան խայծը։

Ան ծնած է 1946-ին, Գահիրէ բնակող սփիւռքահայ ընտանիքի մը մէջ։

1960-ականներուն, ան կը սկսի յաճախել Գահիրէի Ամերիկեան համալսարանը, քաղաքական գիտութիւն ուսանելու՝ միջազգային քաղաքականութեան, պատմութեան եւ գաղափարական համակարգերու քննական ուսումնասիրութիւններու մէջ մասնագիտանալու նպատակով։

Հետագային, ան կը տեղափոխուի Մոնթրէալ, աւելի ազատամիտ, համարձակ շրջանակներու մէջ մխրճուելու եւ արուեստ ուսանելու համար։ Նախ` կը մտածէ խորանալ երաժշտութեան մէջ, սակայն կը սկսի լսողութեան լուրջ խնդիրներ ունենալ եւ հետեւաբար կ’որոշէ գծել, ներկել եւ քանդակել։

Քոնքորտիա համալսարանէն գեղանկարչութեան վկայական ստանալէ ետք, ան կը սկսի անընդհատ ճամբորդել, տեղափոխուիլ երկրէ երկիր, իր տեղը գտնելու եւ սերտելու, տեսնելու տարբեր մշակոյթներ, առեւտրական պատմութիւն ունեցող քաղաքներ։

Տեղահանուած ընտանիքի մը, ժողովուրդի մը խոցը, մինչեւ վերջ օտար մշակոյթներու, ազգերու հետ ապրելու շարաւոտ գաղափարը եւ անոր բերած հոգեկան եռքը հիմքն է իր գործերուն բովանդակութեան, ուր կ’անդրադառնայ գաղթի, բռնութեան, գաղութատիրութեան եւ ջնջուած պատմական յիշողութիւններու։

Հարցազրոյցներէն մէկուն ընթացքին, ան կը նշէ «եթէ չես պատկանիր (տեղի մը կամ խումբի մը) ուրեմն դուն քեզի կը պատկանիս»։

Միջազգային մակարդակի վրայ անոր հռչակը կը տարածուի 2012 թուականին, Documenta 13-ի իր մասնակցութեամբ։

2015-ին, Վենետիկի Պիէննալէին, Աննա Պօղիկեան կը մասնակցի Հայաստանի տաղաւարին, որ կը կրէր «Armenity» խորագիրը եւ կազմակերպուած էր Ս. Ղազար կղզիի Մխիթարեան վանքին մէջ։

Ան կը ներկայացնէ «Անի» խորագրով արուեստի տեղադրական համադրութիւն մը (installation), որ կ’արժեւորէր միջնադարեան հայկական մայրաքաղաք Անիի պատմամշակութային  հարստութիւնն ու աներկիւղ ոգին։

Անոր աշխատանքի ոճը՝ աթոռի մը բազմած, թուղթեր կտրատելով գեղանկարներ, արձաններ շինելու եղանակը, Հէնրի Մաթիսի գործելակերպը կը յիշեցնէ։ Սակայն մինչ Մաթիսի գործերը գեղեցիկը՝ դիւթական ու երանաւէտ աշխարհ մը կը ներկայացնեն, Աննային գործերը կ’արտացոլեն քաղաքական տգեղ իրականութիւնը ։

Վերջերս, Հայաստանի ազգային պատկերասրահին մէջ բացուեցաւ Աննա Պողիկեանի «Հիւսելու մաշկոյթ» խորագրով անհատական ցուցահանդէսը։ Ասիկա արուեստագէտին առաջին անհատական ցուցահանդէսնն է Հայաստանի մէջ։

Աշխատանքը սկսած է դէպի Հայաստանի հարաւը ճամբորդութենէ մը ետք, գիւղագիտական արխիւներու ուսումնասիրութիւններէ եւ Արցախէն տեղահան եղած կիներու հետ հանդիպումներէ ներշնչուած։

Ան ստեղծած է գծանկարներ, եւ արցախցի գորգագործերու աշխատակցութեան հնարաւորութիւն ընձեռելով՝ հիւսած եւ ցուցադրած են 37 ձեռագործ գորգեր։

Հայկականութեան առնչուող գործերէ հեռանալով, կ’ուզեմ անդրադառնալ Աննայի գլուխ-գործոց «The Chess Game» գործին, ուր ան արխիւներու խորքերէն դուրս կը բերէ եւ արձաններու կը վերածէ տարբեր ժամանակաշրջաններու պատկանող ղեկավարներ, մտաւորականներ գիտնականներ՝ պատկերելով անոնց վարքագիծը, հագուածքի ձեւն ու արտաքին տեսքը, միաժամանակ մատնանշելով անոնց ստեղծած բարդ խնդիրները, որոնք մինչեւ այսօր կը շարունակեն պատուհասել համաշխարհային քաղաքական խաղաղութիւնը։

Anna Boghiguian, The Chess Game, 2022-23. Courtesy the artist. Installation view: Time of Change, The Power Plant Contemporary Art Gallery, Toronto, 2023. Photo: Toni Hafkenscheid.

«The Chess Game»-ին մէջ, Աննա  ճատրակի մե՜ծ խաղատախտակի մը վրայ կը տեղադրէ պատմական դէմքեր, ինչպէս՝ Մարի Անթուանեթը, Նիցչէն, Թոլսթոյը, նացի բժիշկ Արիպերթ Հայմը, նաեւ սովորական, անծանօթ մարդիկ կամ զինուորներ։

Այս դէմքերն են, որ կը վերահսկեն մարդկային ճակատագրի ձեւաւորման գործընթացը։

Թէ՛ քննադատ մտաւորական բարեկարգիչները, թէ՛ քաղաքական լարուածութիւններ, պատերազմներ եւ ցեղասպանութիւններ հրահրողները կանգնած են մէկ ռազմաբեմի վրայ՝ երբեմն իրարու դէմ, երբեմն ալ իրարու հետ։

Պողիկեանի համար պատմութիւնը պարզապէս վաւերաթուղթերու հաւաքածոյ մը չէ, ոչ ալ միայն երէկուան դէպքերուն կը պատկանի, այլ՝ անցողիկ ժամանակի բանականութեան, ամբողջ իրականութեան։ Պատմութեան պէտք է զգոյշ հետեւիլ, զայն ըմբռնել, թերեւս նոյնիսկ հաշուետուութեան կանչել։

2024-ին, ան Գերմանիոյ մէջ կ’արժանանայ հեղինակաւոր Wolfgang Hahn մրցանակին, որ կը տրուի ժամանակակից արուեստի այն ստեղծագործողներուն, որոնք կը վերամշակեն գեղարուեստական լեզուն եւ կը խախտեն պատկերին, պատմութեան ու յիշողութեան միջեւ գոյութիւն ունեցող պատնէշները։

 

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a1-%d5%ba%d5%b8%d5%b2%d5%ab%d5%af%d5%a5%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%a4%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%b5/feed/ 0 88425 Կրթութեան «զօրակոչ»՝ որքանո՞վ համարկուած ենք թուային արհեստագիտութեանց https://darperag21.net/%d5%af%d6%80%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%a6%d6%85%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%b8%d5%b9%d5%9d-%d5%b8%d6%80%d6%84%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d6%80/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25af%25d6%2580%25d5%25a9%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25a6%25d6%2585%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25b8%25d5%25b9%25d5%259d-%25d5%25b8%25d6%2580%25d6%2584%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d5%259e%25d5%25be-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b4%25d5%25a1%25d6%2580 https://darperag21.net/%d5%af%d6%80%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%a6%d6%85%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%b8%d5%b9%d5%9d-%d5%b8%d6%80%d6%84%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d6%80/#comments Fri, 22 May 2026 09:54:24 +0000 https://darperag21.net/?p=88420 Փրոֆ․ Արա Սայեղ

Կրթութեան զօրակոչի առջեւ կանգնած են մեր աւանդական ուսումնակրթական համակարգերը  վերաձեւաւորելու մարտահրաւէրի հրամայականով՝ թուային արհեստագիտութիւններու անհակակշիռ զարգացող  միջավայրին մէջ։ Մենք կը կրթենք սերունդներ՝ յարափոփոխ աշխարհի մը համար, ուր արհեստական բանականութեան (AI) անկաշկանդ յառաջընթացը արմատապէս կը վերաձեւաւորէ ուսումի, աշխատանքի եւ մարդկային փոխյարաբերութիւններու կառուցուածքի բնոյթը։ 21-րդ դարու երրորդ տասնամեակի սեմին, վերաձեւաւորելու մարտահրաւէրը կրթական ասպարէզին մէջ գործողներս կը հարկաւորէ նոր տեսլականով վերարժեւորելու թուային արհեստագիտութիւններու համարկումը կրթական կառոյցին մէջ ։

 Արդեօ՞ք ուսումնակրթական հաստատութիւնները՝ դպրոցներ եւ բարձրագոյն ուսման կառոյցներ իրենց աւանդական ուսումնադաստիարակչական միօրինակ մօտեցումներով, կաղապարուած ծրագիրներով ի վիճակի են ապահովելու յաջորդ սերունդներու կրթական եւ մասնագիտական պատրաստուածութիւնը։ Համահունչ ե՞ն լուսաւորութեան արդի կողմնորոշումներուն, կը յարմարի՞ն թուային արհեստագիտութիւններու համակարգի (այսույետեւ՝ ԹԱՀ) խելայեղ ընդլայնումին ու նուաճումներու հոլովոյթին [1]։

Արդեօ՞ք ուսումնակրթական հաստատութիւնները կրնան ուսանողները վերազինել ԹԱՀ-ի համապատասխան կարողութիւններով, որոնք անհրաժեշտ են ո՛չ միայն ներկայի, այլեւ ապագայ աշխատաշուկայի փոփոխուող պահանջներուն յարմարելու համար: Ինչպիսի՞  կրթական կառոյցի հեռանկար կարելի է կանխատեսել: Ինչպէ՞ս կարելի է վերարժեւորել ուսման կազմակերպումը՝ կրթութեան եւ մեքենայի միջեւ ձեւաւորուող փոխյարաբերութիւնը։

Ուսումնակրթական համակարգի հրամայականը՝ վերաձեւաւորում

Ցարդ ի՞նչ փոփոխուած է կրթական համակարգին մէջ, ինչո՞ւ աւանդական ուսումնակրթական մօտեցումները չեն կրնար համընթաց զարգանալ ԹԱՀ-ի եւ ԱԲ անկառավարելի եւ խորապէս նորարարական զարգացումներուն հետ։ Սա պարզապէս թուայնացում չէ, այլ մարդկային բանականութեան եւ մեքենայական համակարգերու միջեւ դերերու վերաբաշխում է։ Մեքենաները կը ստանձնեն տեղեկատւութեան, վերլուծութեան գործողութիւնները, մինչ մարդը կը պահէ քննադատական մտածողութեան, ստեղծագործութեան եւ բարոյական ճշգրիտ որոշումներ կայացնելու ճարտարապետի առանցքային իր դերը։ Այսպիսով, կը ձեւաւորուի փոխլրացնող համագործակցութեան նոր նմուշ մը, ուր մարդն ու մեքենան չեն դիտուիր որպէս իրարու փոխարինողներ, այլ՝ փոխադարձաբար լրացնող կառուցակարգեր։ Այս համագործակցութիւնը ո՛չ միայն կ’ընդլայնէ կրթական եւ մասնագիտական գործունէութեան արդիւնաւէտութիւնը, այլեւ կը նպաստէ մարդկային կանխատեսելի սխալներու նուազեցման։ Աւանդական ուսումնակրթական համակարգերը կը գտնուին լուրջ մարտահրաւէրի ճնշման տակ։ Անոնք կառուցուած են դանդաղ փոփոխուող միջավայրի համար, մինչդեռ (ԹԱՀ)-ը ունի թռիչքաձեւ զարգացումի (exponential growth) բնոյթ։

Հասկնալի է, որ ուսումնակրթական ծրագիրներու բովանդակութիւնը (syllabus, course sheet), կը թարմացուի երբեմն տարիներու ընթացքին, մինչդեռ  տեղեկատւական եւ հաղորդակցական արհեստագիտութիւնները (IT), ԹԱՀ-ը կը զարգանան արագաշարժ ու ճկուն՝ ամիսներու վրայ չափուող շրջափուլով (cycle): 

Ծրագիրներու բովանդակութեան եւ յիշուած արհեստագիտութիւններու զարգացման անհամաչափութիւնը ո՛չ թէ ուսումնակրթական ծրագիրներու թոյլ կառավարման հետեւանք է, այլ ուսումնակրթական համակարգերու զարգացման դանդաղ ռիթմին եւ նշուած  արհեստագիտութիւններու  նորարարութեան դիւրափոխութեան միջեւ։  

Աւանդական ուսումնակրթական կառոյցները մշտափոփոխ ուժընթացի (dynamics) հոսքի մէջ չեն, որուն պատճառով ուսանողի մը ձեռք բերած գիտելիքը կրնայ հնանալ նոյնիսկ իր ուսման տարիներու ընթացքին, ինչ որ նոյնիքն ուսանողը կը պարտաւորեցնէ հետեւելու յաւելեալ որակաւորման դասընթացքներու, որպէսզի իր տեղը գտնէ աշխատաշուկային մէջ։ Հետեւաբար, աւանդական ուսումնակրթութեան բնոյթի վերաձեւաւորումը գերհրամայական անհրաժեշտութիւն է, որ անհաճոյ բայց յանդուգն հարցադրում մը կը յառաջացնէ՝ «ինչո՞ւ սորվիլ», փոխանակ հարց տալու թէ «ինչպէ՞ս սորվիլ» եւ «ի՞նչ սորվիլ»:

Մարդառոպոթ ուսուցիչներ՝ կրթութեան նոր յարացո՞յց

Պատմականօրէն՝ ուսուցիչը ընկալուած է որպէս գիտելիքներու հիմնական պահապան՝ «շարժական գրադարան»ի տիպարով, մինչ արդի կրթական միջավայրին մէջ անոր վերապահուած է աւելի ընդլայնուած դերակատարութիւն մը, որ կը բնութագրուի որպէս ուղղորդող եւ երբեմն ուսումնական գործընթացի միջնորդ։ Կրթութեան արժէքը այլեւս չի սահմանափակուիր տեղեկութեան փոխանցումով, այլ կը վերաբերի ստուգուած եւ օգտակար տեղեկութիւնը քննադատական ու վերլուծական մտածողութեամբ գնահատելու, զայն ուղղորդելու եւ նպատակային ու հեռանկարային կերպով կիրառելու կարողութեան։ Ուստի, կրթութեան առաւելութիւնը այլեւս միայն գիտելիքներ ունենալը չէ, այլ՝ նպատակադրուած եւ ծրագրուած հարցադրումներ ձեւակերպելու, արդիւնաւէտ կերպով օգտագործելու եւ ստուգուած տեղեկութիւնները ռազմավարական նպատակներու ծառայեցնելու հմտութիւններով։

Աստիճանաբար մարդառոպոթները մեզ կը շրջապատեն օրէ օր, կրթական նոր միջավայրի մը ընթացք տալով։ ԱԲ կառոյցով մարդառոպոթները սկսած են լայնօրէն օգտագործուիլ ուսումնակրթական զանազան կառոյցներու մէջ, ներկայիս անոնք կարեւոր բաժին մը ստանցնած են լեզուաբանութեան, տնտեսագիտութեան, բժշկութեան, մանկավարժութեան, իրաւագիտութեան եւ այլ ոլորտներուն մէջ, օգնելով բազմալեզու թարգմանութեան, վերլուծութեան, խորհրդատուութեան, քննութիւններու ստուգման, անհատական ուսուցման կազմակերպումի եւ այլն, այս գործընթացը արդէն կը կատարուի ու կը զարգանայ։ Հաւանական է, որ շատ մօտ ապագային «մարդառոպոթ ուսուցիչները» բազմանան ծառայելու որպէս բազմաշերտ աւելի համակարգուած հմտութիւններով իբրեւ մասնագիտացած ակադեմական օգնականներ, առանց ամբողջովին փոխարինելու մարդը։

Արհեստագիտութեան եւ կրթական շրջափուլերու անհամընթացութիւն

Պատկերացնենք ուսանող մը, որ իր ուսումը սկսած է 2018 թուականին՝ ԱԲ-ի (generative AI) լայն տարածումէն առաջ։ Չորս տարուան ընթացքին ի յայտ եկան ԹԱՀ-ի եւ ծրագիրներու նոր մոտելներ, որոնք կրցան իրագործել ծրագրաւորման, փորձարկման, փաստաթղթաւորման եւ սխալներու ուղղման գործառոյթներ՝ յաճախ գերազանցելով միջին մակարդակի մասնագէտներու կարողութիւնները, որուն հետեւանքով աշխատաշուկան արմատապէս փոխեց իր պահանջները։ Միեւնոյն ժամանակ, այդ ուսանողի ուսումնական ծրագիրը գիտելիքի ենթարկուածութիւն մը կը յուշեր, ձեւաւորուած էր ԹԱՀ-ի արագ  զարգացումներէն առաջ, հետեւաբար չէր կրնար համահունչ ընդանալ արհեստագիտական սրընթաց հոսքի դրոյթին:

Մենք արդէն ականատես ենք «կրթական խզման» (educational gap) երեւոյթին, որ տեղ գտած է ուսումնակրթական եւ մասնագիտական գրեթէ բոլոր ոլորտներուն մէջ: Եւ սա հաստատուած է  2024–2025 թուականներու միջազգային հետազօտական զեկոյցներով։ Հետեւաբար, խնդիրը այն է, որ ուսումնակրթական հաստատութիւնները կազմաւորուած էին աւելի դանդաղ եւ կանխատեսելի փոփոխութիւններու պայմաններուն յարմարելու նպատակով, մինչդեռ այսօր ԹԱՀ-ը սրընթաց զարգացում կ’ապրին եւ կը ձեւաւորեն ուսումնական բարդ համակարգեր, որոնց պայմաններուն մէջ աւանդական մօտեցումները այլեւս անկարող են լիարժէք կերպով բաւարարելու արդի ուսումնակրթական մերօրեայ կարիքները։

ԹԱՀ-ի ժամանակակից զարգացումը խորապէս կը վերափոխէ կրթութեան եւ գիտելիքի աւանդական ըմբռնումները։ Կրթութեան առաքելութիւնը կը վերասահմանուի մարդու քննադատական մտածողութեան ինքնուրոյնութեամբ, իմացաբանական խորաթափանցութեամբ եւ իմաստաստեղծ կարողութեան համակարգուած զարգացումով, ԱԲ-ի դարաշրջանին մէջ աւելի կենսական կը դառնայ մարդկային արժէքաբանական գիտակցութիւնն ու բնորոշող  դատողութեան խորացումը։

Գիտելիք թէ՞ կարողութիւն․ կրթութեան երկբեւեռութիւնը

Կրթութեան ոլորտին մէջ OECD-ը կը հետազօտէ, թէ ինչպէս կարելի է կրթական համակարգերը համապատասխանեցնել ժամանակակից աշխարհի արագ փոփոխուող կարիքներուն [2] ։ OECD-ն իր 2025 թուականի զեկոյցին մէջ կը ներկայացնէ մտահոգիչ եզրակացութիւն մը՝ ընդգծելով, որ աւանդական կրթութեան մակարդակի աճը ինքնաբերաբար չի վերածուիր հիմնարար հմտութիւններու զարգացման։ Այլ խօսքով, մեծ թիւով վկայականներ կը տրուին, սակայն սահմանափակ թիւերով շրջանաւարտները աշխատաշուկայ կը մտնեն, որոնք օժտուած են ԹԱՀ-ի գերազանց հմտութիւններով, կարողութիւններով։

Ժամանակակից կրթութիւնը կը գերազանցէ գիտելիքի վերարտադրութիւնը՝ առաջնահերթ համարելով ստեղծագործական, վերլուծական եւ քննադատական մտածողութիւնը, երեւակայութեան եւ նորարար մտայղացումներու, լուծումներու զարգացումը։ Ապագայի կրթութիւնը կը դիտարկուի որպէս միջգիտակարգային (interdisciplinary) եւ բազմագիտակարգային (multidisciplinary) համագործակցութեան հարթակ, որ կը նպաստէ բեկումնային հետազօտութիւններու։

Ըստ համաշխարհային տնտեսական համաժողովի (WEF) 2025 թուականի զեկոյցին, գործատուներուն 81%-ը կը նախատեսէ մինչեւ 2030 թուական թեկնածուները գնահատել նախ եւ առաջ ըստ իրենց մասնագիտական փորձառութեան, ԹԱՀ-ի հմտութիւններուն, ատակութիւններուն եւ ո՛չ միայն վկայականներու հիման վրայ։

Թէեւ կրթական համակարգերը հետամուտ են ու ճիգ չեն խնայեր կրթութեան արդի արհեստագիտութիւններու հասանելիութիւնը ընդլայնելու, սակայն միշտ չէ, որ կրնան այդ գիտելիքներու գործնական կիրառումը ապահովելու աշխատաշուկայի համապատասխանութեամբ։ Հետեւաբար, խնդիրը քանակական չէ, այլ՝ որակական բնոյթով կը յատկանշուի՝ ի՞նչ եւ ինչպէ՞ս կը սորվեցնենք եւ ի՞նչ կը պահանջէ առկայ իրավիճակը։

Վերջաբանի փոխարէն՝ խոհի կոչ

Ժամանակակից ԹԱՀ-ի նուաճումներու շրջապատին մէջ կրթութիւնը կը գտնուի խորքային վերաձեւաւորման շեմի հրամայականին առջեւ։ Մենք կը կրթենք գալիք շրջանի մը համար, որ տակաւին կը ձեւաւորուի, մասնաւորաբար ԱԲ-ի արագ զարգացումով, որ գլխավորաբար կը փոխէ ո՛չ միայն գիտելիքի բնոյթը, այլեւ կրթութեան իմաստը, դերն ու ուղղութիւնը։

Այս իրողութիւնը մեզ կը մղէ մտածելու, թէ ինչպէ՞ս կրթութիւնը կը շարունակէ իր առաքելութիւնը միջավայրի մը մէջ, ուր տեղեկութիւնները բոլորիս հասանելի են ակնթարթի մէջ, իսկ փոփոխութիւնները տեղի կ՛ունենան անկանխատեսելի բարեփոխումներով, որոնք կարելի է բաժնել՝ 

Ա- Կրթական համակարգին առջեւ

  • Հնարաւո՞ր է, որ կրթական համակարգերը աստիճանաբար հեռանան գիտելիքի փոխանցման մօտեցումներէն եւ աւելի մօտենան վերլուծութեան եւ գործնական կիրառութեան վրայ հիմնուած մոտելներու։
  • Կարելի՞ է պատկերացնել աւելի ճկուն եւ շարունակաբար թարմացուող ուսումնական ծրագիրներ, որոնք աւելի արագ արձագանգեն ԹԱՀ-ի զարգացումներուն եւ աշխատաշուկայի փոփոխուող պահանջներուն։
  • Արդեօ՞ք նախագծային ուսուցումը, եւ բազմագիտակարգային (multidisciplinary) մօտեցումները կարող են աւելի կենսունակ ուղիներ դառնալու համակարգային մտածողութեան եւ բազմաբաղադրիչ խնդիրներու լուծման ելքեր գտնելու համար։
  • Ի՞նչպէս կրթութիւնը կրնայ վերարժեւորել իր հասունութիւնը աշխատաշուկայի հետ, որպէսզի վկայականը միայն գիտելիքի ցուցանիշ մը, ապացոյց եւ որոշիչ եզր չըլլայ, այլ նաեւ հմտութիւններու, մտային որակի, փորձառութեան, յարմարունակութեան եւ գործելու կարողութեան արտայայտութիւն։

Բ- Ուսուցիչին առջեւ

  • Ի՞նչպէս կրնայ ուսուցիչը պահպանել իր առանցքային դերը այնպիսի միջավայրի մը մէջ, ուր տեղեկատւութիւնը այլեւս միայն դասարանէն չի փոխանցուիր, այլ հասանելի է բազմաթիւ ԹԱՀ-ի աղբիւրներէ։
  • Կարելի՞ է ուսուցիչը դիտարկել ո՛չ միայն որպէս գիտելիք փոխանցող, այլ նաեւ որպէս ուղղորդող, քննադատական մտածողութիւնը զարգացնող եւ ստեղծագործական բազմաշերտ հմտութիւններով օժտուած դերակատար։
  • Ի՞նչ նշանակութիւն կրնայ ունենալ ուսուցիչներու շարունակական վերապատրաստումը եւ թուային արհեստագիտութիւններու տիրապետումը կրթական գործընթացի որակը արդիականացնելու եւ կատարելագործելու։
  • Խորապէս կառուցողական է ԹԱՀ-ը օգտագործել ո՛չ թէ որպէս պարզ կամ յաւելեալ ընտրութիւն, այլ՝ թէական, որպէս արժանահաւատ կրթական գործընկեր։ Հարկ է շեշտել, որ կրթական գործընթացին արդիւնաւէտութիւնը զգալիօրէն կախեալ է ուսուցիչին՝ ԹԱՀ-ի, ԱԲ-ի հասուն ու իրազէկ հմտութիւններէն, որպէս առանցքային ընտրութիւն՝ հասկնալու, կիրառելու, զատորոշելու, ընտրելու, ուղղորդելու եւ մանկավարժական նպատակներով արժեւորելու կարողութենէն։ Այս իմաստով, ԹԱՀ-ի գրագիտութիւնը պէտք չէ դիտուի սոսկ որպէս արհեստագիտական լրացուցիչ հմտութիւն, այլ՝ որպէս մանկավարժական եւ հաղորդակցական փոխազդեցիկ միջավայր, որ կը վերաձեւաւորէ ուսուցման գործընթացը։ Մանաւանդ, որ ուսանողութիւնը այսօր ո՛չ միայն ԱԲ պայմանաւորուած միջավայրի գործօն մասնակիցներէ կը բաղկանայ, այլեւ ԹԱՀ-ի մէջ հասակ առնող, արդի հաղորդակցութեան վարժ եւ գիտելիքի ընկալումը ձեւաւորող ունակ սերունդ մըն է։

Գ- Ուսանողի առջեւ

  • Արդեօ՞ք ապագայի ուսանողը պիտի բաւարարուի միայն տեղեկութիւններ իմանալով, թէ՞ աւելի կարեւոր պիտի դառնան հասկնալու, հարցադրելու, քննական ու գիտավերլուծութեամբ վերարտադրելու կուտակած իր գիտական հմտութիւնները։
  • Ինչպիսի՞ արժէք պիտի ունենայ գիտելիքը այնպիսի միջավայրի մը մէջ, ուր տեղեկութիւնը հասանելի է ակնթարթօրէն եւ ԱԲ-ը կարող է ակնթարթօրէն պատասխաններ տրամադրելու, բայց միշտ ալ կարելի չէ ԱԲ-ի պատասխաններն ու լուծումները ընդունիլ որպէս բացարձակ ճշմարտութիւն։
  • Հնարաւո՞ր է, որ ապագայի ուսանողը վերաձեւաւորուի որպէս ստեղծագործող ինքնուրոյն, արհեստագիտութիւններու յարմարունակ, հմտութիւններով զինուած ճարտար անհատ, քան որպէս միայն պատրաստ գիտելիքներու ամբարողն ու սպառողը։

Մենք չենք կրթեր միայն այսօրուան աշխարհի համար, այլ՝ այն վաղուան, որ դեռ կը կերտուի մեր աչքերուն առջեւ՝ ԹԱՀ-ի եւ ԱԲ աննախադէպ եւ ուժգին թափով զարգացումներու նոր իրականութեամբ։ Կը համոզուինք, որ ուսումնակրթական համակարգը ռազմավարական մտածողութեան հիմնարար դարբնոցն է, մտաւոր ձեւաւորման առաջնային տարածքն է, մեր ապագայ սերունդներուն հետ կամրջող ու խորամիտ մարդ տիպարը ձեւաւորող հիմնական հենքը։ Այս իմաստով, ապագայի կրթութեան առանցքային խնդիրը այլեւս չի սահմանափակուիր «ի՞նչ» եւ «ի՞նչպէս» սորվեցնելու հարցադրումներով, այլ կ’առնչուի աւելի խորքային եւ քաղաքակրթական նշանակութիւն ունեցող հարցի՝ «ապագայատեսիլ ինչպիսի՞ մարդ ձեւաւորել»։

 

]]> https://darperag21.net/%d5%af%d6%80%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%a6%d6%85%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%b8%d5%b9%d5%9d-%d5%b8%d6%80%d6%84%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d6%80/feed/ 3 88420 Մեքենան կրնա՞յ փոխարինել մարդկային գիտակցութիւնը https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a5%d6%84%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d5%b6-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%9e%d5%b5-%d6%83%d5%b8%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d5%ac-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%af%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%a3/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b4%25d5%25a5%25d6%2584%25d5%25a5%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25af%25d6%2580%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%259e%25d5%25b5-%25d6%2583%25d5%25b8%25d5%25ad%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25a5%25d5%25ac-%25d5%25b4%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25ab%25d5%25b6-%25d5%25a3 https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a5%d6%84%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d5%b6-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%9e%d5%b5-%d6%83%d5%b8%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d5%ac-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%af%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%a3/#respond Fri, 22 May 2026 09:06:47 +0000 https://darperag21.net/?p=88415 Արուեստական իմացականութեան (ԱԻ-AI) նկատմամբ խանդավառութիւն կը տիրէ ամէնուր։ Մեքենաները այսօր կրնան գրել, նկարներ եւ երաժշտութիւն ստեղծել, լեզուներ թարգմանել, նոյնիսկ մարդուն նման խօսիլ։ Շատեր արդէն վստահ են, թէ ԱԻ-ի միջոցով մարդկային գիտակցութեան ստեղծումը պարզապէս ժամանակի հարց է։ Ըստ այս պատկերացումին, եթէ հաշուարկային ուժը, տեղեկութիւններու ծաւալը եւ ալկորիթմները բաւական զարգանան, մեքենան օր մը անխուսափելիօրէն պիտի «արթննայ»։ Ինքզինք պարտադրող հարցումը հետեւեալն է. իսկապէ՞ս կարելի է մեքենաներով գիտակցութիւն ստեղծել:

Վերջերս, այս մասին կը զրուցէինք Գանատա բնակող յարգելի բարեկամի մը հետ, որ միաժամանակ արուեստական իմացականութեան դասախօս է, ան յանձնարարեց սերտել անգլիացի բնագէտ եւ ուսողագէտ, բնագիտութեան նոպէլեան մրցանակակիր (2020) Ռոճըր Փենրոզի մտածումները։

Փենրոզի համաձայն, մարդկային գիտակցութիւնը հիմնականօրէն ոչ-հաշուողական է եւ չի կրնար վերարտադրուիլ կամ պատճենուիլ աւանդական արուեստական իմացականութեան կողմէ։ Պարզ ասած, Փենրոզ կը պնդէ, որ մարդկային ուղեղը համակարգիչ չէ, բայց ժամանակակից աշխարհը սկսած է զայն պատկերացնել որպէս տեղեկութիւն մշակող կենսաբանական մեքենայ մը։ Այս մտածողութեան համաձայն, մարդուն եւ մեքենային միջեւ տարբերութիւնը խորքին մէջ քանակական է․ աւելի արագ հաշուարկ, աւելի մեծ յիշողութիւն, աւելի բարդ ալկորիթմներ։ Սակայն եթէ մարդը պարզապէս բարդ համակարգ մըն է, ապա տրամաբանական պիտի թուէր, թէ օր մը մեքենան ալ պիտի կարենայ կրկնել նոյն գործընթացը։ Ահա այստեղ է, որ Փենրոզի պնդումը կը դառնայ կարեւոր։

Փենրոզ կը հաւատայ, որ մարդկային գիտակցութիւնը աւելի խոր է, քան հաշուարկը։ Ըստ անոր, մարդը երբեմն կրնայ «տեսնել» ճշմարտութիւններ, որոնք պարզ տրամաբանական կանոններով չեն բացատրուիր։ Ան իր այս տեսակէտը կը կապէ Կէօտըլի նշանաւոր ուսողական տեսութեան հետ, թէ ոչ մէկ տրամաբանական համակարգ կրնայ ամբողջովին բացատրել ինքզինք։ Ուսողագէտ եւ տրամաբանագէտ Քըրթ Կէօտըլ այս գաղափարը առաջադրած է իր 1931-ի կոթողային աշխատութեան մէջ («Principia Mathematica-ի եւ յարակից համակարգերու պաշտօնապէս անորոշելի դրոյթներու մասին»), որ աշխարհին ծանօթ է որպէս «Անամբողջականութեան թէորէմներ» (Incompleteness Theorems)։ Ասոնք ցոյց կու տան, թէ միշտ գոյութիւն պիտի ունենան ճշմարտութիւններ, զորս համակարգը չի կրնար ապացուցել՝ հիմնուելով իր սեփական կանոններուն վրայ։ Փենրոզ այս գաղափարէն կը հետեւցնէ, թէ մարդը երբեմն կրնայ ըմբռնել այնպիսի ճշմարտութիւններ, որոնք ալկորիթմական համակարգերը չեն կրնար ամբողջովին ընդգրկել։

Այս մտածողութիւնը զինք կը հասցնէ աւելի համարձակ տեսութեան մը, թէ գիտակցութիւնը կրնայ կապ ունենալ ուղեղին մէջ տեղի ունեցող քուանթմային (ենթակորիզային մակարդակի) գործընթացներու (Quantum processes) հետ։ Այլ խօսքով՝ մարդուն գիտակցութիւնը կրնայ ծնիլ բնութեան այն խոր մակարդակէն, որուն ժամանակակից համակարգիչները ընդհանրապէս չեն մասնակցիր։ Այս պատճառով Փենրոզ չի հաւատար, թէ այսօրուան կամ նոյնիսկ ապագայի արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ) պիտի կարենայ իսկապէս «զգալ» կամ գիտակից դառնալ։ Մեքենան կրնայ ընդօրինակել մարդը, բայց այդ մէկը չի նշանակեր, թէ ան ներքին փորձառութիւն ունի։

Եւ ահա հոս կը գտնուի ամենէն կարեւոր տարբերութիւններէն մէկը․ ընդօրինակումը եւ գոյութիւնը նոյն բանը չեն։ Արուեստական իմացականութիւնը այսօր կրնայ տպաւորիչ կերպով նմանիլ մարդուն. ան կրնայ ցաւի մասին գրել, սիրոյ մասին խօսիլ, մահուան մասին խորհիլ։ Բայց հարցումը աւելի խոր է․ արդեօք մեքենան իրապէ՞ս կը զգայ այդ բոլորը, թէ՞ պարզապէս լեզուական ձեւերու հսկայ կրկնութիւն մըն է։

Այս հարցումը միայն արհեստագիտական չէ։ Ան գոյաբանական հարց է նաեւ։ Որովհետեւ գիտակցութիւնը պարզ տեղեկութիւն մշակելու գործընթացի վերածելը վտանգաւոր չափով աղքատացնող մօտեցում կրնայ դառնալ։ Մարդը միայն մտածող մեքենայ չէ։ Ան ներկայութի՛ւն է։ Ապրուած փորձառութի՛ւն է։ Ցաւի ներքին զգացո՛ւմ է։ Վա՛խ է։ Յիշողութի՛ւն է։ Լռութեան մէջ սեփական գոյութիւնը զգալու կարողութի՛ւն է։ Այս բոլոր փորձառութիւնները դժուար է վերածել զուտ հաշուարկային գործողութիւններու։

ԱԻ-ի գործածած ալկորիթմը կանոն է։ Հերթականութիւն է։ Նախատեսելի ընթացք է։ Իսկ մարդկային գիտակցութիւնը շատ անգամ աննախատեսելի է։ Մարդը կրնայ ամբողջովին անտրամաբանական որոշում տալ, բայց այդ որոշումը տակաւին խորապէս մարդկային կը մնայ։ Սէրը տրամաբանական չէ։ Սուգը արդիւնաւէտ չէ։ Կարօտը օգտակար չէ։ Արուեստը միշտ գործնական նպատակ չունի։ Բայց այս բոլորն են, որ մարդը մարդ կը դարձնեն։

Ժամանակակից աշխարհը, սակայն, կարծես օրէ օր աւելի մեծ վստահութեամբ կը սկսի հաւատալ, թէ «մարդութիւնը» վերջապէս լուծուած խնդիր մըն է։ Մենք սկսած ենք ամէն բան չափել արագութեամբ, արդիւնաւէտութեամբ եւ տեղեկութիւն մշակելու կարողութեամբ։ Այս պատճառով ալ հասարակութիւնը կամաց-կամաց կը սկսի նաեւ մարդոց հետ վարուիլ որպէս ալկորիթմներ: Յիշողութիւնը կը դառնայ տուեալ, յարաբերութիւնը՝ փոխանակում, ուշադրութիւնը՝ չափելի արտադրողականութիւն, իսկ մարդը՝ բարելաւելի եւ կատարելագործելի համակարգ։

Բայց գիտութեան բարձրագոյն մակարդակներուն վրայ իրականութիւնը աւելի բարդ կը թուի։ Գիտական յայտնագործութիւնը ինքնին ստեղծագործական արարք է։ Երբ գիտնական մը կը յղանայ տիեզերքի սկզբնաւորման կամ քուանթմային աշխարհի անհեթեթ թուացող օրէնքները, ան կը գործածէ ոչ միայն տրամաբանութիւնը, այլ նաեւ երեւակայութիւնը, կասկածը եւ գեղագիտական զգացողութիւնը։ Այս յատկանիշները ամբողջովին ալկորիթմական չեն։ Անոնք կապուած են մարդկային գոյութեան խորքային շերտերուն։

Փենրոզի մտածողութեան մէջ գիտակցութիւնը նաեւ տիեզերական տարողութիւն ունի։ Ըստ այս պատկերացումին, մարդկային գիտակցութիւնը այն միակ «միջավայրն» է, ուր տիեզերքը կը դառնայ ինքնագիտակից։ Առանց մարդկային ներկայութեան, աստղերու փայլքը կամ բնագիտական օրէնքները պիտի մնային լուռ իրականութիւններ։ Մարդկային միտքը այն կամուրջն է, որ նիւթական աշխարհին կու տայ իմաստ եւ արժէք։

Այս պատճառով ալ, որքան ալ զարգանայ արուեստական իմացականութիւնը, անիկա թերեւս միշտ պիտի մնայ մարդկային մտքի արտացոլացումը կամ գործիքը, բայց ոչ մարդկային գիտակցութիւնը փոխարինողը։ Որովհետեւ մարդը միայն տեղեկութիւն մշակող էակ չէ։ Ան միակ էակն է, որ կրնայ յուսալ, սիրել, տառապիլ եւ սեփական գոյութեան մասին հարց տալ։

Եւ թերեւս 21-րդ դարու ամենէն կարեւոր պայքարը ոչ թէ մարդուն եւ մեքենային միջեւ պիտի ըլլայ, այլ երկու տարբեր աշխարհընկալումներու միջեւ․ մէկը, որ մարդը կը տեսնէ որպէս մշակուելիք տեղեկութիւն, եւ միւսը, որ տակաւին կը հաւատայ, թէ մարդկային գիտակցութեան մէջ գոյութիւն ունի բան մը, որ չի բացատրուիր ո՛չ թիւերով, ո՛չ ալ ալկորիթմներով։

]]> https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a5%d6%84%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d5%b6-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%9e%d5%b5-%d6%83%d5%b8%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d5%ac-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%af%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%a3/feed/ 0 88415 Աշխարհի բնակչութիւնը կրնայ նուազիլ․ ինչո՞ւ https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%ab-%d5%a2%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%b9%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%b5-%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%a6%d5%ab%d5%ac%e2%80%a4/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d5%25b7%25d5%25ad%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b0%25d5%25ab-%25d5%25a2%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25b9%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a8-%25d5%25af%25d6%2580%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25b5-%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25ab%25d5%25ac%25e2%2580%25a4 https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%ab-%d5%a2%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%b9%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%b5-%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%a6%d5%ab%d5%ac%e2%80%a4/#respond Wed, 20 May 2026 13:28:12 +0000 https://darperag21.net/?p=88409 «Ինչո՞ւ ծնելիութիւնը կը նուազի ամէն տեղ եւ միաժամանակ» (Why birth rates are falling everywhere all at once) խորագրեալ յօդուած մը լոյս տեսած է Financial Times օրաթերթի 15 Մայիս 2026-ի թիւին մէջ՝ հեղինակութեամբ անգլիացի տուեալագիտութեան եւ ժողովրդագրական վերլուծութիւններու սիւնակագիր Ճոն Պըրն-Մըրտոքի (John Burn-Murdoch) ։

Յօդուածը կը քննէ մեր ժամանակաշրջանի ամենէն խոր ժողովրդագրական փոփոխութիւններէն մէկը՝ ամբողջ աշխարհի տարածքին ծնելիութեան արագ եւ համատարած անկումը։ Պըրն-Մըրտոք կը փորձէ ցոյց տալ, թէ այս երեւոյթը այլեւս չի բացատրուիր միայն տնտեսական դժուարութիւններով կամ կենսամակարդակի փոփոխութիւններով։ Ըստ անոր, ծնելիութեան տագնապը կապուած է աւելի լայն մշակութային եւ քաղաքակրթական փոփոխութիւններու՝ մասնաւորաբար մարդկային կապերու թուլացման, ընտանիքի կազմաւորման յետաձգման, թուային կեանքին եւ խելախօսերու (smartphones) ու ընկերային ցանցերու աճող ազդեցութեան։ Յօդուածը ծնելիութեան անկումը կը ներկայացնէ ոչ միայն իբրեւ վիճակագրական հարց մը, այլեւ որպէս ժամանակակից մարդկային կեանքի, յարաբերութիւններու եւ ապագայի հանդէպ վստահութեան ճգնաժամի արտայայտութիւն։

Յօդուածին ցնցիչ դիտարկումներէն մէկը այն է, թէ աշխարհի 195 երկիրներէն աւելի քան երկու երրորդին մէջ ծնելիութիւնը արդէն իջած է բնակչութեան բնական վերարտադրութեան մակարդակէն վար։ 66 երկիրներու պարագային՝ միջին ծնելիութիւնը աւելի մօտ է մէկ զաւակի, քան երկուքի։ Այս երեւոյթը այլեւս միայն հարուստ երկիրներու յատուկ չէ։ Մեքսիքոյի, Պրազիլի, Իրանի, Թունուզի եւ Սրի Լանքայի նման երկիրներու մէջ եւս ծնելիութիւնը կտրուկ նահանջ արձանագրած է։

Յօդուածագիրը կը շեշտէ, թէ այս տագնապը միայն տնտեսական բացատրութիւններով հասկնալ այլեւս կարելի չէ։ Թէեւ բնակարանային դժուարութիւնները, աշխատանքի անորոշութիւնը եւ երիտասարդներու տնտեսական խոցելիութիւնը կարեւոր դեր ունին, սակայն վերջին տարիներու կտրուկ անկումը աւելի խոր մշակութային եւ հոգեբանական փոփոխութիւններու կապուած կը թուի։

Յօդուածին հիմնական գաղափարներէն մէկը հետեւեալն է․

«Մեր ժամանակաշրջանի գլխաւոր խնդիրը այլեւս միայն այն չէ, որ ընտանիքները քիչ զաւակ կ՛ունենան, այլ այն, որ ընդհանրապէս աւելի քիչ զոյգեր կը կազմուին»։

Այս մէկը թերեւս ամբողջ յօդուածին ամենէն կարեւոր եզրակացութիւնն է։ Նախորդ տասնամեակներուն ծնելիութիւնը կը նուազէր, որովհետեւ ընտանիքները աւելի քիչ զաւակ կ’ունենային։ Այսօր, սակայն, խնդիրը աւելի խոր է․ մարդիկ աւելի ուշ կամ ընդհանրապէս կը խուսափին երկարատեւ յարաբերութիւններէ, աւելի քիչ կը հանդիպին, աւելի երկար ժամանակ կ’ապրին առանձին եւ աւելի դժուար կը կապուին իրարու։

Պըրն-Մըրտոք նաեւ կը նշէ, թէ ծնելիութեան անկումը յաճախ աւելի ցայտուն կը դառնայ կրթութեան եւ եկամուտի ցած մակարդակ ունեցող խաւերու պարագային, մինչ բարձրագոյն կրթութիւն ունեցողները ընդհանրապէս կը պահպանեն ընտանիքի կազմաւորման կայուն մակարդակ մը: Ընտանիք կազմելը կարծես սկսած է վերածուիլ տեսակ մը ընկերային առանձնաշնորհումի։

Յօդուածը նաեւ կը բացատրէ, թէ մինակութիւնը եւ յուսախաբութիւնը դարձած են ժամանակակից երիտասարդութեան հիմնական փորձառութիւններէն։

«Ծնելիութեան անկումը կ’ընթանայ զուգահեռ առանձնութեան, յուսախաբութեան եւ մարդկային կապերու թուլացման», կը նշէ Պըրն-Մըրտոք:

Ամենէն հետաքրքրական բաժիններէն մէկը կը վերաբերի խելախօսերուն եւ ընկերային ցանցերուն։ Տարբեր հետազօտութիւններու համաձայն, բազմաթիւ երկիրներու մէջ ծնելիութեան կտրուկ անկում արձանագրուած է գրեթէ միաժամանակ, երբ խելախօսերը զանգուածաբար սկսած են մաս կազմել մեր առօրեայ կեանքին։

Յօդուածագիրը կը ներկայացնէ ուսումնասիրութիւններ, ըստ որոնց երիտասարդները այսօր աւելի քիչ ժամանակ կը տրամադրեն մարդկային իրական շփումներու եւ աւելի շատ կ’ապրին թուային միջավայրի մէջ։ Հարաւային Քորէայի մէջ, օրինակ, երիտասարդներու անմիջական ընկերային շփումները երկու տասնամեակի ընթացքին գրեթէ կէսով նուազած են։

Ըստ յօդուածին, խելախօսերը փոխած են ոչ միայն հաղորդակցութեան ձեւը, այլ նաեւ սիրոյ եւ ընտանեկան ակնկալելիքները։

«Instagram-ն ու TikTok-ը երիտասարդներու սպասումները կը կապեն արուեստական պատկերներու՝ փոխելով սիրոյ եւ ընտանեկան յարաբերութիւններու հանդէպ ընկալումները»։

Այս երեւոյթը յատկապէս կը խորացնէ երիտասարդ սերունդներուն մօտ անբաւարարութեան, մեկուսացման եւ զգացական անապահովութեան զգացումները։ Յօդուածը նաեւ կը նշէ, թէ ընկերային ցանցերը յաճախ կը շեշտեն արդէն գոյութիւն ունեցող տնտեսական եւ հոգեբանական ճնշումները՝ ստեղծելով մնայուն անհանգստութեան եւ անկայունութեան մթնոլորտ մը։

Պըրն-Մըրտոք ի վերջոյ կը պնդէ, թէ ծնելիութեան անկումը պարզ ժողովրդագրական հարց մը չէ, այլ ժամանակակից քաղաքակրթութեան աւելի լայն ճգնաժամին մէկ արտայայտութիւնը։ Ըստ անոր, խնդիրը միայն այն չէ, թէ մարդիկ ինչո՞ւ քիչ զաւակ կ’ունենան, այլ այն, թէ ինչո՞ւ մարդիկ ընդհանրապէս աւելի դժուար կը կապուին իրարու եւ աւելի դժուար զոյգ կը կազմեն:

Յօդուածին վերջին եւ ամենէն դիպուկ եզրակացութիւններէն մէկը հետեւեալն է․

«Ժամանակակից աշխարհի հիմնական մարտահրաւէրը միայն ծնելիութիւնը չէ, այլ բաժնուած, մեկուսացած եւ յոգնած սերունդ մը կրկին իրարու մօտեցնելը»։

Այս իմաստով, յօդուածը ծնելիութեան տագնապը կը դիտէ ոչ միայն որպէս վիճակագրական կամ տնտեսական խնդիր, այլ որպէս ժամանակակից մարդկային կեանքի, համայնքային կապերու եւ հոգեբանական առողջութեան խոր ճգնաժամ մը։

Վ.Թ.

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%ab-%d5%a2%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%b9%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%b5-%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%a6%d5%ab%d5%ac%e2%80%a4/feed/ 0 88409 Հայկական իրականութիւնը զանգուածային խաբկանքի դարաշրջանին https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%a6%d5%a1%d5%b6%d5%a3%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25ab%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a8-%25d5%25a6%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a3%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a1%25d5%25ae%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25ab%25d5%25b6 https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%a6%d5%a1%d5%b6%d5%a3%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6/#respond Tue, 19 May 2026 10:38:03 +0000 https://darperag21.net/?p=88404 Մեր ապրած անհաւատալի եւ խելայեղ քաոսին մէջ, փորձենք քիչ մը մէկդի դնել նորաձեւութիւնը եւ քաղաքականութիւնը, գործարար փոթորիկներն ու յաջող վաճառականի կերպարը, եւ փորձենք քիչ մը մտածել։ Այս առումով, բազմիցս յիշատակուած Ֆրանքֆուրթեան դպրոցը միշտ օգտակար կ՛ըլլայ, եւ այս անգամ փոքր, բայց նշանակալից ակնարկ մը պիտի նետենք այդ դպրոցի գլխաւոր ներկայացուցիչներէն երկուքին՝ Թէոտոր Ատորնոյի եւ Մաքս Հորքհայմըրի գործերէն մէկուն։

իրենց նշանաւոր Dialectic of the Enlightenment գործին մէջ, Թէոտոր Ատորնոն եւ Մաքս Հորքհայմըր կը ներկայացնեն «Մշակութային Արդիւնաբերութիւն․ Լուսաւորութիւնը իբրեւ զանգուածային խաբկանք» գլուխը՝ որպէս ժամանակակից զանգուածային մշակոյթի եւ անոր միջոցով իրականացուող ընկերային վերահսկողութեան խոր քննադատութիւն մը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի եւ ֆաշական ու դրամատիրական քարոզչութեան վերելքի պայմաններուն մէջ գրուած այս աշխատութիւնը մինչեւ այսօր կը նկատուի ժամանակակից հասարակութիւններու մշակութային արտադրութեան ամենէն ազդու վերլուծութիւններէն մէկը։ Իբրեւ Ֆրանքֆուրթեան դպրոցի ներկայացուցիչներ՝ Ատորնոն եւ Հորքհայմըր կը քննեն, թէ ինչպէս մշակոյթը, որ նախապէս կը պատկերացուէր որպէս գեղարուեստական արտայայտութեան եւ քննադատական մտածողութեան տարածք, ուշ դրամատիրութեան ազդեցութեան տակ վերածուեցաւ վերահսկողութեան, միօրինակացման եւ ճնշումի գործիքի մը։

Ատորնոն եւ Հորքհայմըր այս բաժինը գրեցին զանգուածային լրատուամիջոցներու՝ ռատիոյի, շարժապատկերի եւ հեռատեսիլի արագ զարգացումին եւ հանրային կարծիքի ու սպառողական վարքագիծի ձեւաւորման վրայ անոնց ազդեցութեան շրջագիծին մէջ։  Այս մէկը այսօր աւելի հետաքրքրական կը դառնայ, որովհետեւ մենք եւս կ’ապրինք համացանցի սրընթաց զարգացման, բայց միաժամանակ նաեւ նկատելի լճացման ժամանակաշրջան մը, երբ արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ) ստեղծագործական տարածք ըլլալէ աւելի սկսած է վերածուիլ այլասերած եւ ուղղորդող (շահագործող ու վերահսկող) համակարգի մը։ Նացիական քարոզչութեան սարսափները արդէն իսկ ցոյց տուած էին լրատուամիջոցներու ձեռնավարական կործանարար ներուժը, մինչ ամերիկեան զուարճանքի արդիւնաբերութիւնը բացայայտեց, թէ մշակոյթը ինչպէս կրնայ դառնալ դրամատիրական շահոյթի գործիք մը։

Հեղինակները մեծապէս ազդուած էին Մարքսի դրամատիրական համակարգի քննադատութենէն, Ֆրէօյտի հոգեվերլուծութենէն եւ իրենց իսկ ժամանակաշրջանի դիտարկումներէն։ Անոնց աշխատութիւնը կը տեղաւորուի Լուսաւորութեան քննադատութեան աւելի լայն ծիրին մէջ, որովհետեւ իրենց կարծիքով Լուսաւորութիւնը չկրցաւ իրագործել մարդկային ազատագրումի իր խոստումը (այս մէկը կարելի է նաեւ կապել մեր օրերու տկարացած ազատականութեան)։ Լուսաւորութեան բանականութիւնը, ըստ անոնց, այլասերեցաւ եւ վերածուեցաւ գործիքային բանականութեան մը՝ այնպիսի տրամաբանութեան, որ աւելի առաջնահերթ կը նկատէր արդիւնաւէտութիւնը, վերահսկողութիւնն ու շահոյթը, քան մարդկային բարօրութիւնը:

«Մշակութային արդիւնաբերութիւն» եզրը հեղինակները կը գործածեն նկարագրելու մշակութային արտադրանքներու՝ ֆիլմերու, երաժշտութեան, գրականութեան եւ արուեստի զանգուածային արտադրութիւնն ու առեւտրականացումը։ Ի տարբերութիւն իրական գեղարուեստական ստեղծագործութեան, զոր անոնք կը դիտէին որպէս քննադատական մտածողութեան եւ դիմադրութեան տարածք, մշակութային արդիւնաբերութեան արտադրանքները միօրինակացած, կրկնուող եւ միայն սպառման ծառայող արտադրութիւններ են։ Մշակոյթը այլեւս դրամատիրական համակարգէն դուրս գտնուող երեւոյթ մը չէ, այլ անոր անբաժանելի մասը։ Մշակութային արտադրանքները գոյութիւն չունին ներկայ կարգը վիճարկելու. ընդհակառակը, անոնք կը վերահաստատեն զայն՝ ստեղծելով հլու եւ հնազանդ սպառողներ։

Զուարճանքը, իրականութենէն փախուստ կամ քննադատական խորհրդածութեան աղբիւր ըլլալու փոխարէն, կը գործէ որպէս ուշադրութիւնը շեղող եւ ընկերային վերահսկողութեան միջոց։ Այս առիթով տեղին է նաեւ յիշել Հաքսլիի քննադատութիւնը, երբ ան կը գրէ, թէ մարդկութիւնը պիտի կործանի ժամանցի պատճառով, որովհետեւ ան իր մէջ կը խտացնէ այնպիսի անբովանդակ ու դատարկ երեւոյթներ,  որոնք կրնան մարդկային քաղաքակրթութիւնը ստեղծագործ ուժէ մը վերածել նեխող ճահիճի:

Մշակութային արդիւնաբերութեան ուղղուած գլխաւոր քննադատութիւններէն մէկը մշակութային արտադրանքներու միօրինակացումն է։ Ֆիլմերը, երաժշտութիւնը եւ հեռատեսիլային յայտագիրները կը հետեւին կանխատեսելի բանաձեւերու, որոնք կ’երաշխաւորեն առեւտրական յաջողութիւն եւ կը նուազեցնեն ստեղծագործական վտանգները։ Ատորնոն եւ Հորքհայմըր կը պնդեն, թէ այս միօրինակացումը ընտրութեան պատրանք կը ստեղծէ։ Սպառողները կը կարծեն, թէ իրենք եզակի արտադրութիւններ կ’ընտրեն, մինչ իրականութեան մէջ նոյն առեւտրական կաղապարներուն տարբերակներն են, որ իրենց կը մատուցուին։ Սերտօրէն ասոր կապուած է «կեղծ անհատականութիւն» գաղափարը։ Մշակութային արդիւնաբերութիւնը այն տպաւորութիւնը կը ստեղծէ, թէ սպառողները իւրայատուկ անհատներ են՝ իրենց անձնական ճաշակներով ու նախասիրութիւններով, մինչ անոնց ընտրութիւնները զգուշօրէն նախապէս կանխորոշուած են մեծ ընկերութիւններու կողմէ։ Օրինակ, ժողովրդական երաժշտութիւնը շատ անգամ կը կառուցուի կրկնուող կառուցուածքներու եւ մեղեդիներու վրայ, որոնք առաջին հայեացքով անձնական եւ զգացական կը թուին, բայց իրականութեան մէջ առեւտրական կաղապարներ են։

Ատորնոն եւ Հորքհայմըրը կը պնդեն, թէ զուարճանքը երկակի գործառոյթ ունի։ Մէկ կողմէ, ան կը շեղէ մարդիկը իրենց տնտեսական եւ ընկերային դաժան իրականութիւններէն, իսկ միւս կողմէ կը վերահաստատէ այն գաղափարախօսական կառոյցները, որոնք այդ պայմանները կը պահպանեն։ Օտարուած աշխատանքով տիրապետուած հասարակութեան մը մէջ զուարճանքը ժամանակաւոր թեթեւացում կը պարգեւէ, բայց միաժամանակ կը գործէ որպէս տեսակ մը թմրեցուցիչ՝ բթացնելով քննադատական մտածողութիւնը եւ խրախուսելով հնազանդութիւնը։ Անոնց նշանաւոր միտքը, թէ «ուշ դրամատիրութեան մէջ զուարճանքը աշխատանքին շարունակութիւնն է այլ միջոցներով», ճշգրտօրէն կ’արտայայտէ այս միտքը։ Նոյնիսկ իրենց ազատ ժամերուն ընթացքին մարդիկ տակաւին գերի կը մնան դրամատիրական համակարգի տրամաբանութեան՝ սպառելով մշակութային արդիւնաբերութեան արտադրանքները, որոնք ազատագրելու փոխարէն աւելի կը խորացնեն ենթարկուածութիւնը։

Դրամատիրական հասարակութեան մէջ մշակութային արտադրանքներն ալ կը վերածուին ապրանքի՝ ինչպէս որեւէ այլ բան։ Անոնց արժէքը այլեւս ոչ թէ կ’որոշուի գեղարուեստական կամ մտային որակներով, այլ՝ շուկայական արժէքով։ Մեծ եկամուտ ապահովող ֆիլմ մը կամ լայն տարածում գտած երաժշտական գործ մը չի գնահատուիր իր բովանդակութեամբ կամ գեղարուեստական արժէքով, այլ՝ վաճառքի թիւերով եւ առեւտրական յաջողութեամբ։ Նոյնիսկ բարձր արուեստը չկրցաւ խուսափիլ այս ճակատագիրէն։ Թանգարաններն ու պատկերասրահները շատ անգամ արուեստը կը վերածեն ապրանքի եւ ընտրանիական խորհրդանիշի, փոխանակ զայն իսկական ներգրաւման տարածք դարձնելու փոխարէն։

Ատորնոյի եւ Հորքհայմըրի համաձայն, մշակութային արդիւնաբերութեան ամենէն վտանգաւոր հետեւանքներէն մէկը քննական մտածողութեան քայքայումն է։ Զանգուածային մշակոյթի կրկնուող եւ կաղապարային բնոյթը հանդիսատեսը չի մղեր խորհրդածելու ընկերային եւ քաղաքական իրականութիւններուն մասին։ Օրինակ՝ Հոլիուտեան (մեր պարագային նաեւ ռուսական եւ հայկական) ֆիլմերը շատ անգամ կը հիմնուին պարզունակ բարոյական պատգամներու վրայ՝ բարին եւ չարը ներկայացնելով չափազանց պարզ բաժանումներով, իսկ խնդիրներու լուծումը կապելով անհատական հերոսութեան, եւ ոչ թէ համակարգային փոփոխութիւններու հետ։ Հեղինակները նաեւ կ’ուսումնասիրեն թեքնաբանութեան դերը մշակութային արդիւնաբերութեան մէջ։ Թեքնաբանակն զարգացումը մշակութային արտադրանքները աւելի մատչելի կը դարձնէ, բայց միաժամանակ աւելի կը խորացնէ անոնց ապրանքային բնոյթը։ Ռատիոն, հեռատեսիլը եւ շարժապատկերը (այժմ նաեւ համացանցը) կը ստեղծեն հաղորդակցութեան միակողմանի համակարգ մը, ուր արտադրողներու փոքր խումբ մը բովանդակութիւն կը փոխանցէ կրաւորական հանդիսատեսին։

Թէեւ անոնց այս աշխատութիւնը գրուած է 20-րդ դարու կէսերուն, ան զարմանալիօրէն այժմէական կը մնայ թուային լրատուամիջոցներու, ընկերային ցանցերու եւ ալկորիթմներով կառավարուող բովանդակութեան ժամանակաշրջանին մէջ։ Netflix-ը, Spotify-ը եւ YouTube-ը, ի միջի այլոց, կը գործեն նոյն այն միօրինակացման եւ կեղծ անհատականութեան սկզբունքներով, զորս Ատորնոն եւ Հորքհայմըր նկարագրած էին։

Չնայած անոնց գաղափարներուն կարեւորութեան, Ատորնոն եւ Հորքհայմըր յաճախ քննադատուած են մշակոյթի հանդէպ իրենց ընտրանիամէտ մօտեցումին եւ արուեստի հանրամատչելի ձեւերուն նկատմամբ ցուցաբերած արհամարհանքին համար։ Այնուամենայնիւ, «Մշակութային Արդիւնաբերութիւն․ Լուսաւորութիւնը իբրեւ զանգուածային խաբկանք» մինչեւ այսօր կը մնայ կարեւոր աշխատութիւն մը՝ հասկնալու մշակոյթի, դրամատիրական համակարգի եւ ընկերային վերահսկողութեան փոխազդեցութիւնը։

Աշխարհի մը մէջ, ուր մշակութային արտադրանքները հետզհետէ աւելի կ’ենթարկուին շահոյթի տրամաբանութեան, Ատորնոյի եւ Հորքհայմըրի գաղափարները այսօր աւելի այժմէական կը հնչեն, քան երբեւէ։ Մշակութային արդիւնաբերութեան գործելակերպերուն ճանաչումը առաջին քայլն է մշակոյթը վերահաստատելու որպէս իսկական ստեղծագործութեան, դիմադրութեան եւ ազատագրումի տարածք մը։

Մեր պարագային իրավիճակը աւելի տեսանելի եւ աւելի տխուր է, երբ մշակոյթէն մինչեւ քաղաքականութիւն ամէն ինչ կը ծառայէ միայն մէկ նպատակի՝ վաճառքի եւ սպասարկութեան։ Միայն վաճառելու մոլուցքով տարուած հասարակութիւնը կամաց-կամաց կը սկսի զիջիլ իր արժէքներէն եւ արժէքաւոր նկատել միայն այն, ինչ կարելի է վաճառել։ Այս մէկը ոչ ժամանակաւոր խնդիր մըն է եւ ոչ ալ համացանցի պարզ վատ հետեւանք մը, այլ գաղափարական ճգնաժամի յստակ ցուցանիշ։ Եւ հասկնալի է, որ այս պարագային առողջ բան մը հաստատելու կամ պահպանելու մասին մտածումները կը դառնան կա՛մ տխրութեան, կա՛մ ռոմանթիք մտածողութեան առարկայ:

Արայիկ Մկրտումեան

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%a6%d5%a1%d5%b6%d5%a3%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6/feed/ 0 88404 Եկեղեցւոյ ժողովրդականացումը․ ծիսական աւանդութենէն դէպի ապրող իրականութիւն https://darperag21.net/%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d6%82%d5%b8%d5%b5-%d5%aa%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d5%be%d6%80%d5%a4%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%81%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%a8%e2%80%a4-%d5%ae%d5%ab%d5%bd%d5%a1%d5%af/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a5%25d5%25af%25d5%25a5%25d5%25b2%25d5%25a5%25d6%2581%25d6%2582%25d5%25b8%25d5%25b5-%25d5%25aa%25d5%25b8%25d5%25b2%25d5%25b8%25d5%25be%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d6%2581%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b4%25d5%25a8%25e2%2580%25a4-%25d5%25ae%25d5%25ab%25d5%25bd%25d5%25a1%25d5%25af https://darperag21.net/%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d6%82%d5%b8%d5%b5-%d5%aa%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d5%be%d6%80%d5%a4%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%81%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%a8%e2%80%a4-%d5%ae%d5%ab%d5%bd%d5%a1%d5%af/#respond Mon, 18 May 2026 14:02:40 +0000 https://darperag21.net/?p=88385 Հայ ժողովուրդի կեանքին մէջ, դարեր շարունակ եկեղեցին ունեցած է բացառիկ դեր մը։ Ան ոչ միայն աղօթավայր մը եղած է, այլեւ՝ դպրոց, մշակութային կեդրոն, ազգային յիշողութեան պահապան եւ հաւաքական ինքնութեան կարեւոր սիւներէն մէկը։ Մանաւանդ պետականութեան բացակայութեան շրջանին, եկեղեցին շատ անգամ ստանձնած է այնպիսի դերեր, որոնք սովորաբար պետութեան կամ հանրային հաստատութիւններուն կը պատկանին։ Այս պատճառով, եկեղեցւոյ նկատմամբ հայ ժողովուրդին կապը միայն կրօնական չէ, այլեւ պատմական, մշակութային եւ զգացական։ Սակայն ժամանակակից աշխարհին մէջ աւելի ու աւելի կը բարձրանայ կարեւոր հարց մը․ ինչպէ՞ս կարելի է եկեղեցին եւ հաւատքը դարձնել աւելի ժողովրդային, մասնակցային եւ ապրող իրականութիւն մը՝ առանց կորսնցնելու անոնց հոգեւոր խորքը։

Առաջին հերթին պէտք է յստակացնել, թէ եկեղեցին ժողովրդակացնել չ’ենթադրեր վերացնել անոր հոգեւոր հեղինակութիւնը կամ զայն պարզ ընկերային ակումբի վերածել, այլ՝ ինչպէ՞ս եկեղեցին կրնայ աւելի ընկալունակ դառնալ ժողովուրդի ձայնին, մտահոգութիւններուն եւ մասնակցութեան նկատմամբ։ Որովհետեւ շատերու մօտ այսօր ստեղծուած է այն տպաւորութիւնը, թէ եկեղեցին հեռացած է առօրեայ մարդէն եւ սկսած է ապրիլ ինքն իր փակ շրջանակին մէջ, իսկ եկեղեցւոյ գործերուն մէջ կարծես տեղ ունին միայն «Աբիսողոմ աղաները եւ կարգ մը մենաշնորհեալներ: Երբ հաւատացեալը այլեւս ինքզինք դերակատար չի զգար, հաւատքը աստիճանաբար կը վերածուի սովորութեան, իսկ եկեղեցին՝ հաստատութեան մը։

Ժողովրդակացման առաջին քայլերէն մէկը լեզուի հարցն է։ Շատերու համար եկեղեցական լեզուն այսօր դժուար հասկնալի է, մանաւանդ երիտասարդ սերունդներուն։ Անշուշտ, եկեղեցական լեզուն մեր մշակութային ժառանգութեան կարեւոր մասն է եւ պէտք չէ պարզապէս վերացուի։ Սակայն կարելի է աւելի մատչելի ձեւերով բացատրել պատարագը, քարոզները եւ աստուածաբանական գաղափարները, որ ժողովուրդը ոչ միայն լսէ, այլեւ հասկնայ եւ ներքուստ ապրի հաւատքը։ Երբ հաւատքը կը դադրի միայն ծէս ըլլալէ եւ կը դառնայ գիտակցուած փորձառութիւն, ան աւելի կենդանի եւ ազդու կը դառնայ։ Անշուշտ, ակնարկութիւնը կ’երթայ գրաբարին, բայց ոչ միայն գրաբարին, այլեւ խօսոյթին՝ հաւատքը փոխանցելու եւ սիրցնելու ոճին: Խօսքը նաեւ կը վերաբերի եկեղեցականներու գործածած լեզուին՝ անոր բովանդակութեան, մատչելիութեան եւ հոգիները շարժելու ներուժին: Քարոզը պէտք չէ միայն անդրադառնայ սուրբգրային պատմութիւններուն, այլեւ այսօրուան մարդը յուզող հարցերուն՝ ընտանեկան տագնապներէն մինչեւ ընկերային անարդարութիւններ:

Եկեղեցւոյ Ժողովրդականացումը նաեւ կը պահանջէ աւելի լայն մասնակցութիւն։ Բազմաթիւ համայնքներու մէջ որոշումները կը կայացուին փոքր շրջանակներու կողմէ, մինչ հասարակ հաւատացեալները հիմնականին մէջ կը մնան դիտորդներ։ Սակայն եկեղեցին միայն հոգեւորականութեան սեփականութիւնը չէ, ոչ ալ քանի մը աշխարհական մենաշնորհեալներու։ Ան համայնք է։ Երբ ժողովուրդը մասնակցի մշակութային, կրթական, բարեսիրական եւ կազմակերպական կեանքին, եկեղեցին կը դառնայ ոչ թէ վերէն ղեկավարուող կառոյց, այլ միասին ապրուած իրականութիւն: Ո՛չ մեր երիտասարդները, ո՛չ ալ մեր ժողովուրդին մեծամասնութիւնը ծանօթութիւն ունի հայ եկեղեցւոյ մէջ գոյութիւն ունեցող ժողովներուն մասին, ո՛չ թափանցիկութեան, ո՛չ ալ որոշումներ կայացնելու ձեւերուն մասին: Իսկ մեծագոյն գաղտնիքը կը մնայ ժողովներու ներկայացուցչական բնոյթը: Ո՞վ կ’ընտրէ, ո՞վ կը նշանակէ եւ որոնք կրնա՞ն նշանակուիլ: Եթէ այս բոլորը ժողովուրդին անունով եւ ժողովուրդին համար ըլլալու յաւակնութիւնը չունենային, մենք մեզի իրաւունք պիտի չտայինք խօսելու եկեղեցւոյ ներքին հարցերուն մասին, բայց նշուածները ներքին հարցեր չեն. անոնք ժողովուրդի աշխարհին կապուած են, ժողովուրդին անունով եւ ժողովուրդին համար կ’ըլլան, մինչ ժողովուրդին մէկ կարեւոր հատուածը աստիճանաբար կը հեռանայ հոգեւոր եկեղեցիէն՝ առաւելագոյն պարագային կապը չկտրելով ծիսական եւ տօնական եկեղեցիէն:

Այս մէկը յատկապէս կարեւոր է երիտասարդներուն պարագային։ Բազմաթիւ երիտասարդներ չեն մերժեր հոգեւորութիւնը, բայց կը հեռանան այն միջավայրերէն, ուր ազատ չեն զգար մտածելու, հարցումներ տալու կամ իրենց տեղը գտնելու հնարաւորութիւնը: Ժողովրդային եկեղեցին պէտք է կարենայ լսել երիտասարդները, անոնց մտահոգութիւնները եւ ժամանակակից աշխարհին հետ անոնց ունեցած հարցերը։ Ան պէտք է ընդունի, թէ հաւատքը չի խորանար միայն հրահանգներով, հռետորական ճառերով, այլ նաեւ երկխօսութեամբ, վստահութեամբ եւ մասնակցութեամբ։

Հաւատքը ժողովրդակացնել նաեւ կը նշանակէ զայն վերադարձնել մարդու առօրեայ կեանքին։ Յաճախ կրօնքը կը ներկայացուի իբրեւ միայն եկեղեցի երթալու կամ որոշ ծէսեր կատարելու հարց։ Սակայն իրական հաւատքը նաեւ բարոյական եւ հասարակական պատասխանատուութիւն է։ Երբ եկեղեցին խօսի արդարութեան, աղքատութեան, արտագաղթի, երիտասարդութեան տագնապներուն կամ հասարակական անարդարութիւններու մասին, ան աւելի մօտ կը դառնայ մարդոց իրական կեանքին։ Հաւատքը այդ ժամանակ կը դադրի վերացական գաղափար ըլլալէ եւ կը դառնայ ապրուած փորձառութիւն։

Ժողովրդականացումը նաեւ կը պահանջէ որոշ չափով թափանցիկութիւն եւ ինքնաքննադատութիւն։ Ոչ մէկ հաստատութիւն կրնայ վստահութիւն ներշնչել, եթէ ամբողջովին փակ մնայ քննադատութեան առջեւ։ Եկեղեցին պատմութեան ընթացքին ունեցած է մեծ արժանիքներ, բայց նաեւ սխալներ եւ մարդկային թուլութիւններ ու թերութիւններ։ Երբ հաստատութիւնը կը համարձակի ընդունիլ իր սխալները եւ աւելի բաց կերպով հաղորդակցիլ ժողովուրդին հետ, վստահութիւնը ոչ թէ կը տկարանայ, այլ կը խորանայ։ Որովհետեւ անկեղծութիւնը շատ անգամ աւելի հոգեւոր է, քան անսխալականութեան պատրանքը։

Սփիւռքի պարագային այս հարցը աւելի զգայուն է։ Շատ մը հայկական համայնքներու մէջ եկեղեցին տակաւին կը մնայ ինքնութեան պահպանման գլխաւոր կառոյցներէն մէկը։ Սակայն եթէ ան չափազանց փակ կամ միայն անցեալով ապրող կառոյց դառնայ, երիտասարդ սերունդները կրնան աստիճանաբար օտարանալ կազմակերպուած կրօնական կեանքէն։ Այս պատճառով ժողովրդակացնել եկեղեցին նաեւ կը նշանակէ զայն վերածել մշակութային եւ հոգեւոր բաց միջավայրի մը, ուր տարբեր սերունդներ եւ մտածողութիւններ կրնան իրարու հանդիպիլ՝ առանց վախի կամ պարտադրանքի, համոզումով։

Անշուշտ, Ժողովրդականացումը չի նշանակեր հաւատքի մակերեսայնացում։ Ընդհակառակը, իսկական ժողովրդային հաւատքը կրնայ աւելի խոր ըլլալ, որովհետեւ ան հիմնուած կ՛ըլլայ գիտակցուած մասնակցութեան վրայ, ոչ թէ միայն ժառանգուած սովորութեան։ Մարդիկ աւելի խոր կապ կը հաստատեն այն հաւատքին հետ, որուն մէջ իրենք իրենց ձայնը, տառապանքը եւ յոյսերը կը տեսնեն։

Թերեւս այսօր եկեղեցւոյ առջեւ ծառացած մեծագոյն մարտահրաւէրը հետեւեալն է․ ինչպէ՞ս պահպանել հոգեւոր խորութիւնը՝ առանց ժողովուրդէն հեռանալու, եւ ինչպէ՞ս բացուիլ ժամանակակից աշխարհին՝ առանց ինքնութիւնը կորսնցնելու։ Այս հաւասարակշռութիւնը դիւրին չէ։ Սակայն եկեղեցին պատմութեան ընթացքին միշտ գոյատեւած է այն ժամանակ, երբ կրցած է լսել ժողովուրդին ձայնը եւ միաժամանակ պահպանել իր հոգեւոր էութիւնը։ Հետեւաբար ժողովրդակացնել եկեղեցին ու հաւատքը վերջին հաշուով չի նշանակեր սրբութիւնը նուազեցնել, այլ հաւատքը վերադարձնել մարդո՛ւն եւ համայնքի՛ն։

 

 

]]> https://darperag21.net/%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d6%82%d5%b8%d5%b5-%d5%aa%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d5%be%d6%80%d5%a4%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%81%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%a8%e2%80%a4-%d5%ae%d5%ab%d5%bd%d5%a1%d5%af/feed/ 0 88385 Հորմուզի նեղուցը եւ Թայուանի սահմանագիծը. Թրամփ-Շի բանակցութիւններուն խորքը եւ «Թուկիտիտեսի թակարդը» https://darperag21.net/%d5%b0%d5%b8%d6%80%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%a6%d5%ab-%d5%b6%d5%a5%d5%b2%d5%b8%d6%82%d6%81%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d5%a9%d5%a1%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%bd%d5%a1%d5%b0%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a1/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25b4%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a6%25d5%25ab-%25d5%25b6%25d5%25a5%25d5%25b2%25d5%25b8%25d6%2582%25d6%2581%25d5%25a8-%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25a9%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25ab-%25d5%25bd%25d5%25a1%25d5%25b0%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1 https://darperag21.net/%d5%b0%d5%b8%d6%80%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%a6%d5%ab-%d5%b6%d5%a5%d5%b2%d5%b8%d6%82%d6%81%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d5%a9%d5%a1%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%bd%d5%a1%d5%b0%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a1/#respond Sat, 16 May 2026 15:03:13 +0000 https://darperag21.net/?p=88372 14 Մայիս 2026 -ին Պէյճինկի մէջ տեղի ունեցած Թրամփ–Շի գերաստիճանը առաջին հայեացքով կրնայ սովորական դիւանագիտական հանդիպում մը թուիլ․ ժպիտներ, ձեռքի սեղմումներ, կենացներ, պետական ճոխ հանդիսակատարութիւն եւ քաղաքավար փոխադարձ նայուածքներ։ Սա արտաքին երեւոյթն է, իսկ խո՞րքը: Խորքին մէջ կան հարցումներ, որոնք կը գերազանցեն երկու ղեկավարներու անձերը։ Իրականութեան մէջ, սեղանին շուրջ ոչ միայն Ամերիկան եւ Չինաստանը նստած էին, այլեւ ամբողջ 21-րդ դարու ապագայ աշխարհակարգը։

Իր բարի գալուստի պաշտօնական խօսքին մէջ, Չինաստանի նախագահ Շի Ժինփինկ ակնարկութիւն մը կատարեց յոյն հին պատմաբան եւ զօրավար Թուսիտիտեսի անուան կապուած «Թուսիտիտեսի թակարդ» եզրին, զոր զարգացուցած է ամերիկացի քաղաքական վերլուծաբան-գիտնական Կրահամ Ալիսըն 2012-ին։ Առաջին հայեացքով, այս արտայայտութիւնը կրնայ անմեղ եւ ակադեմական կամ պատմագիտական հնչել, բայց անիկա աշխարհաքաղաքական ամենէն վտանգաւոր հասկացողութիւններէն մէկն է այսօր։ Թուսիտիտես կը նկարագրէր Աթէնքի վերելքն ու այդ վերելքէն Սպարթայի վախը՝ իբրեւ պատերազմի հիմնական պատճառ։ Կրահամ Ալիսըն այս գաղափարը վերածեց արդի աշխարհաքաղաքական տեսութեան մը՝ պնդելով, թէ երբ նոր ուժ մը սկսի սպառնալ գոյութիւն ունեցող գերիշխող ուժին, պատերազմը գրեթէ անխուսափելի կը դառնայ։

Այսօր այդ պատմական օրինակը սկսած է կիրարկուիլ Միացեալ Նահանգներ–Չինաստան յարաբերութիւններուն վրայ։ Շատեր սակայն կը քննադատեն զայն՝ պնդելով, թէ պատմութիւնը ճակատագիր չէ, եւ թէ նման տեսութիւնները երբեմն կրնան ինքնիրականացող մարգարէութիւն դառնալ՝ մեծ ուժերը դրդելով իրարու հանդէպ աւելի կասկածամիտ եւ յարձակողական քաղաքականութիւն վարելու։

Միացեալ Նահանգները տակաւին կը մնայ աշխարհի զինուորական եւ տնտեսական հզօրագոյն ուժը։ Սակայն, Չինաստան այլեւս պարզ զարգացող երկիր մը չէ։ Ան վերածուած է քաղաքակրթական հսկայի մը, որ կը մրցի Արեւմուտքին հետ՝ տնտեսութեան, արհեստագիտութեան, արուեստական իմացականութեան, առեւտուրի, ծովուժի եւ համաշխարհային ազդեցութեան գրեթէ բոլոր ոլորտներուն մէջ։

Հետեւաբար, նախագահ Շիի նշումը պարզ պատմագիտական ակնարկ մը չէր։ Անիկա զգուշացում մըն էր։ Չինաստան փաստօրէն Ամերիկայի կ՛ըսէր․ «Մեր վերելքը պատերազմ չի նշանակեր, եթէ դուք զայն այդպէս չընկալէք»։

Բայց իրականութիւնը աւելի բարդ է։ Որովհետեւ մեծ ուժերը միայն ռազմավարական հաշիւներով չեն առաջնորդուիր։ Անոնք նաեւ վախերով կը շարժին։ Իսկ պատմութիւնը բազմիցս ցոյց տուած է, թէ երբ տիրապետող ուժ մը սկսի զգալ իր գերակայութեան փլուզումը, ան շատ արագ կրնայ վերածուիլ կասկածամիտ եւ յարձակողական համակարգի։

Իրանի շարունակուող պատերազմը ճնշող ներկայութիւն էր Պէյճինկի բանակցութիւններուն։ Երկու ղեկավարներն ալ համաձայն էին, որ Հորմուզի նեղուցը պէտք է բաց մնայ՝ մեկնելով համաշխարհային ուժանիւթի անվտանգութեան շահերէն։ Չինաստան նաեւ դէմ էր նաւերու անցքին վրայ տուրք սահմանելու Թեհրանի փորձերուն, մինչ Շի Ժինփինկ կը խոստանար զէնք չտրամադրել Իրանի։ Ան միաժամանակ կ’առաջարկէր քուլիսային դիւանագիտական միջնորդութիւն կատարել՝ հակամարտութեան խաղաղ լուծում մը գտնելու նպատակով, վերահաստատելով նաեւ, թէ Իրան երբե՛ք պէտք չէ կորիզային զէնք ունենայ։

Այս բոլորին զուգահեռ, տնտեսական եւ առեւտրական կարեւոր զարգացումներ եւս արձանագրուեցան։ Թրամփի հետ Պէյճինկ ժամանած ամերիկեան մեծ ընկերութիւններու ղեկավարներուն ներկայութեամբ՝ ներառեալ Իլոն Մասք եւ Ճենսըն Հուանկ, Չինաստան որոշեց աւելցնել ամերիկեան գիւղատնտեսական արտադրանքներու, օդանաւերու եւ յատկապէս նաւթի գնումները՝ քայլ մը, որ մասամբ կը նուազեցնէ անոր կախեալութիւնը Միջին Արեւելքէն։

Սակայն հակառակ ստեղծուած դրական մթնոլորտին, Շի Ժինփինկ առիթը օգտագործեց Տոնալտ Թրամփի ուղղելու շատ յստակ զգուշացում մը։ Ան շեշտեց, թէ Թայուանի հարցը Ամերիկա–Չինաստան յարաբերութիւններուն ամենէն զգայուն եւ կարեւոր խնդիրն է, եւ զգուշացուց, որ եթէ այս հարցը դրական զարգացում չունենայ, երկկողմանի յարաբերութիւնները կրնան ենթարկուիլ ծանր հարուածներու, նոյնիսկ զինեալ բախումի վտանգին։

Ամերիկան այսօր Չինաստանի վերելքը ոչ միայն որպէս տնտեսական մրցակցութիւն կը դիտէ, այլ նաեւ որպէս իր համաշխարհային դիրքին ուղղուած սպառնալիք մը։ Չինաստանի համար ալ Թայուանի զինումը, կիսահաղորդիչներու սահմանափակումները եւ Խաղաղական ովկիանոսի մէջ ամերիկեան զինուորական ներկայութիւնը կը դիտուին որպէս «զսպումի» փորձ։

Փաստօրէն, երկու կողմերն ալ սկսած են զիրար ոչ միայն մրցակից տեսնել, այլեւ գոյաբանական վտանգ։

Ճիշդ հոս է որ ի յայտ կու գայ Թուսիտիտեսի թակարդին իսկական վտանգը։ Պատերազմները շատ անգամ չեն սկսիր որովհետեւ կողմերը պատերազմ կ’ուզեն։ Անոնք կը սկսին որովհետեւ կողմերը կը սկսին վախնալ իրարմէ։

Այս բոլորին մէջ ամենէն վտանգաւոր կէտը Թայուանն է։ Չինաստանի համար անիկա ազգային ամբողջականութեան եւ պատմական վերամիաւորման հարց է։ Ամերիկայի համար՝ Ասիոյ մէջ ուժերու հաւասարակշռութեան առանցքային հանգոյց մը։ Այս պատճառով Թայուան այսօր դարձած է աշխարհակարգի նուրբ սահմանագիծերէն մէկը։

Սակայն Պէյճինկի հանդիպումը միայն հակամարտութեան մասին չէր։ Անիկա նաեւ ցոյց տուաւ, թէ երկու ուժերն ալ տակաւին կը հասկնան ամբողջական պատերազմի գինը։ Հետեւաբար, ներկայ փուլին աւելի հաւանական է երկարատեւ մրցակցութիւնը, քան անմիջական համաշխարհային բախումը։

Բայց նոյնիսկ այդ մրցակցութիւնը արդէն իսկ փոխած է աշխարհը։

Աշխարհաքաղաքականութիւնը այլեւս միայն զէնքի կամ տարածքի պայքար չէ։ Այսօր պատերազմները կրնան տեղի ունենալ կիսահաղորդիչներու, արուեստական իմացականութեան, տեղեկատուութեան, նաւահանգիստներու, մատակարարման շղթաներու եւ նոյնիսկ թուային դրամանիշերու շուրջ։

Ահա թէ ինչու Թրամփի Պէյճինկ այցելութիւնը պարզ դիւանագիտական եղելութիւն մը չէր, այլ շրջադարձային կարեւոր կէտ մը պատմութեան մէջ։ Աշխարհը աստիճանաբար կը հեռանայ այն միաբեւեռ համակարգէն, ուր Ամերիկան գրեթէ անվիճելի գերիշխանութիւն ունէր։ Փոխարէնը կը ձեւաւորուի աւելի բարդ, բազմաբեւեռ եւ անկայուն աշխարհ մը։

Բայց հոս կը ծագի հիմնական հարցում մը․ մարդկութիւնը  արդեօք կրնա՞յ խուսափիլ պատմութեան կրկնութենէն։

Որովհետեւ Թուսիտիտեսի թակարդը վերջնական հաշուով միայն Չինաստանի եւ Ամերիկայի մասին չէ։ Անիկա մարդկային բնութեան մասին է։ Մեծ ուժերու հպարտութեան, անապահովութեան եւ վախերուն մասին է։

Եւ թերեւս 21-րդ դարու ամենէն կարեւոր հարցումը հետեւեալն է․ երբ նոր ուժ մը կը սկսի բարձրանալ, իսկ հին ուժ մը կը սկսի կորսնցնել իր բացարձակ գերակայութիւնը, կրնա՞ն արդեօք անոնք գոյակցիլ առանց աշխարհը դէպի աղէտ մղելու։

Պատմութիւնը տակաւին վերջնական պատասխան մը չէ տուած։

 

 

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%b8%d6%80%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%a6%d5%ab-%d5%b6%d5%a5%d5%b2%d5%b8%d6%82%d6%81%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d5%a9%d5%a1%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%bd%d5%a1%d5%b0%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a1/feed/ 0 88372 Քունը https://darperag21.net/%d6%84%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d6%2584%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d6%84%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a8/#respond Sat, 16 May 2026 08:33:26 +0000 https://darperag21.net/?p=88368 Թոյլատրեցէք ինծի յաւերժապէս քնանալ,
Զի կը բաղձամ սուզուիլ անդունդին մէջ լռութեան,
Թաղել կիրքերըս թէժ ու մարել յուշերուս
Կայծիկները բոսոր: Խուսափիլ կանչերէն,
Որ հաւատքըս շիջող կը խարսխեն սիւնին վրայ
Անթառամ վարդերուն եւ կը յիշեցընեն
Այդ հեքիաթն հնօրեայ, որ պատմըւեր էր ինձ
Անբարբառ պարիկի մ՚յաւերժաձայն շունչով:

Կարօտանքիս ալքէն կը բխին հուր ու թախիծ,
Կու տան անոնք ինծի յաւէտ սէր ու մահիճ.
Սէրը ցօղ մ՚է մաքուր, որ անհատ կը յորդի
Եւ կ՚ոռոգէ ոգեաց շիրիմները ծարաւ:
Երբ գլուխըս դնեմ սիրոյ կապոյտ բարձին,
Թոյլատրեցէք ինծի յաւերժապէս քնանալ:

Գէորգ Տանայեան

 

]]> https://darperag21.net/%d6%84%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a8/feed/ 0 88368 Հայ ինքնութենէն դէպի հաստատութենական հասունութիւն https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%ab%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%b6%d5%a7%d5%b6-%d5%a4%d5%a7%d5%ba%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5-%25d5%25ab%25d5%25b6%25d6%2584%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a5%25d5%25b6%25d5%25a7%25d5%25b6-%25d5%25a4%25d5%25a7%25d5%25ba%25d5%25ab-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a5%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1 https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%ab%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%b6%d5%a7%d5%b6-%d5%a4%d5%a7%d5%ba%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1/#respond Thu, 14 May 2026 12:21:46 +0000 https://darperag21.net/?p=88359 Պետական հաստատութիւններու եւ մարդկային յառաջդիմութեան միջեւ կապը առանձնայատուկ կերպով տեսանելի կը դառնայ հայկական իրականութեան մէջ՝ թէ՛ Հայաստանի Հանրապետութեան եւ թէ՛ սփիւռքի պարագային։ Հայերը ընդհանրապէս կը բնորոշուին իբրեւ աշխատասէր եւ յարմարող ժողովուրդ մը, որ օժտուած է մտաւոր կարողութիւններով։ Սակայն հայերը յաճախ դժուարացած են այս յատկութիւնները վերածելու հաւաքական յառաջդիմութեան։ Պատճառը տաղանդի պակասը չէ։ Խնդիրը աւելի բացակայութիւնն է արդար, կայուն եւ վստահութիւն ներշնչող կառոյցներու, որոնք կրնան այդ ներուժը կազմակերպել եւ վերածել երկարատեւ զարգացման։

Հայաստանի արդի հանրապետութիւնը կազմաւորուեցաւ պատմական չափազանց դժուար պայմաններու մէջ՝ Խորհրդային Միութեան փլուզում, պատերազմ, տնտեսական շրջափակում, արտագաղթ եւ տկար հաստատութիւններ։ Այս պայմաններուն մէջ, հանրային վստահութիւնը պետութեան հանդէպ շատ կանուխ խախտեցաւ։ Փտածութիւնը, մենաշնորհային ցանցերը, քաղաքական հովանաւորութիւնը եւ անհաւասար հնարաւորութիւնները տարածեցին այն համոզումը, թէ յաջողութիւնը աւելի կապուած է անձնական ծանօթութիւններու, քան արժանիքի։ Այս մէկը խոր ազդեցութիւն ունեցաւ հանրային հոգեբանութեան վրայ։ Բազմաթիւ քաղաքացիներ հիասթափեցան քաղաքականութենէն եւ սկսան անվստահութեամբ մօտենալ հաստատութիւններուն։ Հետեւանքը միայն տնտեսական անկում չէր, այլ նաեւ մարդկային մեծ արտահոսք։ Հազարաւոր հայեր լքեցին երկիրը, որովհետեւ այլեւս չէին հաւատար, թէ իրենց կարողութիւնները կրնան արդար պայմաններու մէջ զարգանալ։

Այսօր ալ, հակառակ վերջին տարիներուն արձանագրուած բարեփոխումներուն եւ որոշ յառաջդիմութեան, Հայաստան կը շարունակէ ապրիլ արդիականացման եւ ժառանգուած քաղաքական մշակոյթի միջեւ առկայ լարում մը։ Թէեւ պետական կառավարման, թափանցիկութեան եւ թուայնացման ոլորտներուն մէջ նկատելի զարգացումներ արձանագրուած են, դատական իշխանութեան անկախութեան, քաղաքական բեւեռացման եւ հաստատութենական վստահութեան հարցերը տակաւին ամբողջովին լուծուած չեն։

Սփիւռքի իրականութիւնը տարբեր է, բայց նոյնքան կապուած այս հարցերուն։ Սփիւռքեան հայկական համայնքները երկար տարիներ գոյատեւեցին յարաբերաբար ուժեղ հաստատութիւններու միջոցով՝ եկեղեցիներ, դպրոցներ, կուսակցութիւններ, մշակութային միութիւններ, բարեսիրական կազմակերպութիւններ եւ մամուլ։ Այս կառոյցները հիմնական դեր խաղցան ցեղասպանութենէն եւ տեղահանութենէն ետք հայկական ինքնութիւնը պահպանելու գործին մէջ։ Սակայն ժամանակի ընթացքին, շատ մը սփիւռքեան կառոյցներ վերածուեցան վարչական համակարգերու, որոնց հիմնական մտահոգութիւնը ինքնապահպանումն էր, ոչ թէ արդիականացումը եւ երիտասարդականացումը։

Որոշ համայնքներու մէջ, յատկապէս աւելի հին սփիւռքներուն մէջ, ղեկավարութիւնը մնաց նեղ շրջանակներու ձեռքը, որոնք յաճախ մերժեցին քննադատութիւնը, մտաւորական անկախութիւնը եւ ընդդիմացան սերնդափոխութեան։ Արդիւնքը եղաւ այն, որ շատ մը երիտասարդ հայեր սկսան օտարանալ կազմակերպական կեանքէն (Նաեւ կարդալ՝ «Արտագաղթ սփիւռքի կառոյցներէն, ինչպէ՞ս…» մեր յօդուածը): Խնդիրը անպայման հայ ինքնութեան մերժումը չէ, այլ հիասթափութիւնը այն անճկուն եւ ինքնսիրահարած կառոյցներէն, որոնք երբեմն աւելի շատ կը պարգեւատրեն հնազանդութիւնը, քան ստեղծագործական միտքը։ Անկախ մտաւորականները, արուեստագէտները եւ քննադատող ձայները շատ անգամ կը գտնուին լուսանցքի վրայ, որովհետեւ անոնք հարցականի տակ կը դնեն ժառանգուած պահպանողական ու անթեք մտածողութիւնը եւ հնամաշ իշխանութիւնները։

Այս մէկը աւելի կարեւոր կը դառնայ, որովհետեւ սփիւռքը Հայաստանի սահմաններէն դուրս սեփական պետութիւն չունի։ Հետեւաբար անոր հաստատութիւնները պարզ վարչական մարմիններ չեն, այլ մշակութային միջավայրեր, որոնք կը ձեւաւորեն ինքնութիւնը, մասնակցութիւնը եւ պատկանելիութեան զգացումը։ Երբ այս միջավայրերը կը դառնան չափազանց փակ, առճակատող կամ միայն անցեալով ապրող, երիտասարդ սերունդները կամաց-կամաց կը հեռանան՝ ոչ անպայման հայութենէն, այլ կազմակերպուած հայկական կեանքէն։

Այսպիսով թէ՛ Հայաստանը եւ թէ՛ սփիւռքը կը դիմագրաւեն նոյն հիմնական մարտահրաւէրը՝ ինչպէ՞ս ստեղծել համակարգեր, որոնք կը ներշնչեն վստահութիւն, մասնակցութիւն, արդարութիւն եւ վերանորոգում։ Հայերը ամբողջ աշխարհով մէկ ունին հսկայական մարդկային ներուժ՝ գիտութեան, թեքնաբանութեան, կրթութեան, գործարարութեան եւ արուեստի մէջ։ Սակայն տաղանդը միայնակ բաւարար չէ հաւաքական բարգաւաճում ստեղծելու համար։ Մարդիկ աւելի ստեղծագործ եւ արդիւնաբեր կը դառնան, երբ հաւատան, թէ հաստատութիւնները արդա՛ր են, քննադատութիւնը հանդուրժելի՛, արժանիքը կը գնահատուի, եւ անհատական ներդրումը իսկապէ՛ս կրնայ ազդեցութիւն ունենալ ապագային վրայ։

Թերեւս մեր ժամանակներուն հայկական հիմնական հարցերէն մէկը այս է։ Խնդիրը միայն ազգային գոյատեւումը չէ իր աւանդական իմաստով, այլ նաեւ հաստատութենական հասունութիւնը։ Ոչ մէկ հասարակութիւն կրնայ անվերջ գոյատեւել միայն պատմական վէրքերով, զգացական կապերով կամ հայրենասիրական կարգախօսերով։ Երկարատեւ զարգացումը կը պահանջէ այնպիսի համակարգեր, որոնք կրնան մարդկային միտքը, եռանդը եւ ստեղծագործութիւնը վերածել հաւաքական յառաջդիմութեան։ Հակառակ պարագային, նոյնիսկ ամենէն տաղանդաւորներն ու նուիրեալները աստիճանաբար կրնան օտարանալ այն համայնքներէն, որոնց կ’ուզեն ծառայել։

Հայաստանի եւ սփիւռքի ապագան հաւանաբար աւելի կախեալ է արդարութեան, հաշուետուութեան, թափանցիկութեան եւ վստահութեան մշակոյթներ կառուցելու դժուարին աշխատանքէն քան ինքնութեան շուրջ ստեղծուած խօսոյթներէն: Որովհետեւ ի վերջոյ հասարակութիւնները կը բարգաւաճին ոչ միայն այն ժամանակ, երբ մարդիկ կը սիրեն իրենց ազգը, այլ երբ կը հաւատան, թէ իրենց հաստատութիւնները արժանի են իրենց ճիգին, ներդրումին եւ հաւատքին:

Վ.Թէնպէլեան

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%ab%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%b6%d5%a7%d5%b6-%d5%a4%d5%a7%d5%ba%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1/feed/ 0 88359 Յանդգնութիւն՝ հայերէնով արտայայտուելու. «Արուեստական Իմացականութիւն» https://darperag21.net/%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a3%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%9d-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6%d5%b8%d5%be-%d5%a1%d6%80%d5%bf%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%b5%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a5/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a4%25d5%25a3%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%259d-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a7%25d5%25b6%25d5%25b8%25d5%25be-%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25bf%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a5 https://darperag21.net/%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a3%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%9d-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6%d5%b8%d5%be-%d5%a1%d6%80%d5%bf%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%b5%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a5/#respond Tue, 12 May 2026 13:32:36 +0000 https://darperag21.net/?p=88353 Վերջին տարիներուն «Artificial Intelligence» կամ AI եզրը սկսած է մաս կազմել մեր առօրեայ գործածած բառերու շարքին։ Անոր հայերէն գործածութիւնը, սակայն, տակաւին կը մնայ անորոշ՝ թէեւ թարգմանական կանոններու հետեւելով կարելի է յանգիլ տրամաբանական լուծումի:

Երկար ժամանակէ ի վեր, artificial բառը հայերէնի մէջ թարգմանած ենք «արուեստական», հետեւաբար, առնուազն «Տարբերակ» հանդէսի պարագային՝ որոշեցինք artificial Intelligence-ը թարգմանել «Արուեստական բանականութիւն»՝ առանց շատ մտածելու intelligence-ի ճշգրիտ թարգմանութեան մասին:

Սակայն, հրապարակը շուտով սկսաւ ողողուիլ «արհեստական» եզրով՝ անոր հայաստանեան գործածութեան լոյսին տակ: Գիտակցաբար չենք ըսեր արեւելահայերէնի ազդեցութեան տակ, որովհետեւ քիչ ետք պիտի տեսնենք, թէ արհեստականը ընդհանրապէս կապ չունի artificial բառի հայերէնին հետ:

«Տարբերակ» ստացաւ գրութիւններ, որոնց հեղինակները կը պնդէին, թէ կ’ուզեն պահել «արհեստական բանականութիւն» եզրը եւ կը մերժեն «արուեստական բանականութիւնը»: Երկուութենէ խուսափելու համար, օրին որոշեցինք թիավարել հոսանքին հետ, սակայն յետ քննարկումներու սկսաւ ի յայտ գալ, որ հարցը միայն գործածութեան հարց չէ, այլ բառերու ծագումին, լեզուական ճշգրտութեան, մշակութային ինքնագիտակցութեան եւ հայերէնի զարգացման ուղղութեան կը վերաբերի:

Դեռ վերջերս, «Տարբերակ21»-ի ընթերցողներէն Վիգէն Լ. Ադդարեան կը բացատրէր, որ «artificial» բառին արմատը «art»-ն է՝ ars լատիներէն բառէն, որ արուեստ, մարդկային ստեղծագործութիւն եւ մարդակերտ ձեւաւորում կը նշանակէ։ Այս իմաստով «արուեստական»-ը աւելի բնական եւ լեզուաբանականօրէն ճշգրիտ համարժէք կը նկատուի, քան «արհեստական»-ը, որ աւելի մօտ է craft-ի կամ արհեստի գաղափարին։ «Արուեստական»-ը, հետեւաբար, ոչ միայն բառացի թարգմանութիւն է, այլ նաեւ աւելի ճիշդ կերպով կը փոխանցէ «բնականէն դուրս, մարդակերտ» ըլլալու գաղափարը։

Նոյն հարցը կը վերաբերի նաեւ «intelligence» բառին։ «Artificial-ը թարգմանել արհեստակա՞ն, թէ՞ արուեստական» խորագրեալ մեր թղթակցութեան մէջ կը նշէինք, թէ intelligence-ը նաեւ սխալ կը թարգմանենք, որ ըսել է խելացութիւն, խելամտութիւն, թերեւս նաեւ իմաստութիւն, բայց ոչ բանականութիւն: Սփիւռքահայ իմաստասէր, գրականագէտ, թարգմանիչ եւ խմբագիր Մարկ Նշանեան նամակով մը խմբագրութեանս ուշադրութեան կը յանձնէր, որ intelligence-ին համար կարելի է նկատի առնել նաեւ «իմացականութիւն» բառը: Ստուգելով կարելի է եզրակացնել, որ «բանականութիւն»-ը աւելի մօտ է reasoning-ի կամ rationality-ի հասկացողութեան, մինչդեռ «իմացականութիւն»-ը աւելի լայն իմաստային դաշտ ունի եւ կը ներառէ գիտակցութիւնը, ընկալումը, ճանաչողութիւնը եւ մտային կարողութիւններու ամբողջութիւնը։ Այս պատճառով «իմացականութիւն»-ը աւելի ամբողջական կը փոխանցէ ժամանակակից AI հասկացողութիւնը։

Սակայն խնդիրը միայն բառագիտական չէ։ Լեզուն միայն հաղորդակցութեան միջոց մը չէ։ Ան մշակութային յիշողութիւն է, ինքնութեան ձեւ, աշխարհընկալում եւ պատմական շարունակութիւն։ Երբ բառերը կը փոխուին, անոնք իրենց հետ կը փոխեն նաեւ մտածողութեան ձեւերը։ Հայերէնի պարագային այս հարցը աւելի զգայուն է, որովհետեւ մեր լեզուն երկար ժամանակ գտնուած է քաղաքական, գաղափարական եւ մշակութային ազդեցութիւններու տակ։ Հետեւանքը եղած է բառապաշարի, ուղղագրութեան եւ լեզուական մտածողութեան աստիճանական հեռացում իր աւանդական արմատներէն։

Այս իմաստով «արուեստական իմացականութիւն» եզրի ընտրութիւնը նաեւ փորձ մըն է՝ վերադառնալու լեզուական ինքնագիտակցութեան, ոչ թէ անցեալին կուրօրէն վերադառնալու, այլ լեզուն կրկին իր բնական զարգացման հունին մէջ դնելու նպատակով։ Անիկա նաեւ յիշեցում մըն է, թէ հայերէնը կրնա՛յ եւ պէ՛տք է ստեղծէ իր սեփական ժամանակակից բառապաշարը՝ առանց ինքն իրեն օտարանալու։

Անշո՛ւշտ, լեզուն միշտ ալ պիտի զարգանայ, փոխուի եւ նոր իրականութիւններու յարմարի։ Սակայն այդ զարգացումը աւելի առողջ կ’ըլլայ, երբ կը հիմնուի լեզուի ներքին տրամաբանութեան եւ մշակութային յիշողութեան վրայ, ոչ թէ պարզ սովորութեան կամ կրկնութեան։ «Արուեստական իմացականութիւն» եզրի որդեգրումը այդպիսի փորձ մըն է՝ ժամանակակից աշխարհի լեզուն հայերէնով մտածելու եւ արտայայտելու։

Իմացականութիւնը կը ներառէ խելացութեան, ընկալման եւ տեղեկութիւնը մշակելու այն յատկութիւնները, որոնք բնորոշ են տուեալ թեքնաբանական երեւոյթին: Հետեւաբար, «Արուեստական Իմացականութիւնը» (ԱԻ) ո՛չ միայն լեզուականօրէն ճիշդ է, այլեւ աւելի հարազատօրէն կը պատկերէ համակարգչային մտածողութեան էութիւնը:

Այս պատճառներով, «Տարբերակ21» որոշած է այսուհետեւ գործածել «արուեստական իմացականութիւն» եզրը, իսկ կարճ ձեւով՝ «ԱԻ»։ Այս ընտրութիւնը բառի պարզ փոփոխութիւն մը չէ, այլ փորձ մը՝ աւելի մօտենալու հայերէնի ներքին տրամաբանութեան, պատմական յիշողութեան եւ իմաստային ամբողջականութեան։

Վ.Թ.

 

]]> https://darperag21.net/%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a3%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%9d-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6%d5%b8%d5%be-%d5%a1%d6%80%d5%bf%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%b5%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a5/feed/ 0 88353 Ո՞վ կը յանդգնի ըլլալ առանց դիմակի https://darperag21.net/%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%af%d5%a8-%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a3%d5%b6%d5%ab%d5%b4-%d5%a8%d5%ac%d5%ac%d5%a1%d5%ac-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d6%81-%d5%a4%d5%ab%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%ab/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b8%25d5%259e%25d5%25be-%25d5%25af%25d5%25a8-%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a4%25d5%25a3%25d5%25b6%25d5%25ab%25d5%25b4-%25d5%25a8%25d5%25ac%25d5%25ac%25d5%25a1%25d5%25ac-%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25a1%25d5%25b6%25d6%2581-%25d5%25a4%25d5%25ab%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25ab https://darperag21.net/%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%af%d5%a8-%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a3%d5%b6%d5%ab%d5%b4-%d5%a8%d5%ac%d5%ac%d5%a1%d5%ac-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d6%81-%d5%a4%d5%ab%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%ab/#comments Mon, 11 May 2026 13:00:03 +0000 https://darperag21.net/?p=88349 Դիմակահանդէս է․․․ ամէն կողմ դիմակներ՝ բազմազան, գունագեղ, փայլուն եւ ուլունքներով զարդարուած։ Ոմանք ժպիտ կը կրեն իրենց վրայ, ուրիշներ՝ զարմանք, տագնապ կամ անպատասխան հարցում մը։ Կան մարդիկ, որոնք նոյնիսկ դիմակի ետին ծանօթ կը թուին, մինչ ուրիշներուն իրական դէմքը տեսնելու համար պէտք է անպայման իրենց դիմակը վար առնեն։ Իսկ ոմանք ալ, թերեւս մոռցած իրենց դիմակը բերելու, օտար եւ անպաշտպան կը զգան այս մեծ դիմակահանդէսին մէջ, ուր առանց դիմակի տեղ ունենալը գրեթէ անհնար է։

Երբ դեռ փոքր էինք, մեզի սորվեցուցած էին, թէ դիմակները միայն Բարեկենդանի ուրախ խաղերուն կը պատկանին՝ գունազարդ, զուարճալի եւ անմեղ։ Տարիներու ընթացքին, երբ հասուն անձեր դարձանք, հասկցանք, թէ դիմակը միայն տօնական օրերու զարդ չէ։ Ան մարդու առօրեային անբաժանելի մասն է, երբեմն՝ պաշտպանութիւն, երբեմն՝ պատրանք, իսկ շատ անգամ՝ լուռ քողարկում իրական զգացումներուն։

Մարդ յաճախ կը կրէ տարբեր դիմակներ՝ կախեալ միջավայրէն եւ պայմաններէն։ Սակայն ինչո՞ւ․․․ Ան կը փորձէ իր խոցելի կողմերը ծածկել եւ «յաջող» անձի մը տպաւորութիւնը ձգել՝ ներազդելու համար իր շրջապատին վրայ։

Դիմակները երբեմն անհրաժեշտ են, որ մարդ յարմարի հասարակութեան պահանջներուն, պաշտպանէ իր զգացումները կամ պահպանէ իր դիրքը։ Սակայն միշտ այդպէս չէ․ դիմակները մեզի կը փրկեն որոշ պահերու, բայց կամաց-կամաց կը ծանրանան՝ դառնալով շղթաներ, որոնք կը կաշկանդեն մեր իսկական էութիւնը։

Դիմակը յաճախ կը ներկայացուի որպէս կեղծիք կամ որպէս մարդու ներքին ու արտաքին աշխարհներու հակասութեան արտայայտութիւն։ Գրականութեան մէջ ալ կարելի է գտնել նման պատկերներ։ Օրինակ՝ Յակոբ Պարոնեանի երգիծական ստեղծագործութիւններուն մէջ, մասնաւորաբար «Պաղտասար Աղբար»-ին մէջ, որոշ կերպարներ կը դիմակաւորեն իրենք զիրենք՝ ձեւանալով այլ անձեր, որ ուրիշին աչքին լաւ եւ ընդունելի թուին։ Սակայն իրականութեան մէջ անոնք կը մնան նոյն թերութիւններով եւ ներքին հակասութիւններով անհատներ։

Դիմակը «ես»-ին եւ «ուրիշի աչքին երեւացող ես»-ին միջեւ գոյացած բացը կը լրացնէ։ Մարդ կը ստեղծէ այնպիսի կերպարներ, որոնք աւելի հեշտ կ՛ընդունուին կամ «համբաւ» կրնան շահիլ հասարակութեան մէջ։ Սակայն այս երկդիմութիւնը գին ունի։ Մարդ որքան հարազատ զգայ իր դիմակներուն հետ, այնքան կը հեռանայ իր ներքին էութենէն։ Ան կ՛ապրի ոչ թէ այնպէս, ինչպէս կը զգայ, այլ այնպէս, ինչպէս պէտք է երեւի։ Երբեմն մարդ այնքան կը վարժուի իր նոր ինքնութեան, որ կը մոռնայ, թէ ո՛վ է ինք իրականութեան մէջ։

Շատ անգամ դիմակի մը ճեղքերէն որոշ ճշմարտութիւններ կ՛արտահոսին, մինչեւ դիմակին ծանրութիւնը դառնայ անհանդուրժելի, եւ ան ամբողջովին իյնայ՝ ձգելով անձը մերկ իրականութեան առջեւ։ Հոս է, որ մարդ բախում կ՛ունենայ իր իրական «ես»-ին հետ։ Այս հանդիպումը ծանր է․ դիմակին հետ կ՛իյնայ նաեւ այն պատրանքը, թէ պէտք է ուրիշ մէկը երեւինք՝ աւելի ընդունելի եւ հաճոյալի դառնալու համար։

Արդեօք կարելի՞ է ապրիլ առանց դիմակի․ հաւանաբար ո՛չ ամբողջովին։ Անոնք անխուսափելի են կեանքի մէջ` այն պայմանով, որ մարդ գիտակցի, թէ ե՞րբ եւ ինչո՞ւ կը կրէ զանոնք։ Այս պարագային, զանոնք գիտակցաբար օգտագործելը եւ սեփական ինքնութիւնը չկորսնցնելը կեանքի հիմնական մարտահրաւէրներէն մէկն է։ Այլապէս, ինքնախաբէութիւնը կրնայ ժամանակաւորապէս «հանգիստ» պատճառել, իսկ հետագային՝ ունենալ բացասական անդրադարձեր։

Շատ մը փիլիսոփաներ կը հաստատեն, թէ ճշմարիտ ազատութիւնը եւ ներքին խաղաղութիւնը կը սկսին այն պահուն, երբ մարդ կը հրաժարի արտաքին սահմանումներէ կամ դիմակներէ եւ կը համարձակի ընդունիլ ինքզինք ինչպէս որ է։ Հոս է իրական սկիզբը՝ երբ մարդ կը դադրի դեր խաղալէ եւ կը սկսի ապրիլ ինքնակամութեամբ եւ խորք ունեցող կեանքով։ Այստեղ կը ծագի կարեւոր հարցում մը․

Ոչ թէ՝ «Ո՞վ եմ ես հիմա»,

Այլ՝ «Ո՞վ կը յանդգնիմ ըլլալ առանց վախի»։

Լիզա Բանճարճեան Թելվիզեան

]]> https://darperag21.net/%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%af%d5%a8-%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a3%d5%b6%d5%ab%d5%b4-%d5%a8%d5%ac%d5%ac%d5%a1%d5%ac-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d6%81-%d5%a4%d5%ab%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%ab/feed/ 1 88349 Արեւելահայերէն-արեւմտահայերէն. Ինչպէ՞ս վայելել մեր լեզուի ամբողջական հարստութիւնը https://darperag21.net/%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%a5%d5%ac%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%ba/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a5%25d6%2582%25d5%25a5%25d5%25ac%25d5%25a1%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a7%25d5%25b6-%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a5%25d6%2582%25d5%25b4%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a7%25d5%25b6-%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25b9%25d5%25ba https://darperag21.net/%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%a5%d5%ac%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%ba/#respond Sun, 10 May 2026 12:15:15 +0000 https://darperag21.net/?p=88339 Վերջերս ստացանք հետեւեալ գրութիւնը, որ կը շօշափէ արեւելահայերէնի եւ արեւմտահայերէնի միջեւ դասական գրականութեան «վերածում»-ի բաւական զգայուն եւ կարեւոր հարցը։ Գրութիւնը հրապարակուած է VLUME հարթակին կողմէ, որ հայկական թուային մեծագոյն գրադարաններէն մէկն է, ուր կարելի է գտնել ելեկտրոնային գիրքեր, ձայնագրուած գիրքեր եւ տեսաշարքեր դասական եւ ժամանակակից գրականութենէն՝ արեւելահայերէն եւ արեւմտահայերէն տարբերակներով։ Իր հիմնադրութենէն ի վեր, հարթակը կը ծառայէ թէ՛ անհատ ընթերցողներու եւ թէ՛ կրթական հաստատութիւններու՝ ներառեալ դպրոցներու եւ գրադարաններու։

Գրութիւնը կը վերաբերի ոչ միայն լեզուական հասանելիութեան, այլեւ գրական ժառանգութեան, ինքնութեան, մանկավարժութեան եւ երկու լեզուաճիւղերուն միջեւ կամուրջներու պահպանման հարցին։ Քանի որ նիւթը լայն խորհրդածութեան շարժառիթ կը հանդիսանայ, կ’ուզենք զայն բաժնել ընթերցողներուն հետ՝ յոյսով, որ շատեր պիտի արտայայտեն իրենց տեսակէտները եւ մասնակցին այս անհրաժեշտ հարցախոյզ-քննարկումին։ Հետեւաբար, կը ներառենք համապատասխան կապերը։

Կարելի է հարցախոյզին մասնակցիլ այս կապով https://tinyurl.com/4jzbtphc

Անշուշտ, հարցը պարզ ընտրութեան մը չի վերաբերիր՝ վերածե՞լ թէ՞ չվերածել։ Խնդիրը աւելի խոր է. ան կը վերաբերի այն ձեւին, որով մենք կ՛ուզենք մեր լեզուն ապրեցնել, ոչ միայն որպէս ժառանգութիւն, այլ որպէս գործածուող իրականութիւն։ Եթէ հասանելիութիւնը վերածուի ամբողջական փոխարինումի, ապա կամաց-կամաց կը կորսուի լեզուի բազմաձայնութիւնը, անոր ներքին հարստութիւնը եւ տարբեր ճիւղերուն միջեւ գոյացած պատմական յիշողութիւնը։ Իսկ եթէ պահպանութիւնը վերածուի սահմանափակումի, ապա նոյն այդ ժառանգութիւնը կը հեռանայ նոր սերունդներէն՝ դառնալով քիչերու սեփականութիւնը։ Հետեւաբար լուծումը պէտք է գտնուի կամուրջներ ստեղծելու մէջ՝ այնպիսի միջոցներով, որոնք կը պահեն բնագիրը իր ամբողջականութեամբ, բայց միաժամանակ կը գտնեն զայն հասանելի դարձնող եղանակներ։ Որովհետեւ լեզուն կը պահպանուի ոչ թէ այն ժամանակ, երբ ան կը պահուի անփոփոխ, այլ այն ժամանակ, երբ ան կը շարունակէ ընթերցուիլ, հասկցուիլ եւ վերապրիլ սերունդէ սերունդ։

Լեզուն կը շարունակէ ապրիլ, երբ կը շարունակէ կարդացուիլ

 Հարց մը, որուն ձեր կարծիքը յայտնել կը խնդրենք այս յօդուածին աւարտին։

Արդեօք դասական հայ գրականութիւնը պէ՞տք է վերածուի իր երկու լեզուաճիւղերուն միջեւ՝ Թումանեանը՝ արեւմտահայերէնի, Պարոնեանը՝ արեւելահայերէնի, որպէսզի իւրաքանչիւր հայ մանուկ կարենայ կարդալ ամէն մէկ հայ հեղինակ՝ առանց լեզուական խոչընդոտի հանդիպելու։ Թէ՞ միւս լեզուաճիւղով կարդալը ինքնին այն միջոցն է, որով մանուկները կը ծանօթանան իրենց գրական ժառանգութեան երկու տարբերակներուն եւ զանոնք տարբերակող նրբերանգներուն՝ կամուրջ մը, զոր փոխադրութիւնը աննկատ կերպով կրնայ վերացնել։

Այս հարցին Վլումը (Vlume) առանձինը չի կրնար պատասխանել։ Ընթերցողները, ծնողներն ու կրթական մշակները, որոնք կը ծանօթացնեն գիրքերը երեխաներուն, անոնք են, որոնց դատողութիւնը հոս կարեւոր է, եւ այս յօդուածին վերջաւորութեան մենք կը խնդրենք իրենց կարծիքը։ Սակայն, նախքան հարցախոյզը, հարցը կ’արժէ արդարացիօրէն քննել երկու կողմերէն ալ, ինչ որ այս յօդուածին մնացեալ մասը կը փորձէ ընել:

Ի՞նչ կը հասկնանք «Վերածում» ըսելով

Ուղղագրութեան փոփոխութիւնը՝ դասականի եւ արդիի միջեւ, պէտք է առանձին քննարկուի, բայց այս պարագային մեր հարցումը անոր մասին չէ։ Փոխադրութիւն ըսելով կը հասկնանք գործի մը վերածումը գրական հայերէնի մէկ ճիւղէն միւսին՝ արեւելահայերէնէ արեւմտահայերէնի կամ հակառակը, միեւնոյն ատեն անաղարտ պահելով բնագիրը, կառոյցը եւ հնարաւորինս՝ հեղինակային յատկանիշները, միշտ առաջնային դասելով երեխային հասանելիութիւնը։ Ասիկա կրնայ տարբեր ձեւեր ունենալ՝ ամբողջական վերաշարադրանքներէն մինչեւ զուգահեռ էջերով հրատարակութիւններ կամ թուային փոխանջատիչներ (digital toggles)։ Մեր ուշադրութեան կեդրոնը մանկական գրականութիւնն է, ուր հասանելիութեան վտանգները ամենաբարձրն են։

Վերածելու ի նպաստ պատճառներ

Փոխադրութեան ի նպաստ գլխաւոր պատճառաբանութիւնը հասանելիութիւնն է։ Հսկայ Սփիւռքի մանուկներու էական զանգուածին համար հայերէնը արդէն իսկ երկրորդ կամ երրորդ լեզու է, եւ անծանօթ լեզուաճիւղի մը յաւելեալ շերտը կրնայ սիրելի դասական մը վերածել ծածկագիր վերծանելու վարժութեան։ Հիւմորը, կշռոյթը եւ յուզական անմիջականութիւնը՝ ճիշդ այն բաները, որոնք գիրք մը անմոռանալի կը դարձնեն, առաջին բաներն են, որոնք կը տուժեն, երբ երիտասարդ ընթերցողը կը ճգնի դեռ բառապաշարը վերլուծել։ Ծանօթ լեզուաճիւղով կարդալու պարագային, Պարոնեանի սուր երգիծանքը կ’ընկալուի անմիջապէս։

«Այս ճամփորդն օժտված էր մի զույգ խոշոր ու սև աչքերով, մի զույգ հաստ, սև ու երկար հոնքերով, մի զույգ մեծ ականջներով և մի զույգ քթով… չէ՛, չէ՛, մեկ քթով, թեպետ և այն մի զույգ քթի տեղ կարող էր ծառայել»։ ~ Յակոբ Պարոնեան

«Քանի՜ ձեռքէ եմ վառած, Վառած ու հուր եմ դարձած, Հուր եմ դարձած, լոյս տուած, Լոյս տալով եմ սպառած:» ~ Յովհաննէս Թումանեան

Մտահոգութիւնը մանուկներէն անդին կ’երթայ։ Երբ ժամանակակից ընթերցողը՝ ըլլա՛յ ուսանող, թէ բարձր արհեստագիտութեան ոլորտի մասնագէտ, կը հրաժարի Մուրացան կամ Օտեան կարդալէ լոկ այն պատճառով, որ լեզուական ճիւղը իրեն օտար կը թուի: Ուրեմն բան մը պակաս է։ Եթէ դասական հեղինակները հասանելի մնան միայն իրենց սկզբնական լեզուաճիւղով, անոնք կը վտանգուին շուտով վերածուելու միայն մասնագէտներու ուսումնասիրութեան առարկայի. ուսումնասիրուած, ուսումնասիրուող բայց չընթերցուած, չընթերցուող ներկայ մատղաշ սերունդին ու գալիքի հանրութեան կողմէ։ Ըստ այս տեսակէտին, փոխադրութիւնը այն միջոցն է, որով գրական ժառանգութիւնը կրնայ ապրիլ սերունդներուն մէջ։

Եղածը պահելու ի նպաստ պատճառներ

Վերածելու հակա-պատճառաբանութիւնը այն է, որ միւս լեզուաճիւղով կարդալը ինքնին մաս կը կազմէ այն գործընթացին, որով մանուկները կը ճանչնան միւս տարբերակը։ Հանդիպումը վերացնելը կը վերացնէ իւրացումը: Մանուկ մը, որ Թումանեան կը կարդայ արեւմտահայերէնով՝ ջանք գործադրելով, ծնողի կամ ուսուցիչի մը կողքին՝ պարզապէս պատմութիւն մը չէ, որ կը կարդայ: Անոնք կամուրջ մը կը կառուցեն դէպի իրենց գրական աւանդոյթի միւս կէսը:

«Քանի՜ ձեռքից եմ վառվել, Վառվել ու հուր եմ դառել, Հուր եմ դառել` լույս տվել, Հույս տալով եմ սպառվել։» ~ Յովհաննէս Թումանեան

«Այս ճամբորդն օժտուած էր զոյգ մը խոշոր եւ սեւ աչքերով, զոյգ մը հաստ, սեւ եւ երկար յօնքերով, զոյգ մը մեծ ականջներով եւ զոյգ մը քիթեր․․․ չէ՛, չէ՛, մէկ քիթով, թէպէտ եւ բայց զոյգ մը քիթերու տեղ կրնար ծառայել։»։ ~ Յակոբ Պարոնեան

Գոյութիւն ունի նաեւ ձայնի հարցը: Լեզուն միայն տեղեկութիւն չէ, այլ ան կը կրէ հեղինակին հոգեբանութիւնը, անոր շունչը, ժամանակաշրջանին համն ու հոտը: Թումանեանը արեւելահայերէնով կարդալը կը կրէ այն, ինչ կրնանք կոչել անոր «լոռուայ շունչը»՝ տեղայնական հիւսուածք մը, որ մօտիկ տարբերակի թարգմանութիւնը հակուած է հարթելու: Արեւելահայերէնն ու արեւմտահայերէնը բաւականաչափ մօտ են իրարու. անոնց միջեւ փոխադրութիւնը խաբուսիկ կերպով պարզ կը թուի, բայց կշռոյթն ու տեղայնական ձայնը յաճախ առաջին զոհերն են: Եւ կայ նաեւ գործնական մտահոգութիւն. հայկական հրատարակչութիւնը կը գործէ փոքր ծաւալով, եւ զուգահեռ հրատարակութիւններու արտադրութիւնը կը վտանգէ պառակտել առանց այն ալ սահմանափակ ընթերցողներու բազմութիւնը:

Ի՞նչ կ’ընեն նման պարագաներ ունեցող այլ ժողովուրդներ

Հայերէնը միակ լեզուն չէ, որ ունի գրական երկու ճիւղեր, այլ ժողովուրդներ տարբեր լուծումներու յանգած են: Փորթուկալերէնը օրինակ մը ունի: Եւրոպական եւ պրազիլական փորթուկալերէնները երկուքն ալ լիարժէք գրական չափորոշիչներ են, երկուքն ալ կը դասաւանդուին ու աշխոյժ կերպով կը հրատարակուին: Անոնց միջեւ փոխադրութիւնը սովորական երեւոյթ է. յատկապէս մանկական գիրքերը յաճախ առանձին կը տեղայնացուին իւրաքանչիւր շուկայի համար, իսկ օտար գործեր լոյս կը տեսնեն Ատլանտեանի երկու ափերուն համար ակնյայտօրէն տարբեր հրատարակութիւններով: Թէ արդեօք այս անհրաժեշտութի՞ւն է, թէ՞ չափազանցութիւն, կը մնայ աշխոյժ բանավէճի առարկայ, նոյնիսկ փորթուկալացի կրթական մշակներու միջեւ:

Նորվեկերէնը կու տայ հակառակ պատասխանը: Անոր երկու գրական տարբերակները՝ Պոքմոլը (Bokmål) եւ Նինորսքը (Nynorsk), յառաջ եկած են տասնիններորդ դարուն՝ Դանիայէն անկախանալէ ետք. Պոքմոլը՝ դանիերէնի աստիճանական նորվեկացման միջոցով, որ կ’արտացոլէ քաղաքային արեւելեան խօսուածքը: Նինորսքը կառուցուած է գիւղական արեւմտեան բարբառներէն՝ պահպանելու համար այն ձայնը, զոր քաղաքային չափորոշիչը չէր կրեր: Երկուքն ալ կը մնան լիարժէք գրական լեզուներ, կը դասաւանդուին դպրոցներուն մէջ եւ կը հրատարակուին երեխաներու համար: Անոնց միջեւ փոխադրութիւնը ընդունուած սովորութիւն չէ: Իւրաքանչիւրը կը ներկայացնէ տարբեր Նորվեկիա մը՝ քաղաքային/արեւելեան ընդդէմ գիւղական/արեւմտեանի. եւ զանոնք մէկ միասնական ձեւի մէջ ձուլելը պիտի ջնջէր այդ ձայներէն մէկը:

Ինչո՞ւ հայերէնը իւրայատուկ վիճակ մը ունի

Ոչ մէկ օրինակ ամբողջութեամբ կը համապատասխանէ մեզի: Փորթուկալերէն կը խօսին քանի մը հարիւր միլիոն մարդիկ: Նորվեկերէնի երկու չափորոշիչները կը գոյատեւեն մէկ երկրի մէջ, աջակցութիւն ստանալով դպրոցական համակարգէ մը, որ կ’երաշխաւորէ, որ իւրաքանչիւր ընթերցող հանդիպի երկուքին ալ: Հայերէնի ընթերցողներու զանգուածը աւելի փոքր է երկու ճիւղերուն համար ալ, աւելի ցրուած, եւ ձեւաւորուած հսկայ Սփիւռք մը, որուն յարաբերութիւնը լեզուին հետ արդէն իսկ խոչընդոտներու դիմաց է:

Կայ նաեւ շերտ մը, որ զուգահեռներէն ոչ մէկը կ’արտացոլէ: Փորթուկալերէնը փակեց իր անդրատլանտեան ուղղագրական բացի մեծ մասը 1990-ի Ուղղագրական Համաձայնագրով: Նորվեկերէնի երկու չափորոշիչները կը կիսեն մէկ ուղղագրական համակարգ: Հայերէնը այդպէս չէ: Դասական ուղղագրութեան՝ որ կը գործածուի արեւմտահայերէնի մէջ եւ Արդի ուղղագրութեան միջեւ եղած բացը, տեսողական պատնէշ մըն է, որ կ’աւելնայ լեզուաճիւղերու միջեւ եղած բառապաշարային եւ քերականական տարբերութիւններուն վրայ: Գործնականին մէջ, գործի մը վերածումը լեզուաճիւղերու միջեւ յաճախ այնքան ուղղագրական փոխակերպումի հարց է, որքան՝ լեզուական փոխադրութեան: Ասիկա անջատ խօսակցութիւն մըն է այն հարցէն, զոր այս հարցախոյզը կ’ուղղէ: Սակայն մտմտալ կու տայ, թէ ինչո՞ւ հայերէնի հարցին կարելի չէ պատասխանել՝ մատնացոյց ընելով ուրիշի մը լուծումը:

Մենք ունինք նաեւ գործիքներ, զորս նախորդ սերունդները չունէին. թուային հրատարակութիւնները կրնան առաջարկել փոխանջատիչներ, բացատրութիւններ եւ զուգահեռ դիտումներ, զորս տպագիրը երբեք թոյլ չէր տար: Որոշումը միայն այն մասին չէ, թէ ի՞նչ պէտք է հրատարակել, այլ նաեւ այն մասին, թէ ընթերցանութեան փորձառութիւնը ինքնին ինչպէ՞ս կրնայ ըլլալ այժմ:

Խօսքը ձերն է

Մենք կ’ուզենք լսել ծնողները, կրթական մշակներն ու ընթերցողները, որոնք հայ գրականութիւնը կը փոխանցեն երեխաներուն, ոչ միայն դասագիրքերով, այլ անկէ անդին՝ գիրքեր տալով անոնց ձեռքը:

Պիտի կիսենք արդիւնքներն ու հետագայ որոշումները ձեզի հետ:

VLUME

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%a5%d5%ac%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%ba/feed/ 0 88339 «Ինչպէ՞ս կանք»․ հայ ինքնութեան գոյաբանական հարցումը https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%ba%d5%a7%d5%9e%d5%bd-%d5%af%d5%a1%d5%b6%d6%84%e2%80%a4-%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%ab%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%a3%d5%b8%d5%b5%d5%a1%d5%a2/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25b9%25d5%25ba%25d5%25a7%25d5%259e%25d5%25bd-%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6%25d6%2584%25e2%2580%25a4-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5-%25d5%25ab%25d5%25b6%25d6%2584%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25a3%25d5%25b8%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25a2 https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%ba%d5%a7%d5%9e%d5%bd-%d5%af%d5%a1%d5%b6%d6%84%e2%80%a4-%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%ab%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%a3%d5%b8%d5%b5%d5%a1%d5%a2/#respond Sat, 09 May 2026 12:44:41 +0000 https://darperag21.net/?p=88331 27 ապրիլ 2026-ին հրապարակեցինք Թալին Սուճեանի «Գաղութատիրական կարգը. հայրիշխանութեան եւ սպիտակներու ժամանակը» խորագրեալ յօդուածը, որ կ’անդրադառնար Ֆրանց Ֆանոնի, Զաւէն Պիպեռեանի, Մարթին Հայտէկկէրի, գաղութատիրութեան եւ մտաւորական լուսանցքայնացման հարցերուն, նաեւ՝ անչափահաս աղջիկներու սեռային շահագործման եւ առեւտուրի յանցանքներով ամբաստանուած Ճեֆրի Էփսթինի բացայայտումներուն, որոնք «խոր ճեղք մը յառաջացուցին հայրիշխանական կարգին մէջ», կը նշէր Սուճեան: Այս յօդուածը զիս մղեց աւելի լայն խորհրդածութիւններու։ Անիկա պարզ գրական կամ ակադեմական ընթերցում մը չէր եւ առիթ կը ստեղծէր աւելի խոր հարցումներու՝ իշխանութեան, յիշողութեան, ինքնութեան եւ մեր ժամանակներուն մէջ հայ ըլլալու բարդ փորձառութեան մասին։

Այդ ընթերցումէն ետք, դժուար էր չվերադառնալ երկու մեծ մտածողներու՝ Ֆրանց Ֆանոնի եւ Մարթին Հայտէկկէրի, որոնք տարբեր ճամբաներով փորձած են հասկնալ մարդը, անոր օտարացումը եւ աշխարհին մէջ գոյութիւն ունենալու դժուարութիւնը։

Ժամանակակից աշխարհին մէջ, ուր ինքնութիւնը ամէն օր կը վերաձեւաւորուի, իսկ յիշողութիւնը՝ կա՛մ կը շահագործուի, կա՛մ ալ կը մոռցուի, աւելի քան երբեք անհրաժեշտ կ’ըլլայ վերադառնալ այն մտածողներուն, որոնք փորձած են հասկնալ մարդուն եւ իշխանութեան միջեւ եղած խոր կապը։ Այս իմաստով, Ֆրանց Ֆանոնն ու Մարթին Հայտէկկէրը կը ներկայանան որպէս երկու տարբեր, բայց զարմանալիօրէն համընկնող մտածողներ։

Ֆրանց Ֆանոն (1925–1961) Մարթինիք ծնած ֆրանսացի սեւամորթ հոգեբոյժ եւ փիլիսոփայ մըն էր, որ հետագային դարձաւ Ալճերիոյ յեղափոխութեան (1954–1962) գլխաւոր մտաւորական ձայներէն մէկը եւ երրորդ աշխարհի ժողովուրդներուն խօսնակը։ Ան միացաւ Ալճերիոյ Ազգային Ազատագրական Ճակատին (FLN)՝ պնդելով, թէ բիրտ ուժի գործածութիւնը անհրաժեշտ է ապագաղութացման համար։ Իր «Երկրագունդին ողորմելիները» նման գործերուն մէջ Ֆանոն խորապէս կը վերլուծէր գաղութատիրական բռնակալութեան հոգեբանական հետեւանքները։ Ան իր գրութիւններուն մէջ կը բացայայտէր, թէ ինչպէ՛ս գաղութատիրութիւնը ոչ միայն քաղաքական եւ տնտեսական համակարգ մըն է, այլեւ հոգեբանական բռնութեան ձեւ մը, որ գաղութացուած մարդը կ՛օտարացնէ իր պատմական ու մշակութային ինքնընկալումէն եւ կը ստիպէ ինքզինք տեսնելու պարտադրուած ստորադասութեան ակնոցով։

Հայտէկկէր (1889 – 1976) հակառակ իր քաղաքական խիստ խնդրայարոյց ժառանգութեան իբրեւ Նացիզմի դերակատարներէն մէկը, ժամանակակից փիլիսոփայութեան առանցքային անուններէն մէկը կը մնայ։ Ան փորձեց վերադառնալ գոյութեան հիմնական հարցումին՝ «ի՞նչ կը նշանակէ գոյութիւն ունենալ»։ Իր մտածողութիւնը մեծ ազդեցութիւն ունեցաւ ժամանակակից փիլիսոփայութեան, գրականութեան եւ մշակութային տեսութիւններուն վրայ, որովհետեւ ան կը քննէր մարդուն օտարացումը, առօրեային մէջ կորսուիլը եւ ժամանակակից աշխարհի հոգեւոր դատարկութիւնը։

Այս երկու մտածողները, հակառակ իրենց տարբեր ուղղութիւններուն, կը հանդիպին կարեւոր կէտի մը շուրջ՝ մարդուն եւ աշխարհին միջեւ խզումի փորձառութեան։ Մէկը կը խօսի գաղութատիրութեան, բռնութեան եւ ճնշուած մարդու հոգեկան խաթարումին մասին, իսկ միւսը՝ գոյութեան, մոռացութեան եւ ժամանակակից մարդու ներքին օտարացման։

Թալին Սուճեանի յօդուածը այս երկու մտածողներուն միջեւ ստեղծած է խոր եւ կարեւոր կամուրջ մը՝ զանոնք կապելով Զաւէն Պիպեռեանի գրականութեան եւ ընդհանրապէս հայկական փորձառութեան։ Յօդուածը պարզ ակադեմական քննարկում մը չէ։ Ան աւելի փորձ մըն է հասկնալու, թէ ինչպէս բռնութիւնը կը շարունակէ ապրիլ ոչ միայն պետութիւններու եւ բանակներու մէջ, այլեւ ընտանիքներու, լեզուներու, յիշողութիւններու եւ առօրեայ կեանքի կառուցուածքներուն մէջ։

Սուճեան կը յիշեցնէ, որ գաղութատիրութիւնը միայն հողային բռնագրաւում կամ քաղաքական բռնութիւն չէ։ Ան հոգեբանական եւ գոյաբանական ասպատակում է։ Ֆանոն այս մէկը կը բացայայտէ իր ամբողջ խորութեամբ։ Իր «Երկրագունդին ողորմելիները» եւ «Սեւ մորթ, ճերմակ դիմակներ» գործերուն մէջ ան կը նկարագրէ, թէ ինչպէս ճնշուած մարդը ի վերջոյ կը սկսի ինքզինք տեսնել տիրողին աչքերով։ Մարդը կ’իւրացնէ ստորադասութիւնը եւ իր իսկ գոյութեան մէջ կը բաժնուի երկուքի։

Այս փորձառութիւնը օտար չէ հայուն։ Հայ ինքնութիւնը նոյնպէս ձեւաւորուած է ոչ միայն ունեցածով, այլ նաեւ կորսուածով։ Ցեղասպանութիւնը հայուն համար միայն ֆիզիքական բնաջնջում չէր։ Ան նաեւ հոգեկան եւ մշակութային ցնցում էր։ Լեզուն կտրատուեցաւ եւ յիշողութիւնը քայքայուեցաւ։ Սփիւռքը դարձաւ գոյութեան նոր պայման մը, ուր հայը շարունակեց ապրիլ՝ բայց միշտ ալ որոշ բացակայութեան մը զգացումով։

Այս պատճառով ալ, Ֆանոնի մտածողութիւնը կարելի չէ դիտել իբրեւ սոսկ ափրիկեան կամ հակագաղութատիրական իրականութեան վերաբերող տեսութիւն։ Ան կը խօսի բոլոր այն ժողովուրդներուն մասին, որոնք ստիպուած եղած են գոյութիւն ունենալ ուրիշի հայեացքին տակ։ Հայ իրականութիւնը այս իմաստով ֆանոնեան է։ Մենք ալ շատ անգամ մենք զմեզ կը տեսնենք ուրիշին հաստատումով, ուրիշին ընկալումով, ուրիշին սահմանումով։

Բայց Սուճեանի յօդուածը կանգ չ’առներ միայն Ֆանոնի մօտ։ Ան կը դիմէ նաեւ Հայտէկկէրի՝ աւելի վտանգաւոր եւ բարդ հարցադրում մը կատարելու նպատակով։ Ինչպէ՞ս կ’ըլլայ, որ նացիականութեան կապուած, «ճերմակամորթ» եւրոպական մտածող մը տակաւին կը շարունակէ մնալ համաշխարհային փիլիսոփայութեան կեդրոնը, մինչ Ֆանոնի նման մտածողներ լուսանցքի վրայ կը մնան։

Այս հարցումը պարզ բարոյական քննադատութիւն մը չէ։ Ան կը բացայայտէ, թէ ակադեմական աշխարհը որքա՛ն խորապէս կապուած է իշխանութեան կառոյցներուն։ Հայտէկկէր ընդունելի կը մնայ, որովհետեւ ան կը գտնուի «օրինական» եւրոպական աւանդութեան մէջ։ Ֆանոն, ընդհակառակը, վտանգաւոր է, որովհետեւ ան կը խախտէ այդ աւանդութեան հիմքերը։ Ան կը ստիպէ տեսնել այն բռնութիւնը, որուն վրայ կառուցուած է ամբողջ համակարգը։

Բայց մտաւորականներու լուսանցքայնացումը միայն արեւմտեան համալսարաններու խնդիր չէ։ Ան շարունակուող իրականութիւն մըն է աշխարհի տարածքին, ներառեալ հայկական իրականութեան մէջ։ Յաճախ հասարակութիւնները աւելի դիւրութեամբ կ’ընդունին այն ձայները, որոնք կը վերահաստատեն գոյութիւն ունեցող կառոյցները, քան այն մտածողները, որոնք կը փորձեն հարցականի տակ դնել զանոնք։

Յատկապէս սփիւռքեան հայկական իրականութեան մէջ, ուր կազմակերպական եւ վարչական կառոյցները մեծ մասամբ պահպանողական ուժերու ձեռքը կը մնան, անկախ եւ մտաւորական քննադատող ձայները յաճախ կը դիտուին որպէս անհանգստացնող կամ «վտանգաւոր» ներկայութիւններ։ Հետեւանքը այն է, որ շատ մը գրողներ, մտածողներ եւ նոր գաղափարներ կը մնան լուսանցքի վրայ, կամ կը հանդուրժուին միայն այնքան ատեն, որքան չեն վիճարկեր հաստատուած մտածողութիւնը։

Այս մէկը պատահական երեւոյթ չէ։ Իշխանութիւնը՝ ըլլայ քաղաքական, մշակութային կամ կազմակերպական, բնազդաբար կը միտի պահպանելու իր սեփական լեզուն, յիշողութիւնը եւ ինքնութեան սահմանումները։ Այդ պատճառով ալ, Պիպեռեանի, Ֆանոնի կամ նոյնիսկ այսօրուան քննադատ հայ մտաւորականներուն նման ձայները շատ անգամ կը գտնուին մեկուսացման կամ անտեսման վիճակի մէջ։

Սուճեան այս հակադրութիւնը կը կապէ նաեւ Զաւէն Պիպեռեանի։ Ինչպէս Ֆանոն, Պիպեռեան եւս կը բացայայտէր ընտանիքին, հասարակութեան եւ հայրիշխանական կառոյցներուն մէջ թաքնուած բռնութիւնը։ «Լկրտածը» վէպը պարզ ընտանեկան պատմութիւն մը չէ։ Ան վկայութիւն մըն, թէ ինչպէ՛ս պատմական ճնշումները կը շարունակեն ապրիլ մարդոց ամենօրեայ յարաբերութիւններուն մէջ։

Յատկապէս կարեւոր է Սուճեանի այն դիտարկումը, թէ գաղութատիրական համակարգերը առաջին հերթին կը հարուածեն ընտանիքը։ Որովհետեւ երբ պատմական յիշողութիւնը կը խախտի, մարդը աւելի դիւրութեամբ կը կորսնցնէ իր կապը ինքնութեան հետ։ Այս մէկը հայկական իրականութեան մէջ խորապէս տեսանելի է։ Հայ ընտանիքը շատ երկար ժամանակ դարձած է գոյատեւման հիմնական տարածքը։ Բայց նոյն այդ ընտանիքին մէջ նաեւ փոխանցուած են վախերը, խլացուած ձայները եւ երբեմն ալ ինքնութեան բեռը։

Հոս Հայտէկկէր անսպասելիօրէն կը դառնայ արդիական։ Ան կը խօսի այն մարդու մասին, որ աննկատ կերպով կը կորսնցնէ ինքզինք առօրեային մէջ։ Մարդը կը դադրի հարց տալէ, կը ձուլուի, կը հաշտուի։ Այս մէկը նոյնքան իրական է սփիւռքեան հայուն համար։ Լեզուն շատ անգամ չի կորսուիր պատերազմով, այլ՝ աստիճանաբար յարմարելով։ Ինքնութիւնը չ’անհետանար մէկ օրէն միւսը, այլ դանդաղ մաշումով։

Ահա թէ ինչո՛ւ հայ իրականութիւնը կարելի է դիտել միաժամանակ թէ՛ ֆանոնեան եւ թէ՛ հայտէկկէրեան տեսանկիւնէ։ Մէկ կողմէ, պատմութիւնը մեզի պարտադրած է օտարացում մը, իսկ միւս կողմէ՝ ներկայ աշխարհը մեզ կը մղէ մոռացութեան։ Ֆանոն կը յիշեցնէ, որ մարդը կը կերտուի ուժերու մէջ։ Հայտէկկէր կը յիշեցնէ, որ մարդը պէտք է հարց տայ իր իսկ գոյութեան մասին։ Այս երկուքը միասին մեզ կը մղեն աւելի խոր ինքնախոհութեան մը։

Այսօր հայ ինքնութիւնը կը գտնուի նոր ճնշումներու տակ։ Համաշխարհայնացումը, լեզուական նահանջը, մշակութային միաձուլումը եւ թուային աշխարհը կը փոխեն ինքնութեան բոլոր հին ձեւերը։ Այս պայմաններուն մէջ վտանգը երկակի է։ Կամ ինքնութիւնը կը վերածուի պարզ յուշի եւ ծէսի, կամ ալ ամբողջովին կը լուծուի ներկայ աշխարհին մէջ։

Բայց թերեւս հայ ըլլալը ո՛չ միայն անցեալին կառչիլ է, ո՛չ ալ անցեալէն փախչիլ։ Անիկա շարունակուող հարցում մըն է։ Ոչ միայն՝ «ո՞վ ենք մենք», այլ նաեւ՝ «ինչպէ՞ս կանք»։ Հոս կը մտաբերենք Յարութիւն Քիւրքճեանի «Երկրորդ հաւասարում բազմաթիւ անյայտներով» յօդուածը, որ տակաւին 1968-ին նոյն այս հարցումը կը դնէր սփիւռքահայութեան առջեւ՝ մերժելով ինքնութիւնը սահմանափակել պահպանումի եւ ձուլումի պարզունակ հակադրութեամբ։ Ան կը պնդէր, թէ հայ ինքնութիւնը կայուն բանաձեւ մը չէ, այլ շարունակաբար վերաձեւաւորուող «հաւասարում» մը՝ պատմութեան, ներկայի եւ համամարդկային փորձառութեան միջեւ։

Այս իմաստով, Ֆանոն եւ Հայտէկկէր մեզի պատրաստ պատասխաններ չեն տար։ Բայց անոնք կը ստիպեն մեզ մտածելու այն լարումներուն մասին, որոնց մէջ կը շարունակենք գոյութիւն ունենալ։ Մէկը կը բացայայտէ պատմութեան բռնութիւնը, միւսը՝ մոռացութեան վտանգը։

Եւ թերեւս հայ իրականութեան ճշմարտութիւնը այս երկուքին միջեւ է։ Մենք ժողովուրդ մըն ենք, որ միաժամանակ կը կրէ թէ՛ վէրք, թէ՛ լռութիւն։ Թէ՛ յիշողութիւն, թէ՛ մոռացութիւն։

Այս պատճառով ալ հայ ինքնութիւնը քարացած ժառանգութիւն մը չէ։ Ան շարժում է։ Ան շարունակուող վերակազմութիւն է։ Եւ թերեւս մեր ժամանակներու հիմնական պահանջը ինքնութիւնը միայն պահպանելը չէ, այլ զայն հասկնալը։ Որովհետեւ միայն հասկնալով է, որ կարելի է գիտակցաբար շարունակել գոյութիւն ունենալ։

Վ. Թէնպէլեան

 

]]> https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%ba%d5%a7%d5%9e%d5%bd-%d5%af%d5%a1%d5%b6%d6%84%e2%80%a4-%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%ab%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%a3%d5%b8%d5%b5%d5%a1%d5%a2/feed/ 0 88331 ՄԱՅՐԻԿԻՍ https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%ab%d5%af%d5%ab%d5%bd/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25b5%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25af%25d5%25ab%25d5%25bd https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%ab%d5%af%d5%ab%d5%bd/#comments Fri, 08 May 2026 11:46:40 +0000 https://darperag21.net/?p=88321 Գուգուլի Դաւթեանին

Բիւրաւոր յեղ գովուած ես աշխարհում արար
Արեւ, լուսին ընծայուած ու մեծարուած, մայր:

Երկնի աստղաց համրանքով քեզ երգ է ձօնուած,
Թոթով երգն էլ այս անպերճ ինձնից նուէր, մայր:

Հայրենիքի, աշխարհքի հետ են չափում քեզ,
Ես մեծ չափեր չգիտեմ, դու օրօցք ես, մայր:

Տիեզերքի գիրկը խոր անհուն է թէեւ,
Բայց քո գիրկն է հանգիստն իմ, գորովագութ մայր:

Կեանքի այս մեծ համերգում այսքան նուագներ`
Ես քո նանիկն եմ սիրում, դու օրօրերգ, մայր:

Ծովերից ծով կամարուած կամուրջներ երկաթ,
Դու առաջին քայլփոխիս վտիտ սիւնը, մայր:

Արարատը, թէեւ դեռ չեմ գգուել նրան,
Դու ես սրտիս մէջ դրել Արարատը, մայր:

Այս բառերս էլ, որ ահա ես ձօնում եմ քեզ,
Քեզնից առած հիւթն է, թող քեզ մեղր դառնայ, մայր:

Գրիշ Դաւթեան

]]> https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%ab%d5%af%d5%ab%d5%bd/feed/ 2 88321 Artificial-ը թարգմանել արհեստակա՞ն, թէ՞ արուեստական https://darperag21.net/artificial-%d5%a8-%d5%a9%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%ac-%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%9e%d5%b6-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=artificial-%25d5%25a8-%25d5%25a9%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a3%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a5%25d5%25ac-%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b0%25d5%25a5%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%259e%25d5%25b6-%25d5%25a9%25d5%25a7%25d5%259e-%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a5%25d5%25bd https://darperag21.net/artificial-%d5%a8-%d5%a9%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%ac-%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%9e%d5%b6-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd/#comments Thu, 07 May 2026 13:02:40 +0000 https://darperag21.net/?p=88316 «Տարբերակ21»-ի ընթերցողներէն Վիգէն Լ. Ադդարեան (Մոնթրէալ, Գանատա) հետեւեալ նամակը ուղարկեց խմբագրութեանս՝ «Artificial Intelligence» եզրին արեւմտահայերէն թարգմանութեան շուրջ։ Նամակագրութիւնը շատ արագ վերածուեցաւ աւելի խոր լեզուական եւ մշակութային քննարկումի, որ կը շօշափէ խորհրդային շրջանի լեզուական ազդեցութիւնները, հայերէնի միօրինակացման խնդիրը եւ ազգային ինքնութեան վերաբերող հարցեր։ Տեսակէտներու այս փոխանակումը կը ներկայացնենք ինչպէս որ է։ Կարելի է կարդալ նաեւ հետեւեալ կապով՝ https://tinyurl.com/4zcpktba

 Յարգելի պարոն Թէնպէլեան,

Միշտ ուշադրութեամբ հետեւած եմ Տարբերակ 21ի խորաթափանց եւ հետաքրքրական յօդուածներուն որովհետեւ միշտ սորվելիք բաներ կան հոն: Ուրեմն նախ՝ շնորհակալութիւն ձեզի:

Կ’ուզեմ ձեր ուշադրութիւնը գրաւել այս նիւթին հետ առնչուող կարեւոր լեզուական հարցի մը վերաբերեալ որ հիմնական սխալ մըն է:

Artificial բառին ճիշդ հայերէն թարգմանութիւնը «արուեստական» է: Հարցը իմաստային եւ կրօնափիլիսոփայական ծագում ունի: Ինչ որ Աստուծոյ կողմէ ստեղծուած է կը սեպուէր «բնական» եւ ուրեմն կատարեալ: Արուեստը (եւ մանաւանդ կերպարուեստը) որ կը ձգտէր պատկերել բնութեան կատարելիութիւնը, մարդ արարածին կողմէ ստեղծուած ըլլալուն պատճառով «անկատար» կը սեպուի եւ ուրեմն մարդակերտը բնական չէ եւ արուեստական է: Artificial բառին արմատը art-ն է (ars լատիներէնով) եւ ճիշդ հայերէնը ուրեմն «արուեստական»ն է: Միւս արմատն է լատիներէն facio բառը որ (ընել, կատարել, մէջտեղ բերել իմաստը ունի):

Հայաստանի մէջ (ուր արդէն դարէ մը աւելի է որ հայերէն լեզուն չի գործածուիր եւ պարսկահայերէ զատ արեւելահայերէն գործածողներ գոյութիւն չունին) տարածուած է «արհեստական» գործածութիւնը որ իմաստային սխալ մըն է որովհետեւ «արհեստ»ը (craft իմաստով) բուն լատիներէն արմատին բացատրածս իմաստային ճանապարհին հետ ո’չ մէկ կապ ունի:

«Արհեստական»ին գործածութիւնը Հայաստանի լեզուին մէջ մնացուկ մըն է ժամանակէ մը ժառանգուած, երբ լեզուն կը ստրկացուէր տառացիօրէն քաղաքական սկզբունքներ առաջ քշելու համար: Այդ ալ՝ որովհետեւ «արհեստ»աւոր դասակարգն էր որ պիտի սեպուէր մարդկութիւնը առաջ տանող միակ մղիչ ոյժը եւ ոչ արուեստագէտները եւ մշակոյթի մարդիկ որոնք երկրորդական դիրքի վրայ պէտք է գտնուէին: «Մշակոյթ» բառը չենթարկուեցաւ յարձակումի որովհետեւ անոր արմատին մէջ «մշակ»ը գոյութիւն ունի, բայց «արուեստական»ը չէր կրնար առնչուիլ «արուեստ»ին հետ որովհետեւ բանուորը, որ «արհեստաւոր»ն է, ինք էր որ պիտի կերտէր շէնշող ապագայ մը գործարաններու արտադրութեամբ եւ մեքենաներու օգնութեամբ: Այդ բոլորը, «բնական» չըլլալուն պատճառով ստիպուած էին «արուեստական» կոչուիլ ինչպէս ճիշդ հայերէնը պիտի պարտադրէր: Եւ ուրեմն՝ պէտք էր հայերէնը փոխել եւ այդ ածականը վերածել «բանուորակերտ» իմաստի եւ ուրեմն ծնաւ «արհեստական»ը:

Որպէս ԱԲ նիւթի հարցերու մասնագէտ եւ դասախօս, ամէն անգամ որ խօսքս կ’ուղղեմ հայ հանրութեան, միշտ այս ուղղումը կը կատարեմ եւ կը պնդեմ ճիշդ տարբերակը գործածել:

Կանխայայտ շնորհակալութիւն ձեր հասկացողութեան համար եւ մնայուն պայծառութիւն ձեր միտքին եւ գրիչին (աւելի ճիշդ՝ գրաստեղնաշարին):

Բարեկամօրէն՝

Վիգէն Լ. Ադդարեան
Մոնթրէալ, Գանատա

Պատասխան

Բարեւ Պրն. Ադդարեան,Հարիւր տոկոսով համաձայն եմ ձեր ներկայացուցած հարցին, թէ artificial-ը արեւմտահայերէն կը թարգմանուի արուեստական: Ոչ մէկ կասկած: Երկար ատեն ես ալ պայքարեցայ արհեստականի գործածութեան դէմ, բայց վերջաւորութեան որոշեցի զիջիլ՝ ոչ թէ համոզումով, այլ միօրինակութեան համար: Այս պարագային հարցը չեմ դիտեր արեւելահայ դարձուածքներու զիջելու ծիրէն ներս, այլ պարապէս իբրեւ անուանակոչութիւն. որոշեցինք (թէեւ ակամայ) artificial intelligence-ը կոչել արհեստական բանականութիւն:

Շնորհակալութիւն ձեր նկատողութեան: 
Յարգանքով՝
Վարուժ Թէնպէլեան

Յ.Գ Նաեւ Intelligence-ը սխալ կը թարգմանենք, որ ըսել է խելացութիւն, խելամտութիւն, թերեւս նաեւ իմաստութիւն, բայց ոչ բանականութիւն: 

Յարգելի Պրն. Թէնպէլեան,

Շնորհակալ եմ անկեղծ պատասխանին համար: Ըստ ինծի արեւելահայերէնի հարց չէ եւ Հայաստանի մէջ գործածուած լեզուական արտառոցութիւնը տառացիօրէն մեր ազգը երկփեղկող ոճիր մըն է որ մինչեւ հիմա կը շարունակուի, ամէն օր դասարաններու մէջ լեզուական թոյն ներարկելով Հայաստանի մանուկներուն:

Փաստը՝ Սովետական Միութեան մէջ լեզուական ոտնձգութիւններ եւ ոճիրներ գործուեցան տասնեակներով ժողովուրդներու լեզուամշակոյթներուն դէմ: Անոր փլուզումէն ետք սակայն՝ բոլորը անխտիր ետ կոչեցին այդ կատարուած «բարելաւում»ները նոյնիսկ վերադառնալով իրենց նախասովետական տարբեր գրատեսակներուն: Բոլոր ետ կոչեցին ԲԱՑԻ Հայաստանէն:

Ասիկա բան մը կ’ըսէ մեր ազգային ինքնագիտակցութեան եւ, նոյնիսկ պիտի ըսէի, հոգեկան ստրկամիտութեան հասնող իրավիճակին մասին: Մանաւանդ որ՝ մեր պարագային, այդ ոտնձգութիւնները չեզօքացնելը ամէնէն դիւրինը պիտի ըլլար:

Ազգ մը կրնայ տարբեր ճիւղաւորումներով լեզուական տարբերակներ ունենալ, սակայն եթէ մեզի նման վերապրելու խնդիր ունի, պարտի ունենալ միասնական եւ ճիշդ կերպով իր լեզուական զարգացումը պատկերող, նոյն կանոններու վրայ հիմնուած մէկ գրական լեզու, հոգ չէ թէ ատիկա ըլլայ երկու ճիւղերով: Արեւմտահայերէնը եւ արեւելահայերէնը (պարսկահայերունը) իրարու հետ կը գոյատեւեն եւ իրարու կը սատարեն: Հայաստանինը՝ պարզապէս հայերէն չէ եւ հոն կատարուածը Հայաստանի Հանրապետութեան սահմանադրութիւնն իսկ կը խախտէ: Հայաստանի գործածած լեզուն միմիայն կը ծառայէ մեր ազգը ջլատելու, մասնատելու եւ անգրագիտութեան ճանապարհով մեր ինքնութիւնն իսկ վերացնելու:

Նկատի ունենալով ասիկա, որ ազգային գոյութենական հարց մ’իսկ է, ես ոչ մէկ ձեւով պիտի տեղի տայի: Իմ մօտեցումս հետեւեալն է. «Ով որ չի գիտեր, պարտի ճիշդը սորվիլ»: Եթէ ճիշդը եւ ճշմարտութիւնը հասկնալէն յետոյ չ’ուզեր ինքզինք սրբագրել ուրեմն կամ դաւաճան է կամ ալ տգէտ կամ ալ երկուքը միասնաբար, եւ այդպէս ալ պէտք է ձաղկուի հանրօրէն, նոյնիսկ եթէ ունենայ ուսուցիչի մը կամ ալ նոյնիսկ վարչապետի մը տիտղոսը:

Խօսքս անշուշտ ձեր մասին չէ եւ դուք ունիք միտքի եւ կամքի ազատութիւն եւ խմբագիրի մը ծանր պարտակութիւնը: Ես սակայն, սոսկ ընթերցող մը ըլլալով կ’ապաւինիմ նաեւ ձեր լայնախոհութեան թէ այս նամակս պիտի հրատարակէք ամբողջութեամբ որպէսզի գոնէ ձեր միւս ընթերցողներն ալ զայն կարդալով մտածեն ազգային այս հիմնահարցին մասին: Ազգ մը կը փրկուի բոլորին փոքր ճիգերով որ ամէն օր եւ ամէն ժամ մեզ պէտք է իրարու զօդէ:

Ես ասոր կը հաւատամ:

Բարեկամօրէն՝

Վիգէն Լ. Ադդարեան

 

]]> https://darperag21.net/artificial-%d5%a8-%d5%a9%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%ac-%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%9e%d5%b6-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd/feed/ 1 88316 Ժառանգական լեզուի մարտահրաւէրը սփիւռքի մէջ. ի՞նչ կ՚ըսեն ամերիկահայ ուսանողները https://darperag21.net/%d5%aa%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d5%a3%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ac%d5%a5%d5%a6%d5%b8%d6%82%d5%ab-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%bf%d5%a1%d5%b0%d6%80%d5%a1%d6%82%d5%a7%d6%80%d5%a8-%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25aa%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a3%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25ac%25d5%25a5%25d5%25a6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25ab-%25d5%25b4%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b0%25d6%2580%25d5%25a1%25d6%2582%25d5%25a7%25d6%2580%25d5%25a8-%25d5%25bd%25d6%2583%25d5%25ab%25d6%2582 https://darperag21.net/%d5%aa%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d5%a3%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ac%d5%a5%d5%a6%d5%b8%d6%82%d5%ab-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%bf%d5%a1%d5%b0%d6%80%d5%a1%d6%82%d5%a7%d6%80%d5%a8-%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82/#respond Wed, 06 May 2026 14:41:26 +0000 https://darperag21.net/?p=88294 Լեզու, ինքնութիւն եւ իրականութիւն՝
ամերիկահայ համալսարանական ուսանողներու հետազօտութեան լոյսին ներքոյ

Սոյն յօդուածը կը ներկայացնէ Նախագծահէն լեզուի ուսուցման (Project-Based Language Learning – PBLL) մեթոտաբանութեան հիման վրայ իրականացուած կիրառական հետազօտութիւն մը։ Ան կ՛ուսումնասիրէ հայերէնի դերը ամերիկահայ երկլեզու համալսարանական ուսանողներու լեզուական եւ ինքնութեան ձեւաւորման գործընթացին մէջ։

Այս հարցերուն շուրջ կրթական նորարարական մեթոտաբանութեամբ (PBLL) կատարուած է հետազօտական նախագիծ-հարցախոյզ մը։ Ուսումնասիրութիւնը հիմնուած է հեղինակին մագիստրոսական ատենախօսութեան փորձառական եւ կիրառական հետազօտութեան վրայ, երկլեզու հայկական կրթական միջավայրին մէջ։ Իրականացուած է Լոս Անճելըսի Քալիֆորնիոյ համալսարանի (UCLA) «Նարեկացի» ամպիոնի հայերէնի 104գ դասարանի դասընթացքի շրջանակին մէջ։ 

204 մասնակիցներու պատասխաններուն վիճակագրական վերլուծութիւնը կը բացայայտէ լեզուական հակադրութիւն մը հայերէնի խորհրդանշական արժեւորումին եւ անոր գործնական կիրառութեան միջեւ։ Մասնակիցներուն մեծամասնութիւնը լեզուն կը կապէ հայկական ինքնութեան եւ մշակութային պատկանելիութեան, սակայն առօրեայ հաղորդակցութեան մէջ հայերէնի գործածութիւնը կը սահմանափակուի հիմնականօրէն ընտանեկան միջավայրով՝ անգլերէնի գերիշխող դիրքին պայմաններուն մէջ։ Արդիւնքները կը մատնանշեն ժառանգական լեզուի պահպանման եւ զարգացման գործընթացին մէջ կրթական մօտեցումներու վերանայման եւ համայնքային-կրթական համագործակցութեան ամրապնդման կարեւորութիւնը։ 

Այս ըմբռնումը նպատակ ունի աջակցելու ապագայի կրթական եւ մշակութային ծրագիրներու մշակման, որ անոնք աւելի ճշգրիտ արտացոլեն ուսանողութեան կարիքներն ու փորձառութիւնները։

Սփիւռքեան իրականութեան մէջ հայերէնի կենսունակութեան հարցը միշտ եղած է հայկական համայնքներու հիմնական մտահոգութիւններէն մէկը։ Հայկական դպրոցները, մշակութային միութիւնները եւ համայնքային կառոյցները սերունդէ սերունդ կը փորձեն փոխանցել լեզուն, սակայն ժամանակակից պայմաններուն մէջ այս գործընթացը կը բախի տարբեր մարտահրաւէրներու։

Ժառանգական լեզու եւ ինքնութիւն

Ժառանգական լեզուներու պահպանումը սփիւռքեան համայնքներուն մէջ կը հանդիսանայ բազմաշերտ ընկերալեզուաբանական երեւոյթ մը։ Հայերէնը յաճախ կը դասակարգուի որպէս ժառանգական լեզու սփիւռքի մէջ՝ ժամանակակից լեզուագիտական ուսումնասիրութիւններուն համաձայն։ Այս հասկացութիւնը կը վերաբերի  լեզուներուն, որոնք կը փոխանցուին ընտանիքի կամ համայնքի միջոցաւ, բայց միշտ չէ, որ կը դառնան երիտասարդ սերունդի հիմնական հաղորդակցութեան լեզուն։

Ամերիկահայ երիտասարդները հայերէնը հիմնականօրէն կը գործածեն ընտանեկան եւ համայնքային շրջանակներու մէջ, եւ անիկա կը ծառայէ իբրեւ ազգային եւ մշակութային ինքնութեան կարեւոր գործօն մը։ Լեզուն կը դիտուի որպէս հայկական ինքնութեան կարեւոր առանցք մը, սակայն համալսարանական եւ մասնագիտական միջավայրերու մէջ հիմնական հաղորդակցութեան լեզուն կը մնայ անգլերէնը։ Նման պայմաններուն կարեւոր է հասկնալ, թէ ինչպէս երիտասարդ սերունդը կ’ընկալէ եւ կը գործածէ ժառանգական լեզուն։ 

Այս երկակի իրավիճակը կը ստեղծէ հետաքրքրական լեզուական իրականութիւն մը, ուր հայերէնը կը պահէ իր մշակութային եւ յուզական նշանակութիւնը,
ունի բարձր խորհրդանշական արժէք, բայց սահմանափակ գործնական կիրառութիւն առօրեայ հաղորդակցութեան մէջ։

PBLL մեթոդը լեզուի դասաւանդման մէջ

Ուսումնասիրութեան հիմքը կազմած է Project-Based Language Learning (PBLL) մեթոդաբանութիւնը։ Այս մօտեցումը կը հիմնուի այն գաղափարին վրայ, որ լեզուն կարելի է աւելի արդիւնաւէտ եւ գործնականին կիրառել, երբ ուսանողները կը մասնակցին իրական նախագիծերու եւ հետազօտական գործընթացներու։

PBLL աշխատանոցներով ուսանողները լեզուն կ’իւրացնեն ոչ թէ որպէս տեսական գիտելիք, այլ կը կիրարկեն զայն իրական խնդիրներու ուսումնասիրութեան եւ լուծման գործընթացին մէջ՝ ստեղծելով հանրային արժէք ունեցող արդիւնքներ։ Հիմքը այն է, որ սորվողը աւելի խորապէս կը ներգրաւուի, երբ կը փոխակերպուի ընկալող «լսող»-էն դէպի գործուն «ստեղծող»։

Այսպիսով, լեզուն կը դառնայ ոչ միայն դասարանի առարկայ, այլ՝ հմտութիւններ եւ կարողութիւններ զարգացնելու հաղորդակցութեան եւ համագործակցութեան ստեղծարար միջոց եւ գործիք։

Ներկայ հետազօտութիւնը դիտարկելի է որպէս PBLL կիրառական փորձ մը, որտեղ ուսանողները ներգրաւուած էին նախագիծի իրագործման բոլոր փուլերուն՝ ինքնադրսեւորելով որպէս պատասխանատու անհատ նախագիծի ողջ ընթացքին։

Հետազօտութեան ընթացքը

Հետազօտութիւնը իրագործուած է քանի մը հանգրուաններով՝ հիմնուած խնդրահէն մօտեցումի եւ ուսանողներու հետաքրքրութեանց շրջանակէն ներս։ Նախապէս իրականացուած է մտագրոհ եւ սկզբնական ուսումնասիրութիւն՝ ճշդելու PBLL նախագիծի հետազօտութեան թեման եւ հիմնական հարցադրումները։  Ընտրելով զիրենք հետաքրքրող նիւթը՝ իրական աշխարհի մէջ խնդիր մը լուծելու նպատակաուղղուածութեամբ, յաջորդ քայլին ուսանողները կազմած են երկլեզու հարցախոյզ մը։ 27 հարցէ բաղկացած հարցաշարը բաժնուած էր վեց հիմնական մասերու.

  • ժողովրդագրական տուեալներ
    • լեզուի իւրացում
    • լեզուի գործածութիւն
    • լեզուի նկատմամբ վերաբերմունք եւ զգացական փորձառութիւններ
    • մետիա եւ մշակութային մասնակցութիւն
    • վերջնական մտորումներ

Հարցախոյզը տարածուած է թէ՛ համալսարանական շրջանակներու, թէ՛ համայնքային կազմակերպութիւններու միջոցաւ։ Մասնակցած են 18–23 տարեկան ուսանողներ, որոնք կը ներկայացնեն Միացեալ Նահանգներու տարբեր բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններ, ներառեալ՝ UCLA, UCSB, Fresno State, Glendale Community College, Pierce College, LACC, LAVC եւ CSUN։ Համայնքային կազմակերպութիւններու անդամ ուսանողներ (ՀՄԸՄ, համազգային, ANCA) հարցախոյզին նոյնպէս մասնակցած են ։

Հետազօտութեան հիմնական արդիւնքները

Լեզու եւ ինքնութիւն

Համակարգուած վերլուծութիւնը հիմնուած է 204 մասնակիցներու պատասխաններուն վրայ՝ բացայայտելու ուսանողներու լեզուի գործածութեան ձեւերուն, ինքնութեան հետ անոր կապին եւ լեզուական փորձառութեան հետ առնչուող հոգեբանական գործօններուն։ 

Համաձայն հետազօտութեան տուալներու վերլուծութեան, մասնակիցներու զգալի մասը (85%) հայերէնը իւրացուցած է անգլերէնէն առաջ, ինչ որ կը մատնանշէ ընտանեկան միջավայրին մէջ լեզուի վաղ փոխանցման շարունակական, Ժառանգական կարեւորութիւնը։

Լեզուական ինքնութեան ինքնորոշման հիման վրայ կարելի է առանձնացնել երեք հիմնական խումբ.

  • Մասնակիցներու 48%-ը ինքզինք կը բնորոշէ որպէս մայրենի լեզուով խօսող՝ պայմանաւորուած մանկութեան շրջանին հայերէնի իւրացմամբ, յաճախ Հայաստանի մէջ ապրելու փորձառութեան հետ։
  • 41%-ը կը ներկայացնէ ժառանգական լեզուի կրողներու խումբը, որոնց լեզուական զարգացումը տեղի ունեցած է սփիւռքեան միջավայրի մէջ՝ հիմնականօրէն ընտանեկան հաղորդակցութեան միջոցով։
  • Մօտաւորապէս 10%-ը կը դասուի ուշ շրջանի սորվողներու շարքին, որոնք լեզուն իւրացնելու գիտակցական որոշում ընդունած են աւելի ուշ տարիքին։

Բանաւոր հաղորդակցութեան ձեւեր

Վերլուծութիւնը ցոյց կու տայ, որ հայերէնի բանաւոր գործածութիւնը զգալիօրէն կախեալ է հաղորդակցական միջավայրէն։ Ամենաբարձր ցուցանիշը արձանագրուած է ընտանեկանը. 84,6% կը նշէ, որ մշտապէս կամ յաճախ հայերէն կը գործածէ ընտանիքի անդամներու հետ։ Սակայն այս հաղորդակցութիւնը մեծապէս կը սահմանափակուի առօրեայ եւ ոչ բարդ թեմաներով։ Ընկերական շրջանակին մէջ հայերէնի գործածութիւնը կը նուազի մինչեւ 57,7% եւ կը դրսեւորուի հիմնականօրէն թեթեւ զրոյցներու, կատակներու եւ մշակութային յղումներու մակարդակով։ Համալսարանական միջավայրին մէջ լեզուի գործածութիւնը, սակայն, աւելի սահմանափակ է։ Միայն 36,8% կը հաղորդակցի հայերէնով այլ հայ ուսանողներու հետ, մինչդեռ ընդամէնը 13% կը գործածէ լեզուն վերացական կամ ակադեմական բնոյթի քննարկումներու ընթացքին։

Այս տուեալները կը մատնանշեն բառապաշարային սահմանափակումներու եւ լեզուական անապահովութեան առկայութիւնը, որոնք կը խոչընդոտեն լեզուի գործածութիւնը աւելի բարդ հաղորդակցական նիւթերու եւ միջավայրերու մէջ։ Որոշ մասնակիցներ նաեւ նշած են լեզուական անորոշութեան՝ համապատասխան բառապաշարի պակասի կամ ճնշումի (61,3%) փորձառութիւններ հայերէն խօսելու հարցով։ 48%-ը կը յիշատակէ ամօթանքի զգացում եւ վախ՝ սխալ գործելէ հայերէն բարդ թեմաներ քննարկելու ժամանակ։

Գրագիտութիւն եւ գրաւոր արտայայտութիւն

Գրաւոր լեզուի ոլորտին մէջ պատկերը եւս բազմաշերտ է։ 74,1% կը նշէ, որ կրնայ կարդալ եւ գրել հայերէն, իսկ 23,4% կը խոստովանի, որ գրելու ընթացքին զգալի դժուարութիւններ ունի։ Բացի այդ, 2,5% կը նշէ, որ ընդհանրապէս չի տիրապետեր կարդալու եւ գրելու հմտութիւններուն։

Թէեւ շատ ուսանողներ կը ցուցաբերեն բանաւոր լեզուի որոշակի սահունութիւն, գրաւոր արտայայտութիւնը կը մնայ խնդրայարոյց։ Բարդութիւնները կը վերաբերին ոչ միայն ուղղագրական եւ քերականական խնդիրներուն, այլ նաեւ մտքերու կառուցուածքային ձեւակերպման։ Այս երեւոյթը յատկապէս յայտնի է այն ուսանողներու մօտ, որոնք չեն ստացած համակարգուած (ինստիտուցիոնալ) հայկական կրթութիւն եւ լեզուն իւրացուցած են հիմնականօրէն ընտանեկան միջավայրին մէջ։

Թուային հաղորդակցութիւն եւ լատինատառ գրութիւն («Արմենկլիշ»)

Ժամանակակից թուային միջավայրին մէջ յատկապէս տեսանելի է լատինատառ հայերէնի տարածումը։ Ուսանողներու մեծ մասը առօրեայ կեանքին մէջ կը գործածէ անգլերէն, իսկ հայերէն գրելու պարագային յաճախ կը դիմէ լատինատառ գրութեան («Արմենկլիշ») եւ ոչ թէ հայկական տառերուն։ Կը նշեն, որ թէեւ կարող են հայերէն հաղորդակցիլ՝ միայն մօտ 20% կը գրէ կանոնաւոր կերպով հայատառ։ Միւս կողմէ, 45% մշտապէս կը գործածէ լատինատառ հայերէն, իսկ 33%ը երկու տարբերակն ալ՝ կախեալ իրավիճակէն։ Այս ընտրութիւնը հիմնականօրէն պայմանաւորուած է դիւրութեամբ, արագութեամբ (51,3%), սովորութեամբ (37,2%) եւ երբեմն ալ թեքնաբանական սահմանափակումներով, ինչպէս օրինակ՝ հայերէն ստեղնաշարերու սակաւ մատչելի ըլլալու հարցը։ Թէեւ այս երեւոյթը անմիջապէս սպառնալիք չի նկատուիր, ան կը մատնանշէ գրաւոր լեզուի ոլորտին մէջ խորացող բացեր։

Մշակութային կապ եւ ինքնութեան փորձառութիւն

Հարցախոյզի արդիւնքները կը հաստատեն, որ լեզուն կը շարունակէ մնալ հայկական ինքնութեան առանցքային տարրերէն մէկը։ Հարցուածներու մեծամասնութիւնը կը գնահատէ հայկական մշակոյթին հետ կապը որպէս շատ կարեւոր կամ պարտադիր (կարեւոր է – 20,9%, շատ կարեւոր է – 44,3%, պարտադիր է – 30,3%), մինչդեռ աննշան տոկոս մը միայն կը դրսեւորէ չեզոք կամ բացասական դիրքորոշում (չեզոք – 4%, կարեւոր չէ – 0,5%)։

Մասնակիցներու մեծ մասը յայտնած է, որ հայկական ինքնութեան հետ կապուած կը զգան առաջին հերթին լեզուի (199), խոհանոցի (197) եւ համայնքային միջոցառումներու (185) միջոցաւ։ Բացի այդ, երաժշտութիւնը (115) եւ պարը (99) եւս նշանակալի դեր ունին՝ ընդգծելով, թէ որքան սերտ կերպով կապուած են հայերը իրենց ինքնութեան արմատներուն։ Այս արդիւնքները ցոյց կու տան, որ մշակոյթը եւ ինքնութիւնը կը պահպանուին ոչ միայն պաշտօնական միջոցներով, այլեւ առօրեայ ապրուած փորձառութիւններու եւ առօրեայ կենսական գործելակերպերու ընդմէջէն։

Լեզուի նահանջի ընկալում եւ պատասխանատուութիւն

Թէեւ հարցախոյզի ծաւալը ինքնին բաւարար չէ ամբողջական եւ վերջնական եզրակացութիւններու համար, ստացուած տուեալները կը մատնանշեն յստակ ընդհանրական միտում մը․ հարցուածներու 62,7%-ը կը կարծէ, թէ հայերէնի գործածութիւնը իրենց սերունդին մէջ կը նուազի, մինչդեռ միայն 13,4%-ը հակառակ կարծիք կը յայտնէ, իսկ 23,9%-ը կը մնայ անորոշ։ Այս պատկերը կը վկայէ լեզուի ապագայի նկատմամբ տարածուած մտահոգութեան մասին։ Միեւնոյն ժամանակ, այս մտահոգութիւնը չի վերածուիր անտարբերութեան, այլ կը զուգորդուի պատասխանատուութեան բարձր զգացումով։ Հարցուածներու 85,1%-ը կը յայտնէ, որ կը զգայ մեծ պատասխանատուութիւն հայերէն լեզուն պահպանելու եւ զարգացնելու հարցին շուրջ, իսկ 13,9%-ը կը նշէ մասնակի պատասխանատուութիւն։ Այս տուեալները ցոյց կու տան, որ երիտասարդ սերունդը ոչ միայն կը գիտակցի լեզուական մարտահրաւէրները, այլ նաեւ պատրաստակամ է ներգրաւուելու անոնց լուծման գործընթացին մէջ։

Ռազմավարական հետեւութիւններ

Վերլուծութիւնը ցոյց կու տայ, որ հայերէնի պահպանման եւ կենսունակութեան համար երեք առանցքային գործօններ առանձնայատուկ կարեւորութիւն կը ստանան։ Առաջին՝ ընտանեկան միջավայրը կը մնայ լեզուի փոխանցման հիմնական արմատական օղակը։ 84,6% յաճախ կամ մշտապէս կը խօսի հայերէն ընտանիքի անդամներու հետ, ուր աւագ սերունդները վճռորոշ դեր կը խաղան։

Երկրորդ՝ կը հաստատուի, որ երիտասարդները աւելի կը գնահատեն լեզուի կենդանի՝ իրական կեանքի մէջ գործածութիւնը, քան միայն դասարանային ուսուցումը, ինչ որ կը շեշտէ բնական հաղորդակցական միջավայրերու կարեւորութիւնը։ Եւ երրորդ՝ մշակութային միջոցառումներուն մասնակցութիւնը, ստեղծագործականութիւնը կը նպաստէ լեզուի եւ ինքնութեան սերտ կապի ամրապնդման։ Հետեւապէս, մասնակիցներու մեծ մասին կարծիքով անհրաժեշտ է ընտանիքի մէջ աւելի յաճախ գործածել հայերէնը, ստեղծել բնական եւ խաղային լեզուական միջավայրեր, կազմակերպել մշակութային եւ կրթական նախաձեռնութիւններ երիտասարդներու համար՝ ամրապնդելով համագործակցութիւնը ընտանիքի եւ համայնքային, կրթական հաստատութիւններու միջեւ։

Ի՞նչ կը նշանակեն այս արդիւնքները

հետազօտութիւնը կը բացայայտէ հետաքրքրական հակադրութիւն մը։ Մէկ կողմէ հայերէնը կը պահպանէ ուժեղ խորհրդանշական եւ ինքնութենական նշանակութիւն, միւս կողմէ՝ գործածութիւնը առօրեայ կեանքին մէջ սահմանափակ է։

Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ սփիւռքահայ երիտասարդներու լեզուական մարտահրաւէրը անտարբերութեան հարց չէ։ Ընդհակառակը՝ շատեր կը նշեն, որ հետաքրքրուած են եւ կ՛ուզեն աւելի վստահ գործածել հայերէնը, եթէ ստեղծուին համապատասխան միջավայրեր։ Հետեւապէս, լեզուի ուսուցման ժամանակ կարեւոր է ստեղծել բաց եւ աջակցող մթնոլորտ, ուր սխալները կը դիտուին որպէս ուսուցման բնական մաս եւ ոչ թէ քննադատութեան պատճառ։

Այս տեսանկիւնէն, Project-Based Language Learning (PBLL) մօտեցումը կը ներկայանայ որպէս գործնականօրէն հիմնաւորուած մանկավարժական արդիւնաւէտ ուղի։ Այն կը փաստարկէ, որ ժառանգական լեզուները կարելի է աւելի կենսունակ դարձնել, երբ լեզուի ուսուցումը կը կապուի իրական փորձառութեան, համագործակցութեան, հաղորդակցութեան, մշակութային, ստեղծագործական նախագիծերու եւ համայնքային ներգրաւուածութեան հետ։

Ապագայի հեռանկարներ եւ կրթական բարեփոխումներ

Հետազօտութեան արդիւնքները կը փաստէն երկակի, սակայն կապակցուած միտում մը․ մէկ կողմէ լեզուի նահանջի գիտակցութիւն եւ ճնշման փորձառութիւն, իսկ միւս կողմէ՝ յստակ վերաիմաստաւորման եւ զարգացման կամք։ Մասնակիցներու զգալի մեծամասնութիւնը (54,4%) փափաք կը յայտնէ, որ իրենց յաջորդ սերունդը աւելի բարձր մակարդակով տիրապետէ հայերէնին, մինչդեռ 84,3%-ը կը դրսեւորէ լեզուն պահպանելու եւ կենսունակացնելու  նկատմամբ բարձր պատասխանատուութեան զգացում։ Այս ցուցանիշները կը վկայեն, որ, հակառակ առկայ դժուարութիւններուն, լեզուն կը շարունակէ ընկալուիլ որպէս փոխանցելի արժէք եւ ինքնութեան հիմնարար բաղադրիչ։ Միեւնոյն ժամանակ, կրթական համակարգի նկատմամբ արտայայտուած անվստահութիւնը (63,7%) կը մատնանշէ կառուցուածքային խնդիրներ՝ յատկապէս այն առումով, թէ արդեօք ներկայ ծրագրերը եւ մօտեցումները ի վիճակի են խթանելու լեզուի հանդէպ ներքին մղում եւ երկարատեւ կապուածութիւն։ Այս իրողութիւնը կը պահանջէ ոչ միայն մեթոտաբանական, այլեւ գաղափարական վերանայում՝ լեզուի ուսուցումը դուրս բերելու համար պարտադրանքի եւ գնահատման նեղ շրջանակէն։

Այսպիսով, վերլուծութիւնը կը յստակեցնէ կրթական միջավայրի բարեփոխումի հիմնական ուղղութիւն՝ դէպի հաղորդակցական, գործնական փորձառութեան վրայ հիմնուած եւ խաղայնացուած մօտեցումներ, որոնք կը նպաստեն լեզուի կենդանի գործածութեան։ Այս մանկավարժական եղանակը կը պահանջէ անցում՝ «պարտականութեան» վրայ հիմնուած ուսուցումէն դէպի «սիրով մղուած, ազատ եւ ընկերային» լեզուական գործածութիւն։ Հետեւապէս, սխալ գործելու վախը, ձախողման ցուցանիշը կը նուազի եւ վստահութիւնը կը խթանուի։

UCLA-ի «Նարեկացի» ամպիոնի Armenian 104գ դասընթացքի շրջանակին մէջ իրականացուած այս PBLL կիրառական հետազօտութիւնը կը գործէ որպէս օրինակելի հարթակ՝ ցոյց տալով, թէ ինչպէս ուսանողները կրնան վերածուիլ ոչ միայն լեզու իւրացնելու, այլեւ հմտութիւններու զարգացման եւ համատեղ հանրային արդիւնք արտադրողներու։

Ամփոփելով կարելի է եզրակացնել, որ սփիւռքահայ երիտասարդներու լեզուական մարտահրաւէրը բխած է ոչ թէ հետաքրքրութեան պակասէն, այլ՝ լեզուի գործածութեան սահմանափակ եւ ոչ միշտ խրախուսող միջավայրերէ։ Հետեւաբար, հայերէնի ապագայ կենսունակութիւնը ուղղակիօրէն կապուած է կրթական եւ համայնքային նախաձեռնութիւններէ, որոնք կը խթանեն լեզուի բնական, շարունակական գործածութիւնը՝ դարձնելով զայն ոչ միայն ուսուցման առարկայ, այլեւ առօրեայ հաղորդակցութեան գործուն եւ իմաստաւոր միջոց։ Այդ պարագաներուն լեզուն կը դառնայ կենդանի հաղորդակցութեան բնական գործիք՝ արմատաւորուելով առօրեայ կեանքին մէջ։

Մարիա Մարկոսեան

Մանկավարժ
INALCO IMAS

 

]]> https://darperag21.net/%d5%aa%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d5%a3%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ac%d5%a5%d5%a6%d5%b8%d6%82%d5%ab-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%bf%d5%a1%d5%b0%d6%80%d5%a1%d6%82%d5%a7%d6%80%d5%a8-%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82/feed/ 0 88294 Ուշացած հանդիպում մը Կեօրկ Պազելիցի հետ https://darperag21.net/%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%ae-%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%ab%d5%ba%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%b4%d5%a8-%d5%af%d5%a5%d6%85%d6%80%d5%af-%d5%ba%d5%a1%d5%a6%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%81%d5%ab-%d5%b0/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b7%25d5%25a1%25d6%2581%25d5%25a1%25d5%25ae-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a4%25d5%25ab%25d5%25ba%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b4-%25d5%25b4%25d5%25a8-%25d5%25af%25d5%25a5%25d6%2585%25d6%2580%25d5%25af-%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25a5%25d5%25ac%25d5%25ab%25d6%2581%25d5%25ab-%25d5%25b0 https://darperag21.net/%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%ae-%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%ab%d5%ba%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%b4%d5%a8-%d5%af%d5%a5%d6%85%d6%80%d5%af-%d5%ba%d5%a1%d5%a6%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%81%d5%ab-%d5%b0/#respond Tue, 05 May 2026 16:31:58 +0000 https://darperag21.net/?p=88287 30 Ապրիլ 2026-ին ընկերային ցանցերու վրայ մեծ աղմուկ բարձրացուց գերմանական նէօարտայայտապաշտ գեղանկարիչ Կէօրկ Պազելիցի մահուան գոյժը։ Արդէն 88 տարեկան էր, եւ վերջին տարին գրեթէ դադրած ստեղծագործելէ։

Վերջերս, երբ Google-ի մէջ կը փնտռէի, իմացայ, թէ քանի մը ամիս ետք ան իր կեանքին ընթացքին նկարած գլուխգործոցները պիտի ցուցադրէ Ֆլորանս, Իտալիա։ Որոշեցի աժան տոմս մը գնել։ Ի՜նչ ուրախութիւն պիտի ըլլար հոն ըլլալ եւ, պատահմամբ, իրեն հանդիպիլ։

Մօտ հինգ տարի առաջ, երբ յանկարծ YouTube-ի վրայ կը հանդիպէի Պազելիցի, շատ տպաւորուեցայ իրմով, եւ այդպէս սկսայ անքթիթ դիտել եւ ուսումնասիրել անոր հետ կատարուած հարցազրոյցները։

Կամապաշտ եւ զարտուղի կերպար մը, որ Արեւելեան Պերլինի Գեղարուեստի Ակադեմիայէն՝ իբրեւ տհաս վարքագիծ դրսեւորելու մեղադրանքով արտաքսուելէ տարիներ ետք, կը դառնայ Եւրոպայի լաւագոյն արուեստագէտներէն մէկը։

Պազելիցի դանդաղ խօսելաոճը, գնդաձեւ աչքերը՝ ամփոփուած, աչքատակի այտոյցներու եւ պարտասած կոպերու մէջ, մարմնին համեմատած պզտլիկ գլուխը, ճաղատութիւնը կը յիշեցնեն «Մեծ Վարպետ Ուկուէյը» (Grand Master Oogway)՝ «Քունկ Ֆու Փանտա» (Kung Fu Panda) հռչակաւոր ֆիլմի իմաստուն կրիան։

Լրագրողներու հրատարակած նկարներուն մէջ, կամ տեսակցութիւններու ժամանակ, Պազելիցը կը տեսնենք հսկայ աշխատանոցի մը մէջ, բազմած տախտակէ փնթի աթոռի մը, եփ֊երկար ձեռքերը տեղաւորած ծունկերուն վրայ, պատրաստ՝ պատմելու, զրուցելու։

Պազիլից. Big Night Down the Drain, 1962

1963-ին, Արեւմտեան Գերմանիոյ մէջ աղմուկ բարձրացաւ, երբ Պազելից համարձակօրէն ցուցադրեց իր «The Big Night Down the Drain» գործը եւ այլ «անպարկեշտ» կամ «լկտի» համարուած պատկերներու շարք մը։ Ոստիկանութիւնն ու դատական իշխանութիւնները որոշեցին գրաւել գործերը՝ Պազելիցը մեղադրելով որպէս անպարկեշտ եւ անառակ։

Պազելիցի գործունէութիւնը յաճախ կը կապուի գերմանական «Նոր Արտայայտչապաշտութեան» (New Expressionism) ձեւաւորման հետ, թէեւ ան երբեք չսահմանափակուեցաւ որեւէ ոճով կամ շարժումով։ Ան կը պատկանի արուեստագէտներու այն խումբին, որոնք յետպատերազմեան գերմանական գեղանկարչութիւնը դուրս բերին ժամանակավրէպութեան դիակիզարանէն։ Լոյս սփռելով գերմանական ինքնութեան բարոյական հարցերուն, ինչպէս նաեւ Արեւելեան եւ Արեւմտեան Գերմանիաներու միջեւ գոյութիւն ունեցող գաղափարական բախումներուն վրայ՝ անոնք մեծ աղմուկ բարձրացուցին պատկերասրահներու ու մտաւորական շրջանակներու մէջ եւ հիմքը դրին արդի գեղանկարչութեան:

Անոր պատկերները կը խախտէին ժամանակի հաստատուած գեղագիտական լեզուն՝ մերժելով թէ՛ արեւմտեան վերացապաշտութեան (abstraction) «ազատախոհ» ընկալումը, այսինքն՝ գործերու բովանդակութեան անորոշութիւնը, եւ թէ՛ խորհրդային կողմնորոշում ունեցող արեւելեան ընկերվարական իրապաշտութեան (socialist realism) գաղափարական ծայրայեղ կատարելութիւնն ու քաղաքականացուած արժէքները։

Պազիլից. Die Helden, 1965

Այս հակադրութիւնը հիմք հանդիսացաւ 1965–66 թուականներուն ստեղծուած «Հերոսները» (Die Helden) շարքին, որ անոր գործունէութեան առանցքային կէտերէն մէկն էր։

Գործերուն մէջ պատկերուած հերոսները Երկրորդ յետհամաշխարհարային պատերազմի զինուորներ են, սակայն անոնք ներկայացուած չեն որպէս փառաբանուած հերոսներ, այլ՝ որպէս ջախջախուած մարմիններ, որոնք մնացած են պատմութեան ծանրութեան եւ ազգայնամոլութեան ծանրութեան տակ։

Այս պատկերներուն մէջ հերոսութիւնը չ’արտայայտուիր ընկերաիրապաշտական (socio-realist) սահմանումով, ուր հերոսը պէտք է ներկայացուի որպէս անվեհեր ու գերմարդկային էակ. ընդհակառակը՝ անիկա հերոսը կը վերադարձնէ մարդկային մակարդակին։

Ո՞վ ունի իշխանութիւնը սահմանելու հերոսութեան չափանիշները։

Թերեւս «հերոսը» ոչ թէ աստուած մըն է, այլ անձ մը, որ անցած է հոգեբանական ճնշումներու, աղէտալի պատահարներու եւ նոյնիսկ ֆիզիքական կորուստներու միջով՝ արժանի պարկեշտօրէն եւ պատշաճօրէն ներկայացուելու։

Այս տրամաբանութիւնը մարմնաւորած էր Պազելից իր գլուխ-գործոցներուն մէջ։

Ընդհանրապէս, Պազելիցի գործերուն մէջ մերկ մարմինը կը ներկայացուի իր թերութիւններով՝ անհրապոյր, կաշկանդուած ու տառապող։ Այս մէկը կը միտի հարցականի տակ դնելու եւ խախտելու բնականութեան, կանացիութեան, առնականութեան ու գեղեցկութեան ընդունուած չափանիշները։

Ան նաեւ հռչակաւոր է իր ծուռ կախուած գործերով։

Պազիլիցի ծուռ կախուած գործերէն

Իր հսկայական կտաւները գլխիվայր շրջելով՝ ան մարտահրաւէրի դիմաց կը դնէ անմիջական ընկալումը՝ դրդելով դիտողը, որ ո՛չ միայն շորորալով անցնի պատկերներու առջեւէն, այլեւ քննէ ու զննէ անոնց կառուցուածքը, ձեւաբանութիւնը (morphology) եւ իր երեւակայութեան մէջ վերստին պատկերացնէ զանոնք։

Ժամանակակից մարդու գոյութենական (existential) խնդիրները, անոր անկայուն վիճակը, ուժի եւ կարգուկանոնի իշխանութեան ստրկացուցած մարմինը՝ գերազանցօրէն նկարագրուած են Պազելիցի կողմէ։

Գեղարուեստական մշակոյթը դեռ շա՜տ պիտի ներշնչուի քեզմով։ Ցտեսութիւն Պազելից, կը տեսնուինք Իտալիոյ մէջ։

]]> https://darperag21.net/%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%ae-%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%ab%d5%ba%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%b4%d5%a8-%d5%af%d5%a5%d6%85%d6%80%d5%af-%d5%ba%d5%a1%d5%a6%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%81%d5%ab-%d5%b0/feed/ 0 88287 ՍԷՐԸ ԵՒ ԺԱՄԱՆԱԿԸ https://darperag21.net/%d5%bd%d5%a7%d6%80%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d5%aa%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25bd%25d5%25a7%25d6%2580%25d5%25a8-%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25aa%25d5%25a1%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%bd%d5%a7%d6%80%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d5%aa%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a8/#respond Mon, 04 May 2026 19:48:36 +0000 https://darperag21.net/?p=88279 Դարեր անցեալ, ծովի շրջագիծը կապոյտում անշէջ,
Կար մի կղզի՝ մի քարտէզում գծուած, կամ որեւէ տեղ,
Ուր ապրում էին մարդկային արժէքները լոկ հոգու մէջ,
Ամէն բարիք, որ մարդն զգում էր յստակ ու լուսեղ։
Բայց մի օր մի ալիք բարձրացաւ մութ ու խուլ,
Կղզին դանդաղ հնազանդուեց ջրի ծանր հոսքին,
Եւ ամէն արժէք նսեմացաւ, ապարժէք, ամուլ,
Փրկուելու իր ճակատագրի խաւար կործանումից։

Բոլորն շտապ հեռացան, խոհեմ մտքով, կամ վախից,
Միայն սէրն էր, որ մնաց, վերջին շունչը պահած,
Նա նայեց ծովին ու երկինքին, մարող լոյսի եզրից,
Յուսալով՝ ալիքն անցնի, եւ վտանգը դառնայ անցած։
Բայց երբ յոյսն էլ մարեց, եւ լռեց ափի ձայնը ծանօթ,
Երբ ոչ մի նշոյլ չմնաց փրկութեան կամ ճանապարհի,
Սրտում ծագեց մի ցանկութիւն՝ հեռանալ ցաւից փոթոթ,
Եւ գտնել մի վայր, ուր ծովում խորտակուելուց կփրկուի։

Այդժամ հարստութեանը դիմեց՝ սրտագին աղերսով ջերմ,
Որի նաւը լի էր ոսկով, արծաթով, գանձերով ծանր.
«Տար ինձ քո հետ, որ չմնամ մահուան մէջ, մրմունջ մեղմ,
Փրկիր ինձ այս լքուած ծովից, այս ափից անծայր»։
Բայց հարստութիւնն ասաց.
«Նաւս շատ ծանր է արդէն,
Գանձերով լեցուն՝ ոսկի, արծաթ, մարգարիտներ շողուն,
Այլեւս չկայ տեղ քո համար իմ բեռների մէջ ամէն,
Ես լցուած եմ, չեմ կարող քեզ էլ վերցնել իմ նաւում»։

Ժամանակ անցաւ խռիւ ստուերով ծանր ու մութ,
Եւ սէրն իր աղերսը դրեց ժամանակի սրտին.
«Թող ինձ մնալ քո հետ, գտնել հանգիստ ու գութ,
Քո գրկում գուցէ գտնեմ ապաստարան թանկագին»։
Ժամանակը ասաց. «Ներիր, սէր, հոգիս լեցուն է մենակութեամբ,
Այնքան խորն է վիշտս, որ ինձ հետ ոչ ոք չի մնում,
Ես պիտի թափառեմ միայնակ իմ արցունքների ծանրութեամբ,
Ու փակուած մնամ այն լռութեան մէջ, որ չեմ արտասւում»։

Ապա գոռոզութիւնն եկաւ՝ բարձր, սառը ու հպարտ,
Եւ սէրն իր աղաչանքը արեց հեզ ձայնով տրտում.
«Տար ինձ քո հետ, փրկիր այս մթին ճանապարհից վատ,
Ու առաջնորդիր ինձ, որ չկորչեմ այս սեւ ալիքներում»։
Գոռոզութիւնը պատասխանեց.
«Քո ներկայութիւնը կը խախտի իմ կարգը,
Իմ նաւում ամէն ինչ հաւասար ու անխափան է,
Չեմ հանդուրժի խանգարում, ոչ էլ զգացումի դարդը—
Քո սէրը կը կոտրի այն խաղաղութիւնը, որ հիմա իմն է»։

Եւ ուրախութիւնն անցաւ՝ փայլուն երգերով փաթաթուած,
Այնքան խանդավառ, որ չլսեց սէրն ի ձայնը թոյլ,
Աղերսները նրա մնացին օդում ցրուած,
Չլսուած, չնկատուած՝ հեռու ու մօտ, անլսելի, խուլ։
Այսպէս մէկը միւսի հետեւից անցան բոլոր նաւերը,
Եւ սէրը մնաց մենակ՝ յոյսը մարած, հոգին թուլացած,
Ծովը բարձրացաւ, խաւարեց արեւի վերջին շողերը,
Եւ երեկոն էլ իջաւ՝ օրուայ ուժն ու կամքը խամրած։

Երբ արդէն թւում էր՝ ամէն ինչ կորաւ գիշերում,
Մի ձայն մեղմ կանչեց նրան, հեռուից հնչելով.
«Եկ, սէր, իմ հետ, ես քեզ կը պահեմ ապահով լոյսերում,
Եւ կը հանեմ քեզ այս ալիքներից՝ փրկութեան ելքով»։
Նա շրջուեց ու տեսաւ ծերունի մի անձ,
Ում հայեացքը խորն էր, անծանօթ, բայց հանգստաբեր,
Նա տարաւ սէրն ին իր նաւը՝ չհարուցեց ոչ մի հարց,
Առաջնորդեց նրան դէպի ապահով ափը առընթեր։

Հեռու մի ափի վրայ նրան իջեցրեց ապահով
Ու դարձաւ հեռանալու՝ առանց փառքի կամ շնորհքի,
Անաղմուկ անհետացաւ, ինչպէս տարիներն են անցնոմ անխռով,
Եւ կորաւ ժամանակի անտեսանելի հոսքի մէջ լուռ ու անհարկի։
Եւ սէրը, զարմացած, յանկարծ հասկացաւ սրտում,
Որ չի հարցրել՝ ով էր փրկիչը, անունը կամ տեղիքը,
Հարց ծագեց նրա մէջ՝ անհամբեր, ու լուռ յուզում,
Եւ նա դիմեց գիտութեանը պարզելու գաղտնիքը։

«Ասա ինձ, ո՛վ գիտութիւն, իմաստուն ու լուսեղէն,
Ո՞վ էր այն հոգին, որ փրկեց ինձ ալիքներից խոր,
Ո՞վ էր այդ ծերունին, որ տարաւ ինձ անվտանգ երթով ամէն,
Եւ կատարեց այդքան մեծ գործ իր սիրոյ համար մոլոր»։
Գիտութիւնն ասաց՝ հեռուն նայելով ժամանակի խորքից,
Միայնակ հանգիստ, առանց կասկածի, վստահ ամբողջ
«Դա Ժամանակն էր, որ քեզ առաջնորդեց այդ ուղով ու հեռուից,
Քանզի միայն Ժամանակն է, որ ճանաչում է համայն սէրը ողջ»։

ԳՐԻՇ ԴԱՒԹԵԱՆ

]]> https://darperag21.net/%d5%bd%d5%a7%d6%80%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d5%aa%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a8/feed/ 0 88279 Արհեստական բանականութիւնը ի սպաս արեւմտահայերէնի վերակենդանացման https://darperag21.net/%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%ab-%d5%bd%d5%ba%d5%a1%d5%bd-%d5%a1%d6%80%d5%a5/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b0%25d5%25a5%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25a2%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a8-%25d5%25ab-%25d5%25bd%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25bd-%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a5 https://darperag21.net/%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%ab-%d5%bd%d5%ba%d5%a1%d5%bd-%d5%a1%d6%80%d5%a5/#comments Mon, 04 May 2026 16:05:05 +0000 https://darperag21.net/?p=88272 Լեզուները չեն կորսուիր մէկ օրուան մէջ։ Անոնք կը մարին դանդաղ՝ գործածութեան նուազումով, առօրեայ կեանքէն խզուելով, եւ վերջապէս՝ խորհրդանշական ներկայութեան վերածուելով։ Սփիւռքի պայմաններուն մէջ, այս ընթացքը սկսած է արագանալ։ Արեւմտահայերէնը այսօր կը գտնուի վտանգաւոր սահմանագիծի մը վրայ․ ան կը շարունակէ գոյութիւն ունենալ իբրեւ մշակութային արժէք, իբրեւ յիշողութիւն եւ պատկանելիութեան խորհրդանիշ, բայց շատ յաճախ՝ ոչ իբրեւ առօրեայ հաղորդակցութեան կենդանի լեզու։

Սակայն միաժամանակ, աշխարհը կը գտնուի այլ՝ խորքային փոխակերպման մը մէջ։ Արհեստական բանականութիւնը, որ երկար ժամանակ ընկալուած էր իբրեւ տարբերութիւնները ջնջող եւ միատարրութիւն ստեղծող ուժ մը, այսօր կրնայ դառնալ լեզուական բազմազանութեան պահպանման եւ նոյնիսկ վերակենդանացման անսպասելի գործիք մը։ Հարցը այլեւս այն չէ, թէ արդեօք արհեստական բանականութիւնը պիտի ազդէ լեզուներուն վրայ, այլ՝ թէ ի՛նչ ձեւով կարելի է զայն ծառայեցնել այն լեզուներուն, որոնք կորսուելու վտանգի ենթակայ են։

Նկարները ստեղծուած են ԱԲ գործիքներով: Դիւրաւ կարելի է նշմարել, որ կարգ մը գրութիւններ արեւելահայ ուղղագրութեամբ են, իսկ կարգ մը բառեր՝ սխալ գրուած են: Ինչպէս յօդուածը կը նշէ՝ ԱԲ-ին կրնայ սխալիլ:

Սփիւռքը եւ լեզուի գործնական օգտագործման նահանջը

Սփիւռքի մէջ լեզուն չի մրցիր միայն այլ լեզուներու հետ, այլ՝ անհրաժեշտութեան հետ։ Արաբերէնը, ֆրանսերէնը, անգլերէնը կամ այլ տեղական լեզուներ կը տիրապետեն կրթութեան, աշխատանքի եւ հասարակական կեանքին։ Արեւմտահայերէնը կը սահմանափակուի՝

  • դպրոցական սահմանափակ ժամերով,
  • ընտանեկան յարաբերութիւններով
  • կամ մշակութային ու ծիսական միջավայրերով։

Այսպէս կը ստեղծուի խոր հակասութիւն մը․ լեզուն կը պահէ իր խորհրդանշական արժէքը, բայց կը կորսնցնէ իր գործնականութիւնը։ Իսկ լեզու մը, որ չի գործածուիր, կամաց-կամաց կը վերածուի արարողակարգի, այլ ոչ՝ ապրուած իրականութեան։ Հետեւաբար, խնդիրը այլեւս պարզ «պահպանութիւն» չէ։ Խնդիրը վերաիմաստաւորուած գործածութիւն է՝ վերստին ապրող դարձնել լեզուն։

Արհեստական բանականութիւնը իբրեւ լեզուի հասանելիութեան միջոց

Արհեստական բանականութիւնը ոչ թէ կը փոխարինէ լեզուն, այլ կը դիւրացնէ անոր գործածութիւնը։ Անիկա կրնայ ստեղծել գործիքներ, աննախադէպ հնարաւորութիւններ՝ լեզուն վերակենդանացնելու եւ զայն յարմարցնելու թուային դարուն։

ԱԲ-ն քանի մը ձեւերով կրնայ նպաստել լեզուի ուսուցման եւ պահպանման․

  • Մատչելիութիւն․ ի տարբերութիւն դասարաններու, ԱԲ հարթակները հասանելի են ամէն ժամ, ամէն տեղ։
  • Ներգրաւում․ խաղային եւ զրուցային ձեւաչափերը ուսուցումը կը դարձնեն հաճելի։
  • Տարածում․ մէկ անգամ մշակուած գործիքը կրնայ հասնիլ հազարաւոր սփիւռքահայերու՝ առանց ֆիզիքական ենթակառոյցի։

Թուային զրուցակիցը. ChatGPT, Gemini, Copilot եւ այլն

Սփիւռքահայ երիտասարդին համար մեծագոյն խնդիրը լեզուական միջավայրի բացակայութիւնն է։ Այսօր ChatGPT-ն կամ Gemini-ն կրնան ծառայել որպէս համբերատար զրուցակիցներ։ Անոնք թոյլ կու տան օգտատիրոջ մարզելու իր գրաւոր հայերէնը, ստանալու սրբագրութիւններ եւ նոյնիսկ բացատրութիւններ խնդրելու քերականական կանոններու մասին։ Ասիկա կը նպաստէ «սխալելու վախի» վերացման, որ յաճախ արգելք կը հանդիսանայ լեզուի գործածութեան։

Սորվիլը դարձնել հաճոյք. Duolingo-ի օրինակը

Լեզուի վերակենդանացման գործին մէջ կայ մեծ դերակատարութիւն ունեցող գործիք մը՝ «խաղայնացումը» (gamification)։ Թէեւ արեւմտահայերէնը դեռ նոր իր տեղը կը գտնէ նման հարթակներու վրայ, Duolingo-ի նման ծրագրերու ալկորիթմները ցոյց կու տան, թէ ինչպէս կարելի է ԱԲ-ի միջոցով անհատականացնել ուսուցումը։ Մեքենան կը հասկնայ օգտատիրոջ թոյլ կողմերը եւ կը կրկնէ այն բառերը, որոնք դժուարութիւն կը պատճառեն՝ սորվելու ընթացքը դարձնելով  թեթեւ ու հետաքրքրական։

Լսել եւ խօսիլ. Խօսքի ԱԲ (Speech AI)

Արեւմտահայերէնի պարագային, ամենէն կարեւոր հարցերէն մէկը ձայնային ճանաչումն է (Speech-to-Text) եւ գրութեան վերածումը ձայնի (Text-to-Speech)։ Ձայնային նորագոյն ԱԲ համակարգերը կրնան օգնել սփիւռքահայերուն լսելու ճիշդ հնչողութիւնը։ Ասիկա կը նշանակէ, որ վաղը մեր երեխաները կրնան հայերէն հեքիաթներ լսել ԱԲ-ի կողմէ կարդացուած, կամ իրենց նամակները թելադրել հայերէնով՝ առանց ստեղնաշարի դժուարութեան։

Սփիւռքի մէջ, ուր խօսակցական արեւմտահայերէնը առաջինն է որ կը տկարանայ, այս զարգացումը կրնայ վճռորոշ նշանակութիւն ունենալ վերարտադրելով ճիշդ արտասանութիւն եւ ստեղծելով խօսակցական թուայնացած միջավայրեր։

Լեզուն թուայնացած միջավայրի մէջ

Լեզուն կը գոյատեւէ հոն, ուր մարդը կը բնակի։ Իսկ այսօր մարդը զգալիօրէն կը բնակի թուային միջավայրին մէջ։ Արհեստական բանականութիւնը կրնայ նպաստել՝

  • արեւմտահայերէն բովանդակութեան ստեղծման (յօդուածներ, ամփոփումներ, խորագիրներ),
  • podcast-ներու եւ ձայնային հաղորդումներու զարգացման,
  • ընկերային ցանցերու մէջ լեզուի ներկայութեան ընդլայնման։

Այս բոլորը ուղղակիօրէն կը յիշեցնեն այն պահանջները, որոնք արդէն բարձրացուած էին թուայնացման եւ արդի միջոցներու կարեւորութեան մասին։ Սակայն այժմ այդ պահանջները կը ստանան գործնական գործիքներ։

Սերունդներու կամրջում

Արհեստական բանականութեան ամենէն խոր ազդեցութիւններէն մէկը կրնայ սերունդներու միջեւ կապի վերաստեղծումը ըլլալ։

  • տարեցները կը տիրապետեն լեզուին, բայց հեռու են թուային աշխարհէն,
  • երիտասարդները կը տիրապետեն թուային գործիքներուն, բայց հեռացած են լեզուէն։

Արհեստական բանականութիւնը կրնայ դառնալ միջնորդ՝

  • ձեւաւորելով երկխօսութիւններ,
  • պահելով արտայայտութիւններ եւ խօսակցական ձեւեր,
  • թուայնացնելով բանաւոր ժառանգութիւնը։

Այս ձեւով, լեզուն չի փոխանցուիր միայն ուղղակի, այլ նաեւ՝ միջնորդուած, առանց կորսնցնելու իր կենդանութիւնը։

Վտանգներ եւ սահմանափակումներ

Արհեստական բանականութիւնը ինքնին օգտակար կամ վնասակար չէ․ ան կը գործէ այն պայմաններով եւ տուեալներով, որոնք իրեն կը տրամադրուին։ Առանց գիտակցուած եւ նպատակաուղղուած ջանքերու, գերիշխող լեզուները կը շարունակեն ստանալ անհամեմատ աւելի մեծ աջակցութիւն, մինչ արեւմտահայերէնը կրնայ թերի ներկայացուած մնալ տուեալներու շտեմարաններուն մէջ։ Այս պարագային, ինքնաշխատ համակարգերու արդիւնքները կրնան կա՛մ աղքատացնել լեզուական նրբութիւնները, կա՛մ նոյնիսկ սխալներ յառաջացնել։

Հետեւաբար, լեզուի վերակենդանացումը կը պահանջէ գործնական եւ համակարգուած մասնակցութիւն՝ որակաւոր տուեալներու հաւաքագրում, համայնքային մասնակցութեամբ ստեղծուած բովանդակութիւն եւ համագործակցութիւն լեզուաբաններու, արհեստագէտներու եւ կրթական գործիչներու միջեւ։

Վերջապէս, ԱԲ-ն կ՛արտացոլէ այն, ինչ որ կը ստանայ, ինչով որ կը սնանի․ եթէ ան չունենայ բաւարար եւ ճշգրիտ արեւմտահայերէնի տուեալներ, չի կրնար արդիւնաւէտօրէն ծառայել լեզուին։

Եզրակացութիւն

Արհեստական բանականութիւնը կը ներկայացնէ հազուագիւտ առիթ մը, սակայն ան ինքնին չի կրնար փրկել լեզուն։ Լեզուն կը պահպանուի եւ կը շարունակէ ապրիլ միայն այն ժամանակ, երբ համայնքը որոշէ զայն գործածել։ Սփիւռքի մէջ, ուր աշխարհագրական հայրենիքը հեռու է, լեզուն կը դառնայ անմիջական հայրենիք մը՝ պատկանելիութեան եւ ինքնութեան հիմնական յենարանը։

ԱԲ-ն չի փոխարիներ մարդկային շփումը կամ ուսուցիչները, բայց կրնայ դառնալ հզօր լրացում մը՝ այն լծակը, որ կը թոյլատրէ արեւմտահայերէնին դուրս գալ «թանգարանային» վիճակէն։ Թուային այս գործիքներուն միջոցով կարելի է ստեղծել կենդանի միջավայր մը, ուր լեզուն ոչ միայն կը պահպանուի, այլեւ կը զարգանայ՝ դառնալով ժամանակակից հաղորդակցութեան լիարժէք միջոց մը։

Եթէ արեւմտահայերէնը ներգրաւուի զրուցարաններու (chatbots), ծրագրերու (applications / software / programs) եւ ձայնային գործիքներու (voice tools / voice technologies) մէջ, սփիւռքեան համայնքները կրնան վերադարձնել զայն առօրեայ կեանքի։ Այսպէս, արհեստական բանականութիւնը կը դառնայ ոչ միայն թեքնաբանական գործիք, այլեւ մշակութային դաշնակից մը՝ նպաստելով լեզուի շարունակականութեան։

Ի վերջոյ, հարցը ԱԲ-ի ստեղծած կարելիութիւնները չէ, այլ մեր որոշումը՝ զայն գործածելու, որովհետեւ լեզուները չեն մեռնիր, երբ զանոնք կամ անոնց մասին կը խօսինք, այլ երբ կը դադրինք զանոնք գործածելէ։

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%ab-%d5%bd%d5%ba%d5%a1%d5%bd-%d5%a1%d6%80%d5%a5/feed/ 5 88272 Պահպանե՛նք, զարգացնե՛նք ու երիտասարդացնե՛նք արեւմտահայերէնը. ահա թէ ինչպէ՛ս https://darperag21.net/%d5%ba%d5%a1%d5%b0%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%9b%d5%b6%d6%84-%d5%a6%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%a1%d6%81%d5%b6%d5%a5%d5%9b%d5%b6%d6%84-%d5%b8%d6%82-%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a4-2/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25b0%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a5%25d5%259b%25d5%25b6%25d6%2584-%25d5%25a6%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a3%25d5%25a1%25d6%2581%25d5%25b6%25d5%25a5%25d5%259b%25d5%25b6%25d6%2584-%25d5%25b8%25d6%2582-%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a4-2 https://darperag21.net/%d5%ba%d5%a1%d5%b0%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%9b%d5%b6%d6%84-%d5%a6%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%a1%d6%81%d5%b6%d5%a5%d5%9b%d5%b6%d6%84-%d5%b8%d6%82-%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a4-2/#comments Fri, 01 May 2026 08:59:59 +0000 https://darperag21.net/?p=88259 Ստորեւ ներկայացուած յօդուածը գրուած է 2022-ին՝ արեւմտահայերէնի պահպանման եւ զարգացման շուրջ հրատապ մտահոգութիւններու լոյսին տակ։ Վստահօրէն ոչ ամբողջական, անոր մէջ բարձրացուած հարցերը՝ դպրոցներու դերը, ընկերային ցանցերու օգտագործումը, ծնողներու ներգրաւուածութիւնը եւ արդիական բառարաններու անհրաժեշտութիւնը, այսօր ալ կը մնան չափազանց այժմէական։

Չորս տարի անց, այս յօդուածը կը վերահրատարակենք ոչ միայն որպէս յիշեցում, այլեւ որպէս հրաւէր՝ վերանայելու մեր ընթացքը․ ի՞նչ փոխուած է, ի՞նչը կը մնայ նոյնը, եւ ի՞նչ նոր մօտեցումներ կրնան առաջարկուիլ։

Կը հրաւիրենք մեր ընթերցողները, մասնագէտները եւ ընդհանրապէս բոլոր շահագրգիռները՝ իրենց դիտարկումները, առաջարկները կամ փորձառութիւնները բաժնելու։ Այս քննարկումը միայն յետադարձ հայեացք չէ, այլ նաեւ փորձ մը՝ միասին պատկերացնելու արեւմտահայերէնի ապագան։

 

Աշխարհացրիւ հայկական սփիւռքին կամ ընդհանրապէս հայութեան համար արեւմտահայերէնի պահպանումն ու զարգացումը պէտք է գերազա՛նց նշանակութիւն ունենան, կամ այդպէ՛ս կ’ակնկալուի առնուազն: Իբրեւ լեզուական եւ մշակութային հարստութիւն` արեւմտահայերէնը առանցքային տարր է հայկական ամուր ինքնութեան պահպանման համար՝ աշխարհի մը մէջ, ուր մշակոյթներու փոխազդեցութեան մնայուն ընթացքը մէկը միւսը կլանելու ենթահողը կը դիւրացնէ: Հակառակ համաշխարհայնացման եւ թուայնացման դարաշրջանի առթած մարտահրաւէրներուն՝ կան համոզիչ պատճառներ ձեռնարկելու արեւմտահայերէնի վերանորոգման եւ վերաժողովրդայնացման, յատկապէս երիտասարդութեան մէջ:

          Լեզուն իբրեւ մշակութային ինքնութեան խորհրդանիշ

Լեզուն բնականօրէն շատ աւելին է, քան պարզապէս հաղորդակցելու միջոց մը. ան կը հանդիսանայ մշակութային ինքնութեան հիմնական բաղադրիչը, եւ իբրեւ այդպիսին՝ արեւմտահայերէնը աշխարհի տարբեր ծայրերուն ապրող հայերուն համար խորքային կապ մը կը ստեղծէ իրենց հարուստ մշակութային ժառանգութեան, նախնիներուն եւ հազարամեակներու անցեալ ունեցող պատմական արմատներուն հետ: Ան կը մարմնաւորէ հայ ժողովուրդին հաւաքական յիշողութիւնը` նպաստելով սփիւռքի գաղութներուն մէջ միութեան եւ պատկանելութեան զգացողութեան ամրապնդումին:

          Աւանդութեանց պահպանման միջոց

Արեւմտահայերէնը խորապէս միահիւսուած է հայկական սովորոյթներուն, ծէսերուն եւ աւանդութիւններուն հետ: Մշակութային բազմաթիւ արտայատութիւններ՝ կրօնական արարողութիւններէն (գրաբարի կողքին այս պարագային) մինչեւ ընտանեկան հաւաքոյթներ, մեծապէս կախեալ են արեւմտահայերէնէն: Պահպանելով զայն՝ սփիւռքահայերը կրնան երաշխաւորել, որ այս սովորոյթներն ու աւանդութիւնները կը փոխանցուին սերունդէ-սերունդ՝ ստեղծելով մշակութային շարունակականութեան զօրաւոր հիմք մը:

          Պատմական կապ ու նշանակութիւնը

Արեւմտահայերէնը պատմական նշանակալի կշիռ ունի, որովհետեւ ոչ միայն ան պարզապէս մեր պապերուն լեզուն է, այլ քանի որ նաեւ կը դրսեւորէ ու կը յուշէ Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայերու ապրած դառն փորձառութիւնները, մասնաւորաբար՝ ցեղասպանութիւնը: Մինչ մէկ կողմէ կը յիշեցնէ տառապանքը մեր 1,5 միլիոն նահատակներուն, միւս կողմէ ան կը ծառայէ որպէս հայ ժողովուրդի տոկունութեան, վերապրումի եւ գոյատեւման կենդանի վկայութիւնը՝  դարձնելով զայն կարեւոր միջոց մը՝ յիշելու եւ յարգելու բոլոր անոնք, որոնք ջարդուեցան պարզապէս, որ հայ էին: Եղեռնը կարելի է յիշել ու նշել տարբեր լեզուներով, բայց ան շատ բան կը կորսնցնէ իր պատմական համապատասխանութենէն, եթէ դադրի արեւմտահայերէնով ոգեկոչուելէ:

*      *

*

            Այժմ պիտի փորձենք ուսումնասիրել արեւմտահայերէնի պահպանութեան առջեւ ծառացած մարտահրաւէրները եւ ներկայացնել կամ փորձել ներկայացնել հին ու նոր լուծումներ, որոնք կրնան նպաստել մշակութային այս կարեւոր արժէքի պաշտպանութեան, պահմանումին ու զարգացումին: Արհեստագիտական ուժի օգտագործումէն մինչեւ սերունդներու միջեւ երկխօսութեան ու մշակութային գիտակցութեան խթանումը՝ հոս քննարկուած միջոցները կը հանդիսանան փորձ մը՝ հարթելու արեւմտահայերէնի աշխուժացման ճամբան:

Մեր քննարկումներուն առանցքը պիտի հանդիսանան հայ դպրոցները, լրատուամիջոցները, ծնողները եւ արդիական կարելիութիւնները, որոնք միասին կը կազմեն սերունդները իրարու կամրջող ու արեւմտահայերէնի պահպանումը երաշխաւորող ներդաշնակ համոյթ մը:

          Դպրոցներու դերը արեւմտահայերէնի պահպանման առաքելութեան մէջ

Լեզուի պահպանման բարդ գործընթացին մէջ կրթական հաստատութիւնները ունին առանցքային դերակատարութիւն, իսկ արեւմտահայերէնի ուսուցման նուիրուած դպրոցները՝ սկզբունքով մեր բոլոր հայկական վարժարանները, մեծ ազդեցութիւն ունին երիտասարդութեան վրայ. հոն է որ հայօրէն կը թրծուի հայ երիտասարդը, այդպէս կը սպասուի: Որպէս լեզուական ժառանգութեան պահապաններ՝ այս դպրոցները կը կրեն ոչ միայն լեզուական հմտութիւններ փոխանցելու, այլեւ մշակոյթի եւ ինքնութեան հետ խոր կապ ստեղծելու պատասխանատուութիւնը:

Անառարկելի է կրթական հաստատութիւններու կարեւոր դերը արեւմտահայերէնի պահպանման առաքելութեան մէջ: Այժմ փորձենք քննարկել, թէ ի՞նչ ռազմավարութիւններ կրնան որդեգրուիլ՝ ապահովելու լեզուին կենսունակութիւնը: Արեւմտահայերէնը ապրելակերպի վերածող լեզուական ծրագիրներէն մինչեւ լեզուին համարկումը ընթացիկ ուսումնական ծրագիրներուն եւ հմուտ ուսուցիչներու պատրաստութենէն մինչեւ մշակութային արտադասարանական միջոցառումներու կազմակերպումը՝ հայ դպրոցները կը մնան կանգնած իբրեւ փարոսներ, որոնք կը լուսաւորեն արեւմտահայերէնի պահպանման ուղին: Կրթութեան միջոցով է, որ այս լեզուին մնայուն աւանդը եւ անոր ընդգրկած կենսունակ մշակոյթը կրնան փոխանցուիլ գալիք սերունդներուն:

Շատ մը դպրոցներ սկսած են անտարբեր մօտեցում ցուցաբերել հայերէնով դասաւանդուած նիւթերուն նկատմամբ, թէեւ հակառակը կը փորձեն ցոյց տալ՝ առարկելով, որ անոնք կը ճնշեն ուսումնական ընթացիկ ծրագրին եւ իմա պետական քննութիւններու յաջողութեան վրայ: Պատրուակէն աւելի` մեծ սուտ մը կարելի է նկատել այս մէկը: Առաջ ալ մեր դպրոցները միշտ հետամուտ եղած են պետական քննութիւններու յաջողութեան եւ միշտ ալ շատ լաւ արդիւնքներ արձանգրած են՝ առանց ոչ մէկ զիջում կատարելու հայերէնի նիւթերէն: Այսօր կեանքի մէջ յաջողած տարեց սերունդներ կան, որոնք բժիշկ են, երկրչափ ու առեւտրական, որոնք ոչ միայն օտար լեզուներու կողքին կը խօսին սահուն արեւմտահայերէն, այլեւ գեղարուեստական մակարդակով ու անսխալ կը գրեն զայն: Այդպէս էր, որովհետեւ հայկական դպրոցները հայերէնը կը նկատէին աշակերտներու կրթութեան եւ մշակութային ինքնութեան վառ եւ իմաստալից մէկ մասը՝ պետական քննութիւններու մէջ յաջողութեան կողքին: Փաստօրէն, հայերէնին յատկացուցած ժամանակն ու ճիգը արգելք չէր ըլլար որ անոնք իրենց պետական ծրագիրը իրագործէին: Միայն ծուլութեան, անտարբերութեան եւ հաւանաբար առեւտրական նկատարումներով է (պիւտճէի յամեցող դժուարութիւններ) որ հայերէնը սկսած է երկրորդական, երրորդական նկատուիլ մեր դպրոցներուն մէջ: Ծնողները անշուշտ մեծ դեր ունին այս վիճակի ստեղծման մէջ: Կ’անդրադառնանք քիչ ետք:

          Անկրկնելի է հայ ուսուցիչին դերը

Հայերէն նիւթեր դասաւանդող ուսուցիչներու վերորակաւորումը դարձած է կենսական: Անհրաժեշտ է ներդրումներ (օժանդակողներ միշտ կը գտնուին) կատարել արեւմտահայերենին տիրապետող ուսուցիչներու վերապատրաստութեան համար: Լաւ պատրաստուած մանկավարժները կարեւոր են լեզուական հմտութիւնները արդիւնաւէտ փոխանցելու համար: Գիտութեան կողքին հայերէնի հանդէպ կիրք ունենալն ու փոխանցելը պայման է: Անոնք նաեւ կրնան, պէտք է ծառայեն որպէս մշակութային դեսպաններ՝ օգնելով ուսանողներուն գնահատելու լեզուին պատմամշակութային խորքը: Հոս կրնանք փակագիծ մը բանալ եւ նշել անունները, երկար շարք մը, հայ ուսուցիչներու, որոնք գիտութեան կողքին՝ ոգի ու մշակութային գիտակցութիւն ջամբեցին իրենց աշակերտներուն: Այդ օրերուն ալ պետական քննութիւններ կային եւ հայ աշակերտները մեծ յաջողութիւններ կ’արձանագրէին:

          Մշակոյթի եւ լեզուի ակումբներ

Դպրոցները կրնան ստեղծել մշակութային ակումբներ, սեմինարներ եւ ձեռնարկներ, որոնք ազգային մեծ տօներուն կողքին կը նշեն արեւմտահայ սովորութիւնները, տօները եւ աւանդութիւնները: Այս միջոցառումները ո՛չ միայն կը խորացնեն լեզուի եւ մշակոյթի միջեւ կապը, այլեւ հնարաւորութիւն կու տան աշակերտներուն ստեղծելու լեզուական խմբակներ կամ ուսումնական խումբեր: Այս արտադասարանական ակումբները կրնան կեդրոնանալ արեւմտահայերէնի հմտութիւններու կատարելագործման եւ մշակութային քննարկումներու վրայ՝ լեզուն աւելի գրաւիչ եւ բովանդակալից դարձնելու առաջադրանքով: Նոր գիւտ մը չէ այս մեր առաջարկը: Կար ժամանակ, ոչ հեռու անցեալին, երբ ատենամարզանքի պահերը կ’օգտագործուէին այս նպատակով: Ակումբներու առաջարկն ալ նոր չէ. բազմաթիւ դպրոցներ որդեգրած էին այս դրութիւնը, եւ նոյնիսկ արեւմտահայերէնով նշանաւոր պարբերականներ լոյս տեսած են այդ ակումբներուն ճամբով: Ժամանակի սղութիւնը պատրուակ է եւ ծուլութիւն: Գործ մը պակաս:

Եթէ կայ կամքը եւ մանաւանդ պատմական պարտաւորութեան գիտակցութիւնը, դպրոցներու միջոցով արեւմտահայերէնը կը դառնայ աւելին, քան պարզ բառ ու ձայն. ան կը վերածուի ապրելակերպի:

          Ընկերային ցանցերը ի սպաս արեւմտահայերէնին

Արեւմտահայերէնը կը դիմագրաւէ նաեւ արագ զարգացող աշխարհի մարտահրաւէրները, որոնք կրնան վերածուիլ բարիքի, եթէ կարենանք զանոնք լաւապէս օգտագործել: Այս առումով առանցքային է դերը արդի միջոցներուն, որոնք ընդհանրապէս կրնան շունչ տալ ու կենսաւորել անհետացման եզրին գտնուող լեզուները՝ իրարու կապելով սերունդները եւ երաշխաւորելով անոնց կենսունակութիւնը: 

          Թուայնացած հրատարակութիւններ. Ստեղծել եւ օժանդակել առցանց թերթերու, ամսագրերու եւ արեւմտահայերէնով պլոկներու: Այս հարթակները կը տարածեն լուրեր, պատմութիւններ, յօդուածներ եւ տեսակէտներ՝ ստեղծելով արեւմտահայերէն խօսողներու առցանց հաւաքականութիւն մը` յատկապէս ներգրաւելով երիտասարդութիւնը, որ աւելի վարժ է թուայնացած միջոցներու օգտագործման:

          Ձայնասփիւռը, թուայնացած ձայնային հաղորդումները (podcasts) եւ ընկերային ցանցերը. Ստեղծել արեւմտահայերէն ռատիոկայաններ եւ podcast-ներ` օգտագործելով ձայնի հզօրութիւնը լեզուական ուսուցման համար: Երիտասարդներուն ուղղուած յայտագրերը կրնան լեզուի ուսուցումը դարձնել զուարճալի եւ տեղին: Նաեւ օգտագործել ընկերային ցանցերու հարթակները, ինչպէս՝ YouTube-ը, Instagram-ը, Spotify-ը եւ TikTok-ը` միացնելու աշխարհով մէկ արեւմտահայերէն խօսողները, լեզուի դասընթացքներ կազմակերպելու, մշակութային արժէքներ փոխանցելու համար՝ միաժամանակ խթանելով մէկ հաւաքականութեան պատկանելու զօրաւոր զգացում մը: Թուայնացման այս դարաշրջանին, լրատուամիջոցները անփոխարինելի դաշնակից են արեւմտահայերէնի պաշտպանութեան եւ զարգացման՝ կամրջելով սերունդները իրարու եւ ենթահող պատրաստելով ապագայի  զարգացման:

Այլ խօսքով՝ լրատուամիջոցները արեւմտահայերէնը կը փոխադրեն թուայնացումի դարաշրջան: Թուայնացած հրատարակութիւնները կը ստեղծեն արեւմտահայերէն խօսողներու առցանց համայնքներ: Ձայնասփիւռը եւ podcast-ները ճիշդ հնչիւններ եւ արտայայտութեան եղանակներ կը հաղորդեն՝ լեզուի ուսուցումը դարձնելով զուարճալի եւ անմիջական: Ընկերային ցանցերու հարթակները կը խթանեն կապերը ամբողջ աշխարհի տարածքին արեւմտահայերէն խօսողներու միջեւ` ստեղծելով համաշխարհային հաւաքականութիւն մը՝ միժամանակ տրամադրելով միջոցները լեզուի ուսուցման եւ մշակութային արժէքներու սատարման:

          Ծնողները վճռորոշ դեր ունին

Ծնողները վճռորոշ դեր կը խաղան դպրոցներու եւ լրատուամիջոցներու կողքին արեւմտահայերէնի պահպանման առաքելութեան մէջ: Խորքին մէջ անոնց դերը կը նկատուի հիմքը լեզուի պահպանման ջանքերուն: Ծնողները պարտին ըլլալ առաջին ուսուցիչները երեխայի կեանքին մէջ, առաջին փոխանցողը մշակութային եւ լեզուական ժառանգութեան: Տան մէջ արեւմտահայերէնի քաջալերանքը կ’երաշխաւորէ աշակերտներուն սէրը լեզուին նկատմամբ: Ծնողները իրենք է որ իրենց զաւակներուն պիտի  ծանօթացնեն հայկական սովորութիւնները, աւանդոյթներն ու արժէքները՝ ամրապնդելով լեզուի մշակութային նշանակութիւնը: Լեզուի եւ մշակոյթի այս կապը կենսական նշանակութիւն ունի լեզուի պահպանման համար: Արեւմտահայերէնի նկատմամբ խանդավառութիւն ցուցաբերող ծնողները կրնան իրենց զաւակներուն մէջ լեզուին հանդէպ դրական վերաբերմունք սերմանել:

Ըստ էութեան, ծնողները կը հանդիսանան լեզուի եւ մշակոյթի պահակները ընտանիքին մէջ: Անոնց աշխուժ նուիրուածութիւնը արեւմտահայերէնի տարածման գործին կ’երաշխաւորէ, որ լեզուն պարզապէս դպրոցական պարտականութիւն չըլլայ, այլ ընտանիքի առօրեայ կեանքին կենդանի, շնչառական մէկ մասը:

          Ժամանակակից բառարաններու անհրաժեշտութիւնը

Հայերէնէ օտար լեզուներու բառարանները կարեւոր են լեզու սորվողներու եւ ընդհանրապէս հաղորդակցութեան համար: Սակայն, մեր բառարանները, ընդհանրապէս հին հրատարակութիւններ են եւ չունին հոմանիշներ ու ժամանակակից համապատասխան արտայայտութիւններ: Լեզուն բնականաբար զարգացող վիճակ է եւ երբեմն անհրաժեշտ կը դարձնէ ստեղծագործական յարմարեցումները, մանաւանդ երբ ժամանակակից բառերը չունին իրենց հայերէն համարժէքները: Անծանօթ եզրերու ցանկագրումը իւրաքանչիւրիս կողմէ ինքնին անգնահատելի աշատանք է լեզուի զարգացման համար:

Անհրաժեշտ է որ լեզուի ջատագովները եւ կազմակերպութիւններ համատեղ ճիգ թափեն հայերէն բառարաններու վերաթարմացման եւ մասնաւորաբար արդի եզրերու ընդգրկման առաջադրանքով: Յաճախ, պարզ օրինակի համար, կ’անճրկինք «business» կամ «resource» բառերուն հայերէն հոմանիշ գտնելու, դեռ առանց խօսելու այն անհատնում նոր եզրերուն մասին, որոնք յառաջցած են գիտութեան եւ արհեստագիտութեան զարգացումով, առօրեայ կեանքի թուայնացումով: Ճիշդ է, մենք լեզուի ակադեմիա չունինք, բայց տեղէ մը պէտք է սկսիլ:

Արդիականացած բառարանները անցեալը կը կապեն ներկայի պահանջներուն: Անոնք կ’օգնեն հասկնալու եւ օգտագործելու ժամանակակից արեւմտահայերէնը, որ ժամանակի ընթացքին կը զարգանայ:

Արեւմտահայերէն բառարաններու արդիականացման համար անհրաժեշտ կը նկատուի թուայնացած միջոցներու, ինչպէս՝ կայքէջերու, յաւելումներու (apps) եւ առցանց այլ հարթակներու օգտագործումը: Այս միջոցները ոչ միայն կը դիւրացնեն լեզուական աղբիւրներու աւելի լայն հասանելիութիւնը, այլեւ թոյլ կու տան շարունակական թարմացումներ կատարել՝ քայլ պահելով լեզուական ընդհանուր փոփոխութիւններուն հետ: Թուայնացած հարթակներու օգտագործումով կարելի է արագօրէն որոնել ու գտնել եզրեր, ծանօթանալ հնչիւններուն եւ ուսումնասիրել անոնց օգտագործման եղանակը՝ լեզուն աւելի մատչելի եւ յարմարող դարձնելով ժամանակակից պահանջներուն: Աւելին, արեւմտահայերէնի ջատագովներուն եւ կազմակերպութիւններու միջեւ թուայնացած համագործակցութիւնը կը խթանէ լեզուն հարստացնելու եւ պահպանելու հաւաքական ճիգերը՝ երաշխաւորելով անոր արդիականութիւնն ու կենսունակութիւնը թուայնացման այս դարաշրջանին:

Եզրակացնելով, դպրոցները, ընկերային ցանցերը, ծնողները եւ արդիականացած բառարանները միասին կը կազմեն սերունդները կամրջող եւ արեւմտահայերէնի պահպանումը երաշխաւորող ամբողջութիւն մը: Անոնք կը տրամադրեն միջոցները եւ լեզուական աղբիւրները արեւմտահայերէնը ծաղկեցնելու երիտասարդութեան սիրտերուն եւ հայկական սփիւռքի հաւաքական գիտակցութեան մէջ: Իբրեւ լեզուական ժառանգութեան ջահակիրներ՝ անոնք իրենց կարգին կրնան լուսաւորել արեւմտահայերէնի դէպի կենսունակ եւ յարատեւող ապագայ առաջնորդող ուղին:

Սեպտեմբեր 2022

]]> https://darperag21.net/%d5%ba%d5%a1%d5%b0%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%9b%d5%b6%d6%84-%d5%a6%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%a1%d6%81%d5%b6%d5%a5%d5%9b%d5%b6%d6%84-%d5%b8%d6%82-%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a4-2/feed/ 1 88259 «Որքա՞ն կու տան». Ընտրակաշառքը որպէս հանրային կեանքի այլասերում https://darperag21.net/%d5%b8%d6%80%d6%84%d5%a1%d5%9e%d5%b6-%d5%af%d5%b8%d6%82-%d5%bf%d5%a1%d5%b6-%d5%a8%d5%b6%d5%bf%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b7%d5%a1%d5%bc%d6%84%d5%a8-%d5%b8%d6%80%d5%ba%d5%a7%d5%bd-%d5%b0/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b8%25d6%2580%25d6%2584%25d5%25a1%25d5%259e%25d5%25b6-%25d5%25af%25d5%25b8%25d6%2582-%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25a8%25d5%25b6%25d5%25bf%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b7%25d5%25a1%25d5%25bc%25d6%2584%25d5%25a8-%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25ba%25d5%25a7%25d5%25bd-%25d5%25b0 https://darperag21.net/%d5%b8%d6%80%d6%84%d5%a1%d5%9e%d5%b6-%d5%af%d5%b8%d6%82-%d5%bf%d5%a1%d5%b6-%d5%a8%d5%b6%d5%bf%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b7%d5%a1%d5%bc%d6%84%d5%a8-%d5%b8%d6%80%d5%ba%d5%a7%d5%bd-%d5%b0/#respond Thu, 30 Apr 2026 13:48:57 +0000 https://darperag21.net/?p=88253 Գրեթէ ամէն օր կաշառքի մասին նոր ձայնագրութիւն մը կը լսենք։ Կարծես ռատիոյի յատուկ յայտագիր մը ըլլայ. եթէ քանի մը օր այդ նիւթին շուրջ «նորութիւն» չըլլայ, կը զարմանանք։ Կը հայհոյենք, բայց նաեւ կը քննարկենք։ Իսկ այսօր, երբ Հայաստանի մէջ ընտրութիւններու (եւ կաշառքի նիւթին) մասին կը խօսուի, հազիւ թէ մէկը գաղափարներով սկսի։ Խօսակցութիւնը կը սկսի տարբեր հարցումով մը. «Որքա՞ն կու տան»։ Ասիկա պարզ կենցաղային արտայայտութիւն մը չէ. ասիկա քաղաքական իրականութեան մէկ ախտաճանաչումն է։ Ասիկա հանրային մտածողութեան եւ բարոյականութեան տագնապ է։ Դժբախտաբար, այդ տագնապը, որքան ալ զզուելի ըլլայ, ունի իր տրամաբանական պատճառները։ Կաշառքը պատահական չի տրուիր, ոչ ալ բոլորին կը տրուի։ Միջավայրը պէտք է պատրաստ ըլլայ ատոր համար, իսկ Հայաստանի մէջ հիմա «դրախտային պայմաններ» ստեղծուած են։

Այս քաղաքական աճուրդին մէջ, երբ քուէն դրամով կը չափուի, այլեւս ժողովրդավարութեան մէջ չենք ապրիր, նոյնիսկ եթէ ձեւական բոլոր հաստատութիւնները պահպանուած են։ Մենք կ’ապրինք իրականութեան մը մէջ, ուր քաղաքացին աստիճանաբար կը վերածուի գործարքի մասնակիցի՝ դառնալով ապրանք, իսկ ընտրութիւնը՝ շուկայ։ Բայց այս երեւոյթը դատապարտել՝ առանց անոր խորքային պատճառները հասկնալու, կը նշանակէ պայքարիլ ստուերին դէմ, ոչ թէ մարմնին, խօսիլ հետեւանքին դէմ, ոչ թէ պատճառին։

Կաշառքը որպէս հասարակական յարաբերութեան չափանիշ

Ընտրակաշառքը յաճախ կը ներկայացուի որպէս «անբարոյ արարք» կամ «քրէական յանցանք»։ Ասիկա ճիշդ է, բայց ամբողջ ճշմարտութիւնը չէ։ Ֆրանքֆուրթեան դպրոցի մտածողները վաղուց զգուշացուցած էին այն երեւոյթին մասին, զոր անոնք կը կոչէին գործիքային բանականութիւն։ Այս տրամաբանութեան մէջ մարդը կը դադրի հարց տալէ «ի՞նչ է ճիշդը» եւ կը սկսի միայն հարցնել՝ «ի՞նչն է օգտակարը», եւ օգտակարը միայն իրեն համար եւ միայն այդ պահուն։ Ֆրանքֆուրթեան քննադատութեան մէջ այս մտածողութիւնը «մարդիկը կը դիտէ որպէս միջոցներ»։ Երբ այս տրամաբանութիւնը կը ներթափանցէ քաղաքականութիւն, տեղի կ’ունենայ ամենէն վտանգաւոր փոխակերպումը․ քաղաքացին այլեւս չի դիտուիր որպէս արժէք, այլ որպէս ապրանք եւ միջոց։

Հայաստանի ընտրակաշառքը այս նոյն տրամաբանութեան տեղայնացուած դրսեւորումն է։ Քաղաքացին՝ իր ձայնով, կուսակցութիւնը՝ իր դրամով՝ երկուքն ալ գործարքի մէջ։ Եւ ասիկա այլեւս քաղաքականութիւն չէ։ Ասիկա ընկերային յարաբերութիւններու անկումային եւ այլասերած ձեւ մըն է։

Երբ հասարակութիւնը կը դառնայ «ապրանքներու աշխարհ»

Ֆրանքֆուրթեան քննադատութիւնը կը խօսի նաեւ այլ կարեւոր երեւոյթի մը մասին՝ առարկայացումի։ Այսինքն՝ երբ մարդկային յարաբերութիւնները կը սկսին երեւիլ որպէս առարկաներու միջեւ յարաբերութիւններ։

Այս պարագային քուէն կը վերածուի ապրանքի, քաղաքացին՝ այդ ապրանքին տէրը, իսկ ընտրութիւնը՝ շուկայի մը, ուր ամէն բան իր գինը ունի։ Երբ այս մէկը կը հաստատուի որպէս բնական երեւոյթ, հասարակութիւնը կը սկսի ապրիլ իրականութեան մը մէջ, ուր ամէն բան գին ունի, բայց այլեւս ոչինչ արժէք ունի։ Ասիկա ճիշդ այն է, ինչ որ տեղի կ’ունենայ այսօր Հայաստանի մէջ։ Մարդիկ չեն հաւատար, որ իրենց քուէն կրնայ փոխել իրականութիւնը, բայց կը տեսնեն, որ անիկա կրնայ վաճառուիլ։ Եւ կը վաճառեն զայն։ Թէ որքանով՝ նշանակութիւն չունի։ Ասիկա առեւտուր մըն է։ Ահա հոս կը ծագի ամենէն վտանգաւոր հակասութիւնը․ ան, որ չի հաւատար ընտրութիւններուն, կը մասնակցի անոնց՝ որպէս ապրանք։

Հապերմասի «հանրային ոլորտի» փլուզումը

Եուրկէն Հապերմաս ժողովրդավարութիւնը կը հասկնար ոչ միայն իբրեւ ընտրութիւններ, այլեւ իբրեւ հանրային բանավէճի տարածք մը, ուր քաղաքացիները հաւասար են եւ կը քննարկեն հանրային հարցեր։ Սակայն ան նաեւ կը զգուշացնէր, որ արդի հասարակութիւններու մէջ այս տարածքը կրնայ քայքայուիլ, երբ քաղաքացիները վերածուին «կրաւորական սպառողներու»։ Այսինքն, երբ անոնք պարզապէս նստած կը սպասեն՝ առանց որեւէ նախաձեռնութեան, պատրաստ՝ միայն ընդունելու կամ մերժելու իրենց ներկայացուած առաջարկները, բայց երբեք՝ քննարկելու զանոնք։

Ճիշդ ասիկա է իրավիճակը Հայաստանի մէջ, բայց շատ աւելի կոպիտ ու անբարոյ ձեւով։ Հայաստանի մէջ քաղաքացին ոչ միայն պատրաստի քաղաքականութիւն «կը սպառէ», այլեւ անձամբ կը մասնակցի ատոր առուտուրին։ Ան ինքնին կը վերածուի ապրանքի։ Հանրային բանավէճը կը փոխարինուի լուռ համաձայնութեամբ, համոզումը՝ վճարումով, իսկ բառը՝ դրամով։ Ասիկա հասարակութեան քայքայումն է։

Աղքատութի՞ւն, թէ արժանապատուութեան տագնապ

Եւ ամէն անգամ, ընտրակաշառքը կը բացատրուի ընկերային ծանր վիճակով։ Ասիկա մասամբ ճիշդ է, բայց վտանգաւոր է, եթէ միայն կիսատ ըսենք։ Աղքատութիւնը կրնայ բացատրել որոշ վարքագիծ մը կամ քանակ մը, բայց անիկա չի կրնար արդարացնել այդ երեւոյթին զանգուածայնութիւնը, տարածուածութիւնը եւ զայն իբրեւ բնականոն ընկալելու խելահեղութիւնը։ Ասիկա արժանապատուութեան աստիճանական մաշումն է։ Երբ մարդ երկար ժամանակ կ’ապրի համակարգի մը մէջ, ուր հարցերը կը լուծուին ծանօթ-բարեկամով, ուր արդարութիւն չկայ, իսկ պետութիւնը «մերը չէ, այլ պաշտօնեայինն է», ան արդէն թքած ունի ամէն ինչի վրայ։ Ան այլեւս քաղաքացի չէ, այլ գոյատեւող անհատ մը։ Անոր համար քուէարկութիւնը կը դադրի արժէքային արարք ըլլալէ. անիկա կը դառնայ «միքրօ-գոյատեւման» ռազմավարութիւն մը։ Ընդամէնը։

Սինիզմի հաստատութենականացումը

Սակայն ամենէն վտանգաւորը այն չէ, որ մարդիկ կաշառք կ’առնեն, այլ այն, որ զայն կ’արդարացնեն եւ կը հաւատան իրենց իսկ արդարացումներուն։ Ասիկա ճիշդ այն է, ինչ որ Ֆրանքֆորթեան դպրոցը կը նկարագրէր իբրեւ գիտակցութեան ձեւափոխում, ուր անհատը կը յարմարի համակարգին եւ կը սկսի զայն վերարտադրել։ Երբ հասարակութեան մէջ կը տարածուի այն համոզումը, թէ «բոլորն ալ նոյնն են», «ոչինչ պիտի փոխուի», «գոնէ այսքանը առնենք», «եթէ ես չառնեմ՝ ուրիշը պիտի առնէ», այդ պահուն կաշառակերութիւնը կը դադրի շեղում ըլլալէ եւ կը դառնայ բնական երեւոյթ (նորմ)։ Եւ հոս է, որ տեղի կ’ունենայ ամենէն սարսափելին. չարիքը այլեւս չ’ընկալուիր իբրեւ չարիք։

Անխուսափելի ճշմարտութիւն

Շատ դիւրին է ամբողջ մեղքը բարդել իշխանութիւններուն կամ կաշառք տուողներուն վրայ։ Եւ անշուշտ, անոնք հսկայական պատասխանատուութիւն ունին։ Սակայն կայ կոպիտ ու անհանգստացնող ճշմարտութիւն մը. ոչ մէկ կաշառք կրնայ տալ, եթէ զայն ընդունող չըլլայ։ Ասիկա չի նշանակեր թեթեւամտօրէն մեղադրել հասարակութիւնը եւ անտեսել անոր խնդիրները։

Ասիկա կը նշանակէ ընդունիլ, որ համակարգը գոյութիւն ունի երկկողմանի մասնակցութեամբ. հասկնալ, որ մետալը երկու երես ունի, իսկ պարանը՝ երկու ծայր։

Կաշառքը կը տրուի վերէն, բայց կ’ընդունուի վարէն։

Եւ քանի դեռ այդ երկրորդ օղակը չէ կտրուած, առաջինը միշտ պիտի վերարտադրուի։

Հայաստանի ներկայ վիճակը՝ իբրեւ խորքային տագնապ

Այսօր Հայաստանի մէջ ընտրակաշառքը պարզապէս արհեստագիտութիւն մը չէ։ Անիկա դարձած է համակարգի լեզու։ Ասիկա կը վկայէ, որ քաղաքականութիւնը կորսնցուցած է իր գաղափարական հիմքը, քաղաքացին կորսնցուցած է իր ենթակայականութիւնը, իսկ հանրութիւնը՝ իր ներքին վստահութիւնը։ Եւ այս բոլորը միասին կը ստեղծեն իրավիճակ մը, որ կարելի է բնութագրել ոչ թէ պարզապէս իբրեւ փտածութիւն, այլ իբրեւ հանրային կեանքի այլասերում եւ անկում։

Կը կարծենք, թէ կարելի է կաշառակերութիւնը վերացնել օրէնքներով, վերահսկողութեամբ եւ պատիժներով։ Սակայն ատիկա միայն մակերեսն է։ Իրական յաղթանակը կը սկսի երբ անհատը ներքնապէս կը մերժէ զայն արդարացնել։ Որովհետեւ ընտրակաշառքը կը սկսի ոչ թէ դրամի փոխանցումով, այլ լռելեայն այն միտքով, թէ՝ «ասիկա բնական է»։ Եւ անիկա կ’աւարտի միայն այն պահուն, երբ այդ միտքը դադրի գոյութիւն ունենալէ։ Մինչ այդ, իւրաքանչիւր ընտրութիւն կը մնայ ոչ թէ ապագայի ընտրութիւն, այլ համաձայնութիւն՝ գինի շուրջ։ Եթէ հասարակութիւնը իր մտքին մէջ համակերպած է այս ախտին հետ, ապա զարմանալու կարիք չկայ։ Կաշառակերութիւնը արդէն կը դառնայ կոպիտ, բայց տարօրինակօրէն «արդար» թուացող համակարգ մը։ Երբ կայ առաջարկ, կայ պահանջարկ։ Ասիկա նաեւ մարմնավաճառութիւն տեսակ մըն է, բայց այն տարբերութեամբ, որ կաշառքին յարմարած մարդը կը հրաժարի իր ներկայէն եւ ապագայէն․ ան կը դառնայ թոյլ, յարմարող, լպրծուն եւ վտանգաւոր։ Այս կը նշանակէ, որ ան սկզբունքօրէն պատրաստ է վատ բան մը ընելու։ Հարցը կը մնայ գինի եւ արդարացման մէջ։ Ընդամէնը։ Իսկ նման հասարակութիւն մը չի կրնար առողջ միտք վերարտադրել։

Կաշառքը քաղցկեղ է, դատավճիռ է….ինքնակամ:

Արայիկ Մկրտումեան

]]> https://darperag21.net/%d5%b8%d6%80%d6%84%d5%a1%d5%9e%d5%b6-%d5%af%d5%b8%d6%82-%d5%bf%d5%a1%d5%b6-%d5%a8%d5%b6%d5%bf%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b7%d5%a1%d5%bc%d6%84%d5%a8-%d5%b8%d6%80%d5%ba%d5%a7%d5%bd-%d5%b0/feed/ 0 88253 Հորմուզէն մինչեւ Լիբանան․ խաղի նոր օրէնքներ https://darperag21.net/%d5%b0%d5%b8%d6%80%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%a6%d5%a7%d5%b6-%d5%b4%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%a5%d6%82-%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%ad%d5%a1%d5%b2%d5%ab-%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d6%85%d6%80/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25b4%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a6%25d5%25a7%25d5%25b6-%25d5%25b4%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25b9%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25ac%25d5%25ab%25d5%25a2%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25b6%25e2%2580%25a4-%25d5%25ad%25d5%25a1%25d5%25b2%25d5%25ab-%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2580-%25d6%2585%25d6%2580 https://darperag21.net/%d5%b0%d5%b8%d6%80%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%a6%d5%a7%d5%b6-%d5%b4%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%a5%d6%82-%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%ad%d5%a1%d5%b2%d5%ab-%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d6%85%d6%80/#respond Wed, 29 Apr 2026 13:22:04 +0000 https://darperag21.net/?p=88248 28 Փետրուար 2026 -ին սկիզբ առած պատերազմը չսահմանափակուեցաւ միայն Իրանի օդային տարածքով: Այն ինչ որ սկիզբը իբրեւ ամերիկեան եւ իսրայէլեան օդային վճռական յարձակում մը կը թուէր՝ խնամքով ծրագրուած, արհեստագիտականօրէն գերազանց եւ ռազմավարականօրէն յաւակնոտ, արագօրէն դուրս եկաւ իր նախատեսուած սահմաններէն: Անիկա չաւարտեցաւ հոն՝ ուր սկսած էր, ոչ ալ գետինը պատրաստեց այն լուծումներուն, զորս թերեւս կը փնտռէին անոր ճարտարապետները: Փոխարէնը՝ պատերազմը տարածաշրջանը վերաձեւակերպեց նուազ տեսանելի, բայց շատ աւելի ճակատագրական ուղղութիւններով:

Այսօրուան իրավիճակը հասկնալու համար պէտք է հրաժարիլ պատերազմի առաջին օրերու ստեղծած ցնցումին վրայ կեդրոնանալէ՝ օդային ծանր հարուածներ, ենթակառոյցներու քանդում եւ ղեկավարութեան «գլխատում»։ Այս բոլորը կը պատկանին պատերազմի առաջին փուլին։ Իրական շրջադարձը տեղի ունեցաւ այն պահուն, երբ պատերազմին առանցքը Իրանի տարածքէն փոխադրուեցաւ դէպի ծով՝ յատկապէս դէպի Հորմուզի նեղուցը, ուր պատերազմը փոխեց իր բնոյթը։ Անիկա դադրեցաւ զուտ զինուորական կարողութիւններու բախում մը ըլլալէ եւ վերածուեցաւ «խափանման» կարողութիւններու մրցակցութեան:

Ըստ երեւոյթին, Իրան պէտք չունէր սովորական իմաստով յաղթելու՝ ռազմական անհաւասարութիւնը փոխելու համար: Միայն անհրաժեշտ էր փաստել, որ ինք կրնայ անկարելի դարձնել բնականոն վիճակի վերադարձը: Նաւարկութեան ուղիներու խափանումը, ուժանիւթի հոսքերու անկայունութիւնը, ապահովագրական շուկաներու անդամալուծումը եւ համաշխարհային առեւտուրի խախտումները դարձան ոչ թէ երկրորդական հետեւանքներ, այլ պատերազմին բնորոշիչ յատկանիշները: Այս իմաստով, Հորմուզը դադրեցաւ պարզապէս աշխարհագրական նեղուց մը ըլլալէ, այլ դարձաւ աշխարհաքաղաքական հակամարտութեան առանցք մը՝ տարածք մը, ուր ռազմական անհաւասարութիւնը վերածուեցաւ ռազմավարական առաւելութեան: Միացեալ Նահանգները, հակառակ իր ծովային գերիշխանութեան, ինքզինք գտաւ հակամարտութիւնը կառավարելու եւ ոչ թէ անոր լուծում մը գտնելու կացութեան մը մէջ՝ հակառակ մարտանաւերու եւ օդանաւակիրներու գերազանց ներկայութեան:

Այս ընդհանուր փոփոխութեան ծիրէն ներս պէտք է տեղադրել նաեւ Լիբանանը: Եթէ Հորմուզը դարձաւ պատերազմի ռազմավարական առանցքը, Հարաւային Լիբանանը մնաց անոր ամէնէն պայթուցիկ եզրը։ Իսրայէլի եւ Հըզպալլայի միջեւ բախումը չէր որոշեր պատերազմին ուղղութիւնը, սակայն կը պահպանէր զայն լարուած պահելու կարողութիւնը։ Ապրիլի կիսուն յայտարարուած զինադադարը, ինչպէս Միացեալ Նահանգներու եւ Իրանի միջեւ գոյացածը, լուծումի չէր առաջնորդեր։ Ան ընդամէնը ժամանակաւոր ընդհատում մըն էր՝ անհամատեղելի պայմաններու մէջ։ Իսրայէլ կը պնդէր անվտանգութեան այնպիսի դասաւորումներու վրայ, որոնք կ’անցնէին իր սահմաններէն անդին, մինչ Հըզպալլա կը մերժէր որեւէ համաձայնութիւն, որ չի պահեր իր դիմադրութեան կարողութիւնը։ Այս երկուքին միջեւ՝ լիբանանեան պետութիւնը գրեթէ կը մնար բացակայ եւ անճրկած՝ ոչ թէ որոշումով, այլ ակամայ պայմաններու բերումով։

Լիբանանի պետութեան այս բացակայութիւնը պատահական չէ։ Ան կը բացայայտէ այն խոր իրականութիւնը, զոր պատերազմը դարձուց աւելի տեսանելի․ Լիբանան որոշ ատենէ դադրած է դասական իմաստով դերակատար ըլլալէ միջազգային յարաբերութիւններու մէջ։ Խլուած է այդ իրաւունքը իրմէ. ան չի բանակցիր իր իրաւունքներուն համար, այլ ուրիշներ կը բանակցին իր անունով, բայց իրենց շահերուն համար։ Թէեւ Լիբանան միշտ կը մնայ միջազգային օրակարգի վրայ եւ կարելի չէ զայն անտեսել։ Հարաւի ճակատը կը շարունակէ գործել իբրեւ ճնշման գօտի՝ Լիբանանի ճակատագիրը կապելով արտաքին որոշումներու՝ Ուաշինկթընէն մինչեւ Թեհրան, եւ այժմ նաեւ միջնորդ մայրաքաղաքներու մէջ՝ ինչպէս Իսլամապատ եւ Մասքաթ։ Այսպիսով պատերազմը վերահաստատեց Լիբանանի պատմական այն հակասութիւնը, թէ ան միաժամանակ լուսանցքային է, բայց անփոխարինելի, անտեսուած՝ բայց կարեւոր…

Կարճաժամկէտ հեռանկարով, այս կացութիւնը հաւանաբար պիտի շարունակուի. ամենէն հաւանականը՝ ոչ յաւելեալ մագլցում, ոչ լուծում իրավիճակն է։  Փոխարէնը կը յառաջանայ «կառավարելի անկայունութեան» ձեւ մը՝ պարտադրուած հաւասարակշռութիւն մը, ուր բոլոր դերակատարները կը խուսափին որոշ սահմաններ հատելէ, սակայն կը շարունակեն ճնշում գործադրել այդ սահմաններու ծիրէն ներս: Թէ՛ Հորմուզի եւ թէ՛ Լիբանանի զինադադարները կը պահպանուին, բայց միայն ձեւականօրէն։ Հորմուզի մէջ լարուածութիւնը կը մնայ, նաւարկութիւնը՝ պայմանաւորուած։ Հարաւային Լիբանանի մէջ խախտումները կը շարունակուին։ Դիւանագիտութիւնը կը շարունակուի, բայց անուղղակի՝ միջնորդներով, որոնք դժբախտաբար անկողմնակալ չեն եւ իրենց կարգին ռազմավարական շահեր կը հետապնդեն:

Այս վիճակը բնականօրէն կարելի չէ խաղաղութիւն նկատել։ Անիկա պարտադրուած վիճակ մըն է, ուր հակամարտութիւնը կը շարունակուի առանց ամբողջական պայթումի:

Սակայն այս վիճակը եթէ երկարի, հետեւանքները կրնան աւելի խոր ըլլալ: Շրջանային այս պատերազմը ոչ միայն անմիջական խնդիրներ կը յառաջացնէ, այլեւ աւելի մեծ փոփոխութիւններու պատճառ կը դառնայ: Մեծագոյն փոփոխութիւնը հաւանօրէն ուժի եւ տիրապետութեան նոր գաղափարն է: Ըստ երեւոյթին հողատարծքի վրայ հակակշիռ ունենալը այլեւս բաւարար չէ յաղթանակ կերտելու համար: Ներկայիս ուժանիւթի, ապրանքներու կամ դրամի հոսքը խանգարելու կարողութիւնը նոյնքան կարեւոր է, թերեւս աւելի կարեւոր: Իրանի օրինակը բարացուցական է այս առումով: Հակառակ իր կրած ծանր հարուածներուն, Իրան կրցաւ ազդել պատերազմի ընթացքին վրայ՝ թիրախաւորելով այն համակարգերը, որոնց կը յենէին իր թշնամիները: Ասիկա յաղթանակ չէ աւանդական իմաստով, բայց նաեւ վճռական պարտութիւն ալ չէ։

Տակաւին, այս պատերազմը կը նպաստէ տարածաշրջանին մէջ մասնատուած գերիշխանութեանց բնականոնացումին։ Լիբանան եզակի չէ այս առումով, բայց ան ամենէն խօսուն օրինակն է: Պետական հաստատութիւններու, ոչ-պետական զինեալ դերակատարներու եւ արտաքին զինուորական ազդեցութեան համակեցութիւնը այլեւս չի դիտուիր որպէս զարտուղութիւն մը, որ պէտք է լուծուի, այլ հետզհետէ կ’ընդունուի որպէս կացութիւն մը, որ պէտք է ընդունիլ եւ համակերպիլ: Հետեւանքը ոչ թէ պետութեան անհետացումն է, այլ անոր փոխակերպութիւնը՝ վերածուելով դերակատարի՝ միւսներուն կողքին, յաճախ առանց գերակայութեան:

Այս կացութիւնն է, զոր վերջերս լիբանանեան պետութիւնը կը փորձէ շրջել՝ վերահաստատելով պետութեան գերակայութիւնը եւ պատերազմ հռչակելու ու խաղաղութիւն հաստատելու անոր իրաւասութիւնը: Ուղղակի բանակցութիւններու դիմելու քայլերը կը մատնանշեն պետութեան կողմէ իր դերը վերականգնելու փորձ մը, թէեւ սահմանափակ եւ արտաքին պայմանաւորուած շրջանակներու մէջ։

Լիբանանի մէջ տիրող այս կացութիւնը ունի նաեւ տնտեսական կարեւոր հետեւանքներ: Լիբանանի պարագային վերակառուցումը միայն միջոցներու հարց չէ, այլ նաեւ առնչուած է անոր կարեւորութեան: Միջազգային աջակցութիւնը կը մնայ սահմանափակ, պայմանաւորուած եւ դանդաղ՝ ոչ թէ որովհետեւ կարիքները յստակ չեն, այլ քանի ռազմավարական խայծը տկար է։ Լիբանանը ռազմավարականօրէն առնչուած է բախումներուն, բայց ոչ անոնց լուծման։ Ան կը շարունակէ խճճուած մնալ տարածաշրջանային աւելի լայն առճակատումներու մէջ՝ գործելով աւելի իբրեւ տարածք մը, ուր արտաքին լարուածութիւնները իրենց արձագանգը կը գտնեն, քան որպէս առաջնահերթութիւն մը՝ երկարաժամկէտ ներդրումներու համար։ Ըստ երեւոյթին, Լիբանան առանցքային դիրք մը չի գրաւեր տարածաշրջանային ձեւաւորուող նոր համակարգին մէջ։ Ան էական չէ ո՛չ ուժանիւթի անվտանգութեան, ո՛չ ալ մեծպետական մրցակցութեան մէջ։

Կը թուի, թէ այս պատերազմը յստակ վերջաւորութիւն մը պիտի չունենայ. անիկա պարզապէս պիտի փոխէ խաղին օրէնքները: Յայտնապէս Լիբանան պիտի շարունակէ շնչել նեղ սահմաններու մէջ՝ սեղմուած արտաքին ճնշումներու եւ իր սեփական տկարութեան միջեւ: Ամբողջ տարածաշրջանը կարծէք պիտի վարժուի նոր հաւասարակշռութեան մը, ուր ոչ թէ կը վերանայ անկայունութիւնը, այլ կը դառնայ կառավարելի առօրեայ:

Հիմնական հարցը այն չէ, թէ Լիբանան պիտի վերագտնէ իր «բնականոն կեանքը», այլ պիտի կարենա՞յ դառնալ իր ճակատագիրը տնօրինող քաղաքական ուժ մը, փոխանակ ըլլալու լոկ տարածք մը, ուր ուրիշներ կը լուծեն իրենց հաշիւները: Առայժմ, նման փոփոխութիւն մը անհաւանական կը թուի: Պատերազմը չէ միացուցած ու ներդաշնակած տարածաշրջանը, չէ բանաձեւած լուծման հեռանկարներ, այլ գծած է նոր ու խիստ շրջագիծեր, որոնց մէջ Լիբանան պարտաւոր է գոյատեւելու:

Թէեւ այս շրջադարձը կը մնայ դժուարին եւ մարտահրաւէրներով լեցուն, պետութեան վերջին քայլերը ցոյց կու տան, որ ան կը փորձէ վերագտնել իր տեղը՝ օգտագործելով դիւանագիտական այն նեղ անցքերը, որոնք դեռ բաց կը մնան։

Այս անորոշութեան մէջ, լաւատեսութիւնը կը դառնայ միակ ճանապարհը՝ այդ նեղ անցքերէն դէպի աւելի լայն հորիզոններ անցնելու համար։

Վ. Թէնպէլեան

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%b8%d6%80%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%a6%d5%a7%d5%b6-%d5%b4%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%a5%d6%82-%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%ad%d5%a1%d5%b2%d5%ab-%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d6%85%d6%80/feed/ 0 88248 Գաղութատիրական կարգը. հայրիշխանութեան եւ սպիտակներու ժամանակը https://darperag21.net/%d5%a3%d5%a1%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a1%d5%bf%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%a8-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%ab%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a3%25d5%25a1%25d5%25b2%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25ab%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25af%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a3%25d5%25a8-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25b7%25d5%25ad%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a5 https://darperag21.net/%d5%a3%d5%a1%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a1%d5%bf%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%a8-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%ab%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5/#respond Mon, 27 Apr 2026 13:26:45 +0000 https://darperag21.net/?p=88239 Ի՞նչ նմանութիւններ կան Ֆրանց Ֆանոնի եւ Զաւէն Պիպեռեանի միջեւ։ Երկուքն ալ իրենց ժամանակի հանրածանօթ մտաւորականներու շարքին կը պատկանէին,­—  եւ հաւանաբար իրենց համապատասխան ոլորտներուն ամէնէն ազդեցիկ անձերէն էին,— այսուհանդերձ երկուքն ալ ապրեցան լուսանցքայնացած, չհասկցուած, անտեսուած, մինչեւ իսկ ամբաստանուած ըլլալու ճակատագիրը։

«Երկրագունդին ողորմելիները» գործին մէջ, Ֆրանց Ֆանոն մանրաքննօրէն կը բացատրէ, թէ ինչպէ՛ս գաղութատիրութիւնը գլխիվայր կը դարձնէ գաղութատիրուած բնիկի կեանքի իւրաքանչիւր մասնիկը՝ բացայայտելով, դէպք առ դէպք, թէ ինչպէ՛ս գաղութատիրոջ ճնշումը հոգեբանական, հոգեմտաւոր եւ ֆիզիքական անբուժելի վէրքեր կը յառաջացնէ։ Ֆանոն այս գործը գրած է 1961 թուականին, այսինքն 65 տարի առաջ։ Անոնք, որոնք հաւատք ընծայեցին ժամանակի ընթացքին բարեփոխում տեսնելու՝ առանց յանցագործներու պատասխանատուութեան կանչուելուն կամ հետեւանքները կրելուն, հիմա պէտք է հասկնան, որ ժամանակը չի բուժեր, եթէ փոփոխութիւն տեղի չունենայ։ Էփսթինի ոճրային ցանցը կը հանդիսանայ ամէնէն ցայտուն ապացոյցը, թէ ինչպէ՛ս գաղութատիրական բռնութիւնը, որ երկար ատեն անտեսուած մնացած է, կը կազմակերպուի եւ կը վերարտադրուի։

Երբ Բարռեսիա Քոլէքթիվը ընկերային ցանցերուն վրայ գրառումներ սկսաւ կատարել 2021 թուականին, արդէն տարիէ մը ի վեր Զաւէն Պիպեռեանի ստեղծագործութիւնները կը կարդար, կ՚արծարծէր եւ անոնց շուրջ առցանց սեմինարներ կը կազմակերպէր։ Հեղինակին հարիւրամեակին առիթով, մենք ընթերցած եւ վերլուծած էինք Պիպեռեանի գրականութեան հարուստ ժառանգութիւնը։ Զ. Պիպեռեան «Լկրտածը» վէպին մէջ կը ներկայացնէ երիտասարդուհի մը, որ նոյնիսկ չի կրնար իր իսկ անունին տիրապետել, որովհետեւ փոքր եղած ժամանակ խոշոր ընտանիքի մը քով կ՚ապրի որպէս տան ծառայ՝ ստրկացած իրավիճակով։ Ոչ մէկ բան գիտենք անոր ընտանեկան անցեալին մասին, եւ չկայ որեւէ նշոյլ անոր հայ ըլլալուն մասին. այսուհանդերձ, Պիպեռեան յստակօրէն կը պատմէ տասնեակ հազարաւոր հայ կիներու եւ երեխաներու պատմութիւնը։ 1959-ին գրուած «Լկրտածը» վէպին մէջ Պիպեռեան կը ներկայացնէ ընկերային իրավիճակը անոր ամէնէն բռնական ձեւին մէջ,— բան մը, որ ան շատ լաւ գիտէ։ Մինչ Էփսթինի դատի մանրամասնութիւնները կը շարունակեն բացայայտուիլ եւ վերապրողները կը սկսին խօսիլ, «Լկրտածը» վէպին կարեւորութիւնը իբրեւ գրական ստեղծագործութիւն ա՛լ աւելի ակներեւ կը դառնայ։

Ի՞նչ նմանութիւններ կան Ֆրանց Ֆանոնի եւ Զաւէն Պիպեռեանի միջեւ։ Երկուքն ալ իրենց ժամանակի հանրածանօթ մտաւորականներու շարքին կը պատկանէին,­—  եւ հաւանաբար իրենց համապատասխան ոլորտներուն ամէնէն ազդեցիկ անձերէն էին,— այսուհանդերձ երկուքն ալ ապրեցան լուսանցքայնացած, չհասկցուած, անտեսուած, մինչեւ իսկ ամբաստանուած ըլլալու ճակատագիրը։ Մէկը մահացաւ հոգսէ յառաջացած ոսկրային քաղցկեղէ, իսկ միւսը՝ երկար հիւանդագին եւ աղքատիկ կեանք մը ապրելէն։

Պիպեռեանը ձեւով մը կախարդութիւնը կտրող է. ան ուշադրութեան տակ կը դնէ ընտանիքի մը մութ եւ տան մը անհանգստացնող ըլլալը։ Ինչպէ՞ս Պիպեռեան կարողացաւ հասկնալ գաղութատիրական կարգին առաջին հերթին ընտանիքը թիրախաւորելը։ Ինչպէ՞ս կրնան Պիպեռեանի հարազատները, քոյր-եղբայրները, ծնողներն ու զաւակները ոչ թէ նեցուկի աղբիւրներ, այլ՝ թշնամանքի գործօններ ըլլալ։ Այս հարցումներուն պատասխանները թաքնուած են 19-րդ դարու հայերուն ապրած փորձառութիւններուն մէջ։ Պիպեռեանը խորապէս հասկցած էր 20-րդ դարու Օսմանեան վարչակազմի վարած քաղաքականութեան դրսեւորումները, որոնց նպատակներն էին գաւառի հայերը անջատել Պոլսոյ հայերէն, հայկական բազմանդամ ընտանիքները իրարու դէմ լարել եւ անարդիւնաբեր դարձնել տեղական ղեկավարութեան կառոյցը։ Այլ խօսքով, թէ՛ Ֆանոն թէ՛ Պիպեռեան՝ մեկնելով իրենց անմիջական պատմական դիտարկումներէն եւ մտաւորական պաշարէն, մարդկութեան առջեւ բացայայտեցին ժամանակակից աշխարհին ամէնէն մութ իրականութիւնները։ Անոնց անտեսուած ըլլալը շարունակուելուն հիմնական պատճառը այն է, որ չկայ որեւէ անհատ, որ պատրաստ է լսելու անոնց ներկայացուցած իրականութիւնը, բարեփոխելու զայն կամ պատասխանատուութիւն ստանձնելու անոնց համար։ Սպիտակներուն աչքին՝ բնիկ ժողովուրդներն ու սեւերը բնաւ գոյութիւն չեն ունեցած։

Բարռեսիա Քոլէքթիվի մեր շաբաթական հանդիպումներէն մէկուն ընթացքին, երբ այս հարցերը կը քննարկէինք, մեր անդամներէն մին՝ փիլիսոփայութեան ուսանողուհի մը, յայտնեց, թէ գերյոգնած էր Հայտէկկէր կարդալէն եւ անոր ուսումնասիրութիւններուն հետ աշխատելէն ու անվերջ կրկնութիւններէն։ Ի պատասխան, մեր միւս ընկերները նշեցին, որ ակադեմիայի շրջանակներուն մէջ Հայտէկկէր տակաւին կը շարունակուի ընդունուած ըլլալ որպէս չափազանց նշանակալից մտաւորական մը։ Եւ ի հարկէ, բոլորիս մէջ ծագեցաւ նոյն հարցումը՝ ինչպէ՞ս կ՚ըլլայ, որ սպիտակ, այր «փիլիսոփա» մը, նացիական մտածումներով ծանրացած, կարենայ առանց երբեւէ իր ուժը կորսնցնելու շարունակել իր հսկայական ազդեցութիւնը տարածել տարբեր աշխարհագրական տարածքներու վրայ եւ սերունդներու մէջ, նոյնիսկ ակադեմական շրջանակներուն մէջ, մինչդեռ Եւրոպայի մէջ իր ըսածները դէպք առ դէպք հիմնաւորած Ֆանոնի ուսուցումը շատ դժուար է։

Այս հարցին ես կը պատասխանեմ հետեւեալ կերպով՝ Ֆանոն դասաւանդելու դժուարութիւնը այն է, որ ան կը բացայայտէ գաղութատիրական կարգի աւերիչ ազդեցութիւնը բնիկ ժողովուրդներուն վրայ,­— եւ այս ընելով, ան ուղղակիօրէն կը հարուածէ Էփսթինն ու անոր նմանները, իսկ այս մէկը զայն կը դարձնէ դժուար առաջադրանք։ Ճիշդ այս պատճառով դրամատիրութիւնը Ֆանոնը կ՚առանձնացնէ անոր մուգութեան պատճառով, այսինքն ցեղապաշտութեան ամէնէն յայտնի կերպով։ Այս շարքին կրնաք աւելցնել Մարքսը, Ռոզա Լուքսըմպուրկը, Սիլվիա Կետերիչին։ Անոնք եւս, որպէս դրամատիրական համակարգը բացայայտող մտաւորականներ, կը ստանան ամբաստանուած ըլլալու իրենց բաժինը։

Թէեւ բոլոր այս մտաւորականները իրենց գործերով անդրադարձած են դարաւոր հարցերու եւ սքանչելապէս լուսարձակի տակ առած են որոշ հարցեր, բայց անոնցմէ ոչ մէկը «ազատակամեան» աշխարհի ակադեմիայի օրինաչափ ընթերցումներու ցանկին մաս կը կազմէ։ Մենք այս տեսանկիւնը հասկնալու եւ իւրացնելու հնարաւորութիւնը պիտի չունենայինք, եթէ դասաւանդուած չըլլայինք Հերի Յարութիւնեանի կողմէն։ Պատահական չէ, որ Յարութիւնեան, Խարբերդի արմատներով, դարուս ապրող ամէնէն կարեւոր մարքսիստ պատմաբաններէն մէկն է։

Ըսածս հետեւեալն է՝ գաղութատիրական բռնութեան մասին գրուածները, անոր կազմակերպութիւնն ու իրագործումը եւ հետեւանքները նորութիւններ չեն։ Ոչ մէկ բան ժամանակի ընթացքին կը բարելաւուի։ Ընդհակառակը, անոնք, որոնք բռնած են հարիշխանութեան ժամանակի թելերը, ուժի կիրառումով կը ստիպեն մեզի համակերպիլ անոր՝ մերժելով ջանքերն ու աշխատանքները հոս նշուած ու չնշուած անթիւ մտաւորականներու։

Էփսթինի բացայայտումները խոր ճեղք մը յառաջացուցին հայրիշխանական կարգին մէջ, որովհետեւ այս անգամ կրակը ինկաւ սպիտակներուն գլխուն։

Թալին Սուճեան

Թարգմանութիւն՝ Արազ Գոճայեանի

Լոյս տեսած է Ակօսի մէջ

 (Սոյն յօդուածը լոյս տեսած է 18 Ապրիլ 2026–ին, Պոլսոյ «Ակօս»-ին մէջ, Բարռեսիա Գոլէքթիվի երկշաբաթեայ «Բարռեսիաբար» սիւնակին մէջ)

]]> https://darperag21.net/%d5%a3%d5%a1%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a1%d5%bf%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%a8-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%ab%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5/feed/ 0 88239 Անարդարութեան վրայ կառուցուած աշխարհը եւ մեր սպասումները https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%be%d6%80%d5%a1%d5%b5-%d5%af%d5%a1%d5%bc%d5%b8%d6%82%d6%81%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25be%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25b5-%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25b8%25d6%2582%25d6%2581%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a1%25d5%25ae-%25d5%25a1%25d5%25b7%25d5%25ad%25d5%25a1%25d6%2580 https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%be%d6%80%d5%a1%d5%b5-%d5%af%d5%a1%d5%bc%d5%b8%d6%82%d6%81%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80/#respond Sun, 26 Apr 2026 12:23:08 +0000 https://darperag21.net/?p=88235 Ամէն տարի, Ապրիլի 24-ին, հայ ժողովուրդին մէջ ժամանակ առ ժամանակ կը վերակենդանանայ գաղափար մը, որ առաջին հայեացքով կը թուի բնական ու արդար. եթէ ցեղասպանութիւնը ճանչցուի, իսկ անիկա պիտի՛ ճանչցուի, ապա անոր արդիւնքներէն մէկը պէտք է ըլլայ պատմական հողերու վերադարձը (խօսքը ուիլսընեան Հայաստանի մասին է): Այս տրամաբանութիւնը յուզական ու մարդկային առումով հասկնալի է, բայց եթէ փորձենք այդ հարցին նայիլ չոր ու հաշուենկատ մօտեցումով, ապա կը հասկնանք, թէ ինչո՛ւ անհնար է անիկա: Ոչ, ո՜չ, մի շտապէք մեղադրելու «դաւաճանութեամբ», «պարտուողականութեամբ» կամ նման այլ բաներով, բայց փորձեցէք իրօք, գոնէ մէկ անգամ իրականութեան աչքերուն նայիլ: Իսկ խնդիրը այստեղ ոչ թէ ցանկութեան, բարոյականութեան կամ նոյնիսկ իրաւական հիմնաւորումներու բացակայութիւնն է, այլ՝ աշխարհաքաղաքական տրամաբանութիւնը: Կարճ ասած, ներկայիս աշխարհը թոյլ չի տար նման բան, նոյնիսկ եթէ թուրքերը իրենք ծնկաչոք խնդրեն հող վերադարձնել մեզի: Ըսենք նման բան տեղի չի ունենար: Ինչ որ է:

Ենթադրենք, թէ հրաշքով մը թուրքերը ընդունեցին Ցեղասպանութիւնը, այն ալ այնպէս ընդունեցին, որ որոշեցին հատուցել թէ՛ հողով, թէ՛ դրամով: Այս մէկը ոչ մէկ խնդիր կը լուծէ, որովհետեւ գոյութիւն ունի աշխարհակարգի տրամաբանութիւն մը. ոչ մէկ պետութիւն կը կառուցուի ինքնաքանդումի սկզբունքին վրայ:

Եկէք սկսինք ամենէն պարզ, բայց հայերուս կողմէ մշտապէս անտեսուող հանգամանքէն: Ժամանակակից պետութիւնները կը կառուցուին ոչ թէ պատմական արդարութեան ու բարոյականութեան, այլ ընդունուած կանոնակարգի ինքնութեան հիման վրայ: Այդ ինքնութիւնը կրնայ ըլլալ պատմական, մշակութային, քաղաքական, տարածքային, բայց անիկա միշտ ունի կարեւոր յատկութիւն մը. անիկա չի կրնար հիմնուիլ սեփական օրինականութեան ժխտումին վրայ: Այսինքն ոչ մէկ պետութիւն չի հիմնուիր ինքն իր գոյութիւնը դատապարտելով:

Թուրքիոյ պարագային ասիկա աւելի ակնյայտ է: Եթէ որեւէ պահու թրքական պետութիւնն ու հասարակութիւնը լիովին ընդունին, որ իրենց հանրապետութեան կազմաւորումը ուղեկցուած է զանգուածային ջարդով եւ տեղահանութեամբ, եւ տակաւին՝ եթէ այդ մէկը կապուի տարածքային պարտաւորութիւններու, ապա անիկա պիտի չմնայ որպէս պարզ պատմական ընդունում, այլ պիտի վերածուի պետական ինքնութեան ճգնաժամի: Այդպիսի քայլ մը կը նշանակէ, որ թուրքերը կ’ընդունին, որ իրենց պետութեան այժմու սահմաններն ու գոյութիւնը մասամբ հիմնուած են անօրինականութեան վրայ: Որեւէ մէկը անոր կը հաւատա՞յ: Մենք կրնանք թուրքերը ատել, բայց զանոնք ճանչնալ՝ պարտաւոր ենք. ոչ թէ օսմանեան կիսաքանդուած գաղութային յետամնաց կայսրութիւնը, ուր ընդամէնը 10-15 մլն թուրք կ’ապրէր, այլ 90-միլիոննոց, Նաթօ-ի մեծագոյն բանակներէն մէկը ունեցող, ափրիկեան երկիրներու ռազմավարական-տնտեսական գործընկեր Թուրքիան:

Պատմութեան մէջ նման օրինակներ գրեթէ չկան, եւ պատճառը յստակ է․ ոչ մէկ պետութիւն կամաւոր կերպով ինքնաոչնչացման գործընթացի մէջ կը մտնէ։ Եւ սա շատ աւելի լուրջ պատճառ է, քան տարածքն ու դրամը։ Ոչ մէկ հասարակութիւն կը համակերպի այն գաղափարին, թէ իր պետական ինքնութիւնը ծնունդ առած է մարդկութեան դէմ գործուած յանցագործութեան վրայ։ Իսկ թրքական ազգային գիտակցութեան զարթօնքը քեմալական Թուրքիան էր, որ հիմնուեցաւ 1923-ին: Օսմանեան կայսրութիւնը ազգային պետութիւն չէր․ ան կը պատկանէր բոլորին՝ հայերուն, յոյներուն, քիւրտերուն, հրեաներուն, թուրքերուն, լազերուն եւ այլոց։ Պարզապէս հիմնադրողն ու կառավարողները օսմանցիներն էին: Իսկ արդէն 1923-ին, անիկա արդէն ազգային հանրապետութիւն դարձաւ, ոչ թէ ընդհանուր կայսրութիւն, այլ թրքական պետութիւն՝ թուրք ժողովուրդին համար, կը հասկնա՞ք: Ոչ թէ յանուն իսլամի, ոչ թէ յանուն Թուրանի, այլ յանուն Թուրքիոյ: Մենք տակաւին ամբողջովին չենք ըմբռնած այս իրողութիւնը։ Եւ այս Թուրքիան իր ազգային գիտակցութիւնը չ’ենթարկեր հայկական պահանջներուն։

Բայց, եթէ նոյնիսկ ենթադրենք, որ հրաշքով մը տուեալ պետութիւնը պատրաստ է նման քայլի, կը յառաջանայ երկրորդ, աւելի լայն խնդիր մը՝ միջազգային համակարգին արձագանգը: Այսօրուայ աշխարհակարգը կառուցուած է սահմաններու յարաբերական կայունութեան վրայ: Անիկա կատարեալ չէ, յաճախ նոյնիսկ անարդար է (Արցախը վկայ), բայց կ’ապահովէ բան մը՝ կանխատեսելիութիւն, եւ այս կանխատեսելիութիւնն է, որ թոյլ կու տայ խուսափելու համատարած քաոսէ: Եթէ նախադէպ ստեղծուի, ըստ որուն պատմական արդարութեան հիմքով կարելի է սահմանները վերատեսութեան ենթարկել, ապա այդ մէկը անմիջապէս տասնեակ, եթէ ոչ հարիւրաւոր նմանատիպ պահանջներու դուռ կը բանայ: Եւրոպայի, Ափրիկէի, Միջին Արեւելքի եւ Ասիոյ մէջ կան բազմաթիւ պատմական հակասութիւններ, որոնք պարզապէս «սառեցուած» են: Անոնց մեծ մասը չէ լուծուած, այլ միայն յետաձգուած է: Չէ մոռցուած, այնպէս, ինչպէս մենք չենք մոռցած Ցեղասպանութիւնը: Այդ պատճառով է, որ մեծ պետութիւնները չեն ձգտիր նման մեքանիզմներու գործադրութեան: Անոնք կրնան ճանչնալ, դատապարտել եւ նոյնիսկ խրախուսել պատմական արդարութեան շուրջ քննարկումները, սակայն այն պահէն, երբ խնդիրը կը մօտենայ տարածքային հետեւանքներու, կը սկսի գործել կոշտ սահմանափակումներու տրամաբանութիւնը։ Որովհետեւ, եթէ Թուրքիան տայ, ուրիշներն ալ պիտի ստիպուին տալու։ Եւ այս աշխարհը, սիրելի՛ հայեր, կառուցուած է անարդարութեան վրայ։ Արդարութիւնը յաճախ յարաբերական է՝ իւրաքանչիւր դարաշրջանի տարբեր բարոյական չափանիշներէն ծնունդ առած։

Իսկ ի՞նչ կարելի է սպասել ուժերու ներկայ հաւասարակշռութեան եւ միջազգային կարգի պայմաններուն մէջ:

Հատուցում՝ առանց սահմաններու փոփոխութեան

Այսինքն, նոյնիսկ եթէ թուրքերը օր մը ճանչնան Ցեղասպանութիւնը, անիկա մեծ մասամբ բարոյական մօտեցումով պիտի ըլլայ։ Ասիկա կրնայ ներառել՝ պատմական ճանաչում եւ դատապարտում, մշակութային ժառանգութեան վերականգնում, հնարաւոր նիւթական կամ այլ հատուցումներ, քաղաքական եւ բարոյական պատասխանատուութեան ընդունում (մասնակի կամ ձեւական)։ Բայց՝ ոչ աւելին։ Այս մոտելը «աւելի ապահով» կը նկատուի միջազգային համակարգին համար, որովհետեւ շղթայական հետեւանքներ չի ստեղծեր։ Չի պարտադրեր։ Սակայն կարեւոր է հասկնալ, որ այս մոտելը սահմանափակ է Նոյնինքն այդ պատճառով։ Ան չի լուծեր պատմական արդարութեան ամբողջ հարցը, այլ միայն կը փորձէ կառավարելի դարձնել անոր հետեւանքները։ Կարճ ասած, թուրքերը ցեղասպանութիւնը կը ճանչնան այն ժամանակ, երբ այդ մէկը ոչ մէկ շօշափելի օգուտ կը բերէ հայերուն, եւ ոչ ալ իրական վնաս կը պատճառէ թուրքերուն։ Կոպիտ ասած․ «կը ներէք, բան է, պատահեր է, անցած ըլլայ»: Սինի՞զմ է: Այո՛: Հնարաւո՞ր է, այո՛:

Իրականութեան եւ սպասումներու բախումը

Վտանգաւոր շփոթ մը կ’ապրինք ցանկալիին եւ հնարաւորին միջեւ ու զիրար կը մեղադրենք եւ իրարու կը հայհոյենք այդ մէկուն համար։ Ցանկալին կրնայ ըլլալ ամբողջական արդարութեան վերականգնումը, բայց հնարաւորը այսօր սահմանափակուած է ուժային հաւասարակշռութիւններով եւ համակարգային իրողութիւններով։ Սակայն այս մէկը չի նշանակեր հրաժարիլ պատմական յիշողութենէն կամ պահանջներէն։ Բայց կը նշանակէ, որ անոնք պէտք է ձեւակերպուին այնպիսի լեզուով եւ այնպիսի նպատակներով, որոնք համադրելի են իրական աշխարհին հետ, եւ  քանի դեռ բեռ չեն դարձած Նոյնինքն մեզի համար: Հակառակ պարագային, կը ստեղծուի փակ շրջանակ մը․ բարձր ակնկալութիւններ, անհասանելի օրակարգ, եւ ի վերջոյ՝ յուսախաբութիւն ու անվստահութիւն՝ ոչ միայն արտաքին աշխարհին, այլ նաեւ մեր իսկ քաղաքական կարողութիւններուն նկատմամբ։ Եւ Թուրքիան պիտի ընէ ամէն ինչ, որ մենք հրաժարինք այդ բոլորէն։ Արդեօք Արցախը մեզի համար դաս մը չեղա՞ւ։

Յ․Գ․ Մոռցէք հրէական ողջակիզումը։ Անիկա տեղի ունեցաւ բոլորովին այլ աշխարհակարգի մէջ, եւ ճանչցուեցաւ, որովհետեւ այդ մէկը անհրաժեշտ էր ժամանակի մեծերուն։

Եւ ի՞նչ․․․

Արայիկ Մկրտումեան

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%be%d6%80%d5%a1%d5%b5-%d5%af%d5%a1%d5%bc%d5%b8%d6%82%d6%81%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80/feed/ 0 88235 Ապրիլէն՝ ԱՊՐԻԼ․․․ https://darperag21.net/%d5%a1%d5%ba%d6%80%d5%ab%d5%ac%d5%a7%d5%b6%d5%9d-%d5%a1%d5%ba%d6%80%d5%ab%d5%ac%e2%80%a4%e2%80%a4%e2%80%a4/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d5%25ba%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25ac%25d5%25a7%25d5%25b6%25d5%259d-%25d5%25a1%25d5%25ba%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25ac%25e2%2580%25a4%25e2%2580%25a4%25e2%2580%25a4 https://darperag21.net/%d5%a1%d5%ba%d6%80%d5%ab%d5%ac%d5%a7%d5%b6%d5%9d-%d5%a1%d5%ba%d6%80%d5%ab%d5%ac%e2%80%a4%e2%80%a4%e2%80%a4/#respond Sat, 25 Apr 2026 21:01:18 +0000 https://darperag21.net/?p=88227 Մանկան ճիչը զիլ
                    որ մօր կաթը կ՛ուզէ
                    աւազին վրայ
                              կը խլացնէ զիս․․․
Կոյսը Եփրատի ալիքն կը գրկէ
          կառչած պատմութեան դարպասին վրայ․․․
Մայրը զաւակը գրկած կը վազէ
          տունն է բռնկուած
          փրկութիւնն խռովուած մեկնած է արդէն․․․
Ծերը ծիրանի ճիւղին է յենած
          ծոռը իր գրկին
                    Լերան խորշերու որջը կ՛որոնէ․․․
Թոնիրը ցախէն որբացած է լուռ․․․
Գերանները կուռ մթութիւն գրկած․․․
Խունկը եթերին հետ է խռոված․․․
Իսկ ՀԱՅՐԵՆԻՔԸ լուռ կ՛ողբայ, կ՛ողբայ․․․
Ի տես դարաւոր իր զաւակներու
          ալիքի բեկման
          որ արմատներէն անջատուած
                    կ՛երթան․․․


Զաւակունք Հայկի,
Վեհ Արտաշէսի՝
          Մեր Հայոց Լեզուն կուռ խարսխողի,
Եռամեծ սուրբի՝ Մեսրոպ Մաշտոցի՝
          Որ երկնաբոյրով բարբառդ օծեց․․․
Խոնարհ ազգակունք Մեծն Հայրիկի
          Որ վեհ բազուկիդ “Շերեփ“ շնորհեց․․․
Զաւակունքդ հողի՝
          ընդհատուած կանչի արձագանգողներդ,
          զոհաբերութեան լոյսով դուք օծուած՝
                    Ֆէտայիներու ոգին ժառանգող,
Ցեղ մը չէր, որ իր վախճանին կ՛երթար
Այլ Ազգ մը համայն
          որ կուրծքը տուած
          ազգասպանութեան մոլուցքին դժխեմ
          իր անէացման ճամբան էր բռնած․․․

Իսկ դարը, դարը անտարբեր, գնաց․․․

Բայց ԴՈ՛ՒՆ․․․ ՄՆԱՑԻ՜Ր․․․

          Դեռ պիտի մնա՛Ս
          երկրիԴ ներկայո՛վ եւ ապագայո՛վ․․․
Դուն պիտի ԱՊՐԻ՛Ս՝
          Մէջդ կուտակած պատմութեան շունչով
Դուն պիտի ԱՊՐՒՍ
          Էութեանդ կուռ արմատներովը
Դուն պիտի ԱՊՐԻՍ
          Պատմութեանդ յոյժ երազանքովը
Դուն պիտի ԱՊՐԻՍ
          Վերականգնելու պապերուդ Տունը
Դուն պիտի ԱՊՐԻՍ
          Գալիքի՛ն համար
Դուն պիտի ԱՊՐԻՍ
          Յաւերժի ջահը միշտ բարձր բռնած
Որ լուսաւորես
          Ճամբան յաւերժի․․․

Ապրիլէն՝ ԱՊՐԻ՛Լ՝
Ահա պատմութեան
          Ե՛Ւ ԱՆՁՆԱԳԻՐԴ
                    Ե՛Ւ ԱՆՑԱԳԻՐԴ․․․

ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ
Գրիգորեան Տոմար- Օր՝ 24, Ամիս՝ Ապրիլ, Տարի՝ 2026
Հայկեան Տոմար- Օր՝ Ասակ, Ամիս՝ Ահեկան, Յամի՝ ՏՇԺԷ (4517)

 

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d5%ba%d6%80%d5%ab%d5%ac%d5%a7%d5%b6%d5%9d-%d5%a1%d5%ba%d6%80%d5%ab%d5%ac%e2%80%a4%e2%80%a4%e2%80%a4/feed/ 0 88227 To The Memory of the Victims of Armenian Genocide https://darperag21.net/to-the-memory-of-the-victims-of-armenian-genocide/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=to-the-memory-of-the-victims-of-armenian-genocide https://darperag21.net/to-the-memory-of-the-victims-of-armenian-genocide/#respond Thu, 23 Apr 2026 16:11:47 +0000 https://darperag21.net/?p=88220 You can destroy my body
Though my soul will cherish
You can burn my book
Yet my word will last
You may assail my faith
But my piety will grow

You can spoil my land
It will replace my heart
You may spread bigotry
No, no, ferocity will end

Justice will overcome

My body will resurrect
My book will conquer
My faith will dare
My land will flourish

This is my story
You tried to end
I write a beginning
Every time you deny

By Varouj Tenbelian

2017, Beirut 

]]> https://darperag21.net/to-the-memory-of-the-victims-of-armenian-genocide/feed/ 0 88220 Լիբանանահայ արժէքներ. Սոփրանօ Շողիկ Թորոսեանը https://darperag21.net/%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%a1%d6%80%d5%aa%d5%a7%d6%84%d5%b6%d5%a5%d6%80-%d5%bd%d5%b8%d6%83%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%85-%d5%b7%d5%b8%d5%b2%d5%ab%d5%af-%d5%a9/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ac%25d5%25ab%25d5%25a2%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5-%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25aa%25d5%25a7%25d6%2584%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580-%25d5%25bd%25d5%25b8%25d6%2583%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25b6%25d6%2585-%25d5%25b7%25d5%25b8%25d5%25b2%25d5%25ab%25d5%25af-%25d5%25a9 https://darperag21.net/%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%a1%d6%80%d5%aa%d5%a7%d6%84%d5%b6%d5%a5%d6%80-%d5%bd%d5%b8%d6%83%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%85-%d5%b7%d5%b8%d5%b2%d5%ab%d5%af-%d5%a9/#respond Mon, 20 Apr 2026 16:02:49 +0000 https://darperag21.net/?p=88198 Մեր այսօրուայ podcast-ին հիւրն է լիբանանահայ սոփրանօ Շողիկ Թորոսեանը, որ իր երաժշտական ուղիով կը համադրէ կատարողական արուեստը, մանկավարժութիւնը եւ հայ մշակոյթը։ Իր գործունէութեամբ, ան ոչ միայն կը ներկայանայ որպէս բեմական արուեստագիտուհի, այլեւ որպէս ձայնի մշակման եւ փոխանցման գործին մէջ ներգրաւուած մանկավարժուհի մը, որ իր փորձառութիւնը կը բաժնէ նոր սերունդին հետ։ Այս զրոյցին ընթացքին պիտի փորձենք բացայայտել Թորոսեանի արուեստի ուղին եւ խորքային այն ընկալումները, որոնք կը ձեւաւորեն երգիչի մը ինքնութիւնը, ձայնին հետ ունեցած յարաբերութիւնը, եւ ընդհանրապէս արուեստին դերը մեր ժամանակներուն մէջ։

]]> https://darperag21.net/%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%a1%d6%80%d5%aa%d5%a7%d6%84%d5%b6%d5%a5%d6%80-%d5%bd%d5%b8%d6%83%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%85-%d5%b7%d5%b8%d5%b2%d5%ab%d5%af-%d5%a9/feed/ 0 88198 Ո՞ւր սորվեցանք չտեսնել. հայեացքի ու մարմնի վրայ կառուցուած իշխանութիւն https://darperag21.net/%d5%b8%d5%9e%d6%82%d6%80-%d5%bd%d5%b8%d6%80%d5%be%d5%a5%d6%81%d5%a1%d5%b6%d6%84-%d5%b9%d5%bf%d5%a5%d5%bd%d5%b6%d5%a5%d5%ac-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%a1%d6%81%d6%84%d5%ab-%d5%b8%d6%82-%d5%b4%d5%a1/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b8%25d5%259e%25d6%2582%25d6%2580-%25d5%25bd%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25be%25d5%25a5%25d6%2581%25d5%25a1%25d5%25b6%25d6%2584-%25d5%25b9%25d5%25bf%25d5%25a5%25d5%25bd%25d5%25b6%25d5%25a5%25d5%25ac-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a5%25d5%25a1%25d6%2581%25d6%2584%25d5%25ab-%25d5%25b8%25d6%2582-%25d5%25b4%25d5%25a1 https://darperag21.net/%d5%b8%d5%9e%d6%82%d6%80-%d5%bd%d5%b8%d6%80%d5%be%d5%a5%d6%81%d5%a1%d5%b6%d6%84-%d5%b9%d5%bf%d5%a5%d5%bd%d5%b6%d5%a5%d5%ac-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%a1%d6%81%d6%84%d5%ab-%d5%b8%d6%82-%d5%b4%d5%a1/#comments Mon, 20 Apr 2026 14:19:10 +0000 https://darperag21.net/?p=88189 Աշխարհը ցնցող նոր ճգնաժամերուն դիմաց Էփսթինի դատին վերադառնալը կրնայ ոմանց աւելորդ թուիլ։ Սակայն երկու շաբաթ առաջ մեր սկսած յօդուածաշարքը միայն քրէական գործը քննարկելու չէ, այլեւ կը միտի հասկնալ, թէ ինչպէ՛ս կը կառուցուին մեր տեսնելու եւ չտեսնելու եղանակները։

Ճէֆրի Էփսթինի դատին նայելով, յաճախ նոյն հարցը կու տանք՝ «Ինչպէ՞ս տարիներ շարունակ ոչ ոք տեսաւ կատարուածը»։ Թերեւս հարկ է հարցնել աւելի դժուար հարցումը՝ ո՞ւր սորվեցանք չտեսնել։

Այս հարցումին պատասխանը կարելի չէ միայն փնտռել օրէնքներու, քաղաքականութեան կամ մամուլի մէջ,— պատասխանը կրնայ գտնուիլ նաեւ գրականութեան, մշակութային կանոններու եւ «բարձրագոյն արուեստ»-ի դրօշի տակ շրջանառութեան մտած գրութիւններու մէջ. արդ, մշակոյթը միայն պատմութիւն չի պատմեր, այլ նաեւ նայելու եղանակներ կ՚արտադրէ, կը սորվեցնէ ի՛նչ բաներու կրնանք նայիլ, ի՛նչ բաներու վրայէն արագ անցնիլ, եւ ի՛նչ բաներ «չափազանց զգայուն» համարելով՝ անյարմար կը նկատուին։

Վլատիմիր Նապոքովի «Լոլիդա»-ն այս երեւոյթին ամէնէն յայտնի օրինակներէն մին է։ Փոքրիկ աղջկայ եւ չափահաս տղամարդու միջեւ յարաբերութիւնը յաճախ կ՚ընթերցուի գեղագիտական հեռաւորութեան, հեգնական պատմողի կամ «բարդ մտքի» քօղի պրիսմակէն։ Չի սպասուիր, որ ընթերցողը անհանգստանայ, այլ՝ հասկնայ. հասկնայ, նոյնիսկ՝ հիանայ։ Ճիշդ հոս է, որ խնդիրը կը սկսի։ Այս պատմութիւններուն կեդրոնին չի գտնուիր մանկահաս աղջկան փորձառութիւնը։ Պատմութիւնը կ՚ընթանայ չափահաս մարդուն գիտակցութեան ճամբով։ Աղջիկը չի խօսիր. եւ եթէ նոյնիսկ խօսի՝ չի լսուիր. անոր մարմինը կը դառնայ ուրիշին ներաշխարհը խորացնող գործիք մը։ Այսպիսով, գրականութիւնը կը բնականոնացնէ հայեացքի ուղղութիւնը՝ առանց բացայայտօրէն պաշտպանելու բռնութիւնը։ Ո՞վ կը նայի, ո՞վ կ՚երեւի, որո՞ւ բարդութիւնը կարեւոր է։

Ռէպէքա Սոլնիթի 2015-ի «Մեն Էքսփլէյն Լոլիդա դու մի» (Տղամարդիկ ինծի կը բացատրեն Լոլիդան) յօդուածը ճիշդ այս կէտը կը մատնանշէ։ Խնդիրը միայն վէպի բովանդակութիւնը չէ, այլ վէպին ինչպէ՛ս հովանաւորուած ըլլալն է։ Սոլնիթ կը պատմէ, որ տակաւին երիտասարդ հասակին կարդացած է Նապոքովի վէպը եւ ինքզինք բնականաբար նոյնացուցած է Լոլիդային հետ։ Այնուամենայնիւ անդրադարձած է, որ պատմութիւնը բնաւ իսկապէս Լոլիդային չէ պատկանած։ Պատումը միշտ ալ եղած է յանցագործին ձեռքը։ Այս գրական կառոյցը հասարակական արձագանգ մը կ’արտադրէ՝ ոճրագործը կը պատմէ, զոհը կը ներկայացուի:

Նման կառոյց մը տեսնուի Էփսթինի դատին մէջ։ Կան վերապրող կիներ, որոնք ունին վկայութիւններ, սակայն պատումը հազուադէպօրէն կը կառուցուի անոնց շուրջ։ Պատմութիւնը դարձեալ տղամարդոց շուրջ կը դառնայ՝ ո՛վ որո՛ւ հետ կապ ունէր, ո՛վ ի՛նչ թաքցուց, ո՛վ ինչպէ՛ս պաշտպանուեցաւ։ Նոյնիսկ երբ կանանց ձայները լսուին, անոնց վկայութիւնները յաճախ զգացական պոռթկումի վերածուած կը ներկայացուին։ Ուստի, փոխան խօսող ենթակայի՝ դուրս կու գայ «խելագարուած զոհ»-ի կերպարը։

Եւ հաւանաբար այդ կուրութեան ամէնէն ուշագրաւ խորհրդանիշներէն մէկը «Լոլիդա էքսփրես» օդանաւն էր։ Ինչպէ՞ս կարելի է այսքան հեղինակաւոր չափահասներ՝ առեւտրականներէ մինչեւ քաղաքագէտներ, ակադեմիկոսներէ մինչեւ գիտնականներ, նստին նման անուն կրող օդանաւի մը մէջ՝ առանց երբեւէ հարցում մը ուղելու անոր մասին։ Փոքրիկ աղջկայ մը անունը կրող այս օդանաւը սարսափելի խորհրդանիշ մըն էր, թէ որքա՛ն բնականոնացուած դարձած է հայեացքի ռազմավարութիւնը։

Վերոնշեալ հարցին խնդիրը անցեալի գրականութիւնը ջնջելը չէ, այլ այս գրութիւններուն հետ մեր ժառանգած կուրութիւններուն գիտկացիլն է։ Ո՞ր լռութիւնները բնական համարուեցան, ո՞ր անհանգստութիւնները ճնշուեցան «Բարձրորակ արուեստի» անուան տակ։

Հոս վճռորոշ տարրը հայեացքի ռազմավարութիւնն է: Հայեացքը անմեղ չէ: Ռազմավարութիւնը կ’որոշէ որո՛ւ հայեացքը արտօնուած է, որո՛ւ հայեացքը օրինական է եւ որո՛ւ մարմինը շրջանառութեան առարկայ կը դառնայ: Էփսթինի դատին մէջ կարգ մը մարմիններ միայն տեսանելի չեն դառնար, այլ կը դրուին շրջանառութեան մէջ՝ պատմութիւններու, լուսանկարներու, շշուկներու եւ փաստաթուղթերու ճամբով:

Ինչպէս Ռէպէքա Սոլնիթ Էփսթինի մասին իր գրած այլ յօդուածի մը մէջ կը նշէ, այս կառոյցը պարզապէս «բռնաբարութեան մշակոյթ»-ի պատկանող ախտ մը չէ, այլ մաս կը կազմէ պատմական երկար շարունակականութեան: Ոճրագործի վերահսկողութիւնը պատմութեան նկատմամբ, զոհի ձայնին պիտակումը իբրեւ կասկածելի կամ չափազանցուած, իսկ մարմիններու յայտնուիլը որպէս ներկայացման առարկայ քան վկայութիւններ՝ արդի մամուլի յատուկ երեւոյթ մը չէ: Անոնք բռնութենէն ետք գոյացող ընկերութիւններու մէջ տարբեր ձեւերով կրկնուող օրինաչափեր են:

Այս հայեացքի ռազմավարութիւնը միայն սեռականութեան ընդմէջէն չի բանիր: Ինչպէս Էլիզ Սեմերճեան իր «Ռեմնընթս» (Մնացորդաց) գիրքին մէջ ցոյց կու տայ, հայ կանանց մարմինները 1915-էն նոյնանման ռազմավարութեան մը ենթարկուած էին: Մարմինները, որոնք վերապրած էին բռնագաղթը, բռնի կրօնափոխութիւնն ու բռնութիւնը, դարձան թէ՛ բռնութեան վկաներ եւ թէ անոր լուռ կրողներ: Այս մարմինները չեն խօսիր: Այս մարմիններուն մասին կը խօսուի:

Այս պատմական փորձութիւնը կարեւոր կէտ մը կը սորվեցնէ մեզի՝ հայեացքի ռազմավարութիւնները ոչ միայն սեռական, այլեւ քաղաքական եւ էթնիկ բնոյթ ունին: Որո՞նց մարմինները կը պաշտպանուին եւ որո՞նց մարմինները շրջանառութեան մէջ կը դրուին: Որո՞նց պատմութիւնները կը պատմուին եւ որո՞նց պատմութիւնները արխիւներու լուսանցքին մէջ կը մնան: Էփսթինի դատին պարագային փաստաթուղթեր կը հրապարակուին եւ անուններ կը բացայայտուին, բայց պատմութիւնը տակաւին կը դառնայ ազդեցիկ մարդոց շուրջ: Հայրիշխանութիւնը կը դողդղայ ոչ միայն երբ իրաւական օրինաչափերը կը բանին, այլ նաեւ երբ հայեացքը կը կորսնցնէ իր հակակշիռը:

Թերեւս այսօր մեր հարցնելիք հարցումը պէտք է ըլլայ՝ գրականութեան եւ մշակոյթին մեզի սորվեցուցած ինչպիսի՞ անարդարութիւններ անտեսանելի դարձած են հիացմունքի ձեւերու տակ: Քանի որ կարգ մը լռութիւններ պատահական չեն, անոնք մշակութապէս կառուցուած են. եւ առանց այս լռութիւններու դէմ դնելու, չենք կրնար իսկապէս հասկնալ Էփսթինի նման դատերը եւ ոչ ալ կը կարենանք կանխարգիլել յաջորդ լռութիւնը:

Այլին Վարդանեան

Թարգմանութիւն՝ Արազ Գոճայեանի

Լոյս տեսած է Ակօսի մէջ

 (Սոյն յօդուածը լոյս տեսած է  20 Մարտ 2026 –ին, Պոլսոյ «Ակօս»-ի մէջ, Բարռեսիա Գոլէքթիվի երկշաբաթեայ «Բարռեսիաբար» սիւնակին մէջ)

]]> https://darperag21.net/%d5%b8%d5%9e%d6%82%d6%80-%d5%bd%d5%b8%d6%80%d5%be%d5%a5%d6%81%d5%a1%d5%b6%d6%84-%d5%b9%d5%bf%d5%a5%d5%bd%d5%b6%d5%a5%d5%ac-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%a1%d6%81%d6%84%d5%ab-%d5%b8%d6%82-%d5%b4%d5%a1/feed/ 1 88189 Պատերազմը վերջացա՞ւ… https://darperag21.net/%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%a8-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%bb%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%9e%d6%82/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25b4%25d5%25a8-%25d5%25be%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25bb%25d5%25a1%25d6%2581%25d5%25a1%25d5%259e%25d6%2582 https://darperag21.net/%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%a8-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%bb%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%9e%d6%82/#respond Sat, 18 Apr 2026 20:01:44 +0000 https://darperag21.net/?p=88180 Արմէն միշտ ալ շուտ կը նկատէր։
Ոչ միայն արտաքին մանրուքները՝ լոյսին փոփոխութիւնը, ձայներուն մարումը, կամ սենեակին մէջ յամեցող լռութիւնը, այլեւ աւելի նուրբ բան մը՝ այն, որ հոգիին մէջ կը շարժէր՝ աննշմարելիօրէն, բայց անխուսափելիօրէն։
Այդ առտու ալ եկած էր։
Արմէն նստած էր մահճակալին ծայրը, առանց յստակ ուղղութեան մը նայելու։
— Ո՛չ այսօր,— մրմնջաց ան։
Ան կը ճանչնար ժամանողը։ Գիտէր անոր անունը, ձեւը կը տարբերէր, պատճառներուն մասին շատ մտածած էր։ Ոչ մէկ շփոթ։ Նոյն ծանրութիւնն էր, նոյն թուլութիւնը, նոյն հոգնածութիւնը, երբ ժամացոյցին սլաքը կը թուէր սառած, եւ պահը՝ անվերջանալի։
Ան յանկարծ կանգ առաւ։
— Կը հասկնամ,— ըսաւ բարձր։
Կարծեց, թէ բաւարար էր այդ ։ Կը թուէր, թէ գիտակցութիւնը արդէն հեռացուցած էր զայն: Բայց այցելուն տեղէն չշարժեցաւ։

Պատերազմը վերջացած էր։
Բայց ոչ ամէն բան։

Կէսօրին ան հանդիպեցաւ Լեւոնին։
— Կարծես մէկուն հետ կը վիճիս,— ըսաւ Լեւոն, կամաց մը սուրճը բերնին մօտեցնելով։
— Կը վիճիմ,— պատասխանեց Արմէն։ — Եւ կը պարտուիմ։
— Ի՞նչի շուրջ։
Արմէն կարճ ժամանակ մը լուռ մնաց։
— Կը տեսնեմ, կը հասկնամ, չեմ ուզեր… բայց կը մնայ։
Լեւոն գլուխը թեթեւօրէն շարժեց։
— Կը կարծես, թէ պէտք է երթա՞յ, որովհետեւ դուն կը մերժե՞ս զայն։
— Իսկ ուրիշ ի՞նչ ընեմ,— ըսաւ Արմէն, քիչ մը կտրուկ։
Լեւոն չշտապեց պատասխանելու։
— Դուն զայն որպէս միտք կը տեսնես,— վերջապէս ըսաւ։
— Իսկ այդպէս չէ՞։
— Չէ՛։ Ան վիճակ մըն է։
Արմէն լուռ մնաց։
— Անձրեւին հետ ալ կրնաս վիճիլ,— շարունակեց Լեւոն։ — Բայց ան չի դադրիր տեղալէ։
Պահ մը լռութիւն տիրեց։
Դուրսը մարդիկ կը շարժէին, խօսքեր կը խառնուէին, բաժակներ կը զարնուէին։ Ամէն ինչ կը շարունակուէր՝ գրեթէ անհանդուրժելի բնականութեամբ։
— Ուրեմն ի՞նչ,— հարցուց Արմէն։
Լեւոն նայեցաւ դիմացի դատարկ աթոռին։
— Պատկերացուր, որ հո՛ն է,— ըսաւ։
Արմէն ակամայ նայեցաւ աթոռին։
— Եւ ի՞նչ։
— Մի՛ փորձեր զայն ճամբել։ Թող մնայ հոն… բայց մի՛ ձգեր, որ ինք որոշէ ամէն ինչ։
— Նո՛յն բանն է։
— Չէ՛,— ըսաւ Լեւոն։ — Մէկը պայքար է։ Միւսը՝ շարժում։

Երեկոյեան Արմէն տուն վերադարձաւ։
Անկոչ հիւրը նորէն եկաւ:
Արմէն կանգնեցաւ սենեակին մէջտեղը։ Պահ մը, ներքին վէճը սաստկացաւ. նստիլ, մտածել, փնտռել բացատրութիւն մը, մինչեւ որ ամէն ինչ յստակ դառնայ։
Ան գրեթէ տեղի պիտի տար։
Բայց յանկարծ կանգ առաւ։
— Լա՛ւ,— ըսաւ ցած ձայնով։ — Մնա՛։
Խօսքը օտար հնչեց։ Ոչ յանձնուիլ էր, ոչ ընդունիլ։
Ան վերցուց բաճկոնը եւ դուրս ելաւ։

Օդը աւելի զով էր, քան կը սպասէր։
Ան քալեց։ Սկիզբը՝ աննպատակ, ապա՝ քիչ մը աւելի հաստատ։ Փողոցները ոչ խճողուած էին, ոչ ալ դատարկ։ Բաւարար՝ զգալու, թէ շարժում կայ։
Այցելուն չմեկնեցաւ:
Բայց անոր սահմանը կարծես փոխուեցաւ։
Ան տակաւին հոն էր, բայց այլեւս միակը չէր:

Օրեր անցան։
Նոյն ձեւը կրկնուեցաւ՝ զգացումը, գիտակցութիւնը, մերժումը։
Բայց բան մը փոխուած էր։
Արմէն այլեւս երկար չէր վիճեր։
Ան աւելի շուտ կը նկատէր։
Երբեմն, միայն երբեմն, կը շարժէր նախքան այցելուին ճնշիչ ներկայութեան շիջումը։
Ոչ թէ որովհետեւ աւելի լաւ կը զգար։ Այլ որովհետեւ այլեւս չէր սպասեր, որ զգայ։

Օր մը, դարձեալ սրճարանը նստած էր։
Լեւոնը ուշացած էր։
Արմէն առանձին նստած էր՝ դուռը դիտելով։
Այցելուն դարձեալ վերադարձած էր՝ մեղմ, բայց ծանօթ։
Այս անգամ, ան գրեթէ ժպտեցաւ։
— Կրնա՛ս նստիլ,— մրմնջաց։

Դիմացի աթոռը մնաց պարապ։
Բայց այս անգամ՝ կարեւոր չէր։

Վ. Թէնպէլեան

]]> https://darperag21.net/%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%a8-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%bb%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%9e%d6%82/feed/ 0 88180