Darperag21 https://darperag21.net Sat, 18 Jul 2026 19:18:15 +0000 en-US hourly 1 https://darperag21.net/wp-content/uploads/2021/06/cropped-favicon-1-32x32.png Darperag21 https://darperag21.net 32 32 194237896 Երբ զոհաբերութիւնը կը դառնայ կանոն. Սփիւռքահայ արուեստագէտի տագնապը https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a6%d5%b8%d5%b0%d5%a1%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%a4%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%b5-%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%b6-%d5%bd%d6%83/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a2-%25d5%25a6%25d5%25b8%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25a2%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a8-%25d5%25af%25d5%25a8-%25d5%25a4%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25b5-%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d5%25b6-%25d5%25bd%25d6%2583 https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a6%d5%b8%d5%b0%d5%a1%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%a4%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%b5-%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%b6-%d5%bd%d6%83/#respond Sat, 18 Jul 2026 11:27:54 +0000 https://darperag21.net/?p=88823 Վերջերս, նախկին լիբանանահայ եւ այժմ ֆրանսա ապրող հանրածանօթ երգիչ, դերասան Վիգէն Դարբինեանէն խմբագրութիւնս ստացաւ հետագայ երկտողը՝ հարցումի ձեւով. «Արուեստասէր մը, արուեստագէտ մը, արուեստով զբաղուող մը, մտաւորական մը, մշակոյթի գործիչ մը պէ՞տք է ունենայ ծառայասիրութիւն վասն ոչինչի ու դառնայ մուրացկա՞ն»։

Այդ երկտողը իսկապէս արժանի է խոր քննարկման եւ խորհրդածութեան՝ ո՛չ այնքան իր կտրուկ ձեւակերպումին պատճառով, այլ որովհետեւ անիկա կը վերաբերի սփիւռքեան կեանքի այն իրականութեան, որուն բոլորս ծանօթ ենք, բայց հազուադէպօրէն կը խօսինք։ Այս յօդուածը այդ հարցումին ուղղակի պատասխան մը չէ. անիկա փորձ մըն է հասկնալու, թէ ինչպէ՛ս ծառայասիրութիւնը, որ երկար տարիներ մեր համայնքներու գոյատեւման մեծագոյն ուժերէն մէկը եղած է, երբեմն աննկատ կերպով վերածուած է մնայուն զոհաբերութեան ակնկալութեան՝ վտանգելով նոյն այն մշակոյթը, որուն պահպանման կոչուած էր ծառայելու։

⁂

Մեր ժողովուրդը գուրգուրանքով կը խօսի հայ մշակոյթի մասին։ Ամէն առիթով կը կրկնենք, որ լեզուն, գրականութիւնը, երաժշտութիւնը, թատրոնը, կերպարուեստը եւ մտաւոր կեանքը մեր ինքնութեան ողնաշարը կը կազմեն։ Մենք կը հպարտանանք մեր գրողներով, բանաստեղծներով, երգահաններով եւ երգիչներով, դերասաններով, նկարիչներով ու մտաւորականներով։ Անոնք մեր ազգային յիշողութիւնը կրողներն են, մեր ինքնութեան պահապանները, մեր գոյատեւման երաշխիքները։

Բայց այս գեղեցիկ խօսքերուն կողքին կայ անհանգստացնող իրականութիւն մը, որուն մասին շատ քիչ կը խօսինք։ Ինչո՞ւ սփիւռքահայ իրականութեան մէջ մշակոյթը կը մեծարուի, իսկ մշակոյթ ստեղծող մարդը յաճախ կը մոռցուի։ Առաւելագոյն պարագայի՝ յետ մահու կը յարգուի: Առաջին հայեացքով այս խնդիրը կրնայ նիւթական թուիլ։ Իրականութեան մէջ՝ բարոյական է։ Խնդիրը այն չէ, թէ արուեստագէտը որքան կը վաստակի։ Խնդիրը այն է, թէ համայնքը ի՛նչ պատկերացում ունի արուեստագէտին դերակատարութեան մասին։ Այս հարցը միայն արուեստագէտին մասին չէ։ Անիկա կը վերաբերի սփիւռքեան մտածելակերպի մը, որ վերաքննութեան կարիք ունի։ Սփիւռքը երկար տարիներ գոյատեւած է ծառայասիրութեամբ։ Բայց այսօր նոյն այդ ծառայասիրութիւնը, երբ կը վերածուի մշտական զոհաբերութեան ակնկալութեան, կրնայ վտանգել այն մշակոյթը, որուն պահպանման համար ստեղծուած էր։

Հետագայ արտայայտութիւնը սփիւռքի գրեթէ բոլոր գաղութներուն մէջ լսուած է։

«Ազգային գործ է»:

«Համայնքին համար է»:

«Ասիկա ծառայութիւն է»:

Այս բոլոր արտայայտութիւնները ազնիւ մտադրութենէ կը ծնին։ Սակայն ժամանակի ընթացքին անոնք ստեղծած են մտածելակերպ մը, որուն վտանգը հազիւ կը նկատենք։ Անիկա այն ենթադրութիւնն է, թէ մշակութային աշխատանքը սովորական աշխատանք չէ։ Գրողը պէտք է գրէ, որովհետեւ հայ է։ Երաժիշտը պէտք է նուագէ, որովհետեւ համայնքը զինք կը կանչէ։ Գեղանկարիչը պէտք է ցուցադրէ, որովհետեւ ազգային գործ կը կատարէ։ Դերասանը պէտք է բեմ բարձրանայ, որովհետեւ թատրոնը կը ծառայէ հայապահպանութեան։ Եւ այս բոլորին մէջ աննկատ կը կորսուի ամենապարզ ճշմարտութիւնը. այս բոլորը աշխատանք է` երկար տարիներու ուսում, փորձ, ձախողութիւն, կատարելագործում եւ անտեսանելի յոգնութիւն։

Ինչո՞ւ միայն արուեստագէտը

Եթէ նոյն տրամաբանութիւնը կիրարկենք ուրիշ մասնագիտութիւններու նկատմամբ, անմիջապէս պիտի զգանք անոր անհեթեթութիւնը։ Ոչ ոք կը սպասէ, որ բժիշկը անվճար վիրահատէ, որովհետեւ հիւանդը հայ է։ Ոչ ոք փաստաբանին կ’ըսէ, թէ դատը անվճար ստանձնէ, որովհետեւ ազգային հարց է։ Ոչ ոք ճարտարապետէն կը պահանջէ ձրիաբար ծրագիր պատրաստել, որովհետեւ շէնքը հայկական հաստատութիւն մըն է։ Բայց մշակութային գործիչին պարագային այդ ակնկալութիւնը գրեթէ բնական կը նկատուի։ Կարծես մշակոյթը ստեղծող մարդը նիւթական կարիքներ չունենար։ Կարծես ան ընտանիք չունենար։ Կարծես տան վարձք, ուսման ծախս կամ առօրեայ հոգեր գոյութիւն չունենային։

Ծառայասիրութիւնը առաքինութիւն է, ոչ թէ պարտաւորութիւն: Սխալ պիտի ըլլար նուաստացնել ծառայասիրութիւնը։ Հայ ժողովուրդի պատմութիւնը անով լեցուն է։ Մեր դպրոցները, ակումբները, երգչախումբերը, սկաուտական շարժումները եւ բարեսիրական հաստատութիւնները գոյատեւած են հազարաւոր կամաւորներու շնորհիւ։ Ծառայասիրութիւնը մեր հաւաքական ուժերէն մէկն է։ Բայց ծառայասիրութիւնը բարոյական արժէք ունի միայն այն ատեն, երբ ազատ ընտրութիւն է։ Երբ ան կը վերածուի ակնկալութեան, ապա կը դադրի ծառայասիրութիւն ըլլալէ։ Կը դառնայ պարտադրանք։ Աւելի՛ն, կը դառնայ մեղքի զգացումի միջոց։ Ով որ համարձակի իր աշխատանքին դիմաց վարձատրութիւն պահանջել, յաճախ կը զգայ, թէ կարծես համայնքին կամ ազգին դէմ մեղանչած է։

Այս մտածելակերպին մեծագոյն վնասը արուեստագէտին չէ։ Վնասը համայնքին է։ Որովհետեւ ամէն անգամ, երբ մշակութային աշխատանքը կը ներկայացնենք իբրեւ բան մը, որ պէտք է կատարուի անվճար, մենք երիտասարդներուն պատգամ մը կը փոխանցենք. «Այս ասպարէզը ընտրելով՝ դժուար թէ ապրուստ ապահովես»։ Թէեւ այս պատգամը չի հնչեր յայտնապէս, բայց անիկա կը հասնի։ Եւ տարիներ ետք կը սկսինք դժգոհիլ. Ինչո՞ւ նոր գրողներ չունինք։ Ինչո՞ւ երիտասարդ երաժիշտները կը հեռանան։ Ինչո՞ւ արուեստագէտները օտար շրջանակներու մէջ կը ստեղծագործեն։ Հաւանաբար որովհետեւ մենք երբե՛ք իսկապէս պայմաններ չստեղծեցինք, որ անոնք իրենց տաղանդով արժանապատիւ ապրին։

Մշակոյթի համար կատարուած յատկացումները կարելի՞ է ծախս սեպել: Սփիւռքեան շատ մը հաստատութիւններ մեծ գումարներ կը յատկացնեն շէնքերու, վերանորոգումներու, սարքաւորումներու, ճաշկերոյթներու եւ բազմաթիւ այլ անհրաժեշտ ծախսերու։ Բայց երբ խօսքը կը հասնի հեղինակային վարձատրութեան, դասախօսի, երաժիշտի, գրողի, թարգմանիչի, բեմադրիչի կամ նկարիչի աշխատանքին, յաճախ կը սկսինք խնայողութիւն ընել։ Կարծես մշակոյթը աւելորդ ծախս ըլլայ։ Իրականութեան մէջ մշակոյթը ներդրում է։ Ոչ մէկ համայնք երկարատեւ կեանք կ’ունենայ, եթէ չներդրէ իր ստեղծագործ մարդոց մէջ։

Շէնքերը ինքնութիւն չեն ստեղծեր։

Մարդիկ կը ստեղծեն։

Հրեայ, յոյն, իրլանտական եւ իտալական սփիւռքներուն մէջ նոյնպէս ծառայասիրութիւնը կարեւոր տեղ ունի։ Բայց անոնք տարիներու ընթացքին հասկցած են, որ մշակութային ստեղծագործութիւնը միայն կամաւոր աշխատանքի վրայ չի կրնար հիմնուիլ։ Անոնք ստեղծած են կրթաթոշակներ, ստեղծագործական հիմնադրամներ, հեղինակային ֆոնտեր, արուեստագէտներու բնակութեան ծրագիրներ եւ մշակութային դրամաշնորհներ։ Ոչ թէ որովհետեւ իրենց արուեստագէտները աւելի արժէքաւոր են։ Այլ որովհետեւ հասկցած են, որ մշակոյթը ինքնաբերաբար չի գոյատեւեր։ Անիկա պէտք է սնուցուի։

Շատ անգամ համայնքի հզօրութիւնը կը չափենք շէնքերով, դպրոցներով կամ անդամներու թիւով։ Բայց համայնքի մը իսկական հարստութիւնը ուրիշ տեղ պէտք է փնտռել։ Անիկա կը գտնուի այն գրողին մէջ, որ կը շարունակէ գրել։ Այն երաժիշտին մէջ, որ նոր ստեղծագործութիւն կը յօրինէ։ Այն դերասանին մէջ, որ հայ բեմը կենդանի կը պահէ։ Այն գեղանկարիչին մէջ, որ մեր ժամանակը հայու աչքերով կը մեկնաբանէ։ Եթէ անոնք լռեն, համայնքը կամաց-կամաց կը սկսի աղքատանալ, նոյնիսկ եթէ արտաքնապէս հարուստ թուի։

Հաւանաբար ժամանակն է հրաժարելու այս տխրահռչակ նախադասութենէն.

«Մշակոյթը պէտք է ծառայէ համայնքին»։

Թերեւս աւելի ճիշդ պիտի ըլլար ըսել.

Համայնքը եւս պարտաւոր է ծառայելու իր մշակոյթին։

Որովհետեւ մշակոյթը միայն գաղափար չէ։ Մշակոյթը մարդիկ են։ Իսկ մարդիկ արժանապատիւ կեանքի իրաւունք ունին։ Եթէ իսկապէս կը հաւատանք, որ հայ մշակոյթը մեր գոյութեան հիմքն է, ապա պէտք է նոյն լրջութեամբ արժեւորենք անոնք, որոնք զայն կը ստեղծեն ու կը պահպանեն։

Ծառայասիրութիւնը գեղեցիկ առաքինութիւն է։ Բայց ոչ մէկ համայնք կրնայ իր մշակութային ապագան կառուցել միայն իր արուեստագէտներուն անվերջ զոհաբերութեան վրայ։ Որովհետեւ երբ զոհաբերութիւնը դառնայ կանոն, ստեղծագործութիւնը դանդաղօրէն կը մարի։ Իսկ այն օրը, երբ վերջին արուեստագէտն ալ լուռ հեռանայ, մենք պիտի հասկնանք, որ չենք կորսնցուցած միայն անհատ մը։ Կորսնցուցած պիտի ըլլանք մեր սեփական ձայնը։

 

]]> https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a6%d5%b8%d5%b0%d5%a1%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%a4%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%b5-%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%b6-%d5%bd%d6%83/feed/ 0 88823 Ճամբան https://darperag21.net/%d5%b3%d5%a1%d5%b4%d5%a2%d5%a1%d5%b6/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b3%25d5%25a1%25d5%25b4%25d5%25a2%25d5%25a1%25d5%25b6 https://darperag21.net/%d5%b3%d5%a1%d5%b4%d5%a2%d5%a1%d5%b6/#respond Wed, 15 Jul 2026 13:28:06 +0000 https://darperag21.net/?p=88811 Կամա՜ց-կամա՜ց կը հեռանամ կենսաչուէն՝
Լըքանելով ամեն ինչ որ աշխարհին
Է պատկանած, ու կ՚որոնեմ կուրօրէն
Այդ սուրբ ճամբան, որ կը տանի դէպ՚ երկին:

Հազար տարի անդունդին մէջ ես շրջած
Էի որպէս դիակային մի էակ`
Սպասելով թէ ե՞րբ պիտի իմ մեռած
Մարմինս կրկին ծնի իբրեւ հըրեշտակ:

Ու ես բանամ աչքերս կրկին լոյսերուն
Մէջն երկնքին, որուն աղբիւրը անհուն
Սիրոյ հոսանք մըն էր յորդող անդադար:

Բայց դիաչու ու տառապեալ իմ հոգիս,
Աւա՜ղ, մոռցած է արահետն աներիզ
Ու բանտարկւած է ճիհանում տանջահար:

Գէորգ Տանայեան

 

]]> https://darperag21.net/%d5%b3%d5%a1%d5%b4%d5%a2%d5%a1%d5%b6/feed/ 0 88811 Խմբագրատունէն դէպի անհատական հարթակ․ հանրային խօսոյթի նոր ուղիներ https://darperag21.net/%d5%ad%d5%b4%d5%a2%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a7%d5%b6-%d5%a4%d5%a7%d5%ba%d5%ab-%d5%a1%d5%b6%d5%b0%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%a9%d5%a1%d5%af/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ad%25d5%25b4%25d5%25a2%25d5%25a1%25d5%25a3%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a7%25d5%25b6-%25d5%25a4%25d5%25a7%25d5%25ba%25d5%25ab-%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a9%25d5%25a1%25d5%25af https://darperag21.net/%d5%ad%d5%b4%d5%a2%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a7%d5%b6-%d5%a4%d5%a7%d5%ba%d5%ab-%d5%a1%d5%b6%d5%b0%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%a9%d5%a1%d5%af/#respond Tue, 14 Jul 2026 14:30:48 +0000 https://darperag21.net/?p=88804 Կար ժամանակ, երբ հանրային կարծիք ձեւաւորելու եւ տեղեկութիւն փոխանցելու իրաւունքը գրեթէ բացառապէս կը պատկանէր աւանդական մամուլին։ Թերթերը, պարբերականները, ռատիոկայանները եւ պատկերասփիւռները ոչ միայն տեղեկութիւն կը փոխանցէին, այլեւ կ’որոշէին, թէ ո՛ր տեղեկութիւնը արժանի է հանրութեան հասնելու։ Անոնք էին հանրային խօսոյթի դարպասապահերը, եւ ոեւէ մէկը, որ կ’ուզէր լսելի դառնալ, ստիպուած էր անցնիլ այդ դարպասներուն մէջէն։

Ապա եկաւ համացանցը։ Յետոյ՝ անհատական հարթակները:

Առաջին անգամ ըլլալով, անհատ մը կրնար գրել, հրապարակել, մեկնաբանել եւ ընթերցողներ գտնել՝ առանց խմբագրական մեծ կառոյցի, տպարանային ծախսերու կամ լրատուական հաստատութեան մը հովանաւորութեան։ Շատեր այս փոփոխութիւնը ընկալեցին որպէս տեղեկատուութեան ժողովրդավարացում։ Ուրիշներ՝ որպէս մասնագիտական լրագրութեան հեղինակութեան անկում։ Անկախ գնահատականներէն, մէկ բան անժխտելի է. անհատական հարթակները փոխեցին հանրային խօսոյթի բնոյթը։

Սակայն աւելի քան երկու տասնամեակ ետք, հետաքրքրական երեւոյթ մը կը շարունակէ գոյութիւն ունենալ։ Շատ մը հաստատութիւններ, մշակութային կազմակերպութիւններ, համայնքային կառոյցներ եւ երբեմն նոյնիսկ պետական մարմիններ տակաւին ամբողջովին չեն հաշտուած այս փոփոխութեան հետ։ Անոնք կը շարունակեն գործել այն ենթադրութեամբ, թէ «իսկական» լրատուամիջոցը միայն այն է, որ խմբագրատուն ունի, տպագիր թերթ կամ պատկերասփիւռի կամ ռատիոյի ալիք։

Առաջին հայեացքով այս երեւոյթը կրնայ պարզ վարչական կամ կազմակերպչական հարց մը թուիլ։  Սակայն իրականութեան մէջ անիկա աւելի խոր հակամարտութեան մը արտայայտութիւնն է։ Խնդիրը անհատական հարթակներուն կամ մամուլին մասին չէ միայն։ Խնդիրը հեղինակութեան մասին է։ Տասնամեակներ շարունակ տեղեկատուութեան հեղինակութիւնը կը բխէր հաստատութենէն։ Ընթերցողը կը վստահէր ոչ միայն յօդուածին, այլ նաեւ այն կազմակերպութեան, որ զայն կը հրատարակէր։ Այսօր, սակայն, թուային աշխարհը փոխած է այդ տրամաբանութիւնը։ Շատ մը պարագաներու հեղինակութիւնը կը կառուցուի ոչ թէ հաստատութեան անունով, այլ՝ հեղինակի եւ ընթերցողի միջեւ ստեղծուած վստահութեամբ։ Ահա թէ ինչու անհատական հարթակներու եւ աւանդական մամուլի միջեւ գոյացած լարուածութիւնը իրականութեան մէջ օրինականութեան եւ ազդեցութեան շուրջ ընթացող լուռ պայքար մըն է։

Մէկ կողմէ՝ աւանդական լրատուամիջոցները, որոնք սկզբունքով կը հիմնուին խմբագրական փորձառութեան եւ մասնագիտական պատասխանատուութեան վրայ։ Միւս կողմէ՝ անկախ հարթակները, որոնք կը հիմնուին անմիջականութեան, անձնական ձայնի եւ ընթերցողի հետ ուղղակի կապի վրայ։

Այս հակադրութիւնը կը դրսեւորուի նաեւ ընթերցողներու նախասիրութիւններուն մէջ։ Աւանդական մամուլի ընթերցողը կը փնտռէ ամուր վերլուծութիւն, մասնագիտական մօտեցում եւ հաստատուած աղբիւրներ, թէեւ յաճախ կը հանդիպինք ստորագիր յօդուածներու, որոնք հիմնուած մէկ կամ երկու աղբիւրի վրայ, երբեմն միայն մէկ, բայց այնպէս կը ներկայացուին, որ յօդուածը ստորագրողը ինք բերած է բոլոր տեղեկութիւնները եւ ոչ թէ օգտուած աղբիւրներէ՝ առանց նշելու զանոնք: Թուային աշխարհի ընթերցողը, ընդհակառակը, աւելի շատ կը գնահատէ անկեղծութիւնը, անմիջականութիւնը եւ անհատական տեսակէտը։ Ան յաճախ ոչ թէ կազմակերպութեան հեղինակութեան կը հետեւի, այլ հեղինակին։

Սակայն այս տարբերութիւնը պէտք չէ հասկնալ որպէս պարզ սերունդներու բախում։ Անիկա աւելի խոր է. երկու տարբեր աշխարհընկալումներու խաչաձեւումն է։ Մէկը կը հաւատայ վերէն վար նուիրապետական հեղինակութեան, միւսը՝ ցանցային եւ հորիզոնական հաղորդակցութեան։ Հետաքրքրականը այն է, որ երկու կողմերն ալ ունին իրենց ուժեղ եւ տկար կողմերը։

Անհատական հարթակները կրնան երբեմն տառապիլ ենթակայականութենէ կամ զգացական մօտեցումներէ։ Իսկ աւանդական մամուլը յաճախ կը մեղադրուի դանդաղ արձագանգելու, չափազանց ձեւական ըլլալու կամ հանրութեան կենդանի զարկերակէն հեռանալու ընթացքով։ Աւելին, կան լրատուամիջոցներ, որոնց քաղաքական կամ ֆինանսական հովանաւորութիւնները երբեմն ստուեր կը նետեն անոնց խմբագրական անկախութեան վրայ՝ ընթերցողին մօտ ստեղծելով այն տպաւորութիւնը, թէ որոշ թեմաներ կը լուսաբանուին ոչ թէ մեկնելով հանրային հետաքրքրութենէ կամ ճշմարտութենէ, այլ քաղաքական օրակարգերէ եւ կը ծառայեն որպէս քարոզչական մեքենայ կամ ուղեղալուացի գործիք։

Հարցը այն է, թէ արդեօք մենք պատրա՞ստ ենք ընդունելու, որ հանրային խօսոյթի կառուցուածքը փոխուած է։ Այսօր մարդիկ ոչ միայն թերթերէ եւ պատկերասփիւռէն տեղեկութիւն կը ստանան, այլ նաեւ անհատական հարթակներէ, փոտքասթներէ, YouTube-ի հաղորդումներէ եւ ընկերային ցանցերու մասնագիտացած էջերէ։ Շատ անգամ փոքր, բայց նուիրուած լսարան ունեցող անկախ հարթակ մը կրնայ աւելի մեծ ազդեցութիւն ունենալ, քան մեծ անցեալ ունեցող, բայց ժամանակի ընթացքին ինքզինք սահմանափակած լրատուամիջոց մը։

Այս չի նշանակեր, որ աւանդական մամուլը կորսնցուցած է իր դերը։ Բայց նոյնքան սխալ է թուային նոր ձայները երկրորդական կամ աննշան նկատելը։ Որովհետեւ հանրային խօսոյթը այլեւս չի կառավարուիր միայն խմբագրատուներէն։ Իշխանութիւնը աստիճանաբար կը տեղափոխուի դէպի այն հարթակները, ուր կը գտնուին ընթերցողները։ Իսկ ընթերցողները ամէնուր են այսօր։

Հաւանաբար այսօր անհատական հարթակներու եւ աւանդական մամուլի միջեւ ընթացող լուռ լարուածութիւնը իրականութեան մէջ բախում մը չէ բնաւ։ Ան անցում մըն է՝ դէպի այն աշխարհը, ուր գաղափարներու արժէքը այլեւս միայն անոնց հրապարակման վայրով չի չափուիր, այլ՝ մարդոց հասնելու, վստահութիւն ներշնչելու եւ զանոնք մտածելու մղելու անոնց կարողութեամբ։

]]> https://darperag21.net/%d5%ad%d5%b4%d5%a2%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a7%d5%b6-%d5%a4%d5%a7%d5%ba%d5%ab-%d5%a1%d5%b6%d5%b0%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%a9%d5%a1%d5%af/feed/ 0 88804 Ծխախոտը, կլկլակը եւ օդի ապականումը հաւասարապէս վնասակար են մեր առողջութեան https://darperag21.net/%d5%ae%d5%ad%d5%a1%d5%ad%d5%b8%d5%bf%d5%a8-%d5%af%d5%ac%d5%af%d5%ac%d5%a1%d5%af%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d6%85%d5%a4%d5%ab-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%a8-%d5%b0%d5%a1%d6%82/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ae%25d5%25ad%25d5%25a1%25d5%25ad%25d5%25b8%25d5%25bf%25d5%25a8-%25d5%25af%25d5%25ac%25d5%25af%25d5%25ac%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a8-%25d5%25a5%25d6%2582-%25d6%2585%25d5%25a4%25d5%25ab-%25d5%25a1%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b4%25d5%25a8-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d6%2582 https://darperag21.net/%d5%ae%d5%ad%d5%a1%d5%ad%d5%b8%d5%bf%d5%a8-%d5%af%d5%ac%d5%af%d5%ac%d5%a1%d5%af%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d6%85%d5%a4%d5%ab-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%a8-%d5%b0%d5%a1%d6%82/#respond Sun, 12 Jul 2026 15:36:42 +0000 https://darperag21.net/?p=88795 Օր չ’անցնիր, որ չխօսինք առողջութեան մասին։ Կը խօսինք սննդականոնի, մարզանքի, վիթամիններու եւ բժշկական քննութիւններու մասին։ Սակայն շատ աւելի քիչ կը խօսինք այն օդին մասին, զոր ամէն մարդ օրական շուրջ քսան հազար անգամ կը շնչէ։ Օդը կեանքի առաջին պայմանն է։ Բայց երբ օդը կ’ապականի, ան այլեւս լոկ կենսոլորտային խնդիր մը չէ. կը վերածուի հանրային առողջութեան հարցի։

Լիբանան այս իրականութեան ցաւալի օրինակներէն մէկն է։ Մեր երկիրը երկար տարիներէ ի վեր մեծապէս կախեալ է տիզէլով աշխատող ելեկտրածիներէ։ Շատ մը թաղերու մէջ անոնց աղմուկը դարձած է առօրեայ սովորական ձայնը, իսկ սեւ ծուխը՝ սովորական տեսարան։ Նոյնիսկ փոխադրամիջոցներու զգալի մէկ մասը տակաւին տիզէլով կը շարժի՝ աւելցնելով օդին մէջ արտանետուող մանր մասնիկներու, ազոտի օքսիտներու եւ այլ վնասակար նիւթերու քանակը։

Հարցը միայն այն չէ, որ մեր թաղերը տհաճ կը հոտին կամ շէնքերու պատերը կը սեւնան։ Բժշկական ուսումնասիրութիւնները շարունակ կը հաստատեն, որ օդին ապականումը կը բարձրացնէ շնչառական հիւանդութիւններու, սրտանօթային խնդիրներու, թոքերու քաղցկեղի եւ նոյնիսկ մանուկներու զարգացման որոշ խանգարումներու վտանգը։ Ամենէն աւելի խոցելիները երեխաներն ու տարեցներն են, բայց իրականութեան մէջ ոչ ոք ամբողջովին պաշտպանուած է։

Սակայն այս ապականումը միայն ճամբաներուն կամ ելեկտրածիներուն չի վերաբերիր։ Ան մեր տուներն ալ մտած է։

Վերջին տասնամեակներուն կլկլակը (նարկիլէն) լիբանանեան ընկերային կեանքի գրեթէ անբաժանելի մէկ մասը դարձած է։ Սրճարաններու մէջ, ճաշարաններու մէջ (նաեւ ակումբներու) եւ երբեմն նոյնիսկ ընտանեկան հաւաքներու ընթացքին անիկա կը ներկայանայ որպէս անմեղ ժամանց։ Շատեր կը կարծեն, թէ կլկլակը նուազ վնաս է, քան ծխախոտը, որովհետեւ ծուխը ջուրէն կ’անցնի։ Բայց այս ընկալումը գիտական ոչ մէկ հիմք ունի։

Կլկլակին ծուխը կը պարունակէ բնածուխի միաթթուիդ (carbon monoxide), մանր մասնիկներ, ծանր մետաղներ եւ բազմաթիւ քիմիական նիւթեր, որոնք կը տարածուին փակ տարածքներու մէջ եւ կը հասնին ոչ միայն ծխողին, այլեւ անոր շուրջ գտնուող բոլոր անձերուն։ Երեխան, որ ընտանիքին հետ նստած է ճաշարանի մը մէջ, կամ երիտասարդը, որ ընկերներուն հետ ժամեր կը մնայ կլկլակի ծուխով լեցուն սրահի մը մէջ, նոյնպէս կ’ենթարկուի այդ ազդեցութիւններուն՝ առանց երբեւէ կլկլակ բռնած ըլլալու։

Ապականումը, հետեւաբար, միայն բնութեան նկատմամբ անպատասխանատու վերաբերմունքը չէ։ Ան նաեւ ընկերային մշակոյթի հարց է։ Երբ ծուխը կը նկատենք բնական, երբ աղմուկը կը համարենք անխուսափելի, երբ կը մտածենք, թէ «մէկ կլկլակը բան մը չի փոխեր» կամ «մէկ ելեկտրածինը հարց մը չէ», անզգալիօրէն կը վարժուինք վտանգին եւ կը կորսնցնենք մեր զգօնութիւնը։

Ահա թէ ինչու իրազեկումը կարեւոր է, եւ այս պարագային, իրազեկումը պարզ տեղեկատուութիւն չէ։ Իրազեկումը մտածելակերպի փոփոխութիւն է։ Ան կը սկսի այն պահուն, երբ քաղաքացին կը գիտակցի, որ իր առողջութիւնը միայն բժիշկին պատասխանատուութիւնը չէ, այլ նաեւ իր սեփական որոշումներուն, իր շրջապատին եւ իր պահանջներուն արդիւնքն է։

Կենսոլորտի եւ մեր առողջութեան պահպանման այս պայքարին մէջ երիտասարդ սերունդը առանձնայատուկ դեր ունի։ Անոնք են, որ վաղուան քաղաքները պիտի կառուցեն, վաղուան օրէնքները պիտի պահանջեն եւ վաղուան սովորութիւնները պիտի ձեւաւորեն։ Եթէ երիտասարդները լուռ ընդունին օդի ապականումները եւ ծխախոտի ու կլկլակի պատճառած վնասները, կամ իրենք ալ մաս կազմեն որպէս «նորմալ» իրականութիւն, վաղը փոփոխութիւն սպասելը դժուար պիտի ըլլայ։ Իսկ եթէ հարցադրեն, իրազեկուին, գիտութեան ձայնը լսեն եւ պահանջեն աւելի մաքուր միջավայր՝ թաղը, տունն ու ակումբը ներառեալ, անոնք կրնան դառնալ փոփոխութեան իսկական մղիչ ուժը։

Այս պայքարը միայն կառավարութիւններուն կամ միջազգային կազմակերպութիւններուն պարտականութիւնը չէ։ Ան կը սկսի տունէն, դպրոցէն, համալսարանէն, սրճարանէն եւ մեր առօրեայ ընտրութիւններէն։ Կը սկսի այն պահուն, երբ կը մերժենք փակ սրահի մը մէջ կլկլակ ծխելը, երբ կը պահանջենք ուժանիւթի աւելի մաքուր քաղաքականութիւն, երբ կը պաշտպանենք հանրային կանաչ տարածքները եւ երբ կը հասկնանք, որ մաքուր օդը պերճանք մը չէ, այլ էական իրաւունք։

Առողջ հասարակութիւն կառուցելու համար միայն լաւ հիւանդանոցներ ունենալը բաւարար չէ։ Պէտք է նաեւ այնպիսի միջավայր ստեղծել, ուր մարդիկ նախ եւ առաջ հիւանդ չդառնան։

Որովհետեւ օդը, զոր այսօր կը շնչենք, վաղուան առողջութիւնը կը ձեւաւորէ։ Անիկա այն դեղամիջոցն է, զոր բնութիւնը մեզի ամէն օր անվճար կը պարգեւէ, բայց որուն արժէքին շատ յաճախ կը գիտակցինք միայն այն ժամանակ, երբ զայն կը կորսնցնենք։

 

]]> https://darperag21.net/%d5%ae%d5%ad%d5%a1%d5%ad%d5%b8%d5%bf%d5%a8-%d5%af%d5%ac%d5%af%d5%ac%d5%a1%d5%af%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d6%85%d5%a4%d5%ab-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%a8-%d5%b0%d5%a1%d6%82/feed/ 0 88795 Ինչո՞ւ արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ-AI) չի մտածեր, չի տրամաբաներ, խելացի չէ եւ երբեք գիտակցութիւն պիտի չունենայ https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%b8%d5%9e%d6%82-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ab%d5%b4%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25b9%25d5%25b8%25d5%259e%25d6%2582-%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a5%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25ab%25d5%25b4%25d5%25a1%25d6%2581%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%b8%d5%9e%d6%82-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ab%d5%b4%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8/#respond Sat, 11 Jul 2026 13:04:51 +0000 https://darperag21.net/?p=88787 Հետագայ յօդուածը ստացանք Մոնթրէալի մեր ընթերցողներէն՝ Վիգէն Լ. Ադդարեանէն։ «Why AI Doesn’t Think, Cannot Reason, Isn’t Intelligent and Will Never Achieve Consciousness» («Ինչո՞ւ արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ-AI) չի մտածեր, չի տրամաբաներ, խելացի չէ եւ երբեք գիտակցութիւն պիտի չունենայ») խորագրեալ յօդուածին բնագիրը կարելի է կարդալ այս կապով։ Ստորեւ թարգմանաբար կը ներկայացնենք յօդուածին մէջ արծարծուած գլխաւոր գաղափարները։ Միաժամանակ կը հրատարակենք նաեւ այս յօդուածը խմբագրութեան ներկայացնող Ադդարեանի խիստ շահեկան ծանօթագրութիւնը։

խմբգ.

⁂

Այս հոյակապ քաղաքատնտեսական յօդուածը կը կատարէ թէ՛ ԱԻ-ի իրավիճակին վերլուծումը, թէ՛ կը բացատրէ մարդկային կողմնորոշման անելային իրավիճակը եւ յստակօրէն կը մատնանշէ թէ այսօրուան ուղին ուր կը տանի եւ թէ ինչու այդպէս է:  Ամէն ոք  որ շլացած է եղածով, ինչ որ իսկապէս հրաշալի է գործիքային ստեղծումի տեսակէտէն, պէտք է մանրամասնօրէն կարդայ այս յօդուածը: Այդ շլացումը կու գայ ընդհանրապէս իրենց ինքնախաբէութենէն, բայց շատ յաճախ, պարզապէս տգիտութենէն:  Այսօրուան աշխարհին գլխաւոր հիմնահարցը այն է թէ մարդիկ գաղափար անգամ չունին թէ ամէն ինչ որ գոյութիւն ունի իրենց շուրջ (ըլլան ատոնք մեքենաներ, համակարգիչներ, ծրագիրներ, բնութեան համակարգեր, տնտեսութիւն, կլիմայ, արտադրողական համակարգ, բնակավայրեր, եւ այլազան մարդաստեղծ թէ բնական դրութիւններ եւ այլն) ի՞նչպէս կ’աշխատին, ինչո՞ւ կ’աշխատին, եւ ինչո՞ւ կը դադրին աշխատելէ եւ կրնան ամբողջութեամբ փլուզիլ իրենց հետ տանելով ամէն ինչ որ գոյութիւն ունի:

Մարդիկ կը կարծեն թէ կոճակը կը կոխեն եւ գիշերները իրենց տան մէջ լոյս կը վառի:  Չեն գիտեր եւ հետաքրքրուած անգամ չեն թէ անոր ետին գտնուող ենթակառոյցը որքան ներդրումի պէտք ունի ամէն մարզի մէջ (վայր, շինութիւն, գործիքներ, դրամագլուխի ներդրում, մարդոյժ, նաեւ բնութեան կործանում եւ այլն): Այդպիսի «մարդկութիւն» մը միմիայն ինքնակործան է:  Իսկ իր մտածածները միմիայն զառանցում:

Վիգէն Լ. Ադդարեան

⁂

Poster for Fritz Lang’s Metropolis (detail).

Արուեստական իմացականութեան (ԱԻ – AI) շուրջ վերջերս կատարուած հանրային քննարկումները ցոյց կու տան, որ մարդիկ դժուարութիւն ունին հասկնալու գծային ժամանակի (linear time)՝ անցեալէն, ներկայի միջով, դէպի ապագայ ընթացող պատճառահետեւանքային յաջորդականութեան նշանակութիւնը։ Ասիկա յատկապէս կը վերաբերի գործողութիւններու յաջորդականութեան (sequencing) եւ թէ ո՞վ է արդիւնքին իրական հեղինակը։

Որպէսզի հասկնանք, թէ ինչո՞ւ ԱԻ-ն չի մտածեր, օգտագործենք ֆիզիքական պատկերաւոր օրինակ մը.
Եթէ ես՝
1. Գնեմ ինքնաշարժ մը,
2. Անոր ուղղութիւնը շտկեմ դէպի գահաւէժ բարձունք մը,
3. Քար մը դնեմ պենզինի ոտնակին (pedal) վրայ,
4. Արագութեան փոխանցման տուփը (transmission) դնեմ քշելու (drive) դիրքին վրայ,

Ինքնաշարժը յառաջ պիտի շարժի եւ ժայռէն վար պիտի գահաւիժի։

Հարցում. Իմ գործողութիւններո՞ւս պատճառով ինքնաշարժը գահաւիժեցաւ, թէ՞ Ինքնաշարժը «ինքն իրեն» քշեց դէպի գահաւէժ բարձունքը։

Ճիշդ պատասխանը այն է, որ ես յղացայ եւ ստեղծեցի իրադարձութիւններու շարք մը, որոնք յանգեցան այդ արդիւնքին։ Ինքնաշարժը ինքնին անշունչ առարկայ մըն է՝ շինուած մետաղէ եւ ռետինէ։

Նոյն տրամաբանութեամբ, եթէ ես ստեղծեմ եւ գործի լծեմ երեք հարիւր քայլնոց ալկորիթմ (algorithm) մը, ո՞վ է արդիւնքը արտադրողը՝ ալկորիթմը, թէ՞ ես։ Իմ դիտաւորութիւնս (intent) կ’առաջնորդէ ալկորիթմի յղացումին ու ստեղծումին։ Այդ պահէն ետք, աշխատանքը կը կատարուի համակարգչային միջավայրի մէջ վազող ալկորիթմին կողմէ։ Սակայն, ալկորիթմը չէ՛ յղացած ծրագիրը. ե՛ս յղացած եմ։ Ալկորիթմը չէ՛ ծրագրած յաջորդականութիւնը. ե՛ս ծրագրած եմ։ Ալկորիթմը չէ՛ քոտաւորած (coded) խնդիրը. ե՛ս քոտաւորած եմ։ Հետեւաբար, արդիւնքը իմս է, ոչ թէ մեքենայինը։

Մեքենական «մտածողութեան» առասպելը

Նոյնպիսի սխալ հասկացողութիւն մը կայ, երբ կը պնդուի, թէ մեքենաները կը «մտածեն»։ Ֆիզիքապէս խօսելով, ԱԻ-ն ալկորիթմներու փունջ մըն է՝ տեղաւորուած համակարգչային մեծ միջավայրի մը մէջ։ ԱԻ-ն ինքն իրեն չէ՛ յղացած։ Անիկա յղացուած է մարդոց կողմէ (օրինակ՝ Քարնեկի Մելլոն համալսարանին մէջ, 1970-ականներուն)։ ԱԻ-ն ինքն իրեն չէ՛ շինած. անիկա կառուցուած է համակարգչային գիտնականներու կողմէ։ ԱԻ-ն ինքն իրեն չէ՛ քոտաւորած. անիկա քոտաւորուած է ԱԻ մշակողներու (developers) կողմէ։ Եւ այն ահռելի ֆիզիքական ենթակառոյցը, որուն կը յենի ԱԻ-ն, կառուցուած է աշխատաւորներու կողմէ։

Հիմնական կէտը. ԱԻ-ն ամբողջութեամբ մարդկային արտադրութիւն է։

Ինչպէ՞ս կարելի է երեւակայել, որ ԱԻ-ին արդիւնքը կը ներկայացնէ աւելին, քան այն մարդկային ջանքը, որ դրուած է անոր ստեղծման մէջ։ Եթէ ԱԻ-ին արդիւնքը կը թուի տրամաբանութիւն (reasoning), ապա այդ լոկ այն պատճառով է, որ մարդիկ տրամաբանած են եւ այդ տրամաբանութիւնը քոտաւորած են մոտելին մէջ։ ԱԻ-ն կը գործէ այն մաթեմաթիկական կառուցուածքներուն եւ ուսուցման ընթացքին ձեւաւորուած մօտելներուն համաձայն, որոնք մարդիկ ստեղծած ու մարզած են։ Ոչ աւելի, ոչ պակաս։

Քաղաքական եւ տնտեսական խորքը

Այս հարցը նաեւ քաղաքական խորք ունի, որովհետեւ անոր պատասխանը կ’որոշէ, թէ Արեւմուտքի մէջ ինչպէ՛ս կը բաշխուի եկամուտը։ Եթէ «դրամագլուխը»՝ ինքնաշխատող գործարանի ձեւով, կ’արտադրէ արդիւնքը, ապա հասոյթը կը պատկանի դրամագլուխին (այսինքն՝ դրամատիրոջ)։ Սակայն, առանց այն աշխատաւորներուն, որոնք նախ ստեղծած են այդ ինքնաշխատող գործարանները, ինքնաշխատութեան գործընթացը գոյութիւն պիտի չունենար։ Քաղաքական լուծումը եղած է աշխատաւորներու պահանջը այս արտադրանքին նկատմամբ վերացնել՝ անոնց վճարելով միանուագ աշխատավարձ, մինչդեռ դրամատէրը նոյն աշխատանքէն կը շարունակէ շահոյթ ստանալ այնքան ատեն, որքան այդ արտադրանքը կը գործէ։

ԱԻ-ի պարագային, այս հարցը կրկին սեղանի վրայ է։ Անկախ անկէ, թէ ինչպէս կ’ուզենք ընկալել ԱԻ-ն՝ որպէս մտածող մեքենայ, թէ որպէս ալկորիթմներու փունջ մը, անիկա կառուցուած է աշխատաւորներու կողմէ։ ԱԻ-ին ամբողջ «գիտելիքը» միջնորդաւորուած է մարդոց կողմէ։ ԱԻ-ն ուղղակի մուտք չունի դէպի աշխարհ. անիկա առածային «Ուղեղը փորձանօթի մէջ» (brain-in-a-vat) է։

ԱԻ-ն ինչպէ՞ս մաթեմաթիկական խնդիրներ «կը լուծէ»

Վերջերս հանրային քննարկումներու ժամանակ մարդիկ կը զարմանան, թէ ԱԻ-ն ինչպէ՞ս կրնայ մաթեմաթիկական խնդիրներ լուծել, եթէ չի մտածեր։

Մարդիկ կը պատկերացնեն առանձին մաթեմաթիկոս մը, որ նստած կը մտածէ խնդրին լուծման շուրջ։ Սակայն, ԱԻ-ն չ’օգտագործեր մաթեմաթիկոսներու մեթոտները։ Փոխանակ անտառի մէջ մէկ ծառ առանձնացնելու իր յատկանիշներով (ինչպէս կ’ընէ մաթեմաթիկոսը), ԱԻ-ն կը կտրէ անտառի բոլոր միւս ծառերը՝ յայտարարելու համար, որ լուծումը կանգուն մնացած ծառն է (այս մեթոտը կը կոչուի brute force computing կամ կոպիտ ուժի հաշուարկ)։

Հաշուողական անսահմանափակ հզօրութեամբ, ԱԻ-ն կրնայ վայրկեաններու մէջ ստուգել խնդրի մը իւրաքանչիւր հնարաւոր տարբերակը։ Այն, ինչ ԱԻ օգտագործողները չեն տեսներ, ետին կանգնած «երկնաքեր» չափի ենթակառոյցն ու հաշուողական ահռելի աշխատանքն է, որ այդ արդիւնքը կ’արտադրէ։

ԱԻ-ն արդեօք օգտակա՞ր արհեստագիտութիւն է

Հաշուողական այս վիթխարի հզօրութիւնը չի փաստեր ԱԻ-ին արժէքը։ Արհեստագիտութեան մէկ բացատրութիւնն այն է, որ անիկա օգուտ կը բերէ։ Միւսը այն է, որ անիկա պարզապէս կը փոխէ մարդոց աշխատելաձեւը։

Օրինակ՝ ինքնաշարժներով կրնանք արագօրէն երկար տարածութիւններ կտրել։ Միւս կողմէ, մեզմէ շատեր այժմ օրական երեք ժամ ինքնաշարժի մէջ կ’անցնեն՝ խճողումի մէջ նստած։ Այսպիսով, արդեօ՞ք ինքնաշարժները միանշանակ օգուտ են։ Այս հարցին պատասխանը դեռ յստակ չէ։

Այսպէս ալ դրամատիրութիւնը կը գործէ։ Մեզի կ’առաջարկուի օգուտ մը (արագ ճամբորդելու կարողութիւն), բայց գրեթէ անմիջապէս այդ «օգուտին» ընկերային հետեւանքները կը դառնան բեռ մը, որ չէր պատկերացուած։

Ներկայիս, շատ մը ամերիկացիներ մտահոգ են, որ ԱԻ-ն կրնայ մտածել եւ պիտի խլէ մեր գործերը։ Սակայն, մենք պէտք է մտահոգուինք անով, որ ԱԻ-ն չի՛ կրնար մտածել։ Անիկա աշխատուժի որակազրկման (de-skilling) մէկ այլ շերտ է։

  • ԱԻ «արուեստը» անարուեստ է։
  • ԱԻ «միտքերը» Փենթակոնի եւ ամերիկեան հաստատութիւններու իմաստութեան հաւաքածոն են։
  • ԱԻ-ի իւրաքանչիւր հարցում լրացուցիչ հաշուողական ուժ եւ ելեկտրականութիւն կը պահանջէ, ինչ որ իր հերթին կ’աւելցնէ ջերմոցային կազերու արտանետումները եւ կը բարձրացնէ անոր բնապահպանական գինը։

Լեզուի գործառնականացումը (Operationalization)

ԱԻ-ի գործընթացին մէկ այլ թաքնուած մասը լեզուի գործառնականացումն է։ ԱԻ-ն կը յենի այն նախադրեալին վրայ, թէ մարդկային միտքը շարադասութեան եւ իմաստաբանութեան (syntax and semantics) համադրութիւն մըն է։ Սակայն, գործառնականացումը կը յանգեցնէ իմաստի ձեւական համախմբման։

Օրինակ՝ «ժողովրդավարութիւն» եզրոյթը։ Որպէսզի այս եզրոյթը դառնայ գործառնական ԱԻ-ի համար, անիկա պէտք է պարզեցուի եւ կայունացուի։ Նոյնը կը վերաբերի «քրիստոնէութիւն» եզրոյթին, որ ունի 45.000 դաւանանք։ Քրիստոնէութեան գործառնական սահմանումը որպէս «անոնք, որոնք կը հաւատան Քրիստոսին», կը վերացնէ քրիստոնեաներու միջեւ եղած 45.000 կարծիքներու տարբերութիւնները։ Քաղաքական առումով, անիկա կը հարթեցնէ իրականութիւնը։

Այս մէկը պարզ վէճ չէ։ Ով որ կը վերահսկէ լեզուի իմաստը, կը վերահսկէ լեզուն։ ԱԻ-ն կը փոխարինէ համացանցի փնտռտուքի գործառոյթները, եւ սովորական բառերու նախկին սահմանումները համակարգուած կերպով կը փոխարինուին ԱԻ-ին կողմէ պարզեցուած (գործառնականացուած) սահմանումներով։ Այս պարզեցումը կը ստեղծէ համախոհութեան (consensus) կեղծ զգացում մը, որ սխալ է։ Լեզուական բազմազանութիւնը կը վերանայ խօսոյթէն։

Եզրակացութիւն. ոչ մէկ մոգականութիւն, միայն ալկորիթմներ

Որեւէ մէկը, որ դեռ կը պատկերացնէ, թէ ԱԻ-ն կը մտածէ, կը տրամաբանէ, ունի բանականութիւն կամ գիտակցութիւն, պէտք է ժամանակ յատկացնէ մոտելի տրամաբանութեան եւ բացատրէ, թէ ճիշդ ո՞ւր այս գործընթացին մէջ ալկորիթմական հրահանգները կը դառնան անկախ մտածողութեան գործընթացներ։ Այն, որ ոմանք չեն հասկնար գործընթացը, չի նշանակեր, որ անիկա մոգութիւն է։

Ինքնավար ինքնաշարժները (self-driving cars) իրենք իրենց չեն քշեր։ Անոնք յիմար մեքենաներ են, որոնք կը հետեւին ալկորիթմական հրահանգներուն։ Այս տեսութիւնը փորձարկելու համար, պարզապէս անջատեցէ՛ք զանոնք ալկորիթմներէն…

Ռոպ Եուրի (Rob Urie)

counterpunch.org

 

]]> https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%b8%d5%9e%d6%82-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ab%d5%b4%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8/feed/ 0 88787 ՄԱՐԴՈՅԹԸ* https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%b8%d5%b5%d5%a9%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b4%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25b8%25d5%25b5%25d5%25a9%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%b8%d5%b5%d5%a9%d5%a8/#respond Thu, 09 Jul 2026 14:40:36 +0000 https://darperag21.net/?p=88772 Մարդոյթը*
լոյսի պԷս է, չի ծնիր
ան դանդաղ կը հասուննայ
մաշկի տակ,
երբ մարդը լսել կը սորվի
իր սեփական լռութիւնը․․․

Մարդոյթը*
Բարձր չի խօսիր
ան կը շշնջայ
այն պահին,
երբ ձեռքդ կը դպչի
մէկ ուրիշի ցաւին
եւ դուն չես փախչիր․․․

Մարդոյթը *
Անուն չի պահանջեր,
բայց անուն կը դառնայ
երբ կը քալես
քու ստուերի կողքով
ու չես ամչնար անկէ․․․

Մարդոյթը *
մարդ լինելու
անտեսանելի արմատն է,
որ կ՛աճի ներսդ
երբ աշխարհը
քեզ կը ստիպէ քարանալ,
իսկ դու կ՛ընտրես
շնչել․․․

Մարդոյթը*
Էութեանդ կանչն է
ուր լսող չկայ․․․
որ ծնունդ առած է
անձնութեանդ
անտես խորքերուն մէջ․․․

Մարդոյթը*
Դրոյթ է վեհ
հիւսուած անջրպետին մէջ եսիդ
ուր մոլորակները մոլորուած են
եւ փրկութեան ճանապարհը կուրուսած
իսկ մէջդ ան միակ անմար լոյսն է․․․

Մարդոյթը*
էութիւնդ պարփակող
սրբութեան կանչն է
որ կը հնչերանգէ
անձնութեանդ թռիչքներուն հետ․․․

Մարդոյթը*
չտեսնուած ԵՍդ է՝
ինքնամփոփ
ինքնածին
եւ սահմաններ անտեսող
համայնատարածութիւն․․․

Մարդոյթը*
ճառագայթող Էութեանդ
անսահմանութեան սահմանումն է,
ԽՈՐՀՈ՛ՒՐԴՆ է։

ՀՐԱՆԴ Մ․ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ

*“Մարդոյթ” բառը՝ «Բառ-Խորհուրդ-Իմաստասիրութիւն Մարգարեան Եռաբեւեռ Բառակազմութեան Համակարգ»իս «մարդ» բառին «Խորհուրդ»ն է։ Բառարաններուն մէջ չէք գտներ։

Գրիգորեան Տոմար- Օր՝ 16, Ամիս՝ Յունուար, Ամ՝ 2025
Հայկեան Տոմար- Օր՝ Միհր, Ամիս՝ Արաց, Յամի՝ ՏՇԺԷ

]]> https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%b8%d5%b5%d5%a9%d5%a8/feed/ 0 88772 Հայաստանի խորհրդարանական ընտրութիւնները՝ Պաքուէն դիտուած https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%ad%d5%b8%d6%80%d5%b0%d6%80%d5%a4%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a8%d5%b6%d5%bf%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25ab-%25d5%25ad%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25b0%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25a8%25d5%25b6%25d5%25bf%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6 https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%ad%d5%b8%d6%80%d5%b0%d6%80%d5%a4%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a8%d5%b6%d5%bf%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6/#respond Tue, 07 Jul 2026 14:41:19 +0000 https://darperag21.net/?p=88764 Ստորեւ կը ներկայացնենք ատրպէյճանցի հեղինակ Վասիֆ Հիւսէյնովի տեսակէտը, ինչպէս հրապարակուած է The Liberum առցանց վերլուծական հարթակին մէջ։ Յօդուածը (բնագիրը՝ այստեղ) կը ներկայացնէ զուտ հեղինակին գնահատականներն ու մեկնաբանութիւնները։ Զայն կը հրատարակենք թարգմանաբար, որպէսզի մեր ընթերցողները ծանօթանան այն մտածողութեան, որ ներկայիս կը շրջանառուի Պաքուի քաղաքական-վերլուծական որոշ շրջանակներուն մէջ։ Կցուած լուսանկարը նոյնպէս քաղուած է The Liberum-ի էջէն:

 

Հայաստանի 7 Յունիսի խորհրդարանական ընտրութիւններու արդիւնքին նշանակութիւնը կ’անցնի երկրին սահմաններէն անդին։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի գլխաւորած «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցութիւնը ստանալով ձայներուն 49,81 առ հարիւրը, Սամուէլ Կարապետեանի «Ուժեղ Հայաստան» դաշինքը՝ 23,29 առ հարիւրը, իսկ Ռոպերթ Քոչարեանի «Հայաստան» դաշինքը՝ 9,94 առ հարիւրը, Փաշինեան կը պահէ խորհրդարանական իր մեծամասնութիւնը եւ երրորդ անընդմէջ շրջանի համար կը կազմէ միակուսակցական կառավարութիւն մը։ Այս արդիւնքը կը հաստատէ, որ Ղարաբաղէն ետք Հայաստանի մէջ ձեւաւորուած քաղաքական կարգը կայուն է. խաղաղութեան օրակարգին դէմ պայքարող ուժերը յայտնապէս մերժուեցան։

Այսուհանդերձ, ընտրութեան արդիւնքը, ինքնին, չ’ամբողջացներ խաղաղութեան կերտուածքը։ Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի միջեւ պաշտօնական խաղաղութեան պայմանագիրը չի կրնար ստորագրուիլ, մինչեւ որ Հայաստանի սահմանադրութիւնը չբարեփոխուի՝ ջնջելով 1990-ի Անկախութեան Հռչակագիրէն ժառանգուած տարածքային պահանջատիրական ձեւակերպումները` պահանջ մը, որ Ատրպէյճանը դրած է միանշանակ յստակութեամբ, եւ որ կը հանդիսանայ ամբողջ կարգաւորման գործընթացը կաշկանդող գլխաւոր պայմանը։

Պաքուէն դիտուած՝ 7 Յունիսի խորհրդարանական ընտրութիւններուն արդիւնքը աւելի խոր նշանակութիւն ունի, քան սովորաբար կ’ընդունին Հայաստանի ներքին քաղաքական զարգացումներուն վրայ կեդրոնացած վերլուծութիւնները։ 7 Յունիսի արդիւնքը, ըստ էութեան, ատրպէյճանական քաղաքականութեան արդարացիութեան դրսեւորումն է։ Եթէ Ատրպէյճան հետեւողականօրէն յառաջ չմղէր իր խաղաղութեան օրակարգը, դժուար է պատկերացնել, որ հայկական քաղաքական վերնախաւը, ուր մնաց՝ հայ ընտրազանգուածը, խաղաղութիւնն ու տարածքային ամբողջականութեան ճանաչումը ազգային օրակարգի հիմք պիտի ընդունէին։

Խաղաղութեան այս գործընթացին նուաճումներն էին, որ վերաձեւաւորեցին հայկական քաղաքականութիւնը։ Ընտրութեան արդիւնքը կը վկայէ այնպիսի հանրութեան մը մասին, որ անհրաժեշտ հետեւութիւնները քաղած է զինեալ հակամարտութենէն եւ ընդունած, թէ կայուն պետականութիւնը կը պահանջէ համակեցութիւն հարեւաններուն հետ՝ անոնց միջազգայնօրէն ճանաչուած սահմաններուն մէջ։

Այս տեսակէտը կը հաստատուի ընտրութիւններէն ամիսներ առաջ խաղաղութեան գործընթացին զուգահեռ ձեռնարկուած գործողութիւններով։ 2025-ի Օգոստոսին Սպիտակ տան մէջ տեղի ունեցած հանդիպումէն ետք, Ատրպէյճանի գործնական քայլերն էին, որ շօշափելի բովանդակութիւն տուին խաղաղութեան օրակարգի վրայ հիմնուած Փաշինեանի ընտրարշաւին: Հայաստանի հետ սահմանը կայունացաւ եւ անդորրը պահպանուեցաւ: Ատրպէյճանի տարածքով հայկական ապրանքներու տարանցման սահմանափակումները վերցուեցան՝ ճամբայ բանալով դէպի երրորդ երկիրներու շուկաներ: Երկկողմանի շփումները քաղաքացիական հասարակութեան եւ հաստատութենական ուղիներով վերսկսան, իսկ նախորդ շրջանին բնորոշ յարձակողական հռետորաբանութիւնը միտումնաւոր կերպով մէկ կողմ դրուեցաւ։

Անոնք զիջումներ չէին, այլ նախապէս հաշուարկուած վստահութեան ամրապնդման միջոցառումներ, որոնք նպատակ ունէին հայ հանրութեան ցոյց տալու, թէ խաղաղութիւնը ոչ միայն հնարաւոր, այլեւ օգտակար է։ Անոնք ձեւաւորեցին այն քաղաքական միջավայրը, ուր տեղի ունեցան 7 Յունիսի ընտրութիւնները։

Ընտրութիւններէն բխող հիմնական չլուծուած հարցը սահմանադրական է, եւ հոս է, որ խաղաղութեան գործընթացը կը դիմագրաւէ իր ամենէն վճռորոշ փորձութիւնը։ Փաշինեան չկրցաւ ապահովել խորհրդարանին մէջ սահմանադրական փոփոխութիւններ նախաձեռնելու անհրաժեշտ երկու երրորդ մեծամասնութիւնը։

Սահմանադրութեան նախաբանին մէջ 1990 թուականի Անկախութեան հռչակագիրին կատարուած որեւէ յղումի փոփոխութիւն, ներառեալ «Լեռնային Ղարաբաղի վերամիաւորումը Հայաստանի հետ» ձեւակերպումը, այժմ պէտք է ներկայացուի առանձին համաժողովրդական հանրաքուէի։ Ատրպէյճանի կեցուածքը յստակ է. պաշտօնական խաղաղութեան պայմանագիրը պիտի չստորագրուի, քանի դեռ այդ ձեւակերպումը չէ ջնջուած։ Ասիկա կը հանդիսանայ ամբողջ խաղաղութեան կառուցուածքը կաշկանդող հիմնական պայմանը։

Հանրաքուէն դիւրին պիտի չըլլայ։ Քարոզարշաւի մթնոլորտը պիտի ձեւաւորուի նոր խորհրդարան մտած ընդդիմադիր երկու դաշինքներուն կողմէ։ «Ուժեղ Հայաստան»ն ու «Հայաստան» դաշինքը միասին կը ներկայացնեն ընտրազանգուածին մօտ 33 առ հարիւրը եւ սահմանադրական փոփոխութիւնը պիտի ներկայացնեն որպէս ազգային ինքնութենէ հրաժարում։

Այս դաշինքները բացայայտօրէն յայտարարած են, որ եթէ իշխանութեան գան, պիտի դադրեցնեն խաղաղութեան գործընթացը եւ պիտի հրաժարին անոր յանձնառութիւններէն։ Անոնց ներկայութիւնը խորհրդարանին մէջ կ’երաշխաւորէ, որ հանրաքուէի քարոզարշաւը առաւելագոյն չափով վիճայարոյց պիտի ըլլայ։

Խաղաղութեան դէմ այս ներքին ընդդիմութիւնը նաեւ արտաքին խորք ունի, ինչ որ աւելի հրատապ կը դարձնէ խաղաղութեան գործընթացը առանց անհարկի ուշացումներու յառաջ մղելը։ Կարգաւորման դէմ կանգնած խորհրդարանական երկու դաշինքները աշխարհաքաղաքական դատարկութեան մէջ չեն գործեր։ Արտաքին դերակատարները, որոնք շահագրգռուած են Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի միջեւ լարուածութեան պահպանմամբ, ունին թէ՛ շարժառիթը, թէ՛ միջոցները՝ այս ուժերուն աջակցելու եւ զանոնք աւելի ազդեցիկ դարձնելու համար։

Խաղաղութեան երկարաշունչ գործընթաց մը, յատկապէս եթէ ան կապուած ըլլայ տարիներ շարունակուող սահմանադրական քննարկումներու եւ հանրաքուէի նախապատրաստութիւններու, երկարատեւ անորոշութիւն պիտի ստեղծէ։ Այդպիսի անորոշութիւնը արտաքին դերակատարներուն աւելի լայն հնարաւորութիւններ կու տայ ազդելու ներքին քաղաքականութեան եւ շահագործելու գոյութիւն ունեցող բաժանումները։

Որքան աւելի ուշանայ վերջնական խաղաղութեան համաձայնագիրը, այնքան աւելի կը մեծնայ այն վտանգը, որ Հայաստանի ընդդիմադիր խմբաւորումները պիտի քաջալերուին եւ աջակցութիւն ստանան արտաքին ուժերէ, որոնք կը ձգտին հակամարտութիւնը պահպանելու որպէս տարածաշրջանային ազդեցութեան գործիք։

Այս պատճառով, լուծումը խաղաղութեան գործընթացը արագացնելն է։ Սահմանադրական փոփոխութիւններու աւարտումն ու խաղաղութեան պայմանագրին ստորագրումը, քանի դեռ ներկայ թափը պահպանուած է, պիտի նուազեցնեն արտաքին միջամտութեան հնարաւորութիւնները եւ աւելի դժուար պիտի դարձնեն գործընթացի շրջումը ներքին ընդդիմադիրներուն կողմէ: Ատենին կնքուած համաձայնագիրը խաղաղութիւնը քաղաքական մրցակցութեան թեմայէ կը վերածէ քաղաքական նոր իրականութեան։

Հետեւաբար, Ատրպէյճանի յետընտրական ակնկալութիւնները բազմաշերտ են եւ փուլային։ Մօտ ապագային, Ղարաբաղի անջատողական նախագիծին առնչուած բոլոր հաստատութիւնները, կառոյցները եւ ներկայացուցչութիւնները՝ թէ՛ Հայաստանի մէջ, թէ՛ արտասահմանի հայկական դիւանագիտական եւ սփիւռքեան շրջանակներու մէջ, ներառեալ Ռուսիոյ, Ֆրանսայի եւ Միացեալ Նահանգներու, պէտք է պաշտօնապէս լուծարուին։

Այս կառոյցներուն շարունակական գոյութիւնը կը հակասէ կարգաւորման օրակարգի հիմնադրոյթին։ Ան քաղաքական շունչ կու տայ Հայաստանի այն ուժերուն, որոնք կը մերժեն ընդունիլ տեղի ունեցածին վերջնականութիւնը։ Ասկէ զատ, հանրաքուէն պէտք է հրաւիրուի, կազմակերպուի եւ յաղթանակով աւարտի այնպիսի ժամկէտի մը մէջ, որ կը պահպանէ խաղաղութեան գործընթացին թափը, փոխանակ թոյլ տալու, որ ան մարի։ Միայն այդ պարագային իրագործելի պիտի դառնայ պաշտօնական խաղաղութեան պայմանագիրը, որ նախաստորագրուած է, բայց տակաւին չէ կնքուած, եւ որուն բնագիրը վերջնականացած է, սակայն ուժի մէջ մտնելը կախեալ կը մնայ սահմանադրական հարցի լուծումէն։

Վերջ ի վերջոյ, Յունիս 7-ի քուէարկութիւնը կը հաստատէ, որ հայ ընտրազանգուածը ընտրած է խաղաղութեան օրակարգին յանձնառու կառավարութիւն մը, մերժած է այլընտրանքները եւ այդ որոշումը կայացուցած է այնպիսի մասնակցութեամբ, որ արդիւնքին իսկական ժողովրդավարական օրինականութիւն կու տայ։ Սակայն այդ ընտրութիւնը ստորագրուած խաղաղութեան պայմանագրի վերածելու համար անհրաժեշտ սահմանադրական գործիքը տակաւին գոյութիւն չունի։

Թէ արդեօք Փաշինեան պիտի կարենա՞յ Հայաստանի մէջ կազմել քաղաքական այնպիսի համախմբում մը, որ հանրաքուէի միջոցով ճամբան պիտի հարթէ խաղաղութեան պայմանագրին, եւ այնպիսի ժամանակամիջոցի մը մէջ,  որ անխաթար կը պահէ խաղաղութեան գործընթացը, այն հիմնական խնդիրն է, որմէ ի վերջոյ կախեալ է Հարաւային Կովկասի վերափոխումը։

Վասիֆ Հիւսէյնով

The Liberum

 Դոկտ. Վասիֆ Հիւսէյնով Պաքուի Ազգային Յարաբերութիւններու Վերլուծութեան Կեդրոնի (AIR Center) բաժնի վարիչն է եւ Պաքուի Խազար համալսարանի դասախօս։

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%ad%d5%b8%d6%80%d5%b0%d6%80%d5%a4%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a8%d5%b6%d5%bf%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6/feed/ 0 88764 ՄԱՐԴԸ․․․ https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a8%e2%80%a4%e2%80%a4%e2%80%a4/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b4%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25a8%25e2%2580%25a4%25e2%2580%25a4%25e2%2580%25a4 https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a8%e2%80%a4%e2%80%a4%e2%80%a4/#respond Mon, 06 Jul 2026 10:55:32 +0000 https://darperag21.net/?p=88755 Ամէն արարած
          իր արեւն ունի
հետը կը ծնի
          հետն ալ կը մեռնի․․․
Կը մեռնի ըսի․․․
          Ո՜չ, չի՛ մահանար․․․

Արեւը կ՛երթայ,
          լոյսը կը մարի
Բայց արարածը
          կը մնայ, կ՛ապրի
          իր «է»-էն բխած
          գոյոյթով* վառուած․․․

Մարդը կը մեռնի
         «է»-ն կը սաւառնի
Նոր արեւներուն
          լոյս կը պարգեւի․․․

Ամէն մարդ այսպէս
          իր արեւն ունի
          հետը կը ծնի
          հետն ալ կը մեռնի
Բայց․․․ չի՜ մահանար
          ան կ՛ապրի, կ՛ապրի
          լոյսովն որ մարաւ
          շունչովը «է»-ի․․․

Մարդը կը մեռնի
          «մարդո՛յթը» կ՛ապրի
Իսկ «մարդութիւնը» լուռ կը սաւառնի
          հուրովն որ տուաւ
          բագինին կեանքի․․․
Խոհոյթը* որ տուաւ՝
          անոնց որ եկան
          արեւամուտին
                    իր ճախրած կեանքի․․․
Մարդը կը մեռնի
          Մարդոյթը* սակայն,
                    որ հնչերանգն է
                    «է»ոյթի* գոյին,
          Ան յաւերժ կ՛ապրի․․․

ՀՐԱՆԴ Մ․ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ
*Աստղանշուած բառերը, («Բառ-Խորհուրդ-Իմաստասիրութիւն» Մարգարեան Բառակազմական Համակարգ)էս են։
Գրիգորեան Տոմար- Օր՝ 4, Ամիս՝ Յունիս, Ամ՝ 2026
Հայկեան Տոմար- Օր՝ Սիմ, Ամիս՝ Ահեկան, Յամի՝ ՏՇԺԸ

 

]]> https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a8%e2%80%a4%e2%80%a4%e2%80%a4/feed/ 0 88755 Ժառանգութի՞ւն, թէ՞ փոխ առնուած տուն. մեր պատասխանատուութիւնը երկիր մոլորակին հանդէպ https://darperag21.net/%d5%aa%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d5%a3%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d5%9e%d6%82%d5%b6-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d6%83%d5%b8%d5%ad-%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae-%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b6-%d5%b4%d5%a5/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25aa%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a3%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d5%259e%25d6%2582%25d5%25b6-%25d5%25a9%25d5%25a7%25d5%259e-%25d6%2583%25d5%25b8%25d5%25ad-%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a1%25d5%25ae-%25d5%25bf%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b6-%25d5%25b4%25d5%25a5 https://darperag21.net/%d5%aa%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d5%a3%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d5%9e%d6%82%d5%b6-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d6%83%d5%b8%d5%ad-%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae-%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b6-%d5%b4%d5%a5/#respond Sun, 05 Jul 2026 15:29:45 +0000 https://darperag21.net/?p=88741 Մարդիկ յաճախ կը խօսին Երկիր մոլորակին մասին որպէս ժառանգութիւն։ Կը կարծենք, թէ բնութիւնը մեզի պատկանող սեփականութիւն մըն է, զոր կրնանք օգտագործել, փոխել կամ սպառել՝ ըստ մեր կարիքներուն։ Սակայն իրականութիւնը բոլորովին այլ է. մեր մոլորակը ժառանգութիւն մը չէ, այլ՝ փոխ առնուած տուն մը։ Այս գաղափարը առաջին հայեացքով պարզ կը թուի, բայց իր մէջ մեծ պատասխանատուութիւն կը պարփակէ։ Երբ մարդ մը տուն փոխ առնէ, կը սպասուի, որ զայն պահպանէ, խնամէ եւ վերադարձնէ նոյնիսկ աւելի լաւ վիճակի մէջ։ Ոչ ոք բարոյական իրաւունք ունի ուրիշին տունը քանդելու, աղտոտելու կամ անապահով դարձնելու։

Բայց երբ մեր մոլորակին կը նայինք, դժուար է չհարցնել, թէ արդեօք մենք ճիշդ վարուեցա՞նք ու տակաւին կը վարուի՞նք այս տան հետ։ Վերջին տասնամեակներուն կլիմայական փոփոխութիւնը վերածուած է համաշխարհային մտահոգութեան։ Անտառներ կ’ոչնչանան, ծովերու մակարդակը կը բարձրանայ, երաշտներն ու ջրհեղեղները աւելի յաճախակի կը դառնան, իսկ բազմաթիւ կենդանական եւ բուսական տեսակներ անհետացման վտանգի տակ կը գտնուին։ Սակայն կլիմայական փոփոխութիւնը միայն կենսոլորտային հարց չէ, ան նաեւ բարոյական խնդիր մըն է։ Ի՞նչ իրաւունք ունինք մենք այսօրուան յարմարութիւնները վայելելու այնպիսի ձեւով, որ վաղուան սերունդները ստիպուին վճարելու անոր գինը։ Երբ անտառի մը ծառերը կը կտրուին, երբ գետ մը կ’աղտոտի կամ երբ անխնայ սպառումը կը քաջալերուի, այդ որոշումները միայն ներկային չեն վերաբերիր, այլեւ՝ ապագային։ Ամէն սերունդ իր հետքը կը ձգէ պատմութեան մէջ. հարցը այն է, թէ ի՛նչ տեսակ հետք պիտի ձգենք մենք։

Այս տագնապին ի տես, սխալ է այն տարածուած պատկերացումը, թէ շրջակայ միջավայրի պաշտպանութիւնը միայն պետութիւններու, միջազգային կազմակերպութիւններու կամ գիտնականներու գործն է։ Անշուշտ անոնք մեծ դեր ունին, բայց խնդիրը նաեւ անհատական պատասխանատուութեան հարց է։ Մեր առօրեայ ընտրութիւնները աւելի մեծ ազդեցութիւն ունին, քան շատ անգամ կը պատկերացնենք։ Ինչպէ՞ս կը սպառենք, ի՞նչ կը գնենք, որքա՞ն թափօն կը ստեղծենք, ինչպէ՞ս կը վարուինք ջուրին, ուժանիւթին եւ բնութեան հետ։ Այս բոլոր հարցումները մաս կը կազմեն կենսոլորտային ճգնաժամի պատճառներուն։

Ամէն տարի աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ հազարաւոր մարդիկ ծառեր կը տնկեն։ Համալսարաններ, դպրոցներ, երիտասարդական միութիւններ, սկաուտական շարժումներ, ընկերութիւններ եւ պետական հաստատութիւններ կը կազմակերպեն բնութեան պահպանութեան արշաւներ, որոնց լուսանկարները արագօրէն կը տարածուին ընկերային ցանցերու մէջ։ Ծառ տնկելը, անշուշտ, գեղեցիկ եւ օգտակար արարք մըն է, որ կը յիշեցնէ մեզի, թէ բնութիւնը միայն օգտագործելու համար չէ, այլ նաեւ պարտաւոր ենք զայն խնամելու։ Բայց արդեօք ծառ տնկելը բաւարա՞ր է։

Կլիմայական փոփոխութիւնը, ապականումը, ջրային պաշարներու անխնայ սպառումը եւ կենսաբանական բազմազանութեան կորուստը այնպիսի խնդիրներ են, որոնք չեն կրնար լուծուիլ միայն խորհրդանշական արարքներով։ Անոնք կը պահանջեն աւելի խոր փոփոխութիւններ՝ մեր տնտեսութեան, սպառողական մշակոյթին եւ հանրային քաղաքականութիւններուն մէջ։ Շատ անգամ մարդիկ կը կարծեն, թէ բնութեան եւ կենսոլորտի պահպանութեան պատասխանատուութիւնը սահմանափակուած է քանի մը պարզ քայլերով. ծառ մը տնկել, քանի մը կերպընկալ շիշ վերամշակման ուղարկել կամ ընկերային ցանցերու մէջ համապատասխան կոչեր տարածել։ Այս բոլորը արժէքաւոր են, բայց անոնք միայն առաջին քայլերն են հազար մղոնին։

Իսկական փոփոխութիւնը կը սկսի այն պահուն, երբ մարդը կը հարցնէ, թէ ինչպէ՞ս կը կառուցուին մեր քաղաքները, ինչպէ՞ս կը սպառենք ուժանիւթը, ինչպէ՞ս կը կառավարուին բնական պաշարները եւ ինչպիսի՞ տնտեսական համակարգեր կը խրախուսենք։ Գիտակցութիւնը կարեւոր է, բայց գիտակցութիւնը ինքնին լուծում մը չէ։ Անցեալ տասնամեակներուն բնութեան պահպանութեան իրազեկութիւնը զգալիօրէն աճած է, սակայն նոյն ատեն աշխարհը տակաւին կը շարունակէ արտադրել հսկայական քանակութեամբ թափօն ու արտանետել մթնոլորտը տաքցնող կազեր։ Այս հակասութիւնը մեզի կը յիշեցնէ կարեւոր տարբերութիւն մը՝ իրազեկութեան եւ կառուցուածքային փոփոխութեան միջեւ։ Իրազեկութիւնը կը փոխէ մտածողութիւնը, իսկ կառուցուածքային փոփոխութիւնը կը փոխէ իրականութիւնը։ Երբ քաղաք մը կը զարգացնէ իր հանրային փոխադրամիջոցները, երբ կառավարութիւն մը կը սկսի ներդրումներ կատարել վերանորոգուող ուժանիւթի մէջ, այդ պահուն փոփոխութիւնը կը դառնայ գործնական իրականութիւն։ Ծառ տնկելը արժէքաւոր սկիզբ մըն է, բայց եթէ այդ ծառը կը շարունակէ աճիլ ապականած գետի մը ափին, խնդիրը կը մնայ անլոյծ։

Բնութիւնը որպէս ուսուցիչ

 Ժամանակակից մարդը հազարաւոր ուսուցիչներ ունի՝ դպրոցներ, համալսարաններ, գիրքեր եւ արուեստական իմացականութեան (ԱԻ) համակարգեր։ Սակայն որքան շատ սորվինք, այնքան աւելի կը հեռանանք ամենէն հին ուսուցիչէն՝ բնութենէն, որ թէեւ դասախօսութիւններ չի տար, բայց հազարաւոր տարիներ եղած է մարդկութեան լուռ դաստիարակը։ Բնութիւնը ունի ըսելիքներ, որոնք ոչ մէկ դասագիրք կրնայ նոյն ձեւով փոխանցել։

Անտառը, օրինակ, մեզի կը սորվեցնէ համբերութիւն։ Ծառերը չեն աճիր մէկ գիշերուան մէջ. անոնք տասնամեակներ կը պահանջեն։ Մեր արագընթաց ժամանակներուն, անտառը կը յիշեցնէ, որ կարեւոր արժէքները՝ գիտելիքը, վստահութիւնը, բարեկամութիւնը, չեն ծնիր ակնթարթի մը մէջ։ Գետը մեզի կը սորվեցնէ շարժումի եւ ճկունութեան արժէքը. արգելքի հանդիպելով՝ ան կը շրջանցէ կամ դանդաղօրէն կը յաղթահարէ խոչընդոտը, յուշելով, որ տոկունութիւնը իմաստուն յարմարելու կարողութիւնն է։ Լեռները կը փոխանցեն հեռանկարի պատգամը՝ յիշեցնելով, որ երբեմն պէտք է քիչ մը հեռանալ առօրեայ մտահոգութիւններէն, որ աւելի լաւ տեսնենք։ Իսկ եղանակները մեզի կը պատմեն փոփոխութեան անխուսափելիութեան մասին՝ սորվեցնելով ընդունիլ կեանքի տատանումները առանց յուսահատութեան։

Այսօր, երբ կենսոլորտային խնդիրները կը ստիպեն մեզի վերանայելու մեր ընթացքը, կ’արժէ բնութիւնը դիտել ոչ միայն որպէս պաշտպանութեան կարօտ միջավայր մը, այլեւ՝ որպէս իմաստութեան աղբիւր։ Որովհետեւ անտառները միայն փայտի պաշարներ չեն, գետերը՝ միայն ջուրի հոսքեր, իսկ լեռները՝ քարերու կուտակումներ. անոնք մեր ժամանակներու ամենէն իմաստուն ուսուցիչներն են։

 Վերամշակումը որպէս հասարակական վերանորոգում

Մեր օրերուն «թափօն» բառը սովորաբար կ’ենթադրէ նիւթական իրեր (փլասթիք շիշեր, թուղթեր), այսինքն՝ անոնք, որ արժէք չունին այլեւս։ Փակագիծ մը բանալով հարց տանք. արդեօք թափօնը միայն նիւթակա՞ն երեւոյթ է։ Ժամանակակից աշխարհը սկսած է սպառել նաեւ գաղափարներ, յարաբերութիւններ եւ երբեմն նոյնիսկ համայնքներ։ Հոս է, որ վերամշակման (recycling) գաղափարը կը տարածուի նաեւ հասարակական կեանքի վրայ։ Ինչպէս հին թուղթը կրնայ վերածուիլ նոր գիրքի, այնպէս ալ հասարակութիւնները երբեմն կրնան վերամշակել իրենց կուտակած փորձառութիւններն ու մոռցուած դասերը։ Շատ անգամ վերանորոգումը աւելի իմաստուն է, քան ամբողջական փոխարինումը:

Յատկապէս երիտասարդ սերունդին համար այս բոլոր մարտահրաւէրները ուրիշ նշանակութիւն ունին, քանի որ անոնք պիտի ապրին այն աշխարհին մէջ, զոր մենք այսօր կը կառուցենք։ Ոգեւորութիւնը անհրաժեշտ է, բայց միայն ոգեւորութիւնը բաւարար չէ։ Աշխարհը փոխելու համար պէտք են նաեւ գիտելիք, կազմակերպուած աշխատանք, հանրային մասնակցութիւն եւ երկարատեւ տեսլական։ Մեր օրերուն, երբ մարդիկ անմիջական արդիւնքներու ետեւէ կ’երթան, բնութիւնն ու վերամշակման մշակոյթը մեզի կը սորվեցնեն, որ ամուր արմատներ ունեցող ծառը աւելի դիւրութեամբ կը դիմագրաւէ փոթորիկները, եւ որ պատասխանատուութիւնը կը սկսի այն պահուն, երբ մարդը կը դադրի ամէն ինչ դիւրութեամբ նետելէ։

Լուծումը միայն վախի կամ յուսահատութեան մէջ չէ. անհրաժեշտ է գիտակցութիւն, բայց նաեւ՝ յոյս։ Թափօնը յաճախ վերջաբան կը թուի մեր աչքերուն, սակայն վերամշակումը կը յիշեցնէ, որ վերջաբանները երբեմն նոր սկիզբներու նախաբաններն են։ Մեր ժամանակներու ամենէն կարեւոր բնապահպանական հարցումը այն չէ, թէ քանի՞ ծառ տնկեցինք կա՞մ որքան նիւթ սպառեցինք, այլ՝ թէ ի՛նչ պայմաններ ստեղծեցինք, որ այդ ծառերը եւ ապագայ սերունդները կարենան ապրիլ։ Երբ գայ այս փոխ առնուած մոլորակը վերադարձնելու պահը, ի՞նչ վիճակի մէջ պիտի ձգենք այս փոխ առնուած տունը։ Որովհետեւ ի վերջոյ, բնութեան պահպանութիւնը միայն բնութիւնը սիրելու մասին չէ. ան մեր արժէքներուն, մեր ապագան վերակազմաւորելու կամքին եւ մեր մարդ ըլլալուն մասին է։

]]> https://darperag21.net/%d5%aa%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d5%a3%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d5%9e%d6%82%d5%b6-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d6%83%d5%b8%d5%ad-%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae-%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b6-%d5%b4%d5%a5/feed/ 0 88741 «ԾԱՂԻԿՈՎ ԱՂՋՆԱԿ ՄԸ» https://darperag21.net/%d5%ae%d5%a1%d5%b2%d5%ab%d5%af%d5%b8%d5%be-%d5%a1%d5%b2%d5%bb%d5%b6%d5%a1%d5%af-%d5%b4%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ae%25d5%25a1%25d5%25b2%25d5%25ab%25d5%25af%25d5%25b8%25d5%25be-%25d5%25a1%25d5%25b2%25d5%25bb%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25af-%25d5%25b4%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%ae%d5%a1%d5%b2%d5%ab%d5%af%d5%b8%d5%be-%d5%a1%d5%b2%d5%bb%d5%b6%d5%a1%d5%af-%d5%b4%d5%a8/#respond Thu, 02 Jul 2026 11:54:54 +0000 https://darperag21.net/?p=88722 (Լռութեան մէջ հնչող խաղաղութեան պատգամ մը)

Աւելի քան երեսուն տարի է, որ կ’ապ­րիմ Ժընեւ ու կը բնակիմ Սէն-Ժան (Saint-Jean) զբօսայգիին մօտակայքը։ Երկու զաւակներս յաճախած են զբօ­սայգիին յարակից Seujet դպրոցը։ Բազ­միցս անցած եմ այս զբօսայգիէն աշ­խատանքի երթալու ճանապարհին, յա­ճախ գտնուած եմ այնտեղ ճեմելու կամ պարզապէս խաղաղ պահ մը անցընելու համար, նաեւ պատեհ առիթներով նստած եմ անոր նստարաններէն մէ­կուն կամ միւսին վրայ՝ բարեկամներու հետ հաճելի զրոյց ունենալու կամ շրջապատին անդորրը վայելելու նպա­տակով։

Տարիներու ընթացքին այս վայրը ինծի հոգեհարազատ դարձած է։ Կը ճանչ­նամ անոր ճեմուղիները, դարաւոր ծա­ռերը, եւ նոյնիսկ գարնանամուտին շքեղ գոյներով ծաղկող բուրաստաննե­րը։ Ամէն անգամ երբ դիտեմ այդ երփ­ներանգ ծաղկամարգերը, սիրտս վա­րարուն ուրախութիւն մը կ’ապրի, ու կը յիշեմ անգլիացի մեծանուն բանաստեծ Ուիլիըմ Պլէյքի (1757–1827) «Անմեղու­թեան կանխանշաններ» բանաստեղ­ծութեան առաջին քառատողը, որ կ’ըսէ.

«Տեսնել աշխարհը աւազի հատիկի մը մէջ,
Իսկ երկինքը՝ վայրի ծաղիկի մը մէջ:
Ափիդ մէջ առնել
անծիրն անհուն,
Իսկ
յաւերժութիւնը՝ ակնթարթի մը մէջ»:

Զբօսայգիին մէջ քանի մը արձաններ կան։ Անոնցմէ ոմանք բարձր պատուանդաններու վրայ կանգնած են եւ կը յիշեցնեն Ժընեւ քաղաքի այն նշանաւոր անձնաւորութիւնները, որոնք մեծ ծառայութիւն մատուցած են քաղաքին։ Ուրիշներ, սակայն, գրեթէ աննկատ կերպով միաձուլուած են բնութեան հետ։

Կեանքի մէջ կան երեւոյթներ, որոնց կողքով ամէն օր կ’անցնինք, կը տեսնենք զանոնք առանց իսկապէս տեսնելու, կամ աւելի ճիշդ՝ ընկալելու։ Անոնք այնքան սովորական մասը կը կազմեն մեր առօրեային, որ մեր հայեացքին համար իսկութեան մէջ կը դառնան անտեսանելի։ Թէ ինչո՞ւ է այդպէս, դժուար է ըսել։ Թերեւս պէտք է գայ ճիշդ այն յատուկ պահը, երբ այնքան ծանօթը յանկարծ կը թուի օտար, մինչ այդ լուռ մնա­ցածը, մեր ընկալումի եւ ուշադրութեան լուսանցքին մէջ նետուածը կը սկսի խօսիլ մեզի հետ։ Արդարեւ կան բաներ, որոնք մեզի չեն յայտնուիր այն պահուն, երբ անոնց կը հան­դիպինք, այլ միայն այն ատեն, երբ մեր ներաշխարհով պատրաստ կ’ըլլանք զանոնք իսկապէս տեսնելու եւ ընկալելու։

Այդպէս պատահեցաւ այն արձանին հետ, որ չի գտնուիր զբօսայգիին կեդրոնական մասը, այլ անոր հարաւարեւելեան կողմը, շատ մօտ Promenade des Lavandières-ին եւ Pont de la Coulouvrenière-ին։ Այդտեղէն գեղեցիկ տեսարան մը կը բացուի դէպի Ռոն գետը եւ պատմական Bâtiment des Forces Motrices շէնքը։ Եթէ զբօսայգիի կեդրոնական մասէն դէպի Seujet դպրոցը ուղղուինք, ճեմուղիներէն մէկը մեղմօրէն վար կ’իջնէ Ռոն գետի ուղղութեամբ։

Այդ պրոնզաձոյլ արձանը, որուն մասին կը խօսիմ, զետեղուած չէ բարձր պատուան­դանի մը, այլ ցած քարայատակի մը վրայ՝ ուղիղ ճամբուն քով։ Այդ պատճառով ալ գրեթէ աչքերու հարթութեան վրայ կը հանդիպի անցորդին, որ թերեւս կը բացատրէ, թէ ինչո՛ւ շատերը աննկատ կ’անցնին անոր քովէն։ Ան չի պարտադրեր իր ներկայութիւնը․ ան կը սպասէ, որ յայտնաբերեն զինք։

Այդպէս ալ եղաւ այդ կիրակի առաւօտեան։ Թէ ինչո՞ւ եւ մանաւանդ այդ օր կանգ առի անոր առջեւ՝ դժուար է ըսել։ Մոգական պահ մը կարծէք մագնիսացուց զիս՝ ստիպելով բանալու տեսողութեանս վարագոյրը եւ ընկալելու այն, որ տարիներէ ի վեր ինծի կը թուէր, թէ կը տեսնէի…: Զբօսայգին նոյնն էր, նոյնն էին նաեւ ճեմուղիները, այդտեղ տեղադրուած արձաննները, բայց այս անգամ նոյն աչքերով չէի նայեր անոնց, յատկա­պէս ամենաաննշան թուող այն արձանին, որ այդ պահուն ուղղակի հմայած էր զիս:

Առանց շտապելու սկսայ դիտել զայն բովանդակ ուշադրութեամբ եւ ներքին ակնածան­քով։ Որքան աւելի երկար կը նայէի, այնքան աւելի կը զգայի, թէ ան պարզ արձան մը չէր, այլ ներկայութիւն մը, որ իր լռութեան մէջ շատ ըսելիք ունէր: Կարծէք այդ բոլոր տարիներուն ան համբերութեամբ կը սպասէր, որ վերջապէս կանգ առնեմ ու հանդի­պիմ իրեն։

Արձանը ստեղծագործութիւնն է քանդակագործ Ուրսուլա Մալպինի (Ursula Malbin), որուն ան տուած է «Ծաղիկով աղջնակ մը» (Fillette à la fleur) անունը։ Քանդակը ստեղծուած է 1970 թուականին։ Անոր բարձրութիւնը մօտաւորապէս 106 սմ. է եւ կը պատկանի Ժընեւ քաղաքի ժամանակակից արուեստի հաւաքածոյին։ Նշուած թուա­կանէն ի վեր ան կը գտնուի այս զբօսայգիին մէջ՝ դառնալով այդ վայրին լուռ եւ անբա­ժանելի ներկայութիւններէն մէկը, որ չի մաշիր ժամանակին հետ, այլ իր շուրջբոլորը գտնուող հաստաբուն ծառերուն հետ ինք ալ տարուէ-տարի աւելի խոր կ’արմատա­ւորուի զբօսայգիին տարածութեան մէջ:

Տարիները անդարձ անցած են․ մարդիկ հերթով եկած են ու գացած, եղանակները՝ մերթ խստաշունչ, մերթ խաղաղ, զիրար յաջորդելով՝ փոխուած են անկասելի հոսան­քով։ Բայց ան մնացած է նոյնը՝ խաղաղ լռութեան մէջ դիտելով աշխարհը առանց դա­տելու եւ առանց խօսելու։ Թերեւս այդ լռութեան մէջ է անոր իսկական ներկայութիւնը՝ ոչ իբրեւ պարզ առարկայ, այլ որպէս կենդանի յիշողութիւն մը, որ քարի եւ պղինձի մէջ կը շարունակէ շնչել՝ պահելով մարդկային իրականութեան մէկ նուրբ երեսը, մէկ ակնթարթային պարագիծը, որ չի կորսուիր ժամանակի հոսքին մէջ, այլ ստոյգ կը դառ­նայ անոր անբաժանելի մէկ մասը։

Հմայուած կը դիտէի արձանը ու ինքնաբերաբար հարց կու տայի. ո՞վ է այս փոքրիկ աղջնակը։ Ինչո՞ւ մէկ ձեռքով կը բարձրացնէ ծաղիկ մը, իսկ միւս ձեռքին՝ տիկնիկ մը։ Ի՞նչ պատմութիւն կ’ուզէ պատմել ան մեզի, մանաւանդ այսօր, երբ աշխարհը այնքան շատ ցաւի, բռնութեան եւ պատերազմներու մէջ կը գտնուի։

Այդ պահուն յանկարծ մտքովս անցաւ հայրենի մեծանուն գրող Նայիրի Զարեանի յետ­պատերազմեան տարիներուն գրած այն յուզիչ բանաստեղծութիւնը՝ «Խաղաղութեան աղաւնին» խորագրով, զոր ի տղայի տիոց սորված էի։ Բանաստեղծը այնտեղ պատկե­րաւոր ու կենդանի գիծերով կը ներկայացնէ 1949 թուականին Փրակայի մէջ գումար­ուած խաղաղութեան մեծ համաժողովը․ հանդիսաւոր դահլիճ մը, ուր հաւաքուած են աշխարհի զանազան երկիրներէն եկած քաղաքական գործիչներ, բարձրաստիճան զին­ուորականներ, բազմաթիւ մտաւորականներ ու գրողներ։ Եւ ահա, նիստերէն մէկուն ընթացքին, բեմ կը բարձրանայ վեցամեայ աղջնակ մը՝ իր կուրծքին ամուր սեղմած ճեր­մակ տիկնիկ մը։ Անոր աչքերուն մէջ նկատելի էր մահաբեր պատերազմին պատճառած վախն ու կորուստի ցաւը։ Ուստի դիմելով Խորհրդային Միութեան հերոս զօրահրա­մանատար Ֆեոտորովի՝ ան մանկական պարզ, բայց ճշմարտութիւն դրսեւորող ձայնով կըսէ․

«Քեռի՛, չունեմ ես հայր…
Սպանուած է նա Աթենքում…
Ես տիկնիկիս եւ ինձ համար
Խաղաղութիւն եմ ուզում»:

Անկարելի էր չմտածել, որ նշուած բանաստեղծութեան եւ «Ծաղիկով աղջնակ մը» ստեղծագործութեան միջեւ կային բովանդակային ընդհանրութիւններ՝ անկախ անկէ, թէ ո՛ւր կամ ո՛ր հեղինակին կողմէ յօրինուած էին անոնք: Խաղաղութեան աղաւնին, ձիթենիի ճիւղը, անմեղունակ աղջնակը, ծաղիկն ու տիկնիկը դարերու խորքէն եկող այն խորհրդանիշերն են, որոնք գուցէ մարդոց համար դարձած են ամենահոգեհարա­զատ պատկերները կեանքի պահպանման եւ խաղաղութեան իտէալի արտայայտու­թեան մէջ։

Արուեստը սահման չունի, որովհետեւ ան կը պատկանի ոչ թէ աշխարհագրութեան, այլ մարդկային հոգիին։ Ստեղծագործութիւնը, ըլլայ քանդակ, նկար, վէպ կամ բանաս­տեղծութիւն, իրականութիւն չի ստեղծեր։ Իրականութիւնն է, որ կը ծնի զայն։ Մարդ­կային փորձառութիւնը, յոյսն ու յուսախաբութիւնը, սէրն ու կորուստը, տուայտանքն ու կարօտը, խաղաղութիւնն ու պատերազմը՝ ահա այն հողն է, ուրկէ կը ծլի արուեստը։ Սակայն երբ ստեղծագործութիւնը լոյս աշխարհ կու գայ՝ ընդամէնը արուեստի պարզ գործ մը չէ։ Ան կը վերածուի հայելիի մը, որ ոչ միայն կ’արտացոլացնէ իրականութիւնը, այլ նաեւ կ’օգնէ մեզի տեսնելու այն, որ առօրեային մէջ յաճախ անտեսանելի կը մնայ։ Արուեստը կը բացայայտէ իրականութեան ներքին իմաստը, կը հարցաքննէ եւ երբեմն ալ կը գերազանցէ զայն՝ դառնալով մարդու ներաշխարհը լուսաւորող լուսարձակ մը, ինքնաճանաչողութեան ուղեկից եւ գոյութեան իմաստը որոնող ձայն մը։

Անգամ մը եւս կը դիտեմ արձանը ու կրկին կ’անդրադառնամ, որ արուեստի որոշ գոր­ծեր իրենց մեծութիւնը չեն պարտադրեր դիտորդին։ Անոնք լուռ կը սպասեն, մինչեւ մենք պատրաստ ըլլանք զանոնք իսկապէս ընկալելու։ Թերեւս անոնց ճշմարտութիւնը չի բացայայտուիր այն օրը, երբ զանոնք առաջին անգամ հարեւանցի կը տեսնենք, այլ այն պահուն, երբ մեր հոգին պատրաստ կ’ըլլայ զայն ընդունելու։ Փաստօրէն արձանը, որուն առջեւեն բազմիցս անցած էի, բոլորովին չէր փոխուած. փոխուած էր իմ հայեաց­քը։

Արձանը չի ներկայացներ հերոսուհի մը, ոչ ալ յաղթանակած անձ մը կամ նահատակ մը։ Ան փոքրիկ աղջնակ մըն է՝ խոցելի, փխրուն, բայց միաժամանակ՝ ուղիղ ու արժա­նապատիւ հպարտութեամբ կանգնած։ Ձախ ձեռքով ան վեր բարձրացուցած է ծաղիկ մը՝ կեանքի, գեղեցկութեան եւ յոյսի հնագոյն խորհրդանիշերէն մէկը։ Իսկ աջ ձեռքով բռնած է տիկնիկ մը, որ մանկութեան, գուրգուրանքի եւ ապահովութեան խորհրդա­նիշն է։ Այս երկուքն ալ կեանքի այն արժէքներն են, որոնք պատերազմներու ընթացքին յաճախ առաջինն են, որ կը զոհուին։

Յատկապէս մեր օրերու պատերազմներու եւ հակամարտութիւններու լոյսին տակ՝ Ուքրանիոյ, Կազայի, Սուտանի, Իրանի, Լիբանանի եւ աշխարհի բազմաթիւ այլ վայրե­րու մէջ, այս քանդակը կարծէք կը ստանայ նոր իմաստ մը։ Արդարեւ, մեր առջեւ չի ներ­կայանար աղջնակ մը, որ պարզապէս իր մանկական խաղերով տարուած է: Ընդհա­կառակը՝ ան կը խորհրդանշէ այն միլիոնաւոր մանուկները, որոնց մանկութիւնը բռնու­թեան եւ պատերազմներու ստուերին տակ կ’արիւնի։

Այդպիսով ծաղիկն ալ նոր նշանակութիւն մը կը ստանայ։ Ան կը թուի ըլլալու զէնքերուն դէմ ուղղուած լուռ, բայց վճռական հակադրութիւն մը։ Ծաղիկը չի կրնար որեւէ մէկը պարտութեան մատնել. ան միայն կրնայ աճիլ ու ծաղկիլ՝ ցուցադրելով կեանքը եւ անոր բովանդակ գեղեցկութիւնը։ Եւ ճիշդ ա՛յդ է անոր ուժը։ Ան մեզի կը յիշեցնէ, որ խաղա­ղութիւնը միայն զօրութեամբ չի հաստատուիր, այլ կեանքը պահպանելու, խնամելու եւ փայփայելու կարողութեամբ։

Տիկնիկն ալ նոյնքան խորհրդանշական է։ Չափահաս մարդոց համար ան լոկ խաղալիք մըն է։ Բայց երեխային համար ան բարեկամ մըն է, ընտանիքի անդամ մը, հարազատ խաղընկեր մը, կամ մխիթարութեան աղբիւր մը։ Պատերազմի գօտիներու մէջ տիկնիկ­ներն ու փափուկ խաղալիքները յաճախ այն սակաւաթիւ իրերէն են, զորս երեխաները իրենց հետ կը վերցնեն փախուստի ճամբուն։ Անոնք կը հանդիսանան մարդկայ­նու­թեան այն խորհրդանիշերը, որոնք պէտք է պահպանուին, նոյնիսկ ամենադաժան իրա­վիճակներու մէջ։

«Ծաղիկով աղջնակ մը» ստեղծագործութիւնը իր խորհրդաւոր պարզութեան մէջ մեզի կը յիշեցնէ, որ խաղաղութիւնը միայն պետութիւններու կամ կառավարութիւններու գործը չէ։ Ան կը սկսի առօրեայէն՝ այնտեղ, ուր բոլորս պատասխանատւութիւն կը ստանձնենք իրարու հանդէպ, որպէսզի երեխաները անվախ խաղալ կարենան ու աճիլ կեանքի մէջ, սորվիլ, ձեռք բերել իրենց փորձառութիւնները եւ, ի վերջոյ, իրենք ալ ա­տակ դառնան իմաստ տալու իրենց գոյութեան եւ ապրելու զայն գիտակից պատաս­խանատւութեամբ:

Արդարեւ, քանի դեռ երեխան կրնայ մէկ ձեռքով բարձրացնել ծաղիկ մը, իսկ միւսով գրկել տիկնիկ մը, մեռած չէ տակաւին յոյսը, կեանքը, որ կը ծաղկի, սէրը կ’աճի կեանքը իմաստաւորող իր բովանդակ գեղեցկութեամբ: Բայց երբ երեխան կը ստիպուի զէնք կրել կամ մահ ու աւեր սփռող որոտացող թնդանօթներէն փախչիլ՝ ձախողած է աշ­խարհը իր ամենահիմնական պարտականութեան մէջ։

Այս իմաստով՝ «Ծաղիկով աղջնակ մը» արձանը կարելի է ընկալել որպէս խաղաղու­թեան պատգամ մը։ Ան չի ցուցադրեր պատերազմին սարսափները, այլ կը յիշեցնէ այն, ինչ պատերազմը մարդէն ամէնէն առաջ կը խլէ՝ երջանիկ մանկութիւն մը ապրելու իրա­ւունքը, վստահելու կարողութիւնը եւ ապահով աշխարհի մը երազը։ Ան չի հնչեցներ քաղաքական կոչ մը եւ ոչ ոք կը մեղադրէ. իր լուռ եւ խոնարհ ներկայութեամբ ան միայն կը յիշեցնէ, թէ ի՛նչ է այն մեծագոյն արժէքը, որ պարտաւոր ենք պաշտպանել – ամէն բանէ առաջ կեանքը: Պէտք չէ մոռնալ, որ դիմացինդ միշտ մա՛րդ է, կեանք է ու կը ներ­կայացնէ անչափելի արժէք մը: Ամէն մարդկային կեանք ինքնին տիեզերք մըն է։ Անոր կորուստը երբեք միայն մէկ մարդու կամ անհատի մը կորուստը չէ, այլ ամբողջ աշխարհ մը աղքատացնելու ողբերգութիւն։ Ուստի ամենեւին զարմանալի չէ, որ այսպիսի հա­մեստ թուող ստեղծագործութիւններ երբեմն մարդոց սիրտերուն շատ աւելի խոր ու ազդեցիկ կը խօսին, քան ամենաշքեղ պատերազմական յուշարձանները:

Արդարեւ, երբ աշխարհը կը մոռնայ մանուկը, կը մոռնայ նաեւ ինքզինք։ Մանուկը պաշտպանել՝ մարդկութիւնն ու անոր ապագան ապահովել կը նշանակէ։ Խաղաղու­թիւնը պատերազմին լոկ բացակայութիւնը չէ։ Ան այն չէ, որ պատերազմէն ետք կը մնայ, այլ այն՝ որ մարդուն մէջ մարդկայնութենէն կը մնայ․ այն խորհրդաւոր եւ ստեղ­ծագործ զօրութիւնը, որ մարդը աւելի՛ մարդ կը դարձնէ։ Խաղաղութիւնը կը սկսի այն պահուն, երբ մարդը դիմացինին մէջ ոչ թէ թշնամի, այլ ամբողջ տիեզերք մը կը տեսնէ՝ իր բովանդակ գեղեցկութեամբ, հմայող խորհրդաւորութեամբ եւ անչափելի արժա­նա­պատուութեամբ:  

Դոկտ. Աբէլ քհնյ. Մանուկեան
Ժընեւ, 2 յուլիս 2026
Յիշատակ սրբոյն Եղիսէի մարգարէին

]]> https://darperag21.net/%d5%ae%d5%a1%d5%b2%d5%ab%d5%af%d5%b8%d5%be-%d5%a1%d5%b2%d5%bb%d5%b6%d5%a1%d5%af-%d5%b4%d5%a8/feed/ 0 88722 Ազգը կը կործանեն ոչ թէ թշնամիները, այլ սեփական արդարացումները https://darperag21.net/%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%af%d5%b8%d6%80%d5%ae%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%b6-%d5%b8%d5%b9-%d5%a9%d5%a7-%d5%a9%d5%b7%d5%b6%d5%a1%d5%b4%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%a1%d5%b5%d5%ac-%d5%bd/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25a3%25d5%25a8-%25d5%25af%25d5%25a8-%25d5%25af%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25ae%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a5%25d5%25b6-%25d5%25b8%25d5%25b9-%25d5%25a9%25d5%25a7-%25d5%25a9%25d5%25b7%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25b4%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a8-%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25ac-%25d5%25bd https://darperag21.net/%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%af%d5%b8%d6%80%d5%ae%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%b6-%d5%b8%d5%b9-%d5%a9%d5%a7-%d5%a9%d5%b7%d5%b6%d5%a1%d5%b4%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%a1%d5%b5%d5%ac-%d5%bd/#respond Wed, 01 Jul 2026 13:29:54 +0000 https://darperag21.net/?p=88710 Ազգերը սովորաբար չեն կործանիր այն պահուն, երբ առաջին թշնամին կ’անցնի սահմանը։ Այդ ատեն կործանումը յաճախ արդէն շատոնց սկսած կ’ըլլայ։ Անիկա կը սկսի շատ աւելի կանուխ՝ այն պահուն, երբ հասարակութիւնը կը կորսնցնէ ինքզինք քննադատելու ունակութիւնը եւ կը սկսի անձնական ցանկութիւնները կոչել ճշմարտութիւն, իսկ անձնական շահերը՝ արդարութիւն։ Իսկ ալ աւելի ճգնաժամային ու քաոսային կ’ըլլայ կործանումը, երբ ներհասարակական տարբեր խումբեր տարբեր արժէքներ կը դաւանին եւ զանոնք միաւորող միակ երեւոյթը համակարգուած փոխադարձ ատելութիւնն է։

Ինչպէս մարդկութեան պատմութեան, այնպէս ալ ամէն ազգի ու հասարակութեան մեծագոյն ողբերգութիւնները ծնունդ առած են ոչ թէ չարիքի բացայայտ պաշտամունքէն, այլ բարիի անունով գործուող չարիքներէն։ Ոչ մէկ պատերազմ սկսած է «մենք կ’ուզենք թալանել» կամ «մենք կ’ուզենք կործանիլ» կարգախօսով։ Ոչ մէկ բռնապետ երբեւէ յայտարարած է, թէ իշխանութեան եկած է մարդոց ազատութիւնը խլելու համար։ Ոչ մէկ գաղափարախօսութիւն ինքզինք երբե՛ք չար չէ անուանած։ Ընդհակառակը՝ բոլորը խօսած են ազատութեան, արդարութեան, անվտանգութեան, հաւատքի, հայրենիքի, ժողովուրդի փրկութեան կամ պատմական առաքելութեան անունով։ Այնպէս ինչպէս հիմա եւ հոս։

Նոյնիքն այստեղ կը սկսի բանականութեան մեծագոյն ողբերգութիւնը։

Մարդը միակ կենդանին է, որ կրնայ բարոյական հիմնաւորում ստեղծել իր ագահութեան, վրէժի, վախի կամ իշխանասիրութեան համար։ Կենդանին կը սպանէ, որովհետեւ անօթի է։ Մարդը կը սպանէ եւ յետոյ հազար էջնոց աշխատութիւն կը գրէ, թէ ինչու այդ մէկը պատմական անհրաժեշտութիւն էր, կամ ինչու պէտք էր հայրենիքէն կտոր մը եւս կորսնցնել։

Էրիխ Ֆրոմ կը կարծէր, թէ մարդկային ինքնակործանման հիմնական պատճառը ոչ այնքան բնազդային կործանարար վարքագիծն է, որքան մարդու ներքին անզօրութիւնը։ Ըստ անոր, ամենէն վտանգաւոր մարդը ոչ թէ ուժեղն է, այլ ան, որ կորսնցուցած է ստեղծագործելու կարողութիւնը եւ իր գոյութեան իմաստը կը փորձէ գտնել ուրիշներու ոչնչացման մէջ։ Այդպիսի մարդը կը սկսի ատել ոչ միայն իր հակառակորդը, այլ նոյնիսկ իր համախոհը, եթէ վերջինս համարձակի հարցումներ տալու։

Հոգեբանական այս մեքանիզմը միայն անհատներուն չի վերաբերիր։ Ան կը գործէ նաեւ ամբողջ հասարակութիւններու եւ ազգերու մակարդակով։ Ազգ մը կը սկսի հիւանդանալ, երբ քննադատութիւնը դաւաճանութեան հետ կը շփոթէ, երբ իր սխալները ընդունելու փոխարէն կը սկսի զանոնք արդարացնել, երբ իրականութիւնը տեղի կու տայ ինքնասիրահարած առասպելներուն, եւ երբ ճշմարտութեան որոնումը կը փոխարինուի սխալները շրջելու կամ աղաւաղելու հաւաքական փորձերով։

Բայց հաւաքական ինքնահիացումը հայրենասիրութիւն չէ։ Հայրենասիրութիւնը սեփական ժողովուրդը աւելի լաւը դարձնելու ձգտումն է։ Հաւաքական ինքնահիացումը, ընդհակառակը, սեփական ժողովուրդը անսխալական հռչակելու մոլորութիւնն է։ Իսկ այդ մոլորութիւնը անխուսափելիօրէն զայն կ’առաջնորդէ դէպի կործանում։

Այն հասարակութիւնը, որ մշտապէս կը խօսի միայն իր փառքին մասին, ուշ կամ կանուխ կը կորսնցնէ իր ապագան, որովհետեւ կը դադրի սեփական թերութիւնները տեսնելէ։ Իսկ այն հասարակութիւնը, որ ունի կարողութիւնը ցաւոտ ճշմարտութիւններ ընդունելու, փոխուելու հնարաւորութիւն ձեռք կը բերէ։ Հաննա Արենդտ ցոյց կու տայ, որ չարիքը միշտ չէ, որ սատանայական դէմք ունի։ Երբեմն ան սովորական մարդն է, որ պարզապէս դադրած է մտածելէ։ Երբ մարդը պատասխանատուութիւնը կը փոխանցէ առաջնորդին, կուսակցութեան, կրօնական հեղինակութեան կամ ամբոխին, անոր խիղճը աստիճանաբար կը լռէ։ Այդ պահէն կը սկսի ամենէն վտանգաւոր գործընթացը՝ մարդը կը դադրի որոշումներ կայացնելէ եւ կը սկսի միայն ենթարկուելու։ Բայց ենթարկուիլը ոչ մէկ պարագայի պատասխանատուութիւնը կը վերացնէ։ Մարդը կրնայ փոխել միայն այն հասարակութիւնը, որուն համար ինքը պատրաստ է պատասխանատուութիւն կրելու։ Ժամանակակից հասարակութիւններու գլխաւոր ճգնաժամը յաճախ ոչ թէ միայն գաղափարներու բացակայութիւնն է, այլ պատասխանատուութեան բացակայութիւնը։ Բոլորը կը պահանջեն, որ բան մը փոխուի՝ պետութիւնը, իշխանութիւնը, ընդդիմութիւնը, եկեղեցին, դպրոցը, երիտասարդութիւնը, չափահասները։ Քիչերն են որ հարց կու տան, թէ իրե՞նք ինչ պիտի փոխեն։

Ասիկա ազատութենէն փախուստի ամենէն նուրբ ձեւերէն մէկն է․ բոլորը սրիկայ հռչակել եւ մէկ կողմ քաշուիլ։ Բայց ազատ մարդը միշտ պատասխանատու է, մինչ անազատ մարդը միշտ մեղաւորներ կը փնտռէ։ Ֆրանսացի մտածող Ռընէ Ժիրար ցոյց կու տայ, որ հասարակութիւնները յաճախ կը փորձեն իրենց ներքին հակասութիւնները լուծել՝ «քաւութեան նոխազ» մը ստեղծելով։ Երբ տագնապ մը կը ծագի, հասարակութիւնը կը սկսի փնտռել այն անհատը կամ խումբը, որուն վրայ կարելի ըլլայ բեռցնել բոլոր դժբախտութիւններուն պատասխանատուութիւնը։ Ահա այսպէս կը ծնին «ներքին թշնամիները», «դաւաճաններու» անվերջ ցուցակները, քաղաքական եւ գաղափարական վհուկորսութիւնները, նախկինները, ներկաները, ռուսի ու թուրքի ստրուկները եւ այլն։

Բայց եւ այսպէս խնդիրները չեն անհետանար։

Նոր «քաւութեան նոխազ» մը չի բուժեր ազգը։ Ընդհակառակը, աւելի կը կարծրացնէ, աւելի կը վախցնէ, աւելի կոյր եւ մոլեգին կը դարձնէ զայն։ Ազգը կը սկսի ապաքինիլ միայն այն ատեն, երբ կը համարձակի նայելու իր իսկ հայելիին։ Իսկ այդ հայելին միայն գեղեցկութիւն կամ ինքնահաճոյք չի ցուցներ։ Ան նախ եւ առաջ իրականութիւնը կը ցոլացնէ։

Մարդկային բանականութիւնը ստեղծած է գիտութիւն, արուեստ, պետութիւն, իրաւունք եւ քաղաքակրթութիւն։ Բայց նոյն բանականութիւնը ստեղծած է նաեւ այնպիսի երեւոյթներ, ինչպէս գաղափարախօսական մոլուցքը, զանգուածային ատելութիւնը, ցեղասպանութիւնները եւ ամբողջ ժողովուրդներու ինքնախաբէութիւնը։ Հետեւաբար, հասարակութեան առջեւ կանգնած գլխաւոր խնդիրը նոր գաղափարախօսութիւն ստեղծելը չէ։ Գլխաւոր խնդիրը սեփական գաղափարախօսութեան վրայ կասկածելու կարողութիւնն է։ Ժողովուրդները սովորաբար չեն կործանիր, որովհետեւ խելացի չեն, այլ որովհետեւ իրենց բանականութիւնը կը դադրի ծառայելէ ճշմարտութեան եւ կը սկսի ծառայել ինքնարդարացման։ Այդ պահէն սկսեալ մարդը այլեւս ճշմարտութիւն չի որոներ։ ԱՆ կ’որոնէ/կը յօրինէ միայն այնպիսի փաստեր, որոնք կը հաստատեն այն, որուն ինքը արդէն որոշած է հաւատալ։ Մենք հիմա նոյնիքն այդ վիճակը կը պարզենք։ Մենք հիմա կը փորձենք արդարացնել ամէն ինչ եւ մենք զմեզ։

Եւ այդ պահուն է, որ հասարակութեան իսկական անկումը կը սկսի՝ ո՛չ սահմաններուն վրայ, ո՛չ Արցախի մէջ, այլ մեր սեփական գիտակցութեան մէջ։ Ան կը սկսի այն ատեն, երբ կը դադրինք հաւատալէ մենք մեզի, մեր գաղափարներուն, մեր արժէքներուն եւ մեր ուժին։ Այդ պահէն սկսեալ՝ ամէն ինչ կարելի կ’ըլլայ արդարացնել։

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%af%d5%b8%d6%80%d5%ae%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%b6-%d5%b8%d5%b9-%d5%a9%d5%a7-%d5%a9%d5%b7%d5%b6%d5%a1%d5%b4%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%a1%d5%b5%d5%ac-%d5%bd/feed/ 0 88710 Աւազանը https://darperag21.net/%d5%a1%d6%82%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d5%b6%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d6%2582%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%a1%d6%82%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d5%b6%d5%a8/#respond Tue, 30 Jun 2026 10:33:56 +0000 https://darperag21.net/?p=88703 Լոյսէ աւազան մը անհուն ու կապոյտ,
Որուն մէջ հոգիս միսմինակ կը լողայ.
Կը բացուին դռներ՝ լայնածիր ու ոսկեայ,
Ետեւը կանգած հըրեշտակ մ՚անծածկոյթ:

Ես պէտք է ջուրէ վերմակն այս անթափանց
Պատռեմ ու քանդեմ, որպէսզի վերանայ
Արգելափակումն այս դաժան, ոգեքանց.
Որ աչքն իմ կուրցած հայեացքին միանայ:

Անտեսանելին տեսանեմ ես պիտի,
Երբ որ ջրհեղեղն այս խեղդիչ ցամաքի,
Եւ ազազանայ ամեն կրակ զայրացած:

Բայց բիւրեղացած ցոլացման ու փայլքին
Ակունքէն ցայտող անապակ դռան սեմին
Անխօսուն կանգնած գեղուհի մ՚ըսքողուած:

Գէորգ Տանայեան

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d6%82%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d5%b6%d5%a8/feed/ 0 88703 Թաննուրինի կարմիր գոհարները https://darperag21.net/%d5%a9%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%ab%d5%b6%d5%ab-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%a3%d5%b8%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a9%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25ab-%25d5%25af%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b4%25d5%25ab%25d6%2580-%25d5%25a3%25d5%25b8%25d5%25b0%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%a9%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%ab%d5%b6%d5%ab-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%a3%d5%b8%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8/#respond Mon, 29 Jun 2026 13:34:37 +0000 https://darperag21.net/?p=88694 Լիբանանի հրաշագեղ գիւղերէն՝ Թաննուրինը, որ նշանաւոր է մայրիի իր ընդարձակ արգելանոցով, քաղցրահամ պտուղներով եւ գեղեցիկ բնութեամբ, կոչուած  է «բնութեան բանաստեղծութիւնը»։ Լիբանանեան մշակոյթով, պատմութեամբ եւ աւանդութիւններով միահիւսուած այս գիւղը կարծես տաքուկ շունչ մը կը սփռէ իր այցելուներուն շուրջ, որոնք հոգեզմայլ խանդավառութեամբ կ’ըմբոշխնեն անոր գեղեցկութիւնը։ Շատ մը արուեստագէտներ, ներշնչուելով անոր հմայքէն , գրած են բանաստեղծութիւններ եւ յօրինած՝ երգեր։ Նշանաւոր է երգահան Զիատ Րահպանիի «Ալա տիր էլ պօսթա» երգը, որ մեծ ժողովրդականութիւն ունի մինչեւ օրս։

Յուլիս ամսուան տաք եւ պայծառ կիրակիներէն մէկն էր։ Ընտանեօք որոշած էինք մեկնիլ Թաննուրին, հեռու՝ քաղաքի տաքէն ու աղմուկէն եւ ամբողջ օրը անցընել բնութեան խաղաղ գիրկին մէջ։  Մեր ինքնաշարժը կը բարձրանար,  Պաթրունի շրջանէն դէպի լեռներն ի վեր, անցնելով ոլորապտոյտ ճամբաներէ, ուր մեր դիմաց կը փռուէին հսկայ կանաչազարդ տարածքներ, խիտ անտառներ եւ տեղ-տեղ  լիբանանեան ճարտարապետութիւնը բնորոշող կարմիր կղմինտրէ երդիքով տուներ։ Իւրաքանչիւր տեսարան, արուեստի ստեղծագործական արտայայտութիւն մը ըլլար կարծես։

Մօտեցանք գիւղին․ Ամենուրէք տարածուած էին կեռասենիներ, որոնց ճիւղերը ծանրացած, բայց հպարտութեամբ կը կրէին իրենց գոհարները։ Արեւի ճառագայթներուն տակ կարմիր կեռասները կը փայփլէին, որպէս քաղցրութեան կաթիլներ։ Թաննուրինը, իր հիւրընկալ եւ սրտաբաց շունչով, գրկաբաց կը դիմաւորէր այցելուները՝ կարծես հին բարեկամներ։ Իսկ օդին մէջ կը խառնուէին ծոթրինով հացի անուշահոտ բոյրը եւ սուրճի նուրբ գոլորշիները, որոնք դանդաղ կը բարձրանային եւ կը սփռուէին փողոցերուն վրայ։ Ճամբու եզրին, հին եւ փայտեայ կրպակ մը նկատեցինք։ Մօտեցանք, որ հարցնենք, թէ ու՞ր կարելի էր գտնել ծախու կեռաս։ Կրպակին տէրը, քիչ մը անդին, կեռասի ծառ մը մատնանշելով ըսաւ։

—Կրնաք այդ ծառէն թարմ կեռաս քաղել։

Մենք խանդավառութեամբ երբ մօտեցանք ծառին եւ սկսանք քաղել, մօտակայ տունէ մը հսկայ կառուցուածքով մարդ մը դուրս ելաւ։

—Այս ծառը ինծի կը պատկանի, չէք կրնար քաղել․․․ բացագանչեց ան։

Մենք պահ մը շուարած՝ մտիկ  ըրինք, ապա կռահեցինք կրպակին տիրոջ նպատակը։ Ան մտադրած էր ընդվզեցնել իր դրացին, որովհետեւ իրենց յարաբերութիւնները լարուած էին։ Մինչ այդ, գիւղացի մը մօտեցաւ մեզի եւ ինքզինք ծանօթացուց Խալիլ անունով։

—Եթէ կեռաս կ՛ուզէք, ձեր ինքնաշարժով ինծի հետեւեցէ՛ք։—ըսաւ ան։

Քանի մը վայրկեան ետք, Խալիլին ինքնաշարժը զառիվեր մը ելաւ եւ կանգ առաւ քարաշէն եւ գետնայարկ տան մը առջեւ․ մենք ալ իրեն հետեւեցանք։ Մեծ բակով տուն մըն էր, որուն հիանալի դիրքը ամբողջ գիւղին կը նայէր։ Խալիլին կինը ջերմ ընդունելութեամբ բարեւելէ ետք, սուրճով եւ իրենց տան պարտէզին պտուղներով հիւրասիրեց մեզի։ Ծանօթացման եւ այլ նիւթերու շուրջ զրուցելէ յետոյ, Խալիլ ըսաւ։

—Եկէ՛ք, ձեզի մեր պարտէզը ցոյց տամ․ կրնաք ձեր ուզածին չափ կեռաս քաղել։

Եւ ուղղուեցանք տան ետեւը գտնուող պարտէզը, որ ողողուած էր կեռասի, խնձորի, սալորի եւ այլ ծառերով։ Բաւական քանակով կեռաս քաղելէ յետոյ,

—Ի՞նչ է մեր պարտքը։—ըսինք Խալիլին։

Ան ժպտաց,

— Ոչի՛նչ․․․—ըսաւ։

—Ի՞նչպէս թէ․․․ անկարելի է— եղաւ մեր պատասխանը։

—Ձեր պարտքը պիտի ըլլայ դարձեալ այցելել մեզի, ուրախ պիտի ըլլանք ձեր ներկայութեամբ։—ըսաւ Խալիլ։

Քիչ ետք, շնորհակալութիւն յայտնեցինք գիւղացիին եւ իր կնոջ եւ ուղղուեցանք մայրիներու անտառը, քայլարշաւի համար։ Ճամբան, մեր դիմաց պարզուեցան դէպի հնադարեան մայրիի խիտ անտառերը, որոնց մէջէն ծառերը տպաւորիչ կերպով կը բարձրանային ժայռերու վրայ՝ ստեղծելով շշմեցուցիչ տեսարաններ։ Այս բոլորին վրայ կ’աւելնար Պաաթարա Կիրճի  ջրվէժը, ուր յետմիջօրէին այցելեցինք եւ Թաննուրինը կը վերածուէր արկածախնդրութեան, բնութեան եւ զբօսաշրջիկութեան եզակի վայրի մը հիւսիսային Լիբանանի մէջ։

Յաճախ կը մտածեմ, թէ այս օրերուն որքա՜ն ազնիւ մարդիկ գոյութիւն ունին տակաւին։ Գիւղացի Խալիլը եւ իր կինը «լայն սիրտով» ընդունեցին մեզ եւ նոյնիսկ փափաքեցան, որ օր մը դարձեալ այցելենք զիրենք։ Ազնուութիւնը լուռ է, անտեսանելի, բայց խորունկ։ Այսպիսի մարդիկ, ընդհանրապէս գովասանք չեն փնտռեր, բայց իրականութեան մէջ, անոնք են, որ կը պահեն մարդկութեան ջերմութիւնը եւ հաստատուն կապերը։

Կարգ մը պտոյտներու կողքին, մեր ընտանեկան այս պտոյտը յատկանշական էր, որովհետեւ ամէն մէկ քայլ նոր պատմութիւն մը ստեղծեց, որոնք մեր սիրտին մէջ մնացին՝ իբրեւ ջերմ յիշատակներ։ Անկէ ետք, Լիբանանի քաղաքական ցոյցերը, տնտեսական վերիվայրումները , ապա պսակաձեւ ժահրի խուճապը եկան խլելու Լիբանանի խաղաղ երկինքը։ Երիտասարդութիւնը գաղթեց արտերկիր եւ իմ զաւակներս ալ մատնուեցան նոյն ճակատագիրին։

 «Է՜հ, ինչ ընես, այդ կը մնայ ․․․», որքա՜ն ճիշդ է եղեր այս խօսքը։

Լիզա Բանճարճեան Թելվիզեան

]]> https://darperag21.net/%d5%a9%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%ab%d5%b6%d5%ab-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%ab%d6%80-%d5%a3%d5%b8%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8/feed/ 0 88694 Ազատութի՞ւն, թէ՞ օրէնքի գերիշխանութիւն․ ո՞րն է ժողովրդավարութեան հիմքը https://darperag21.net/%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d5%9e%d6%82%d5%b6-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d6%85%d6%80%d5%a7%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%a3%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d5%259e%25d6%2582%25d5%25b6-%25d5%25a9%25d5%25a7%25d5%259e-%25d6%2585%25d6%2580%25d5%25a7%25d5%25b6%25d6%2584%25d5%25ab-%25d5%25a3%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25b7%25d5%25ad%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab https://darperag21.net/%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d5%9e%d6%82%d5%b6-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d6%85%d6%80%d5%a7%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%a3%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab/#respond Sun, 28 Jun 2026 10:01:47 +0000 https://darperag21.net/?p=88686 Ժողովրդավարութիւնը մեր ժամանակներու ամենէն շատ գնահատուած քաղաքական գաղափարներէն մէկն է։ Ժողովուրդներ կը պայքարին անոր համար, քաղաքական գործիչներ կը խոստանան զայն ամրապնդել, իսկ միջազգային կազմակերպութիւնները զայն կը ներկայացնեն որպէս արդար եւ կայուն հասարակութեան ստեղծման բնական ուղին։ Սակայն պատմութիւնը մեր առջեւ կը դնէ անյարմար հարցում մը, որուն մասին քիչ կը խօսուի. արդեօք ազատութի՞ւնը առաջ կու գայ, թէ՞ նախ պէտք է կարգ ու կանոն գոյութիւն ունենայ։

Առաջին հայեացքով պատասխանը պարզ կը թուի։ Բնական է կարծել, թէ ազատութիւնը ինքնին ծնունդ կու տայ ժողովրդավարութեան։ Բայց երբ աշխարհի ամենէն կայուն ժողովրդավարութիւններուն պատմութիւնը կը սերտենք, կը նկատենք աւելի բարդ պատկեր մը։ Շատ յաճախ անոնք նախ անցած են երկարատեւ պետականաշինութեան, կեդրոնացած կամ նոյնիսկ խիստ իշխանութեան փուլերէ, նախքան ժողովրդավարական հաստատութիւններու կայացումը։

Այս իրականութիւնը յաճախ շփոթ կը ստեղծէ երկու տարբեր հասկացողութիւններու՝ զօրաւոր պետութեան եւ բռնապետութեան միջեւ։ Անոնք նոյն բաները չեն։

Բռնապետութիւնը իշխանութեան կեդրոնացումն է մէկ անձի կամ փոքր խումբի մը ձեռքերուն մէջ։ Զօրաւոր պետութիւնը, ընդհակառակը, այն կառոյցն է, որ ունի գործող հաստատութիւններ, արդիւնաւէտ վարչակարգ, անկախ կամ գոնէ գործունակ դատարաններ, հարկահաւաքութիւն, հանրային ծառայութիւններ եւ օրէնքներու կիրարկման կարողութիւն։ Պատմութիւնը ցոյց կու տայ, որ ժողովրդավարութիւնը շատ աւելի յաջողած է այն երկիրներուն մէջ, ուր երկրորդը գոյութիւն ունեցած է, անկախ այն հանգամանքէն, որ առաջինը եղա՞ծ է, թէ՞ ոչ։

Ազատ ընտրութիւնները ինքն ըստ ինքեան կայուն պետութիւն մը չեն ստեղծեր։ Քուէատուփը կրնայ ընտրել ղեկավարներ, բայց չի կրնար ինքնաբերաբար դատարաններ, համալսարաններ, վարչական մշակոյթ կամ հանրային վստահութիւն ստեղծել։ Այդ բոլորը երկար ժամանակի ընթացքին ձեւաւորուող կառոյցներ են։ Ահա թէ ինչո՛ւ պատմաբաններ եւ քաղաքական գիտնականներ յաճախ կը մատնանշեն հետաքրքրական երեւոյթ մը։ Ժամանակակից ժողովրդավարութիւններու մեծ մասը նախ ստեղծած է պետութիւնը, ապա միայն ժողովրդավարացուցած է զայն։

Ֆրանսան երկար դարեր ապրած է միապետութեան ներքեւ։ Անգլիան անցած է ներքին պատերազմներու, թագաւորական եւ խորհրդարանական իշխանութիւններու բախումներու միջով։ Գերմանիան երկար ժամանակ միաւորուած պետութիւն իսկ չէ եղած։ Ճափոնը արդիականացած է կեդրոնական զօրաւոր իշխանութեան ներքեւ։

Այս դիտարկումը, սակայն, կրնայ վտանգաւոր թիւրիմացութեան մը առաջնորդել։ Ոմանք կրնան եզրակացնել, թէ բռնապետութիւնը ժողովրդավարութեան անհրաժեշտ նախապայմանն է։ Պատմութիւնը նման եզրակացութիւն չի հաստատեր։ Աշխարհը տեսած է նաեւ բազմաթիւ բռնապետութիւններ, որոնք ո՛չ կայունութիւն ստեղծած են, ո՛չ հաստատութիւններ, ո՛չ ալ ժողովրդավարութիւն։ Անոնք միայն երկարաձգած են իրենց իշխանութիւնը՝ թուլացնելով հասարակութեան ինքնակազմակերպման կարողութիւնը եւ քանդելով այն կառոյցները, որոնք ապագային կրնային ժողովրդավարական զարգացում երաշխաւորել։

Հետեւաբար, հարցը բռնապետութեան եւ ժողովրդավարութեան միջեւ ընտրութիւն մը կատարելու չի վերաբերիր։ Բուն հարցը այն է, թէ ի՞նչ պայմաններ ժողովրդավարութիւնը կենսունակ կը դարձնեն։

Ժողովրդավարութիւնը միայն ընտրութիւններու համակարգ մը չէ։ Ան նաեւ վստահութեան համակարգ է։ Քաղաքացին պէտք է վստահի, որ դատարանը պիտի գործէ, ոստիկանութիւնը պիտի պաշտպանէ, օրէնքը պիտի գործադրուի եւ պետութիւնը պիտի շարունակէ իր աշխատանքը՝ անկախ ընտրութիւններու արդիւնքէն։ Առանց այդ վստահութեան, ժողովրդավարութիւնը շատ արագ կրնայ վերածուիլ քաղաքական անվերջ տագնապի։ Քաղաքական ազատութիւնը երկարատեւ չի կրնար տեւել, եթէ անիկա չյենի ամուր հաստատութիւններու եւ քաղաքացիական մշակոյթի վրայ։ Ինչպէս ֆրանսացի քաղաքական փիլիսոփայ Ալեքսիս տը Թոքվիլ կը նշէ իր «Ժողովրդավարութիւնը Ամերիկայի մէջ» աշխատութեան մէջ, ժողովրդավարական հաստատութիւններու յարատեւութիւնը մեծապէս կախեալ է հասարակութեան սովորութիւններէն, վստահութենէն եւ քաղաքացիական մշակոյթէն։

Այս պատճառով ալ կարգն ու կանոնը, օրէնքի գերիշխանութիւնը եւ ազատութիւնը պէտք չէ դիտել որպէս հակադիր արժէքներ։ Առանց ազատութեան՝ կարգը կրնայ վերածուիլ ճնշումի։ Առանց կարգ ու կանոնի՝ ազատութիւնը կրնայ առաջնորդել քաոսի։ Ժողովրդավարութեան մեծագոյն յաջողութիւնը հաւանաբար այն չէ, որ անիկա ազատութիւն կու տայ մարդոց։ Անոր մեծագոյն յաջողութիւնը այն է, որ կը փորձէ համատեղել երկու դժուար սկզբունքներ՝ ազատութիւնը եւ օրէնքի գերիշխանութիւնը։

Մեր ժամանակներուն, երբ շատ մը հասարակութիւններ արագ լուծումներ կը փնտռեն, պատմութիւնը օգտակար յիշեցում մը կու տայ։ Զօրաւոր պետութիւններ չեն կառուցուիր մէկ ընտրութեամբ, ինչպէս նաեւ ժողովրդավարութիւնները չեն ստեղծուիր մէկ սահմանադրութեամբ։ Երկուքն ալ երկարատեւ մշակոյթներ են, որոնք կը պահանջեն հաստատութիւններու առկայութիւնը, նաեւ՝ համարատուութիւն եւ համբերութիւն։

Հետեւաբար, թերեւս պատմութեան անյարմար հարցումին պատասխանը ո՛չ «այո»-ն է, ո՛չ ալ «ոչ»-ը։ Կարգը եւ ազատութիւնը մրցակիցներ չեն։ Անոնք նոյն տան երկու սիւներն են։ Առանց մէկուն, միւսն ալ երկար չի դիմանար։

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d5%9e%d6%82%d5%b6-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d6%85%d6%80%d5%a7%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%a3%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab/feed/ 0 88686 Սփիւռք եւ Հայաստան. շարունակելով քննարկումը https://darperag21.net/%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82%d5%bc%d6%84-%d5%a5%d6%82-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6-%d5%b7%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a5%d5%ac%d5%b8%d5%be-%d6%84%d5%b6%d5%b6%d5%a1/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25bd%25d6%2583%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25bc%25d6%2584-%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25b7%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a5%25d5%25ac%25d5%25b8%25d5%25be-%25d6%2584%25d5%25b6%25d5%25b6%25d5%25a1 https://darperag21.net/%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82%d5%bc%d6%84-%d5%a5%d6%82-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6-%d5%b7%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a5%d5%ac%d5%b8%d5%be-%d6%84%d5%b6%d5%b6%d5%a1/#respond Sat, 27 Jun 2026 10:01:01 +0000 https://darperag21.net/?p=88679 Շնորհակալութիւն կը յայտնենք Քանատայի մեր յարգարժան ընթերցողներէն՝ պրն. Վիգէն Լ. Ադդարեանին, իր մանրակրկիտ եւ մտածել տուող նամակին համար։ Անոր դիտարկումները կարեւոր լրացում կը հանդիսանան «Սփիւռք եւ Հայաստան․ մրցակիցնե՞ր, թէ՞ ռազմավարական գործընկերներ» յօդուածին շուրջ սկսած քննարկման, որուն շարունակութիւնը անհրաժեշտ կը նկատենք։

Յարգարժան Պրն. խմբագիր,

Ձեր յօդուածը տեղին է: Տեղին եւ մանրամասն է նաեւ Դոկտ. Չիլինկիրեանի վերլուծութիւնը: Ինքզինքիս սակայն պիտի արտօնեմ կարգ մը կարեւոր մատնանշումներ:

Ա. Հայաստանն ու Սփիւռքը (Թէեւ Սփիւռք մը գոյութիւն չունի այլ կան բազմատրոհուած «Սփիւռքներ») ո՛չ մրցակից են եւ ո՛չ ալ գործընկերներ: Որովհետեւ երկուքին ալ պարագային՝ չկայ յարաբերութիւնը սնանող (ինչպիսին ալ ըլլար այդ յարաբերութիւնը դրական թէ ժխտական) կառուցային եւ պիւտճէի մը վրայ հիմնուած կազմակերպուած իրավիճակ, որ կրնայ յստակ նպատակներու վրայ աշխատիլ: Օրինակ, Հայաստանի բնակչութիւնը աւելցնել 100.000 հոգիով կազմակերպուած ներգաղթով մը: Կամ ալ, Հայաստանի եւ Սփիւռքի աշխարհաքաղաքական ռազմավարութիւնը միացեալ կերպով մշակելու լծուիլ:

Բ. Հայաստանի պետութիւնը չի վարեր համազգային քաղաքականութիւն եւ բնաւ ալ չէ վարած զայն իր անկախացումէն ի վեր: Համազգային քաղաքականութիւն կը նշանակէ ընդհանուր մտահոգութիւն ազգին վերապրումով ի սփիւռս աշխարհի (եւ ո՛չ միայն Հայաստանի մէջ): Կը նշանակէ ստեղծել միացնող ազգային ոգեղինացնող ինքնագիտակցութիւն (ethos) մը որ միմիայն կը դրսեւորուի կրթական, քարոզչական, մշակութային լեզուական, պետական մակարդակի յստակ, երկարաժամկէտ եւ չափելի աշխատանքով:

Գ. Նմանօրինակ աշխատանք մը կարելի է կազմակերպել շատ յստակ քաղաքական ծրագիր որդեգրելով: Պիւտճէ յատկացնելով: Կառոյցներ ստեղծելով: Վարչական մասնագէտ անձնակազմով եւ երկարաշունչ ծրագիր մշակելով, որոնք յստակ են եւ հասանելի: Ճանապարհը երկար է եւ սակայն նոյնիսկ առաջին քայլ մը անգամ չէ առնուած մինչեւ հիմա, հակառակ անվերջ եւ ամպագոռգոռ լոզունգներու եւ համագումարներու, միացեալ հաւաքներու, ճաշկերոյթներու, բաժակաճառերու եւ մասամբ նորին: Չի բաւեր ունենալ «նախարարութիւն» մը կամ «գրասենեակ» մը: Այլ պէտք է յայտարարել թէ ի՞նչ պիտի ընէ եւ թէ ի՞նչպէս պիտի չափուին անոր յաջողութիւնը (կամ ձախողութիւնը) եւ թէ ի՞նչ են այդ աշխատանքին ակնկալուած հետեւանքները եւ թէ ո՞րքան ժամանակի մէջ պիտի իրագործուին:

Դ. Լոպիինկ-ը կը պահանջէ ինքնին ոչ միայն ծրագրուած մօտեցում, այլ կը պահանջէ հմտացած եւ մասնագիտացած անձնակազմ, մեծագումար յատկացում, համախոհներու զօրաշարժի կարողութիւն, եւ կամաւորներու մեծ բանակի կազմակերպուածութիւն: Ցոյց տուէք ինծի յստակ թիւերով թէ Սփիւռքներէն ո՞ր մէկը ունի նման կարողութիւններ: Միասին լուսանկարուիլը, այցելութիւններ տալն ու հաղորդագրութիւն հրապարակելը լոպիինկ չէ: Եղածը պէտք է չափել միմիայն արդիւնքով: Արցախեան վերջին պատերազմը եւ 2023-ի մեր երկրորդ պաշտօնական ցեղասպանութիւնը վկայ:

Ե. Համաշխարհային հանրութեան միտքին վրայ կազմակերպուած կերպով ազդելու կարողութիւնը հաւանաբար կարեւորագոյն չափանիշը պէտք է սեպել: Ո՛չ որպէս կարելիութիւն այլ որպէս կատարուած իրողութիւն: Եթէ այդ անկիւնէն նայինք՝ Սփիւռքներու կարողութիւնները խոշոր զերօ մըն են: Կարելի՞ է փոխել ատիկա, այո՛: Սակայն միայն եթէ աշխատանք տարուի ատոր համար: Ո՛չ անհատապէս, ո՛չ այս կամ այն կազմակերպութեան նախաձեռնութեամբ, ո՛չ ալ նոյնիսկ պարզապէս Հայաստանի աշխատանքով: Այլ ազգովին: Ազգովին ըլլալու համար՝ պէտք է ունենալ վերոյիշեալ նախապէս մշակուած ethos-ը: Բան մը, որուն յառաջատարը միմիայն կրնայ ըլլալ Հայաստանը: Որովհետեւ ի՛նքն է որ պետութիւն է: Ի՛նքն է որ ունի դիւանագիտական համակարգ, պետական պիւտճէ, օրէնք ստեղծելու կարողութիւն, միջազգային վարկ բանալու կարողութիւն, բանակ պահելու իրաւունք, մեծաերազ ենթակառոյցներու ծրագիրներ մշակելու իրաւունք, հայ ժողովուրդը իրար զօդող գլխաւոր մղիչ ոյժը ըլլալու պատմական լիազօրութիւն եւ օրինականութիւն եւ այլն, եւ այլն:

Մոռնանք Սփիւռքները, յոռեգոյն պարագային, Հայաստանի պետութիւնը պէտք է ինքնապահպանման համար իսկ առնէ վերոյիշեալ քայլերը: Մղուած իր իսկ «ինքնասիրութենէն»: Այսօրուան հսկայական աշխարհաքաղաքական տեղաշարժներուն զոհը պիտի դառնան բոլոր այն ազգերը որոնք ամբողջութեամբ լծուած չեն ինքնագոյատեւման պայքարին: Հայերը՝ ամէնէն առաջ:

Ձեր շինիչ գրութիւնները միշտ խանդավառութեամբ ընթերցող եւ բարեկամօրէն

Վիգէն Լ. Ադդարեան

 

]]> https://darperag21.net/%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82%d5%bc%d6%84-%d5%a5%d6%82-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6-%d5%b7%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a5%d5%ac%d5%b8%d5%be-%d6%84%d5%b6%d5%b6%d5%a1/feed/ 0 88679 Սփիւռք եւ Հայաստան․ մրցակիցնե՞ր, թէ՞ ռազմավարական գործընկերներ https://darperag21.net/%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82%d5%bc%d6%84-%d5%a5%d6%82-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%b4%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%af%d5%ab%d6%81%d5%b6%d5%a5%d5%9e%d6%80-%d5%a9%d5%a7%d5%9e/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25bd%25d6%2583%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25bc%25d6%2584-%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b6%25e2%2580%25a4-%25d5%25b4%25d6%2580%25d6%2581%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25ab%25d6%2581%25d5%25b6%25d5%25a5%25d5%259e%25d6%2580-%25d5%25a9%25d5%25a7%25d5%259e https://darperag21.net/%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82%d5%bc%d6%84-%d5%a5%d6%82-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%b4%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%af%d5%ab%d6%81%d5%b6%d5%a5%d5%9e%d6%80-%d5%a9%d5%a7%d5%9e/#comments Thu, 25 Jun 2026 09:22:56 +0000 https://darperag21.net/?p=88665 Հայ ժողովուրդի պատմութեան մէջ առանձնայատուկ տեղ ունի երեւոյթ մը, որ քիչ ժողովուրդներու պարագային կը հանդիպինք։ Մենք ունինք պետութիւն, բայց նաեւ ունինք աշխարհով մէկ տարածուած համայնքներ, որոնք ոչ միայն մշակութային կամ տնտեսական դեր կը խաղան, այլեւ յաճախ ազգային հարցերու շուրջ կ’արտայայտուին նո՛յն հետաքրքրութեամբ եւ պատասխանատուութեան զգացումով, ինչպէ՛ս Հայաստանի մէջ ապրող քաղաքացիները։

Թէեւ այս իրականութիւնը ծնունդ առած է պատմական ողբերգութենէ, բայց տասնամեակներու ընթացքին դարձած է ազգային գոյատեւման կարեւոր յենասիւներէն մէկը։ Սփիւռքը պահպանած է լեզուն, մշակոյթը, կրթական հաստատութիւնները եւ ազգային ինքնութիւնը այն ժամանակաշրջաններուն, երբ հայկական անկախ պետութիւն գոյութիւն չունէր։

Սակայն Հայաստանի վերանկախացումէն ետք, հարցում մը ինքզինք կը պարտադրէ. ի՞նչ պէտք է ըլլայ սփիւռքի եւ Հայաստանի Հանրապետութեան յարաբերութեան բնոյթը։ Այս հարցին պատասխանելու համար նախ պէտք է ընդունիլ պարզ իրողութիւն մը։ Պետութիւնը եւ ազգը նոյն բաները չեն։ Ազգը աւելի լայն հասկացողութիւն է, իսկ պետութիւնը՝ իրաւական եւ քաղաքական կառոյց։ Հայաստանի Հանրապետութիւնը միջազգային ճանաչում ունեցող ինքնիշխան պետութիւն է, որուն քաղաքացիներն են, ի վերջոյ, պատասխանատու իրենց իշխանութիւններուն ընտրութեան, վերահսկողութեան եւ փոփոխութեան։

Այս պատճառով ալ դժուար է վիճարկել այն սկզբունքը, որ սփիւռքը, որքան ալ հայրենասէր կամ նուիրուած ըլլայ, չի կրնար եւ պէտք չէ ուղղակի կերպով միջամտէ Հայաստանի ներքին քաղաքական հարցերուն։ Շատեր կը կարծեն, թէ պետութիւնը համայն հայութեան պատկանող զգացական սեփականութիւն մըն է, ուր իւրաքանչիւրը կրնայ հեռակայ կարգով թելադրել, ներազդել կամ նոյնիսկ միջամուխ ըլլալ ներքին հարցերուն՝ ըստ սեփական պատկերացումներուն։ Պետութեան ներքին որոշումները պէտք է ընդունուին այն քաղաքացիներուն կողմէ, որոնք ամէն օր կ’ապրին այդ որոշումներուն հետեւանքները։ Բայց սխալ պիտի ըլլար այս եզրակացութիւնը մեկնաբանել որպէս սփիւռքի դերին նուազեցումը։ Ընդհակառակը։

Ամէնէն յաջող պետութիւնները չեն ծաղկիր ու զարգանար միայն իրենց ներքին կարողականութեամբ եւ ուժով։ Անոնք կը յենին նաեւ արտաքին կապերու, գիտելիքի, փորձառութեան եւ միջազգային ազդեցութեան վրայ։ Իսկ հոս է, որ սփիւռքը կրնայ դառնալ Հայաստանի մեծագոյն ռազմավարական առաւելութիւններէն մէկը։

Աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ հայ մասնագէտներ կը ղեկավարեն ընկերութիւններ, համալսարանական կեդրոններ, սթարթափներ, գիտահետազօտական հաստատութիւններ եւ նորարարական ծրագիրներ։ Անոնք կուտակած են գիտելիք եւ փորձառութիւն, որոնց արժէքը երբեմն շատ աւելի մեծ է, քան նիւթական օժանդակութիւնը։ Տասնամեակներ շարունակ «սփիւռքի օժանդակութիւն» արտայայտութիւնը հիմնականօրէն կապուած էր նուիրատուութիւններու կամ բարեսիրական նախաձեռնութիւններու։ Շատեր կը կարծեն, թէ Սփիւռքի դերը սահմանափակուած է քանի մը պարզ, խորհրդանշական քայլերով. դրամահաւաք մը կազմակերպել, բարեգործական ծրագիր մը հովանաւորել կամ ընկերային ցանցերուն մէջ հայրենասիրական կոչեր տարածել։ Այս բոլորը արժէքաւոր են, բայց անոնք միայն առաջին քայլերն են հազար մղոնին։ Այսօր, 21-րդ դարը տարբեր մտածողութիւն եւ տարբեր մօտեցումներ կը պահանջէ։

Հայաստանի կարիքը միայն դրամով չի սահմանափակուիր։ Այսօր, Հայաստանի Հանրապետութիւնը ունի կարիքը արդիականացման, տնտեսական ճկունութեան, գիտելիքի, նորարարութեան, կառավարման փորձառութեան, միջազգային ցանցերու եւ մասնագիտական կարողութիւններու։ Ահա թէ ինչո՛ւ Սփիւռքի ամենէն արդիւնաւէտ դերը թերեւս ոչ թէ քաղաքական աղմուկի ստեղծումն է, այլ գիտելիքի, փորձառութեան եւ արհեստագիտական հմտութիւններու անդադար փոխանցումը դէպի հայրենիք։

Աշխարհաքաղաքական մրցակցութեան ներկայ պայմաններուն մէջ, փոքր պետութիւններու հզօրութիւնը ոչ միայն կը չափուի բանակով կամ տնտեսութեամբ, այլ նաեւ իրենց «փափուկ ուժով» (այս առիթով կ’արժէ վերընթերցել դոկտ. Հրաչ Չիլինկիրեանի «Հայկական «փափուկ ուժը» սփիւռքի մէջ» խորագրեալ յօդուածը հետեւեալ կապով https://tinyurl.com/48a3xh97): Այս հասկացողութիւնը կը վերաբերի այն կարողութեան, որով պետութիւն մը կամ հաւաքականութիւն մը կրնայ ազդեցութիւն ունենալ ուրիշներու վրայ՝ մշակոյթի, կրթութեան, գիտութեան, նորարարութեան եւ հեղինակութեան միջոցով։ Սփիւռքը, իր հանրային ու քաղաքական կապերով, կոչուած է ըլլալու Հայաստանի պետական շահերու լոպիիսթական լծակը օտար ափերու վրայ։

Այս առումով, հայ ժողովուրդը եզակի առաւելութիւն ունի։ Հայաստանի Հանրապետութիւնը ունի այն, ինչ սփիւռքը չունի՝ պետականութիւն։ Իսկ սփիւռքը ունի այն, ինչ Հայաստանը ամբողջութեամբ չունի՝ համաշխարհային տարածում, բազմազան փորձառութիւն եւ ազդեցութեան բազմաթիւ լծակներ ու կեդրոններ։ Երբ այս երկու իրականութիւնները համագործակցին, անոնք կը լրացնեն զիրար։ Երբ անոնք կը մրցին կամ կը փորձեն փոխարինել զիրար, կը յառաջանան լարուածութիւններ եւ հիասթափութիւններ։ Հետեւաբար հարցը այն չէ, թէ սփիւռքը պէտք է լռէ՞, թէ՞ խօսի։ Հարցը այն է, թէ ո՛ր ոլորտին մէջ կրնայ ան ամենէն մեծ արժէքը ստեղծել։

Թերեւս ժամանակն է, որ սփիւռքի եւ Հայաստանի յարաբերութիւնները վերասահմանուին ոչ թէ որպէս քաղաքական խնամակալութիւն կամ անվերջ ցանկ մը փոխադարձ ակնկալութիւններու, այլ որպէս ռազմավարական գործընկերութիւն։

Մէկը կը կառավարէ պետութիւնը։ Միւսը կը բազմապատկէ անոր կարողութիւնները։

Եւ երբ այդ երկու դերերը յստակ ըլլան, Հայաստանն ու սփիւռքը կրնան աւելի հզօր դառնալ միասին, քան երբեւէ առանձին-առանձին։ Երբ սփիւռքի գիտնականը, տնտեսագէտը կամ կառավարման մասնագէտը իր տաղանդն ու փորձագիտութիւնը կը դնէ հայրենի պետական համակարգի տրամադրութեան տակ՝ առանց քաղաքական նախապայմաններու, այդ պարագային համագործակցութիւնը կը դառնայ գործնական իրականութիւն։

Որովհետեւ ի վերջոյ, հայրենիքի պահպանութիւնը միայն զայն հեռուէն սիրելու կամ անոր ներքին հարցերուն շուրջ վիճելու մասին չէ. անիկա մեր արժէքներուն, պետականութիւնը որպէս բացարձակ հիմք ընդունելու կամքին եւ զայն գիտելիքով ու փափուկ ուժով զրահաւորելու պատասխանատուութեան մասին է։

]]> https://darperag21.net/%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82%d5%bc%d6%84-%d5%a5%d6%82-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%b4%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%af%d5%ab%d6%81%d5%b6%d5%a5%d5%9e%d6%80-%d5%a9%d5%a7%d5%9e/feed/ 1 88665 Հայելին https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d5%b6/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a5%25d5%25ac%25d5%25ab%25d5%25b6 https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d5%b6/#respond Tue, 23 Jun 2026 13:00:08 +0000 https://darperag21.net/?p=88655 Ամէն առաւօտ
կը կանգնի հայելիին դիմաց.
ոչ թէ մազերը սանտրելու
կամ տարիները հաշուելու,
այլ՝ հանդիպելու այն անծանօթին,
որ կ’ապրի աչքերուն ետին։

Լուռ է հայելին.
լիճ մը՝ առանց ալիքի,
բայց երբ կը սուզուիս խորքը,
կը տեսնես քարերը,
որ տարիներ շարունակ
սրտիդ մէջ նետեցիր։

Հայելին կը ճանչնայ զինք.
կը յիշէ այն երիտասարդը,
որ արեւներ կը խոստանար աշխարհին,
կը ճանչնայ նաեւ միւսը՝
մոխրահոտ,
որ սորվեցաւ ժպտիլ մարդոց
եւ լուռ անցնիլ վէրքերէն իր։

Իւրաքանչիւր կնճիռ՝ գետի մը չորցած հունն է,
Իւրաքանչիւր սպիտակ մազ՝ ոչ թէ ձիւն,
այլ ներսը սառած ձմեռ,
եւ ամէն հայեացք կը բերէ հետը
անունները այն երազներուն,
որոնք ճամբուն վրայ փոշիացան։

Երբեմն կը փորձէ լոյսը փոխել,
պատուհանը բանալ, ստուերները շեղել,
բայց հայելին ժամանակի հարազատն է.
չի՛ մոռնար երբեք։

Հոն դեռ պահուած են
չարտասուած անձրեւներ,
չբացուած նամակներ,
եւ բառեր, որոնք ամբողջ կեանք մը
շրթունքներուն հասնելու արահետը չգտան։

Ու յանկարծ կը հասկնայ՝
մարդը երբեք այնքան հեռու չի փախչիր ուրիշներէ,
որքան ինքն իրմէ։
Բայց որքան ալ հեռանայ, հոն է հայելին՝
լուռ, սպասող,
ինչպէս դուռ մը՝ որ երբեք չի փակուիր,
ինչպէս խիղճ մը՝ որ չի քնանար,
ինչպէս մոխիրին տակ կայծ մը դեռ կարմրող։

Եւ օր մը,
երբ վերջին դիմակն ալ փոշի դառնայ,
ան պիտի հասկնայ՝
հայելին երբե՛ք չէր ստեր իրեն։
Միայն ի՛նք
չէր ուզեր տեսնել։

Ա. Երկակ

 

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d5%b6/feed/ 0 88655 Լիբանան․ երբ անորոշութիւնն ու անապագայ կեանքը բնական կը դառնան https://darperag21.net/%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%80%d5%b8%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%b6-%d5%b8%d6%82-%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%a3/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ac%25d5%25ab%25d5%25a2%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25b6%25e2%2580%25a4-%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a2-%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25b8%25d5%25b7%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25b6-%25d5%25b8%25d6%2582-%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25a3 https://darperag21.net/%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%80%d5%b8%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%b6-%d5%b8%d6%82-%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%a3/#respond Mon, 22 Jun 2026 16:01:41 +0000 https://darperag21.net/?p=88651 Լիբանանի մէջ պատերազմը շատերու համար անցեալին պատկանող դէպք մը կամ օրացոյցով սահմանափակուած ժամանակաշրջան մը չէ, ո՛չ ալ միայն պատմութեան դասագիրքերու մէջ նշուած պատահար մը։ Պատերազմը տակաւին ներկայ է մարդոց շարժուձեւերուն մէջ, լեզուին մէջ, հայեացքներուն մէջ, առօրեայ վարքին մէջ, նոյնիսկ լռութեան մէջ։ Անիկա վերածուած է հոգեբանական մնացուկի մը, որ սերունդէ սերունդ կը փոխանցուի՝ երբեմն առանց բառերու։

Երբ ռումբերը լռեն, քաղաքներ, գիւղեր եւ շէնքեր կրնան վերակառուցուիլ, բնակարանները կրնան նորոգուիլ, փլատակները կը մաքրուին, փողոցները վերստին կրնան լեցուիլ կեանքով, բայց մարդուն ներքին փլատակները աւելի դժուար կը վերանորոգուին։ Որոշ վէրքեր ժամանակի ընթացքին չեն անհետանար։ Անոնք միայն կը սորվին լուռ ապրիլ մարդուն մէջ։

Լիբանանի պարագային, խնդիրը աւելի խոր է, որովհետեւ պատերազմը երբե՛ք ամբողջութեամբ չաւարտեցաւ։ Քաղաքացիական պատերազմին յաջորդեցին նոր պատերազմներ, տնտեսական փլուզումներ, քաղաքական ճգնաժամեր, պայթումներ, տեղահանութիւններ, սահմանային լարուածութիւններ եւ շարունակական անորոշութիւն։ Այս պատճառով Լիբանան շատերու համար դարձած է անվերջանալի անորոշութեան երկիր մը:

Այստեղ մարդիկ տուներ կը կառուցեն՝ կարծես վաղը պիտի հեռանան։ Գործեր կը սկսին՝ առանց վստահ ըլլալու, թէ ամիսներ ետք տակաւին պիտի գոյատեւեն։ Երիտասարդները համալսարան կ’աւարտեն, բայց ապագան արդէն կը պատկերացնեն ուրիշ երկրի մը մէջ։ Նոյնիսկ յոյսը դարձած է ժամանակաւոր զգացում մը։

Այս հոգեբանական վիճակը ամբողջ սերունդներ ձեւաւորեց։

Լիբանանի մէջ հասակ առած բազմաթիւ անձեր մանկութենէն սորվեցան տագնապը ընկալել որպէս բնական վիճակ։ Ելեկտրականութեան ընդհատումները եւ յաճախ ամբողջական բացակայութիւնը, տնտեսական տագնապը, քաղաքական լարուածութիւնը, փողոցային բախումները կամ պատերազմի լուրերը աստիճանաբար դարձան առօրեայ կեանքին մէկ մասը։ Երբ անկայունութիւնը երկարատեւ դառնայ, մարդը այլեւս զայն արտակարգ վիճակ չի նկատեր։ Ճգնաժամը կը դառնայ սովորական։

Ահա այսպէս կազմաւորուեցան «փլատակներու մէջ հասակ առնող սերունդներ», եւ այսօր նոր սերունդ մը ամբողջ կը կազմաւորուի նոյն հոգեբանութեամբ: Այս սերունդը տարօրինակ երկուութիւն մը կ’ապրի։ Ան յաճախ կը թուի տոկուն եւ հեգնօրէն անտարբեր արտաքին աշխարհին համար. կրնայ կատակել աղէտներու մասին, շարունակել աշխատիլ պայթումներէն ետք, սրճարան երթալ պատերազմի լուրերուն կողքին։ Բայց այս դիմացկունութեան տակ շատ անգամ պահուած է խոր յոգնածութիւն մը։

Որովհետեւ մշտական անորոշութիւնը դանդաղօրէն կը մաշեցնէ մարդու հոգին։

Մարդը իր բնութեամբ ապագայ պատկերացնելու կարողութիւն ունեցող արարած մըն է։ Ան կը դիմանայ դժուարութիւններու, որովհետեւ կը հաւատայ, թէ վաղն կրնայ տարբեր ըլլալ։ Բայց երբ հասարակութիւնը տարիներ շարունակ չի կրնար կայունութիւն ստեղծել, ապագան կը սկսի կորսնցնել իր իրականութիւնը։ Մարդիկ այլեւս երկարաժամկէտ երազներ չեն կառուցեր։ Անոնք կը սորվին միայն «այսօր»-ը փրկել։

Այս երեւոյթը միայն տնտեսական չէ։ Անիկա քաղաքակրթական յոգնածութեան նշան է նաեւ։ Երբ ապագայի պատկերացումը կը դժուարանայ կամ ամբողջովին կը մշուշոտի, հասարակութիւնը աստիճանաբար կը կորսնցնէ իր ներքին մղիչ ուժը։ Ստեղծականութիւնը կը նահանջէ, հանրային վստահութիւնը կը փլուզուի եւ մարդիկ կը սկսին փակուիլ փոքր ու անձնական նեղ շրջանակներու մէջ։ Շատերու համար «հաւաքական վաղուան» գաղափարը կը դադրի գոյութիւն ունենալէ:

Այս հոգեբանական մթնոլորտը նաեւ կը փոխէ մարդկային յարաբերութիւնները։ Վստահութիւնը կը սկսի նահանջել։ Մարդիկ կը դառնան աւելի զգուշաւոր, աւելի անհատապաշտ, եւ երբեմն նոյնիսկ՝ ներքնապէս անապահով ու անվստահ։ Երկարատեւ տագնապները մարդուն մէջ կը ստեղծեն ինքնապաշտպանական հոգեբանութիւն մը։ Ան կը սկսի աւելի քիչ վստահիլ քաղաքականութեան, հաստատութիւններուն, եւ երբեմն նոյնիսկ՝ դիմացի մարդուն։

Բայց ամենէն վտանգաւոր փոփոխութիւնը թերեւս անտեսանելին է՝ ներքին զգացականութեան մաշումը։

Երբ մարդ երկար ժամանակ կ’ապրի պատերազմի կամ տագնապի պայմաններուն մէջ, ան երբեմն կը ստիպուի հոգեպէս զրահաւորուիլ ու քարանալ։ Ոչ որովհետեւ ան այլեւս չի զգար, այլ որովհետեւ անդադար ցաւը հոգեբանօրէն անտանելի կը դառնայ։ Այս պատճառով ալ, որոշ հասարակութիւններու մէջ մարդիկ երբեմն պաղ կամ անտարբեր կը թուին։ Իրականութեան մէջ, անոնք յաճախ հոգեբանական ինքնապաշտպանութեան մէջ են։ Այսուհանդերձ, այս ամբողջ խաւարին մէջ, զարմանալի դիմադրողականութիւն մը տակաւին գոյութիւն ունի։

Լիբանանի եւ նմանօրինակ այլ վայրերու մէջ, մարդը կ’ապրի յարատեւ հակասութիւններու մէջ։ Ան միաժամանակ յոգնած է ու կենսունակ, յուսահատ՝ բայց հեգնող, ընկճուած՝ բայց ստեղծագործ։ Թերեւս երկարատեւ տագնապները մարդուն մէջ կը ստեղծեն նաեւ գոյատեւման արտասովոր բնազդ մը։ Բայց հարցումը, որ ինքզինք կը պարտադրէ՝ արդեօ՞ք մարդը նոյնը կը մնայ պատերազմէն ետք. հաւանաբար ոչ ամբողջութեամբ։

Պատերազմը միայն ֆիզիքական վնաս չի պատճառեր։ Անիկա կը փոխէ ժամանակի զգացողութիւնը, յիշողութիւնը, վստահութիւնը, սիրելու եւ ապագան պատկերացնելու կարողութիւնը։ Պատերազմ ապրած մարդը յաճախ աշխարհին կը նայի տարբեր աչքերով։ Ան կը հասկնայ, թէ որքա՛ն փխրուն է կայունութիւնը, եւ որքա՛ն արագ կրնայ մարդկային քաղաքակրթութիւնը գահավիժիլ դէպի քաոս։ Բայց թերեւս նոյն այդ փորձառութիւնը մարդուն կը ստիպէ խոր կերպով արժեւորելու կեանքը, խաղաղութիւնը եւ մարդկային ջերմութիւնը։ Որովհետեւ փլատակներու մէջ մեծցած մարդիկ երբեմն աւելի լաւ կը հասկնան, թէ որքա՛ն դժուար է բնականոն կեանքը։

Լիբանանահայ գաղութը իւրայատուկ ձեւով ապրեցաւ այս իրականութիւնը։ Հայերը ո՛չ միայն անցան Լիբանանի պատերազմներու բովէն, այլեւ իրենց հետ կը կրէին Ցեղասպանութեան, տեղահանութեան եւ վերապրումի աւելի հին յիշողութիւններ։ Այս պատճառով ալ, անորոշութիւնը, ապահովութեան փնտռտուքը եւ համայնքային համախմբուածութիւնը դարձան գոյատեւման բնազդի մէկ մասնիկը։ Պուրճ Համուտի, Նոր Հաճընի եւ Խալիլ Պատաուի նման թաղամասեր երկար ժամանակ ո՛չ միայն բնակավայրեր էին, այլեւ հոգեբանական ապաստարաններ։ Սակայն, վերջին տասնամեակներուն, տնտեսական տագնապը, արտագաղթը եւ սերունդներու փոփոխութիւնը սկսան տկարացնել այդ հաւաքական կառոյցը։ Այսօր, լիբանանահայ երիտասարդին հոգեբանական վիճակը յաճախ երկուութիւն կ’ապրի․ ան միաժամանակ կապուած է յիշողութեան մը, բայց նաեւ կը զգայ, թէ ապագան կամաց-կամաց դուրս կը սպրդի իր ձեռքերէն։

Այսօր Լիբանանը միայն տնտեսական կամ քաղաքական տագնապի մէջ չէ։ Անիկա նաեւ կ’ապրի այնպիսի հոգեբանական ժամանակաշրջան մը, ուր ամբողջ հասարակութիւն մը կը փորձէ շարունակել իր գոյատեւումը՝ առանց ամբողջովին վստահ ըլլալու, թէ ապագան տակաւին գոյութիւն ունի։

Եւ թերեւս մեր ժամանակներու ամենախոր վախը ո՛չ թէ բուն պատերազմն է, այլ այն վայրկեանը, երբ մարդը կամաց-կամաց կը սորվի ապրիլ՝ առանց ապագայի պատկերացում ունենալու։

 

 

 

]]> https://darperag21.net/%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%80%d5%b8%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%b6-%d5%b8%d6%82-%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%a3/feed/ 0 88651 Փարիզ, մոտեռնիզմ եւ Մոտիկլիանիի առասպելը https://darperag21.net/%d6%83%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%a6-%d5%b4%d5%b8%d5%bf%d5%a5%d5%bc%d5%b6%d5%ab%d5%a6%d5%b4-%d5%a5%d6%82-%d5%b4%d5%b8%d5%bf%d5%ab%d5%af%d5%ac%d5%ab%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%ab-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%bd%d5%ba/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d6%2583%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25a6-%25d5%25b4%25d5%25b8%25d5%25bf%25d5%25a5%25d5%25bc%25d5%25b6%25d5%25ab%25d5%25a6%25d5%25b4-%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25b4%25d5%25b8%25d5%25bf%25d5%25ab%25d5%25af%25d5%25ac%25d5%25ab%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25ab%25d5%25ab-%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25ba https://darperag21.net/%d6%83%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%a6-%d5%b4%d5%b8%d5%bf%d5%a5%d5%bc%d5%b6%d5%ab%d5%a6%d5%b4-%d5%a5%d6%82-%d5%b4%d5%b8%d5%bf%d5%ab%d5%af%d5%ac%d5%ab%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%ab-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%bd%d5%ba/#respond Sat, 20 Jun 2026 09:28:15 +0000 https://darperag21.net/?p=88638 Տասնըվեց տարեկան դպրոցական աշակերտ էի, երբ առաջին անգամ դիտեցի «Modigliani» շարժապատկերը, որ իտալացի նկարիչ, քանդակագործ եւ արուեստագէտ Մոտիկլիանիի կենսագրական ֆիլմն է։ Յետդպրոցական ապագայ մը պատկերացնելու, ձեւակերպելու եւ կարեւոր որոշումներ կայացնելու ճնշումին տակ, բախտով՝ այս ֆիլմը գնեցի։ Կը յիշեմ, որ տասնըվեց տարեկանիս արուեստին նկատմամբ հետաքրքրութիւնս կիսավար վիճակի մէջ էր. տարուած էի դպրոցական վերջին տարիներու խեղկատակ դասարանային մթնոլորտով, չարաճճիութիւններ ծրագրելու բուռն կիրքով։ Այս ֆիլմի առաջին ակնդրումը, գեղանկարչական աշխարհի հանդէպ տարփանքս ու հետաքրքրութիւնս վառող մանր կայծի մը արձակումն էր:

«Մոտիկլիանի» ֆիլմին ազդագիրը

«Modigliani» ֆիլմը՝ ութ տարուան ընթացքին, ակնդրած եմ տասներկու անգամ։ Սկիզբը՝ կ’ուզէի մտնել բեմադրիչի` Mick Davis-ի ստեղծած աշխարհին մէջ, եւ միանալ ֆիլմի կերպարներուն, ընկերանալ, խենդութիւններ ընել անոնց հետ։ Վերջին տարիներուն, ֆիլմի աշխարհին մէջ ամբողջովին կորսուելու փոխարէն՝ քննադատական աչքով կը փորձեմ մօտենալ, եւ հարցման նշանի տակ դնել ֆիլմի բովանդակութեան ճշգրտութիւնը, պատգամը, քարոզչութիւնը։

Ֆիլմը կը ներկայացնէ Մոտիկլիանին՝ որպէս աղքատ, տառապող իտալացի հրեայ նկարիչ, «Les Années Folles»-ի տարիներու Փարիզին մէջ։ Այդ ժամանակաշրջանը կը բնորոշուէր ազատ, խելայեղ եւ ստեղծագործ մթնոլորտով։ Եւրոպական քաղաքակրթութիւնը արագօրէն կը զարգանար ու կ’արդիականանար, իսկ Փարիզը դարձած էր տարբեր ազգութիւններու եւ սկզբունքներու պատկանող արուեստագէտներու հաւաքատեղին՝ նորարար գաղափարներով արգաւանդ ու բարգաւաճ քաղաք։

«Մոտիկլիանի» ֆիլմէն դրուագ մը

«Les Années Folles»-ի արուեստագէտները՝ Մոտիկլիանի, Փիքասօ եւ ուրիշներ, կը փորձէին արմատականօրէն խախտել արեւմտեան գեղանկարչութեան ակադեմական կանոնները, փոխել գործի ներկայացման դասական ձեւը (composition), եւ յեղափոխել մարմնի գեղեցկութեան ու զգայապաշտութեան վերաբերեալ ընդունուած չափանիշները։

Իտալական Վերածնունդի (մօտ 1400–1600) եւ հետագայ ակադեմական աւանդոյթին մէջ, կինը յաճախ կը ներկայացուէր որպէս սրբացուած կամ դիցաբանական էակ։ Անոր մարմինը քնքշութեան, բարեբերութեան կամ բարոյական կատարելութեան խորհրդանիշն էր։ Մոտիկլիանի, 1910–

Amedeo Modigliani, Young Woman of the People, 1918, Los Angeles County Museum of Art, Frances and Armand Hammer Purchase Fund

1920-ականներուն, այս աւանդոյթին նկատմամբ տարբեր մօտեցում մը կը զարգացնէ։ Ան մարմինը կը մերժէ պատկերել որպէս նուրբ զարդ կամ տղամարդու հրամանին անսացող գործիք, այլ որպէս մարդկեղէն՝ պինդ կանգնած իր մինակութեան, առանձնութեան եւ ներքին տագնապներուն մէջ։

Ան կ’ուսումնասիրէր ափրիկեան արուեստի պատմութիւնը, եւ կը ներշնչուէր անոր սիրունութենէն։ Կարգ մը արուեստի քննադատներ եւ պատմաբաններ կը գրեն, որ ան կը ձգտէր վերակենդանացնելու եւ վերիմաստաւորելու այն, ինչ Արեւմուտքի ազնուական դասակարգի կողմէ երկար ատենէ ի վեր անարգ կամ աննշան դարձած էր, թէ ափրիկեան մշակոյթը կ’ուզէր մոռցուած գանձարկղի մը պէս մէջտեղ հանել փոշիներու տակէն։ Ուրիշներ կը հակաճառեն` պնդելով, որ ան ափրիկեան արուեստի ոճը գաղտուկ կը փորձէր որդեգրել ու սեփականացնել:

Ափրիկեան երկարաձեւ դիմակներով շատ տպաւորուած էին Փիքասօն եւ Մոտիկլիանին։ Այդ դէմքերը ո՛չ արական են, ո՛չ ալ իգական։ Անոնց երեսներուն վրայ չկայ ողջութիւն կամ զգացմունքի արտայայտութիւն. կարծես ցեղային տուայտանքի ու իրաւազրկման վիշտի կոթողներ են։ Ափրիկեան դիմակը ունի պարզութեան, «արագ քանդակուած»-ի յատկութիւն․ դիմագիծը միամտօրէն կը ներկայացուի՝ անբնականոն կազմաբանական չափերով, առանց բարդութիւններու կամ խիստ մանրամասնութիւններու։

Մոտիկլիանին եւ Փիքասոն, ներշնչուելով ափրիկեան արուեստի պարզ ոճէն ու գեղագիտական արժէքներէն, այդ տարրերը ներառեցին մոտեռնիզմի հոսանքին մէջ: Դրամատիրական քաղաքատնտեսական նոր դասաւորումը, արագընթաց կեանքը, կը մղէ արուեստագէտներուն հրաժարիլ դանդաղ կերպով աշխատելու սովորութենէն եւ ակադեմական իրապաշտութենէն։ Մարմինը կը վերածուի մեքենաներու իշխանութեան, ժխորի ու արագութեան ստեղծած աճապարանքի ճնշումին տակ նեղութիւն կրած, ձեւազեղծուած կազմուածքի, ուրուագիծի եւ չմշակուած նիւթի։

Կ’արժէ նշել, որ մոտեռնիզմի ժամանակ սեռականութիւնը կը դառնայ կարգ մը մտաւորականներու (օրինակ` Sigmund Freud-ի եւ André Gide-ի) հիմնական վերլուծական նիւթ, որ կը ներշնչէր արուեստագէտները քննադատօրէն սերտելու ու նոր մօտեցումներով ըմբռնելու սեռայնութիւնը։

Խնդիրը այն է, որ ֆիլմը որեւէ ձեւով չի փոխանցեր այդ ժամանակաշրջանի արուեստագէտներու մտաւոր խորութիւնը։ Անոնք կը ներկայացուին անկանոն, հարբեցող եւ եսակեդրոն մղումներով տարուած կերպարներ, որոնք հետաքրքրուած են միայն «զուտ» արուեստագիտական կեանքով` թուղթին վրայ զգացումներ արտայայտելով, հաց ուտելու փոխարէն գինովնալով եւ «ապուշ» հարուստներու կենցաղը վարկազրկելով։

Montparnasse-ի սրճարանները, մասնաւորապէս Café de la Rotonde-ը, ֆիլմին մէջ կը ներկայացուին պարզապէս որպէս խեղկատակութիւններ ու ծաղրաբանութիւններ ընելու տեղ, մինչդեռ իրականութեան մէջ անոնք մտաւորական քննարկումներու եւ գաղափարական բախումներու վայրեր էին։

Բեմադրիչը կ’որդեգրէ հակացեղապաշտ դիրքորոշում եւ կը լուսաբանէ այդ ժամանակաշրջանի Ֆրանսայի ընկերային իրականութիւնը, ուր հայրիշխանական մտածելակերպը, կրօնական եւ մշակութային լարումները, մասնաւորաբար քրիստոնէական գերիշխանութիւնը կը շարունակէին ազդեցութիւն ունենալ թէ՛ հասարակական եւ թէ՛ արուեստագիտական միջավայրին մէջ։

Ֆիլմի ակնդրումը, ընդհանուր առմամբ, գեղարուեստական ներգրաւիչ փորձառութիւն մըն է, որ դիտողը կը տեղափոխէ Փարիզի ոգիին՝ փողոցներու, արուեստագիտական մրցակցութիւններու եւ ստեղծագործական լարուածութեան կենդանի մթնոլորտին մէջ։ Կը տեսնենք Մոտիկլիանիի եւ իր կնոջ՝ Ժանն Էպիւթէրնի ողբերգական սիրային կապը, ինչպէս նաեւ Մոտիկլիանիի եւ Փիքասոյի միջեւ գոյութիւն ունեցող թունդ մրցակցութիւնը։

Սակայն բեմադրիչը հետաքրքրուած չէր «Les Années Folles»-ի հետ կապուած առասպելները կամ ֆրանսական շուկայի սուտ պատմութիւնները հիմնայատակ ընելու գործով։ Ան, աւելի ճշգրիտ իրականութիւն մը ներկայացնելու համար, պէտք է «արուեստագէտ»-ի շինծու մտապատկերը ճղելու փորձ մը ընէր, լուսարձակի տակ առնելու համար ո՛չ միայն Մոտիկլիանիի ապրած հոգեկան տագնապները, այլեւ՝ այդ ժամանակի մտաւորականներու յեղափոխական կորովն ու տարած աշխատանքը՝ ակադեմական կատարելապաշտութեան եւ աւանդապաշտութիւն ջատագովողներուն դէմ։

]]> https://darperag21.net/%d6%83%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%a6-%d5%b4%d5%b8%d5%bf%d5%a5%d5%bc%d5%b6%d5%ab%d5%a6%d5%b4-%d5%a5%d6%82-%d5%b4%d5%b8%d5%bf%d5%ab%d5%af%d5%ac%d5%ab%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%ab-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%bd%d5%ba/feed/ 0 88638 Երբ պատերազմները կը վերածուին սովորական լրատուութեան, իսկ մահերը՝ վիճակագրութեան https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%ab%d5%b6-%d5%bd%d5%b8%d5%be%d5%b8%d6%80%d5%a1/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a2-%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25b4%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a8-%25d5%25af%25d5%25a8-%25d5%25be%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25ae%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25ab%25d5%25b6-%25d5%25bd%25d5%25b8%25d5%25be%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25a1 https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%ab%d5%b6-%d5%bd%d5%b8%d5%be%d5%b8%d6%80%d5%a1/#respond Fri, 19 Jun 2026 13:31:20 +0000 https://darperag21.net/?p=88631 Աշխարհը երբեմն կը թուի ճատրակի հսկայական տախտակ մը։

Մեր ժամանակներու աշխարհաքաղաքական լարուածութիւնները դարձեալ կը յիշեցնեն այս պատկերացումը։ Ուր որ նայինք, ճատրակի տախտակը մեծցած ու ընդարձակուած կը թուի։ Ուքրանիոյ բերրի դաշտերէն մինչեւ Միջին Արեւելքի աւերակները, Հարաւային Կովկասի անորոշ սահմաններէն մինչեւ Ափրիկէի մոռցուած պատերազմները, նոյն տրամաբանութիւնը կը շարունակէ գործել։ Մեծ ուժերը իրենց քարերուն շարժումները կը նախագծեն, դաշինքները կը փոխուին, նոր մրցակցութիւններ կը ծագին, իսկ հասարակ մարդիկ կը փորձեն ապրիլ ու կրել այն որոշումներուն հետեւանքները, զորս իրենք չեն տուած։

Այսօրուան աշխարհը ողողուած է այս շախմատային տրամաբանութեան ցնցող օրինակներով։ Ուքրանիոյ պատերազմը վերածուած է գերտէրութիւններու միջեւ մաշեցման պայքարի, ուր հազարաւոր մարդիկ իրենց կեանքը կը կորսնցնեն ոչ միայն տարածքներու, այլ նաեւ ազդեցութեան գօտիներու, ռազմավարական հաշուարկներու եւ աշխարհակարգի վերաձեւաւորման համար։ Մարդոց կեանքերը յաճախ կը շահագործուին ռազմավարական առաւելութիւններ ապահովելու, մինչ տախտակին շուրջ նստած ուժերը կը շարունակեն իրենց խաղը։

Նոյն տրամաբանութիւնը կը գործէ Միջին Արեւելքի մէջ։ Տասնամեակներէ ի վեր տարածաշրջանը կը մնայ մրցակից ուժերու բախման թատերաբեմ։ Լիբանանի տնտեսական կաթուածահար վիճակը, պատերազմներու պատճառած ահռելի աւերածութիւնները, վերակառուցման անվերջ սպասումը եւ ամբողջ հասարակութիւններու քայքայումը կը վկայեն, թէ ինչպէս պետութիւններ եւ ժողովուրդներ կրնան վերածուիլ աշխարհաքաղաքական հաշուարկներու զոհի։ Գինը միշտ ալ պարզ ժողովուրդը կը վճարէ, մինչ տարածաշրջանային եւ միջազգային դերակատարները կը հետապնդեն իրենց ազդեցութեան ու գերակայութեան նպատակները։

Ափրիկէն, իր կարգին, թերեւս այս համաշխարհային ճատրակի ամենէն երկարատեւ զոհերէն մէկն է։ Մալիի, Նիճերի եւ Պուրքինա Ֆասոյի նման երկիրներէն մինչեւ Քոնկոյի ընդերքի անսահման հարստութիւնները, ափրիկեան ցամաքամասը դարձած է մրցարշաւի նոր կեդրոն մը։ Ուրանիումը, լիթիումը, քոպալթը եւ ռազմավարական այլ հում նիւթեր կը գրաւեն ոչ միայն հին գաղութատիրական ուժերուն, այլ նաեւ միջազգային նոր դերակատարներուն ուշադրութիւնը։ Շատ յաճախ տեղական բախումները, յեղաշրջումները եւ անկայունութիւնը չեն կրնար հասկցուիլ առանց տեսնելու այն արտաքին շահերը, որոնք թաքնուած են անոնց ետին։ Ափրիկեան ժողովուրդներու հարստութիւնը դարձեալ կը վերածուի իրենց ծանր բեռին։

Փոքր ժողովուրդներու պարագային վտանգը աւելի տեսանելի է։ Հարաւային Կովկասը այսօր կը գտնուի տարբեր ուժերու շահերու խաչմերուկին վրայ։ Ռուսիա, Թուրքիա եւ Իրան կը շարունակեն հետապնդել իրենց տարածաշրջանային նպատակները, մինչ նոր դերակատարներ՝ Միացեալ Նահանգներ, Ֆրանսա եւ Հնդկաստան, կը փորձեն ամրապնդել իրենց ներկայութիւնը։ Այս միջավայրին մէջ փոքր պետութիւններու անվտանգութիւնը, սահմանները եւ երբեմն իսկ ազգային գոյութիւնը կրնան դառնալ մեծ ուժերու բանակցութիւններուն մէջ սակարկութեան առարկայ։

Այս բոլոր օրինակները տարբեր աշխարհագրութիւններու կը պատկանին, սակայն անոնց մէջ կայ ընդհանուր օրինաչափութիւն մը. երբ աշխարհը կը սկսի գործել միայն ուժի, շահու եւ ռազմավարական գերակայութեան լեզուով, մարդը կը դադրի նպատակ ըլլալէ եւ կը վերածուի միջոցի։ Այդ պահուն է, որ ժողովուրդները այլեւս չեն դիտուիր որպէս պատմութիւն, մշակոյթ եւ արժանապատուութիւն ունեցող հաւաքականութիւններ, այլ՝ որպէս խաղաքարեր ճատրակի մեծ խաղի մը մէջ։

Այս խաղին մէջ ամենէն ողբերգականը այն է, որ խաղացողները հազուադէպօրէն իրենք կը կրեն խաղին հետեւանքները։ Քաղաքական որոշումները սովորաբար կը ծնին հեռաւոր սենեակներու մէջ՝ ռազմավարական հաշիւներու, շահերու եւ ազդեցութեան գօտիներու տրամաբանութեամբ։ Բայց անոնց գինը կը վճարեն սովորական մարդիկ։ Երբ պատերազմ մը կը սկսի, վտանգուածը միայն զինուորը չէ։ Անոր հետ կը վտանգուին ընտանիքներ, դպրոցներ, հիւանդանոցներ, քաղաքներ, մշակոյթներ եւ ամբողջ սերունդներ։ Պատերազմները երբեք միայն ռազմաճակատներու վրայ չեն մղուիր. անոնք կը մխրճուին նաեւ մարդկային յիշողութեան մէջ, կը խաթարեն հոգիներ, կը փոխեն կենսագրութիւններ եւ կը ձեւաւորեն ապագաներ։ Ահա թէ ինչու աշխարհաքաղաքականութիւնը միայն պետութիւններու եւ սահմաններու մասին չէ։ Ան նախ եւ առաջ մարդոց մասին է։ Եւ երբ մարդը կը մոռցուի, ճատրակի տախտակին վրայ կը մնան միայն խաղաքարեր, մինչ կեանքը՝ իր ամբողջ բարդութեամբ ու արժանապատուութեամբ, կը կորսուի մեծ խաղի աղմուկին մէջ։

Բայց հոս հարցում մը ինքզինք կը պարտադրէ։

Մարդկութիւնը դարեր շարունակ ստեղծած է գաղափարներ, քաղաքական կառոյցներ եւ արժէքային համակարգեր, որոնք կոչուած էին սահմանափակելու ուժի կամայականութիւնը եւ պաշտպանելու ճնշուածը։ Ո՞ւր մնացին այդ գաղափարները։ Հիւմանիզմը քաղաքական եւ տնտեսական շահերէն վեր կը դասէր մարդ արարածը։ Ընկերվարութիւնը կը խոստանար պաշտպանել շահագործուողը։ Հակագաղութատիրութիւնն ու հակակայսերապաշտութիւնը կը դատապարտէին ուժեղին կողմէ տկարին ենթարկումը։ Ժողովրդավարութիւնը կոչուած էր իշխանութիւնը ծառայեցնելու ժողովուրդին, ոչ թէ ժողովուրդը՝ իշխանութեան։ Այս գաղափարները ծնած էին իրական անարդարութիւններու դիմաց։ Անոնք պատմութեան ընթացքին դարձան միլիոնաւոր մարդոց յոյսը։ Սակայն այսօրուան աշխարհին նայելով՝ դժուար է չնկատել այդ գաղափարներուն եւ իրականութեան միջեւ գոյացած խոր հակասութիւնները։

Ժողովրդավարութեան անունով պատերազմներ կը մղուին։ Հիւմանիզմի լեզուն յաճախ աշխարհաքաղաքական շահերու համար կ’օգտագործուի։ Հակակայսերապաշտութեան կարգախօսներուն ետին երբեմն նոր տիրապետութիւններ կը ծագին։ Ընկերվարական արդարութեան գաղափարը շատ երկիրներու մէջ տեղի տուած է անզուսպ սպառողականութեան։

Խնդիրը այն չէ, որ այս գաղափարները արժէք չունին։ Ընդհակառակը։ Խնդիրը այն է, որ անոնց խոստումները շատ անգամ կը բախին ուժի քաղաքականութեան իրականութեան։ Եւ թերեւս ճատրակի տախտակին ամենէն տխուր երեւոյթն ալ հոս կը գտնուի․ դրօշները կը փոխուին, գաղափարախօսութիւնները կը փոխուին, կարգախօսները կը նորոգուին, բայց շատ անգամ տուժողը նոյն մարդն է՝ զինուորը, գաղթականը, աղքատը, անպաշտպանը եւ լուռ մեծամասնութիւնը։

Սակայն գաղափարախօսութիւններու ճգնաժամը միայն պատմական երեւոյթ մը չէ։ Մեր դարուն, իշխանութիւնը ձեռք ձգած է նոր գործիքներ, որոնց ազդեցութիւնը երբեմն աւելի խորն է, քան բանակներունը։

Աշխարհը այսօր կը գտնուի այնպիսի վիճակի մը մէջ, ուր պատերազմները այլեւս միայն զէնքերով չեն մղուիր։ Տեղեկատուութիւնը դարձած է նոր ռազմաճակատ։ Ընկերային ցանցերը, լրատուական հոսքերը, ալկորիթմները եւ արուեստական իմացականութիւնը աստիճանաբար կը վերածուին ազդեցութեան նոր միջոցներու։ Մարդիկ ոչ միայն կրնան ռումբերու միջոցով վերահսկուիլ, այլեւ պատկերներու, տեղեկութիւններու եւ վախերու միջոցով։

Նախորդ դարերուն մարդիկ առնուազն կը գիտակցէին, թէ ո՛վ է իրենց թշնամին։ Այսօր այդ հարցումը շատ աւելի բարդացած է։ Տնտեսական պատժամիջոցները, տեղեկատուական պատերազմները, թուային վերահսկողութիւնը եւ արհեստագիտական մրցակցութիւնը նոյնքան ազդու կրնան ըլլալ, որքան դասական պատերազմները։ Աշխարհաքաղաքական մրցակցութիւնը այլեւս միայն սահմաններու հարց չէ․ անիկա նաեւ գիտակցութեան, տեղեկատուութեան եւ տնտեսական կախեալութեան հարց է։

Ֆրանքֆորթեան դպրոցի քննական տեսութեան ընկերաբանները, ինչպէս Թէոտոր Ատորնօ, Մաքս Հորքհայմըր, Եուրկըն Հապերմաս եւ ուրիշներ շատոնց զգուշացուցած էին, որ իշխանութիւնը միայն զէնքով չի գործեր։ Անիկա կը գործէ նաեւ գաղափարներու միջոցով։ Ոչ մէկ գերտէրութիւն կ’ըսէ, թէ կը գործէ բացառապէս իր շահերուն համար։ Բոլորն ալ կը խօսին կայունութեան, խաղաղութեան, ազատութեան, ժողովրդավարութեան կամ անվտանգութեան անունով։ Սակայն շատ անգամ այդ բառերը կը ծառայեն որպէս քողարկում ուժի քաղաքականութեան։

Այս իրավիճակին մէջ ամենէն վտանգաւորը թերեւս այն է, որ մարդը կամաց-կամաց կը վարժուի անոր։

Պատերազմները կը վերածուին սովորական լրատուութեան։ Մահերը՝ վիճակագրութեան։ Տեղահանութիւնները՝ քաղաքական բանավէճերու։ Մարդկային ողբերգութիւնները արագօրէն կը խեղդուին տեղեկատուական յորձանուտին մէջ։ Մենք ամէն օր կը դիտենք նոր ճգնաժամեր, նոր բախումներ եւ նոր աղէտներ, մինչեւ որ անոնք սկսին բնական թուիլ։

Ահա հոս է ճատրակի փոխաբերութեան ամենէն մութ կողմը։

Երբ մարդիկ երկար ժամանակ կը դիտեն խաղը, երբեմն կը մոռնան, որ ճատրակի քարերը իրական մարդիկ են։ Անոնք ընտանիքներ ունին, երազներ, յիշողութիւններ եւ ապագայի սպասումներ։ Բայց մեծ ուժերու մրցակցութեան մէջ, անոնք յաճախ կը վերածուին պարզ թիւերու կամ ռազմավարական հաշիւներու։

Պատմութիւնը բազմիցս ցոյց տուած է, որ կայսրութիւնները, գաղափարախօսութիւնները եւ գերտէրութիւնները կու գան ու կ’երթան։ Սակայն անոնց ետին մնացողը միշտ մարդն է՝ իր կորուստներով, իր յիշողութեամբ եւ իր գոյատեւման կամքով։

Թերեւս մեր ժամանակներու ամենէն կարեւոր հարցումը այն չէ, թէ ո՛վ պիտի շահի այս աշխարհաքաղաքական խաղը։

Աւելի կարեւոր հարցումը հետեւեալն է․ Կարելի՞ է արդեօք այնպիսի աշխարհ մը ստեղծել, ուր մարդը այլեւս չըլլայ ճատրակի քար մը։

Որովհետեւ պատմութիւնը մեզի կը յիշեցնէ, որ երբ մեծ ուժերը կը շարունակեն իրենց խաղը, շատ անգամ նոյնիսկ հանդիսատեսները ի վերջոյ կը յայտնուին ճատրակի տախտակին վրայ։

Վ. Թէնպէլեան

 

]]> https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%ab%d5%b6-%d5%bd%d5%b8%d5%be%d5%b8%d6%80%d5%a1/feed/ 0 88631 ՍԻՐԱՒԷՏ https://darperag21.net/%d5%bd%d5%ab%d6%80%d5%a1%d6%82%d5%a7%d5%bf/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25bd%25d5%25ab%25d6%2580%25d5%25a1%25d6%2582%25d5%25a7%25d5%25bf https://darperag21.net/%d5%bd%d5%ab%d6%80%d5%a1%d6%82%d5%a7%d5%bf/#respond Thu, 18 Jun 2026 10:09:12 +0000 https://darperag21.net/?p=88622 Դու քո սիրոյ բոյրը տուր ինձ,
Որ ծաղկունքով լիանամ,
Ծոցիդ բոյրը անուշ, անբիծ,
Կեանքի սիրով արբենամ:

Որ վայելեմ սեր ու խնդում,
Աստուածային սուրբ պարգեւ․
Սիրահարի սրտի խոստում,
Նուիրական, անդեդեւ:

Քո նայուածքի հուրը տուր ինձ,
Որ իմ սիրով է այրւում․
Աչքերիդ ցոլքը շողալից
Հորիզոնում, աստղունքում:

Ճաճանչում է արեգակը,
Ծոցս լցնում քո ջերմով․
Երջանկութեան հրեշտակը
Պարգեւում է ինձ գորով:

Բախտ ու սիրոյ իմ հեքիաթը
Անուշ խաղով թրթռում,
Ու տանում է ինձ գագաթը
Քո սիրաւէտ վայելքում:

Գրիշ Դաւթեան

]]> https://darperag21.net/%d5%bd%d5%ab%d6%80%d5%a1%d6%82%d5%a7%d5%bf/feed/ 0 88622 Անձնական շա՞հ, թէ՞ ազգային պետութիւն. ո՞ւր կը տանի մեզի սպառողական մշակոյթը https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b7%d5%a1%d5%9e%d5%b0-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%ba%d5%a5%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6-%d5%b8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25b7%25d5%25a1%25d5%259e%25d5%25b0-%25d5%25a9%25d5%25a7%25d5%259e-%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25a3%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25ab%25d5%25b6-%25d5%25ba%25d5%25a5%25d5%25bf%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6-%25d5%25b8 https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b7%d5%a1%d5%9e%d5%b0-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%ba%d5%a5%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6-%d5%b8/#respond Wed, 17 Jun 2026 15:01:03 +0000 https://darperag21.net/?p=88617 Սպառողականութեան եւ Homo Consumens-ի մասին սովորաբար կը խօսուի համաշխարհային մակարդակով: Սակայն ոչ պակաս կարեւոր է հասկնալ, թէ «սպառող Մարդը» ինչպէս կը դրսեւորուի առանձին հասարակութիւններու մէջ: Այս իմաստով յատկապէս հետաքրքրական է հայկական փորձը, որովհետեւ հայկական Homo Consumens-ը ծնունդ առած է պատմական այլ պայմաններու մէջ, քան իր արեւմտեան նախատիպը:

Ինչպէս նախորդ յօդուածներուս մէջ նշած եմ, սպառողը պարզապէս անորոշ կամ անձեւ երեւոյթ մը չէ։ Ան «ես» մըն է, որ կազմաւորուած է, եւ տակաւին կը շարունակէ կազմաւորուիլ, երկարատեւ ընկերային, տնտեսական եւ քաղաքական գործընթացներու արդիւնքով։ Մեր ժամանակներուն այս երեւոյթը հասած է աննախադէպ խտութեան եւ բարդութեան աստիճանի, եւ Հայաստանի մէջ եւս ստացած է իւրայատուկ դրսեւորումներ։ Քանի որ նախորդ հրապարակումներուն մէջ արդէն անդրադարձ կատարուած է «սպառող» հասկացութեան եւ սպառողական մշակոյթին, այս յօդուածով փորձենք հասկնալ այս երեւոյթին հայկական տեսակը։

Առհասարակ այս եւ համանման այլ հարցեր հայկական հասարակութեան մէջ ի յայտ կու գան իւրաքանչիւր ճգնաժամային իրավիճակէ ետք։ Սակայն, քանի որ շատ յաճախ ժամանակ կամ հնարաւորութիւն չի ստեղծուիր այդ քննարկումները խմբային կամ մասնագիտական շրջանակներէն դուրս բերելու եւ զանոնք հանրային լայն քննարկման նիւթ դարձնելու, անոնք կը մնան կիսատ եւ անաւարտ՝ մինչեւ յաջորդ ճգնաժամը: Նման իրավիճակ մը ստեղծուեցաւ 44-օրեայ պատերազմէն եւ 2023-ին Արցախի կորուստէն ետք, եւ մինչեւ այսօր նման քննարկումներ կը ծաւալին այս կամ այն անհատին կամ խմբակի կողմէ՝ փորձելով հասկնալ արդի հայ մարդու ներկայ դիմագիծը եւ անոր կազմաւորման հիմնական պատճառները։ Այսօր հայ հասարակութեան մէջ «սպառող մարդը» վերածուած է ամենէն տեսանելի ընկերային տիպերէն մէկուն եւ շարունակաբար կ’ընդարձակէ իր ազդեցութիւնը հասարակական վարքագիծին վրայ։

Պէտք է նշել, որ վերջին մօտաւորապէս 150 տարիներուն հայ ժողովուրդի ընկերային եւ արժէքային դաշտ մուտք գործած չափանիշներն ու պատկերացումները մեծ մասամբ ներմուծուած են դուրսէն։ Եւ նոյն այս հանգամանքն է, որ էական տարբերութիւն մը կը ստեղծէ արեւմտեան եւ հայկական «սպառող» տիպարներուն միջեւ։

Խնդիրը այն է, որ մինչ արեւմտեան աշխարհը իր ընկերային, քաղաքական, հանրային եւ այլ օրակարգերը ձեւաւորեց իր բնական զարգացման ընթացքին, ինքը զարգացուց զանոնք, յաջողեցաւ եւ ձախողեցաւ եւ իր իսկ գործնական փորձառութեամբ հաստատեց կամ մերժեց զանոնք, հայկական իրականութեան պարագային պատկերը բոլորովին տարբեր էր։ Հայկական իրականութիւնը ոչ միայն մեծապէս ներմուծուած գաղափարներու եւ մօտեցումներու ազդեցութեան տակ էր, այլեւ ինք կը գոյատեւէր առնուազն երկու տարբեր աշխարհներու մէջ՝ օսմանեան եւ ռուսական։ Այդ երկու աշխարհները իրարմէ էապէս տարբեր էին, իսկ անոնց վրայ աւելցաւ նաեւ ընկերվարական աշխարհի նորարարութիւններն ու պահանջները կիրարկելու փորձը։

Խնդիրը ինքնին ներմուծումը չէր։ Ոչ մէկ քաղաքակրթութիւն կը զարգանայ մեկուսացման մէջ։ Խնդիրը այն էր, որ ներմուծուած գաղափարներն ու հաստատութիւնները շատ յաճախ չէին տեղայնանար եւ չէին վերածուիր հասարակութեան ներքին պահանջին։ Անոնք յաճախ կը մնային մտաւորական կամ քաղաքական վերնախաւերու լեզուին մէջ՝ չդառնալով լայն զանգուածներու կենսափորձին մէկ մասը։ Սովորական մարդը իր առօրեային մէջ չէր զգար դուրսէն ներմուծուած պահանջներուն, փոփոխութիւններուն կամ անոնց հիմնարար անհրաժեշտութեան ազդեցութիւնը։

Բայց այդ մէկը 1850-ականներէն ետք էր։ Աւելի ուշ նոր խնդիրներ յառաջացան, երբ Ցեղասպանութենէն ետք հայ ժողովուրդը տարագրուեցաւ աշխարհի չորս կողմերը։ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ միայն փոքրաթիւ հայեր մնացին, մինչ արեւելեան հատուածը պարտադրաբար մտաւ ընկերվարութեան եւ համայնավարութեան համակարգին մէջ։ Մօտ եօթանասուն տարի կէս  ընկերվարական-կէս համայնավար իրականութեան յարմարելու փորձ ընելէ ետք, հայ ժողովուրդը 1991-ին արդէն գաղափարական շփոթի վիճակի մէջ մուտք գործեց ազատական դրամատիրութեան փուլ։ Գրեթէ 100 տարի ան տարբեր գաղափարներու, համակարգերու եւ խոստումներու հետ փորձարկումներ կատարած էր, որոնց մեծ մասը ձախողած դուրս եկան։ 1991-էն ետք Հայաստան մուտք գործեց ազատական դրամատիրութեան դաշտ՝ առանց անոր ձեւաւորման պատմական փորձը ունենալու։ Աւելին, խորհրդային համակարգի փլուզումով հասարակութիւնը կորսնցուց ոչ միայն իր տնտեսական կառուցուածքը, այլեւ ապագայի միասնական պատկերացումը։ Յառաջացած արժէքային դատարկութիւնը աստիճանաբար լեցուեցաւ շուկայով եւ սպառողական մշակոյթով։

Հայաստանը, ազատագրուելով խորհրդային կապանքներէն, շատ արագ սկսաւ մուտք գործել վաճառողի-սպառողի նոր կերպարին մէջ։ Հասարակութիւն մը, որ չէր անցած արդիւնաբերական յեղափոխութեան ամբողջական փորձառութենէն, շուկայական յարաբերութիւններու սահմանափակ փորձ ունէր եւ կը կրէր ծանր գաղափարական ժառանգութիւն, կարճ ժամանակի մէջ ներգրաւուեցաւ համաշխարհային սպառողական մշակոյթին մէջ։ Այն բոլորը, որ արգիլուած էր, յանկարծ հասանելի դարձաւ՝ սեռային կերպարներէն մինչեւ անվերջ վաճառելու եւ օգտուելու հեռանկարը։ Երբ գաղափարները չեն գործեր, երբ ամէն ինչ չափազանց մշուշոտ ու հեռաւոր կը թուի, մարդը կը սկսի հաւատալ միայն կարճաժամկէտ եւ շօշափելի հեռանկարի մը՝ իր անձնական շահին։ Հայկական հասարակութեան մէջ այդ անձնական շահը աստիճանաբար մարմնաւորուեցաւ «սպառող մարդ» տիպարին մէջ, որ այսօր գրեթէ ամէնուր կարելի է հանդիպիլ։ Քաղաքակրթական ճգնաժամ մը ծնաւ, իսկ ազգային մշակոյթն ու անոր բաղադրիչները շատ յաճախ սահմանափակուեցան առօրեայի, ուտելիքի, խմիչքի, զարդարանքի ձեւաչափով։    

Հասարակական համընդհանուր որեւէ մտքի իրական բացակայութիւնը յանգեցաւ նաեւ շարք մը այլ ճիւղաւորումներու։ Տնտեսական անընդմէջ ճնշումները, ապա նաեւ պատերազմի պարտութիւնը, աւելի ամրապնդեցին «սպառող մարդու» հիմքերը։ Երբ մարդը այլեւս չի հաւատար որեւէ բանէ, կը փորձէ իր ինքնութիւնը հաստատել վաճառքի եւ սպառման միջոցով։ Այդ միակ դաշտն է, ուր ան կը զգայ, թէ կրնայ ինքզինք կայացնել։ Կրթութեան ցած մակարդակը այս ամբողջ ընթացքը կը փաթեթաւորէ պարզունակ եւ մակերեսային ձեւերով։ Այսօր հայերը շատ արագ կը դառնան պլոկագիրներ։ Իսկ պլոկագրութիւնը պարզապէս մասնագիտութիւն կամ զբաղում չէ. ան գրեթէ կը վերածուի քաղաքակրթական ինքնութեան արտայայտութեան։ Գլխաւոր արժոյթը ուշադրութիւնն է, գլխաւոր զբաղումը՝ վաճառքը։ Մարդիկ պատրաստ են ամէն ինչի՝ ուշադրութիւն գրաւելու համար։ Անոնք պատրաստ են վաճառելու իրենց ժամանակը եւ սպառելու գրեթէ ամէն ինչ, որ իրենց կը ներկայացուի, միայն թէ տեղաւորուին ընդունելի ինքնութեան մը սահմաններուն մէջ, որովհետեւ իրենց առջեւ ներկայացուած բազմաթիւ գաղափարներ ու երեւոյթներ, յատկապէս հայկական միջավայրին մէջ, չկրցան հասնիլ ընդունելի եւ համակրելի յաղթանակի։

Ժամանակակից հայկական հասարակութեան մէջ մարդը հետզհետէ աւելի քիչ կը սահմանէ ինքզինք իր աշխատանքով կամ համայնքային պատկանելիութեամբ։ Փոխարէնը, ան կը սկսի ինքզինք ընկալել սպառողական կարողութիւններու լեզուով՝ որպէս «միջին խաւի անդամ», «յաջողակ անձ» կամ «բարեկեցիկ քաղաքացի», որ ունի բազմաթիւ հետեւորդներ, հաւանումներ կամ դիտումներ ընկերային ցանցերու վրայ։ Այս կերպով ընկերային ինքնութիւնը աստիճանաբար կը տեղափոխուի արտադրութենէն դէպի սպառում։ Աւելին, խնդիրը միայն սպառումը չէ, այլ նաեւ սեփական անձը որպէս յաջողակ վաճառանիշ, որպէս արտադրանք ներկայացնելու մղումը։ Այս միտումը նոյնիսկ կը խրախուսուի։ «Ստեղծէ՛ ինքզինքդ», «դարձի՛ր սեփական վաճառանիշդ», «կերտէ՛ քու կերպարդ» եւ նման կարգախօսներ հետզհետէ աւելի տարածուին։

Հետեւաբար, այն միջանկեալ կառոյցները, որոնք պատմականօրէն մարդիկ իրարու կը կապէին՝ ընտանիքը, համայնքը, մասնագիտական միութիւնները կամ հաւաքական ինքնութեան այլ ձեւեր, կը սկսին տկարանալ։ Ասոր կը նպաստէ նաեւ եռասերունդ ընտանիքէն դէպի երկսերունդ ընտանիք կտրուկ անցումը, կամ ներընտանեկան արժէքներու զգալի փոփոխութիւնը (կենցաղային մակարդակի վրայ անոր օրինակներէն են հարս-սկեսուր սկզբունքային հակամարտութիւնը, անձնական տարածքի կառավարման եւ տիրապետման հարցերը, ինչպէս նաեւ աշխարհայեացքներու էական տարբերութիւնները)։

Պետական համակարգի տկարութիւնը, դրամատիրական աշխարհի աճող՝ գոնէ տեսանելի հզօրութիւնը, ձախողած համայնավարութիւնը, ինչպէս նաեւ շահագործուող ու նահանջող ազգայնականութիւնը աւելի լայն տարածք բացին վաճառքի եւ սպառման համար։ Եւ ի՞նչ կրնայ ընել այն մարդը, որ ո՛չ տնտեսական ներուժ կը տեսնէ, ո՛չ ալ հասարակական-ազգային համընդհանուր չափանիշ մը։ Ան չի գիտեր, թէ ո՛վ է, ի՛նչ ժառանգութիւն պիտի ձգէ ետին, կամ ի՛նչ նպատակի համար կ’ապրի։ Ան միայն կ’ուզէ վաճառել եւ սպառել։ Ան կը մասնագիտանայ վաճառքի մէջ, իսկ ինքզինք կը կայացնէ սպառելով:

Ինչպէս Ժան Պոտրիար իր «Խորհրդանշական փոխանակութիւն եւ մահ» գիրքին մէջ կը նկարագրէր մարդու մշակութային մահը՝ մարդը դիտարկելով որպէս վաճառանշաններու, պատկերներու եւ խորհրդանիշներու հաւաքածոյ, գրեթէ նմանատիպ պատկեր մը կարելի է նկատել նաեւ մեր իրականութեան մէջ։ Օրինակները բազմաթիւ են՝ համալսարանական վկայականէն մինչեւ ինքնաշարժ, թանկարժէք հեռաձայն, ընկերային ցանցի հաշիւ, կամ նոյնիսկ սանտրուածքը։ Այս բոլորը աստիճանաբար դարձած են հայկական «սպառող մարդու» ինքնութեան բաղադրիչները։ Եթէ ան չունի վկայական, iPhone, ինքնաշարժ, յարմար սանտրուածք, գեղագիտական վիրահատութիւններ կամ նման այլ արտաքին ցուցանիշներ, շատ յաճախ կը դիտուի որպէս թերի կամ ոչ ամբողջացած մարդ մը։ Հասարակութիւնը հետզհետէ կը լեցուի նման ճաշակներ, նմանատիպ սպառողական նախասիրութիւններով եւ միատեսակ մշակութային ծածկագրներ ունեցող մարդոցմով, որոնց անհատականութիւնը յաճախ կը սահմանուի շուկային կողմէ առաջարկուած ընտրանքներով։ Այս բոլորը կրնայ չափազանց մռայլ կամ նոյնիսկ անհամոզիչ հնչել։ Սակայն, երբ փորձենք ամբողջական կերպով դիտել հայկական հասարակութեան վերջին տասնամեակներու ձեռքբերումներն ու կորուստները, դժուար չէ այն տպաւորութիւնը ունենալ, որ այսօր ղեկին առջեւ կանգնած է «սպառող մարդը»։

Եւ ան ուրիշ ընելիք չունի։ Ան չի հաւատար որեւէ բանի։ Եթէ արեւմտեան աշխարհը անվերջ գաղափարներէ յոգնելէ ետք 1945-էն վերջ ընտրեց թուլացման ուղին, ապա Հայաստանի մէջ 1991-էն ետք վրայ հասաւ պարզապէս ընդօրինակելու եւ արձագանգելու միտումը։ Ան կ’օտարանայ իր ընտանիքէն, մշակոյթէն, նոյնիսկ ինքն իրմէ։ Ամէն ինչ կը դիտէ որպէս վաճառքի եւ սպառման առարկայ։ Շատ անգամ ինքն ալ պատրաստ է ինքզինք ներկայացնելու եւ այդ մտածողութիւնը քարոզելու։ Այլեւս երկար, բարդ եւ տեսական գիտելիքի կարիք չկայ․ բաւարար է էրոթիք, բովանդակութենէ զուրկ, բայց հասկնալի պար մը։ Զանգուածները միշտ դիւրամարս բովանդակութիւն կ’ընդունին, իսկ սրբութիւնները լաւագոյնը կը վաճառուին։ Երբ ժողովուրդը դադրի հաւատալէ ընդհանուր ապագայի մը, արդեօք ան անխուսափելիօրէն սպառողներու հասարակութի՞ւն կը դառնայ։

Եւ կրկին կը հնչէ անխուսափելի հարցումը․ հնարաւո՞ր էր նման պայմաններու մէջ կերտել ամուր ազգային պետութիւն մը, մանաւանդ երբ սեփական պետական աւանդութեան փորձառութիւնն ալ դարեր շարունակ բացակայ եղած էր։ Մենք այսօր ունինք հետեւանքները, սակայն տակաւին ամբողջութեամբ չենք հասկցած պատճառները։

Սպառող մարդը կ’ապրի եւ կը զարգանայ ամբողջ աշխարհի տարածքին, սակայն իւրաքանչիւր հասարակութեան մէջ ան ունի իրեն յատուկ տեղական խնդիրները։ Մեր պարագային խնդիրը պարզապէս մէկ կամ երկու հարց չէ, ոչ ալ միայն ազգային ինքնութեան ճգնաժամ մը։ Խնդիրը աւելի խոր է՝ ան ինքնընկալման խնդիր մըն է ընդհանրապէս։

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b6%d5%b1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b7%d5%a1%d5%9e%d5%b0-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%ba%d5%a5%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6-%d5%b8/feed/ 0 88617 Ինչո՞ւ «Fiddler on the Roof» ֆիլմը այդքան ծանօթ կը թուի հայերուն https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%b8%d5%9e%d6%82-fiddler-on-the-roof-%d6%86%d5%ab%d5%ac%d5%b4%d5%a8-%d5%a1%d5%b5%d5%a4%d6%84%d5%a1%d5%b6-%d5%ae%d5%a1%d5%b6%d6%85%d5%a9-%d5%af%d5%a8-%d5%a9%d5%b8%d6%82/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25b9%25d5%25b8%25d5%259e%25d6%2582-fiddler-on-the-roof-%25d6%2586%25d5%25ab%25d5%25ac%25d5%25b4%25d5%25a8-%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a4%25d6%2584%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25ae%25d5%25a1%25d5%25b6%25d6%2585%25d5%25a9-%25d5%25af%25d5%25a8-%25d5%25a9%25d5%25b8%25d6%2582 https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%b8%d5%9e%d6%82-fiddler-on-the-roof-%d6%86%d5%ab%d5%ac%d5%b4%d5%a8-%d5%a1%d5%b5%d5%a4%d6%84%d5%a1%d5%b6-%d5%ae%d5%a1%d5%b6%d6%85%d5%a9-%d5%af%d5%a8-%d5%a9%d5%b8%d6%82/#respond Mon, 15 Jun 2026 14:00:11 +0000 https://darperag21.net/?p=88605 Կան ֆիլմեր, որոնք իրենց ստեղծման ժամանակէն ու վայրերէն շատ աւելի հեռու կը հասնին։ Անոնք կը դադրին միայն պատմութիւն ըլլալէ եւ կը վերածուին հայելիի մը, ուր տարբեր ժողովուրդներ կը տեսնեն իրենց սեփական փորձառութիւնը։ Այս տպաւորութիւնը կրկին անգամ ունեցանք, երբ տարիներ ետք վերստին դիտեցինք Fiddler on the Roof ֆիլմը։ Բեմադրիչ Նորման Ճուիսընի այս գլուխ-գործոցը, որ հիմնուած է Շոլոմ Ալէյխեմի հրէական պատմուածքներուն վրայ, մեզ կը տանի 1905 թուականի Ցարական Ռուսիոյ Անաթեւքա անունով հրէական փոքր գիւղը։

1964-ին առաջին անգամ բեմ բարձրացած եւ 1971-ին ֆիլմի վերածուած այս երաժշտախառն գործը աշխարհի ամենէն աւելի սիրուած ստեղծագործութիւններէն մէկը դարձած է։ Պատճառը միայն անոր երաժշտութիւնը կամ յիշարժան կերպարները չեն։ Շատեր կրնան այս մէկը հրէական քարոզչական մեքենային վերագրել, բայց պէտք է ընդունիլ, որ Ֆիլմը կը շօշափէ համամարդկային հարցեր՝ ընտանիք, աւանդութիւն, փոփոխութիւն, ինքնութիւն եւ տեղահանութիւն։

Ֆիլմին կեդրոնական կերպարը Թեւյէ անունով հրեայ կաթնավաճառ մըն է, որ կ’ապրի Անաթեւքայի մէջ՝ ցարական Ռուսիոյ վերջին տարիներուն։ Ան աղքատ, բայց խելացի, հոիւմորով եւ խորապէս հաւատացեալ մարդ մըն է, որ իր կնոջ եւ հինգ աղջիկներուն հետ կը փորձէ պահպանել իր ընտանիքին հաւատքը, աւանդութիւններն ու արժէքները՝ այնպիսի ժամանակաշրջանի մը մէջ, երբ աշխարհը արագօրէն կը փոխուի։

Ֆիլմը մեծ մասամբ կը հետեւի Թեւյէի ներքին պայքարին։ Ան կը սիրէ իր աւանդութիւնները, բայց նաեւ կը սիրէ իր զաւակները։ Երբ իր աղջիկները կը սկսին սեփական ընտրութիւններ կատարել, սիրահարիլ եւ կասկածի տակ առնել համայնքի հին սովորութիւնները, Թեւյէ դէմ յանդիման կու գայ բարդ երկընտրանքի մը։ Ինչպէ՞ս կարելի է պահպանել աւանդութիւնը՝ առանց կորսնցնելու մարդը։ Ինչպէ՞ս կարելի է յարգել անցեալը՝ առանց փակելու ապագային դուռը։ Պատմութեան առանցքը կը դառնայ աւանդութեան եւ արդիականութեան բախումը, որ կ’արտայայտուի Թեւյէի աղջիկներուն ընտրութիւններով, երբ անոնք մէկ առ մէկ կը խզեն միջնորդութեամբ ամուսնութեան կանոնները։

Թերեւս հոս է, որ ֆիլմը կը սկսի խօսիլ հայերուն։ Թեւյէի աշխարհը շատ ծանօթ կը թուի ըլլալ մեզի։

Գիւղ մը, ուր բոլորը իրարու կը ճանչնան։ Ընտանիքներ, որոնք սերտ կապերով միացած են իրարու։ Կրօնական եւ մշակութային աւանդութիւններ, որոնք միայն հաւատքի հարց չեն, այլ ամբողջ կեանքի կազմակերպման ձեւ մը։ Մարդիկ, որոնք իրենց ինքնութիւնը կը գտնեն ոչ միայն իրենց անձերուն մէջ, այլեւ իրենց համայնքին մէջ։

Այս պատկերը օտար չէ հայերուն։

Մինչեւ քսաներորդ դարու սկիզբը, արեւմտահայութեան մեծ մասը կ’ապրէր նման համայնքներու մէջ։ Գիւղեր, քաղաքներ ու թաղամասեր, ուր եկեղեցին, դպրոցը, ընտանիքը եւ համայնքը անբաժան ամբողջութիւն մը կը կազմէին։ Ցեղասպանութենէն ետք, տեղահանուած հայ ժողովուրդը ինքզինք կազմակերպեց նոյն տրամաբանութեամբ, նոյնիսկ այսօր, սփիւռքի բազմաթիւ գաղութներ կը շարունակեն գոյատեւել նոյն ձեւով։

Սակայն ֆիլմին խորքը միայն անցեալը նկարագրելու մէջ չէ։

Ան կը խօսի նաեւ փոփոխութեան մասին։

Թեւյէի դուստրերը կը սկսին մերժել իրենց ծնողներուն ընտրած ամուսնութիւնները։ Անոնք կը փնտռեն սեփական ձայնը, սեփական ընտրութիւնը եւ սեփական ճամբան։ Այս հակամարտութիւնը միայն ընտանեկան հարց մը չէ։ Ան կը խորհրդանշէ ամբողջ հասարակութեան մը անցումը հին աշխարհէն դէպի նոր աշխարհ։

Ահաւասիկ ծանօթ այլ հարցադրում հայ իրականութեան մէջ։

Ինչպէ՞ս պահպանել լեզուն, մշակոյթը եւ ինքնութիւնը՝ առանց երիտասարդ սերունդները հեռացնելու։ Ինչպէ՞ս յարգել աւանդութիւնը՝ առանց զայն վերածելու բեռի։ Ո՞ւր կը գտնուի հաւասարակշռութիւնը հինին եւ նորին միջեւ։

Fiddler on the Roof-ը պատրաստի պատասխաններ չի տար։ Սակայն ան մեզ կը մղէ հարցադրելու: Ֆիլմին վերջին բաժինը այն մասն է, որ ամենէն աւելի կը դպչի հայկական զգացողութեան։

Անաթեւքայի հրեաները ստիպուած կը լքեն իրենց տուները։ Անոնք չեն հեռանար աւելի լաւ կեանք որոնելու համար։ Անոնք կը հեռանան, որովհետեւ այլեւս չեն կրնար մնալ։ Անոնք կը հաւաքեն իրենց գոյքերը, հրաժեշտ կու տան իրենց տուներուն եւ կ’ուղղուին դէպի անորոշ ապագայ մը։ Այս տեսարանները դժուար է դիտել առանց հայկական փորձառութիւնը յիշելու։

Թէեւ երկու ժողովուրդներու պատմական փորձառութիւնները նոյնը չեն, սակայն տեղահանութեան, արմատախիլ ըլլալու եւ հայրենիք կորսնցնելու զգացումը խորապէս ծանօթ է հայերուն։ Միլիոնաւոր հայեր իրենց ընտանեկան յիշողութիւններուն մէջ կը կրեն այդ պատմութիւնը։ Հետեւաբար, երբ Անաթեւքայի բնակիչները կը հեռանան իրենց գիւղէն, շատ հայեր ոչ միայն ֆիլմի հերոսներուն կը հետեւին, այլ նաեւ իրենց մեծ հայրերն ու մեծ մայրերը կը տեսնեն հոն։

Բայց ֆիլմը միայն կորուստի մասին չէ։ Ան նաեւ գոյատեւման մասին է։

Ֆիլմին վերջաւորութեան մարդիկ կը կորսնցնեն իրենց տուները, սակայն կը փորձեն չկորսնցնել իրենց ինքնութիւնը։ Անոնք իրենց հետ կը տանին լեզուն, յիշողութիւնը, աւանդութիւնները, հաւատքը եւ մշակոյթը։ Թերեւս հոս է, որ «Fiddler on the Roof»-ը ամենէն աւելի կը մօտենայ հայկական փորձառութեան։ Որովհետեւ հայ ժողովուրդի պատմութիւնը միայն կորուստներու պատմութիւն չէ։ Ան նաեւ վերապրումի, վերակառուցման եւ նոր համայնքներ ստեղծելու պատմութիւն է։ Սփիւռքը այդ իրականութեան ամենէն ցայտուն օրինակն է։

Ֆիլմին խորհրդանշական կերպարը՝ տանիքին վրայ կանգնած ջութակահարը, պատահական պատկեր մը չէ։ Ան կը խորհրդանշէ կեանքի փխրուն հաւասարակշռութիւնը։ Մարդը կը փորձէ չիյնալ եւ միաժամանակ շարունակել իր երաժշտութիւնը։ Արդեօք այս պատկերը ծանօթ չէ՞ մեզի։ Դարեր շարունակ հայ ժողովուրդն ալ փորձած է նոյն բանը ընել։ Պահպանել հաւասարակշռութիւնը անցեալին եւ ապագային, աւանդութեան եւ նորարարութեան, հայրենիքին եւ սփիւռքին, յիշողութեան եւ գոյատեւման միջեւ։ Ահա թէ ինչու «Fiddler on the Roof»-ը միայն հրեաներու մասին ֆիլմ մը չէ։

Անիկա ֆիլմ մըն է բոլոր այն ժողովուրդներուն համար, որոնք երբեւէ ստիպուած եղած են հարց տալու՝ ինչպէ՞ս շարունակել ապրիլ, երբ աշխարհը կը փոխուի շուրջդ։ Եւ թերեւս այդ է պատճառը, որ Թեւյէի ձայնը տակաւին կը հասնի մեզի։

Որովհետեւ անոր հարցումները տակաւին մեր հարցումներն են։

]]> https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%b8%d5%9e%d6%82-fiddler-on-the-roof-%d6%86%d5%ab%d5%ac%d5%b4%d5%a8-%d5%a1%d5%b5%d5%a4%d6%84%d5%a1%d5%b6-%d5%ae%d5%a1%d5%b6%d6%85%d5%a9-%d5%af%d5%a8-%d5%a9%d5%b8%d6%82/feed/ 0 88605 ․ ․ ․ ԲԱԶՄԱԿԷՏ https://darperag21.net/%e2%80%a4-%e2%80%a4-%e2%80%a4-%d5%a2%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%a7%d5%bf/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25e2%2580%25a4-%25e2%2580%25a4-%25e2%2580%25a4-%25d5%25a2%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a7%25d5%25bf https://darperag21.net/%e2%80%a4-%e2%80%a4-%e2%80%a4-%d5%a2%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%a7%d5%bf/#respond Mon, 15 Jun 2026 08:56:08 +0000 https://darperag21.net/?p=88601 Ես չէի՛ գիտեր,
          որ բազմակէտի կէտերն առանձինն,
          բանալիներ են դարպասին փակուած
          մութ, անթիւ, գաղտնի լուռ խորհուրդներու․․․

Ես չէի՛ գիտեր,
          որ կէտերն փոքրիկ,
          անգիտակցութեան ուղիներուն մէջ,
          խեղճ թափառական շրջիկի մը պէս
                    կը դեգերին լուռ․․․
          Չե՛ն երգեր բարձր։
                    Չեն ալ յայտնուիր։
                              Չե՛ն իսկ փսփսար․․․

Ամօթխածութի՞ւն,
          թէ՝ բարդ եսոյթ*ի
                    սրբագոյն խոհոյթ*․․․

Ես չէի՛ գիտեր․․․

Կէտերը շարուած,
          աննշանութեան շապիկը հագած,
          տիեզերքի մը արեւի նման,
          կեանքի կը կոչեն չ՛երկնած պահերը
          մարդ արարածի մոլորուածութեան․․․
Կէտերն այդ մենիկ,
          փարոսի նման լուռ կը պլպլան,
          կ՛ուղորդեն մարդուն շփոթած միտքը
          դէպի կղզիներն անորոշ կեանքին,
          ուր օրերն յոգնած,
          լուռ առանձնութեան շապիկը հագած
          միաձուլման մէջ երգեր կը հիւսեն․․․

Տարօրինա՛կ է ՄԱՐԴ արարածը…
          Իր իսկ գոյոյթ*ի լարերովն անտես,
          կախուած է անյոյս բազմակէտէն այս,
          կը ճօճուի դանդաղ`
          մութ, անթիւ, գաղտնի լուռ խորհուրդներու
                             որոնումներու ալքին յանձնուած․․․
Տարօրինա՛կ է պատկերն այս գոյի․․․
Ես-եր, դուն-եր եւ ան-եր,
մենք-եր, դուք-եր, անոնք-ներ՝
          քով-քովի պպզած կէտերու կոյտ ենք․․․
          անորոշութեան շապիկը հագած,
          մշուշներու մէջ լռիկ թագնուած․․․

Բազմակէտերով ովկեան մըն ենք մեծ,
          ուր փարոս չկայ․․․

Տարօրինա՜կ է է-ին էոյթը*

… շփոթը մռայլ մշուշը հագած
          լուռ կը տանջէ զիս․․․

․․․ ի՞նչ է, ի՞նչ արդեօք առեղծուածն այս նուրբ․․․
Կէ՞տ է, կետո՞յթ* է, թէ՝ լուռ կէտութիւն*․․․
Մո՞ւթ է, մութո՞յթ* է, թէ՝ մութ մութութիւն*․․․

… Անլոյծ կառոյց է
          մարդ-մարդոյթ*-մարդութիւն*
                    այս եռաբեւեռ մեծ հանելուկը․․․

․․․ ՄԱՐԴԸ ․․․ Բ Ա Զ Մ Ա Կ Է՜ Տ…

․․․ ՄԱՐԴԸ ․․․ Բ Ա Զ Մ Ա Կ Է՞ Տ…
Թէ՞՝
          ԿԷՏԱԿԱԶՄՈՒԱԾ
                    ԽՈՀՈՅԹ* ԱՆՈՐՈՇ․․․

ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ
*Աստղանշուած բառերը, («Բառ-Խորհուրդ-Իմաստասիրութիւն» Մարգարեան Բառակազմական Համակարգ)էս են։
Գրիգորեան Տոմար- Օր՝ 23, Ամիս՝ Մայիս, Ամ՝ 2026
Հայկեան Տոմար- Օր՝ Ծմակ, Ամիս՝ Ահեկան, Յամի՝ ՏՇԺԷ (4517)

]]> https://darperag21.net/%e2%80%a4-%e2%80%a4-%e2%80%a4-%d5%a2%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%a7%d5%bf/feed/ 0 88601 Ինչո՞ւ երիտասարդները այլեւս չեն հաւատար մեծ գաղափարներու https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%b8%d5%9e%d6%82-%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%a1%d5%b5%d5%ac%d5%a5%d6%82%d5%bd-%d5%b9%d5%a5%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d6%82%d5%a1/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25b9%25d5%25b8%25d5%259e%25d6%2582-%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a8-%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25ac%25d5%25a5%25d6%2582%25d5%25bd-%25d5%25b9%25d5%25a5%25d5%25b6-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d6%2582%25d5%25a1 https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%b8%d5%9e%d6%82-%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%a1%d5%b5%d5%ac%d5%a5%d6%82%d5%bd-%d5%b9%d5%a5%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d6%82%d5%a1/#respond Sat, 13 Jun 2026 09:07:24 +0000 https://darperag21.net/?p=88585 Կար ժամանակ, երբ երիտասարդութիւնը կը մեծնար «մեծ գաղափարներու» շուքին տակ։ Ազատութիւն, յեղափոխութիւն, ազգ, արդարութիւն, ընկերային հաւասարութիւն, յառաջդիմութիւն, նոյնիսկ՝ արուեստ կամ գրականութիւն. այս բոլորը պարզ բառեր չէին, այլ կեանք ձեւաւորող հաւատամքներ։ Անոնք երիտասարդը կը մղէին զոհողութեան, ընդվզումի, ստեղծագործութեան, երբեմն ալ՝ կործանումի։

Այսօր, սակայն, կարծես ուրիշ դարաշրջանի մը մէջ կ’ապրինք։

Ժամանակակից երիտասարդը աւելի շատ վստահութիւն ունի ալկորիթմներու, քան գաղափարախօսութիւններու հանդէպ։ Ան աւելի արագ կը հետեւի «թրենտ»-ներու, քան քաղաքական շարժումներու։Ան կասկածով կը մօտենայ գրեթէ ամէն բանի՝ կուսակցութիւններու, կրօնի, պետութեան, համալսարաններու, նոյնիսկ մտաւորականութեան։ Այս կասկածամտութիւնը պատահական չէ, այլ՝ ծնունդն է երկար յուսախաբութիւններու։

Քսաներորդ դարը դրախտներ խոստացաւ մարդկութեան, բայց ընդհանրապէս զանոնք աղէտներու վերածեց։ Ազգայնականութիւնը վերածուեցաւ պատերազմներու, յեղափոխութիւնները՝ բռնապետութիւններու, տնտեսական համակարգերը՝ անհաւասարութեան նոր ձեւերու։ Իսկ մեր ժամանակներուն, համաշխարհայնացումն ու թուային աշխարհը ոչ միայն չեն միացներ մարդը, այլ, շատ անգամ, աւելի կ’առանձնացնեն զայն։

Երիտասարդը այսօր կը մեծնայ աշխարհի մը մէջ, ուր ապագան այլեւս վստահութիւն չի ներշնչեր։ Ան կը տեսնէ պատերազմներ, տնտեսական փլուզումներ, կենսոլորտային ճգնաժամեր, գաղթեր, հոգեկան առողջութեան խնդիրներ եւ յարատեւ անորոշութիւն։ Այս պայմաններուն մէջ, «մեծ գաղափարի» մը հաւատալը շատերու համար կա՛մ միամտութիւն կը թուի, կա՛մ վտանգաւոր ռոմանթիզմ։

Բայց մարտահրաւէրը միայն արտաքին չէ. մարդկային հոգեբանութիւնը նոյնպէս փոխուած է:

Թուային մշակոյթը աստիճանաբար քայքայեց եւ դեռ կը քայքայէ մեր խորաթափանց մտածողութիւնն ու երկարատեւ հաւատարմութիւն պահելու կարողութիւնը։ Ընկերային ցանցերը մարդը կը վարժեցնեն արագ հակազդեցութեան, անմիջական արձագանգներու եւ կարճատեւ ուշադրութեան։ Մինչ հին գաղափարները տարիներու նուիրում կը պահանջէին, այսօրուան մշակոյթը ակնթարթային տպաւորութիւնները կը խրախուսէ։

Հետեւանքը՝ սերունդ մը, որ ամէն ինչի մասին տեղեկութիւն ունի, բայց շատ քիչ բանի կը հաւատայ։

Այսուհանդերձ, սխալ պիտի ըլլար եզրակացնել, թէ երիտասարդութիւնը ամբողջովին պարպուած է իտէալներէ։ Պարզապէս «մեծ գաղափարներու» ձեւը փոխուած է։ Այսօրուան երիտասարդը թերեւս աւելի քիչ կը վստահի մեծ համակարգերու, բայց աւելի զգայուն է անհատի իրաւունքներու, ինքնութեան, հոգեկան առողջութեան, կենսոլորտի պահպանութեան եւ անձնական ազատութեան նկատմամբ։ Ան չի հաւատար համընդհանուր ճշմարտութիւններու, բայց կը փնտռէ աւելի մարդկային, աւելի անմիջական արժէքներ։

Հարցը, ուրեմն, այն չէ, թէ երիտասարդութիւնը այլեւս ոչնչի կը հաւատայ։ Հարցը այն է, թէ արդեօք մեր դարաշրջանը տակաւին կրնա՞յ ստեղծել այնպիսի գաղափարներ, որոնք վստահութիւն, խորք եւ ապագայի տեսլական կը ներշնչեն։

Որովհետեւ մարդը առանց գաղափարի երկար չի կրնար ապրիլ։ Երբ մեծ գաղափարները կը մեռնին, շատ անգամ զանոնք կը փոխարինեն աւելի վտանգաւոր միտումներ՝ դատարկութիւն, սինիզմ, կամ կոյր մոլեռանդութիւն։

Եւ թերեւս մեր ժամանակներու մեծագոյն տագնապը տնտեսականը կամ քաղաքականը չէ, այլ՝ հաւատալու կարողութեան կորուստը։ Որովհետեւ առանց հաւատքի՝ ո՛չ գաղափար կը ծնի, ո՛չ ալ ապագայ։

]]> https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%b8%d5%9e%d6%82-%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%a1%d5%b5%d5%ac%d5%a5%d6%82%d5%bd-%d5%b9%d5%a5%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d6%82%d5%a1/feed/ 0 88585 Երջանկութիւնը ալկորիթմներու մէջ չէ. World Happiness Report 2026 https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%bb%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%a1%d5%ac%d5%af%d5%b8%d6%80%d5%ab%d5%a9%d5%b4%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%b4%d5%a7%d5%bb-%d5%b9%d5%a7-world-hap/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25bb%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25af%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a8-%25d5%25a1%25d5%25ac%25d5%25af%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25a9%25d5%25b4%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582-%25d5%25b4%25d5%25a7%25d5%25bb-%25d5%25b9%25d5%25a7-world-hap https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%bb%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%a1%d5%ac%d5%af%d5%b8%d6%80%d5%ab%d5%a9%d5%b4%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%b4%d5%a7%d5%bb-%d5%b9%d5%a7-world-hap/#respond Thu, 11 Jun 2026 14:05:38 +0000 https://darperag21.net/?p=88574 Տարին անգամ մը աշխարհի ուշադրութիւնը կը կեդրոնանայ «Երջանկութեան Համաշխարհային Տեղեկագրին (World Happiness Report) վրայ։ Շատերուն համար, անիկա պարզապէս երկիրներու դասակարգում մըն է՝ գիտնալու, թէ ո՞ր երկիրներու ժողովուրդները աշխարհի ամենէն երջանիկներն են։ Սակայն 2026-ի տեղեկագիրը կ’արծարծէ աւելի խոր հարց մը. արդեօք աւելի կապակցուած աշխարհ մը կառուցելով՝ մենք յաջողա՞ծ ենք աւելի երջանիկ դառնալ:

Այս տարուան տեղեկագիրը, որ պատրաստուած է Օքսֆորտ համալսարանի Wellbeing Research Centre-ին կողմէ՝ Gallup-ի եւ ՄԱԿ-ի Sustainable Development Solutions Network-ի գործակցութեամբ, ամբողջովին նուիրուած է երջանկութեան եւ ընկերային ցանցերու յարաբերութեան։ Անիկա կը փորձէ հասկնալ այն հարցը, զոր միլիոնաւոր ծնողներ, մանկավարժներ, հոգեբաններ եւ քաղաքական որոշում կայացնողներ այսօր կը քննարկեն. ընկերային ցանցերը ինչպիսի՞ ազդեցութիւն ունին մեր կեանքին եւ մասնաւորաբար երիտասարդներու բարօրութեան վրայ։

Տեղեկագրին առաջին հետաքրքրական եզրակացութիւնը այն է, որ աշխարհը ընդհանուր առմամբ երջանկութեան տագնապ չի դիմագրաւեր։ Ընդհակառակը, վերջին երկու տասնամեակներուն ընթացքին, 136 երկիրներէն 79-ը բարելաւած են իրենց երջանկութեան ցուցանիշները, մինչ միայն 41 երկիր նշանակալից անկում արձանագրած է։ Սակայն այս ընդհանուր պատկերին տակ կը թաքնուի մտահոգիչ իրողութիւն մը. աշխարհի ամենէն աւելի զարգացած կարգ մը երկիրներուն մէջ, երիտասարդները աւելի դժբախտ դարձած են։

Ինչպէս նախորդ տարիներուն, այս տարի եւս հիւսիսային Եւրոպայի երկիրները կը շարունակեն գրաւել ցանկին առաջին տեղերը.

Այս ցանկին մէջ, յատկապէս ուշագրաւ է Քոսթա Ռիքայի ներկայութիւնը։ Անիկա առաջին անգամ ըլլալով կը հասնի այնպիսի դիրքի մը, որ Լատին Ամերիկայի պատմութեան մէջ երբեք արձանագրուած չէր։ Ասիկա ցոյց կու տայ, որ երջանկութիւնը միայն հարստութեան կամ տնտեսական իրագործումներու արդիւնք չէ։ Հասարակական վստահութիւնը, համայնքային կեանքը եւ մարդկային կապերը նոյնքա՛ն կարեւոր դեր կը խաղան։

Սակայն տեղեկագրին ամենէն մտահոգիչ բացայայտումը երիտասարդներուն կը վերաբերի։ Արեւմտեան աշխարհի երիտասարդները աւելի դժբախտ դարձած են։

Միացեալ Նահանգները, Քանատան, Աւստրալիան եւ Նոր Զելանտան աշխարհի այն երկիրներուն շարքին են, ուր 25 տարեկանը չբոլորած երիտասարդներու բարօրութիւնը զգալի անկում արձանագրած է։ Նոյն երեւոյթը կը նկատուի Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ։ Մինչ աշխարհի մեծ մասին մէջ երիտասարդները կա՛մ աւելի երջանիկ դարձած են, կա՛մ առնուազն պահպանած են իրենց նախկին մակարդակը, արեւմտեան երկիրներու երիտասարդութիւնը հակառակ ուղղութեամբ շարժած է։

Բնականաբար, հոս կը ծագի հարցումը որ արդեօք ընկերային ցանցե՞րն են այս երեւոյթին պատճառը։ Տեղեկագիրը զգուշաւոր պատասխան մը կու տայ։ Ան չի պնդեր, թէ ամբողջ մեղքը կարելի է բարդել Facebook-ի, Instagram-ի, TikTok-ի կամ այլ հարթակներու վրայ։ Անոնք միակ պատճառը չեն, սակայն անոնց ազդեցութիւնը անտեսել ալ կարելի չէ։ Հետազօտութիւնները ցոյց կու տան, որ երկարաժամ օգտագործողները աւելի յաճախ սթրես կ’ունենան, նաեւ՝ ընկճախտի ախտանշաններ եւ դժգոհութիւն կեանքի նկատմամբ։ Այս ազդեցութիւնը յատկապէս նկատելի է աղջիկներու պարագային։

Բոլոր հարթակները միաժամանակ նոյն ազդեցութիւնը չունին։ Այն հարթակները, որոնք կը նպաստեն իրական հաղորդակցութեան, ուսման կամ ստեղծագործ աշխատանքի, օրինակ WhatsApp-ը աւելի դրական ազդեցութիւն ունին։ Իսկ անվերջ գլորումի (scrolling), ալկորիթմական կախեալութեան եւ ազդեցիկներու (influencer) մշակոյթին վրայ հիմնուած միջավայրերը աւելի յաճախ կապուած են հոգեբանական դժուարութիւններու։

Այս տարբերութիւնը կը բացատրէ, թէ ինչու ընկերային ցանցերու ազդեցութիւնը նոյնը չէ աշխարհի բոլոր շրջաններուն մէջ։ Լատին Ամերիկայի երկիրներուն մէջ, օրինակ, ընկերային ցանցերու օգտագործումը շատ բարձր է, սակայն երիտասարդներու բարօրութիւնը կը մնայ համեմատաբար բարձր մակարդակի վրայ։ Տեղեկագրին համաձայն, հոն աւելի լայնօրէն կը գործածուին այն հարթակները, որոնք կը դիւրացնեն իրական հաղորդակցութիւնը եւ մարդկային կապերը։ Իսկ այն հարթակները, որոնց հիմնական նպատակն է օգտատէրերը հնարաւորինս երկար պահել պաստառին առջեւ՝ ալկորիթմներով ընտրուած բովանդակութեան միջոցով, աւելի բացասական ազդեցութիւն կ’ունենան երջանկութեան վրայ։

Տեղեկագիրը ամբողջ գլուխ մը նուիրուած է նաեւ Միջին Արեւելքի եւ Հիւսիսային Ափրիկէի (MENA) երկիրներուն։ Առաջին հայեացքով արդիւնքները զարմանալի են։ Այս շրջանը աշխարհի այն վայրերէն մէկն է, ուր ընկերային ցանցերու օգտագործումը բարձրագոյնն է։ Որոշ երկիրներու մէջ, օգտատէրերուն 20-40 տոկոսը օրական հինգ ժամէ աւելի կը մնայ ընկերային ցանցերու վրայ։ Սակայն հակառակ այս բարձր ցուցանիշներուն, երիտասարդներու ընդհանուր բարօրութիւնը այնպիսի անկում չէ արձանագրած, ինչպէս Միացեալ Նահանգներու, Քանատայի կամ Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ։

Սակայն ասիկա չի նշանակեր, թէ վտանգ գոյութիւն չունի։ Տեղեկագիրը դիտել կու տայ, որ Միջին Արեւելքի եւ Հիւսիսային Ափրիկէի մէջ, երկարաժամ օգտագործողները աւելի յաճախ կը տառապին սթրեսէ, ընկճախտի ախտանշաններէ եւ իրենց ծնողներու սերունդէն աւելի վատ վիճակի մէջ գտնուելու զգացումներէ։

Տեղեկագրին մէջ առանձին բաժին կամ վերլուծում չկայ Հայաստանի (89-րդ) կամ Լիբանանի (141-րդ) մասին, ոչ ալ ընկերային ցանցերու ազդեցութիւնը յատուկ կերպով կը քննարկուի այս երկու երկիրներուն մէջ: Սակայն երկուքն ալ կը գտնուին այն շրջաններուն մէջ, ուր ընտանիքը, համայնքը եւ մարդկային անմիջական յարաբերութիւնները տակաւին մեծ դեր կը խաղան առօրեայ կեանքին մէջ։ Ասիկա հետաքրքրական է, որովհետեւ տեղեկագիրը յստակօրէն ցոյց կու տայ, որ մարդկային իրական կապերը տակաւին կը մնան բարօրութեան ամենէն կարեւոր աղբիւրներէն մէկը։

Տեղեկագիրը կ’ընդգծէ շատ աւելի կարեւոր փաստ մը. մարդոց բարօրութիւնը միայն թուային վարքագիծէն կախեալ չէ։ Այսինքն հարցը միայն արհեստագիտական չէ, այլ նաեւ ինչպէ՞ս կ’օգտագործենք զայն:

Այս աղիւսակը թերեւս ամբողջ տեղեկագրին ամենէն կարեւոր պատգամը կը պարունակէ։

Զեկոյցին հեղինակները կը նշեն, որ դպրոցին նկատմամբ պատկանելիութեան զգացումը երիտասարդներու գոհունակ կեանքին վրայ դրական աւելի մեծ ազդեցութիւն ունի, քան ընկերային ցանցերու օգտագործման նուազեցումը, նոյնպէս՝ ընտանիքը, բարեկամութիւնը, վստահութիւնը եւ համայնքային կեանքը: Այլ խօսքով՝ մարդը չի դադրիր ընկերային արարած ըլլալէ միայն այն պատճառով, որ իր կեանքը աւելի թուայնացած է։

Թերեւս հոս է մեր ժամանակներու մեծ հակասութիւնը։ Մարդկութիւնը երբե՛ք այսքան կապակցուած չէ եղած։ Մենք կրնանք ակնթարթով մը հաղորդակցիլ աշխարհի միւս ծայրը գտնուող մարդոց հետ։ Կարելի է ունենալ հարիւրաւոր կամ հազարաւոր «ընկերներ», հետեւորդներ եւ կապեր։ Սակայն այդ բոլորը ինքնաբերաբար պատկանելիութիւն չեն ստեղծեր։

Ո՛չ ալ վստահութիւն։
Ո՛չ բարեկամութիւն։
Ո՛չ ալ երջանկութիւն։

 World Happiness Report 2026-ը կը յիշեցնէ, որ մարդկային բարօրութիւնը տակաւին կը հիմնուի այն նոյն արժէքներուն վրայ, որոնք մարդոց կեանքին մաս կազմած են դարեր շարունակ՝ վստահութիւն, համայնք, ընկերութիւն եւ իմաստալից յարաբերութիւններ։

Թուային դարաշրջանին մէջ խնդիրը այլեւս այն չէ, թէ որքան արագ կրնանք կապուիլ իրարու։ Աւելի կարեւոր է այն, թէ կրնա՞նք արդեօք այդ կապերը վերածել մարդկային իրական յարաբերութիւններու։

Որովհետեւ երջանկութիւնը, ի վերջոյ, ալկորիթմներու մէջ չէ։

Ան տակաւին մարդոց միջեւ կը գտնուի։

«Տարբերակ21»

]]> https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%bb%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%a1%d5%ac%d5%af%d5%b8%d6%80%d5%ab%d5%a9%d5%b4%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%b4%d5%a7%d5%bb-%d5%b9%d5%a7-world-hap/feed/ 0 88574 Թիւերէն անդին՝ տուեալները (data) որպէս ռազմավարական անհրաժեշտութիւն սփիւռքահայութեան համար https://darperag21.net/%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%ab%d5%b6%d5%9d-%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%a1%d5%ac%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-data-%d5%b8%d6%80%d5%ba%d5%a7%d5%bd-%d5%bc%d5%a1%d5%a6/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a7%25d5%25b6-%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a4%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%259d-%25d5%25bf%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25ac%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a8-data-%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25ba%25d5%25a7%25d5%25bd-%25d5%25bc%25d5%25a1%25d5%25a6 https://darperag21.net/%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%ab%d5%b6%d5%9d-%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%a1%d5%ac%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-data-%d5%b8%d6%80%d5%ba%d5%a7%d5%bd-%d5%bc%d5%a1%d5%a6/#comments Wed, 10 Jun 2026 14:01:27 +0000 https://darperag21.net/?p=88563 Սփիւռքահայ իրականութեան մէջ մենք յաճախ կը խօսինք «համայնք», «ազգային ինքնութիւն», «գոյատեւում» եւ «ապագայ» եզրերուն մասին։ Կը կազմակերպենք ժողովներ, համագումարներ եւ քննարկումներ, կը խօսինք ռազմավարութիւններու մասին եւ յայտարարութիւններ կը կատարենք։ Սակայն հազուադէպօրէն հարց կու տանք․ արդեօք մենք իսկապէս կը ճանչնա՞նք մեր համայնքները։

Մօտաւորապէս քանի՞ հայ կ’ապրին այսօր Լիբանանի, Ֆրանսայի, Միացեալ Նահանգներու, Արժանթինի կամ Աւստրալիոյ մէջ։ Ի՞նչ համեմատութիւն կը կազմեն երիտասարդները: Քանի՞ համալսարանական։ Քանի՞ բժիշկ, ճարտարագէտ, գիտնական, իրաւաբան, ձեռնարկատէր կամ արուեստագէտ։ Ի՞նչ է համեմատութիւնը արհեստաւորներուն եւ ընդհանրապէս ի՞նչ մարզեր կ’ընդգրկեն անոնք: Քանի՞ հոգի տակաւին կը խօսի հայերէն։ Քանի՞ն կապ ունի հայկական հաստատութիւններուն հետ, եւ քանի՞ն արդէն հեռացած է անոնցմէ։ Անշուշտ՝ մօտաւոր:

Բացի Լոնտոնի Հայկական Հիմնարկի հովանաւորութեամբ եւ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Բաժանմունքին նիւթական աջակցութեամբ կատարուած Հայկական Սփիւռքի Հարցախոյզէն (ՀՍՀ), որ կ’ուսումնասիրէ աշխարհի տարբեր երկիրներու հայկական համայնքներուն հանրային կարծիքը, ուրիշ ոչ մէկ լուրջ աշխատանք կատարուած է: Տակաւի՛ն, այս հարցախոյզը, որ թէեւ կրնայ իսկապէ՛ս հիմք ծառայել համայնքներու ուսումնասիրութեան եւ ըստ այնմ վերակազմակերպական քայլերու մշակման, սփիւռքը ղեկավարելու կոչուած ոչ մէկ կազմակերպութիւն զայն սերտած ու համապատսխան որոշումներ տուած է: Մեր համայնքները կը շարունակուին առաջնորդուիլ տպաւորութիւններով, ենթադրեալ հաշիւներով եւ երբեմն ալ ցանկալի պատկերացումներով։

Սակայն կը մոռցուի այն, թէ ինչ որ չենք կրնար չափել ու գնահատել, չենք կրնար նաեւ լրջօրէն ծրագրել, զարգացնել կամ ղեկավարել։ Եւ ասիկա պարզ վիճակագրական խնդիր մը չէ, այլ ռազմավարական անհրաժեշտութիւն:

Ժամանակակից աշխարհին մէջ ուժը միայն զինուորական կամ տնտեսական կարողութիւններով չի չափուիր։ Կայ նաեւ «փափուկ ուժը» (soft power)՝ գաղափարներու, գիտութեան, մշակոյթի, կրթութեան եւ հանրային ազդեցութեան միջոցով քաղաքական կշիռ ունենալու կարողութիւնը։ Սակայն փափուկ ուժը չի ստեղծուիր դատարկ տարածքի մէջ։ Ան կը պահանջէ գիտակցութիւն մեր մարդկային ներուժին մասին։

Երբեմն կը խօսինք «միլիոնաւոր հայերու» մասին, բայց չենք գիտեր, թէ այդ միլիոններուն մէջ քանի՞ հոգի ունի մասնագիտական ազդեցութիւն, քանի՞ հոգի որոշում կայացնող պաշտօններ կը զբաղեցնէ, կամ քանի՞ հոգի կրնայ նպաստել հայկական շահերու պաշտպանութեան միջազգային բեմերու վրայ։

Ինչպէ՞ս կրնանք համահայկական ցանցեր ստեղծել, եթէ չենք գիտեր, թէ ո՞ւր կը գտնուին մեր գիտնականները։ Ինչպէ՞ս կրնանք երիտասարդ առաջնորդներ պատրաստել, եթէ չենք գիտեր, թէ ո՞ւր կը գտնուին եւ ի՞նչ կարողութիւններ ունին անոնք։ Ինչպէ՞ս կրնանք տնտեսական, մշակութային կամ քաղաքական ազդեցութիւն ստեղծել, եթէ չենք գիտեր մեր իսկ կարողութիւններուն քարտէսը։ Առանց յստակ տուեալներու, մենք չենք կրնար ամբողջական պատկերացում կազմել մեր մտաւորական, մասնագիտական եւ կազմակերպական ներուժին մասին։ Չենք կրնար գիտնալ, թէ ո՛ր ոլորտներուն մէջ ունինք ուժեղ ներկայութիւն, ո՛ւր կը նահանջենք, եւ ո՛ւր անհրաժեշտ է ներդրում կատարել։

Տուեալներու կարեւորութիւնը կը գերազանցէ ներքին կազմակերպումի սահմանները։ Երբ չենք գիտեր, թէ ո՞ւր են մեր գիտնականները, համալսարանականները, ձեռնարկատէրերը, արուեստագէտները, լրագրողները, դիւանագէտները եւ քաղաքական ազդեցիկ դէմքերը, ի՞նչ դեր կը խաղան եւ ի՞նչ ցանցերու մաս կը կազմեն, դժուար է այդ ներուժը վերածել հաւաքական ուժի։ Փափուկ ուժը միայն մշակութային ժառանգութիւն կամ ազգային համբաւ չէ. ան կազմակերպուած մարդկային դրամագլուխ է։ Իսկ այդ դրամագլուխը տեսանելի կը դառնայ միայն այն ժամանակ, երբ գոյութիւն ունին ճշգրիտ եւ թարմացուած տուեալներ։

Այլ ժողովուրդներ արդէն հասկցած են այս իրականութիւնը։ Անոնք կը հաւաքեն, կը վերլուծեն եւ կը թարմացնեն իրենց հաւաքականութեան վերաբերող տուեալները։ Անոնք գիտեն ոչ միայն իրենց թիւերը, այլ նաեւ իրենց կրթական, մասնագիտական եւ հասարակական կարողութիւնները։ Արդիւնքը այն է, որ իրենց հաւաքական ուժը կը վերածուի կազմակերպուած ռազմավարութեան։

Տուեալները, սակայն, միայն թիւեր չեն։ Անոնք գիտելիք են։ Իսկ գիտելիքը՝ կարողութիւն։ Երբ մենք գիտենք, թէ ո՛վ ենք, ո՛ւր ենք եւ ի՛նչ կարողութիւններ ունինք, այն ատեն միայն կրնանք լրջօրէն մտածել ապագայի մասին։ Հակառակ պարագային, մեր որոշումները կը հիմնուին ոչ թէ իրականութեան, այլ ենթադրութիւններու վրայ։

Այս հարցը աւելի հրատապ կը դառնայ յատկապէս սփիւռքի պարագային ։ Սփիւռքը մէկ ու ամբողջական աշխարհագրական տարածք մը չէ։ Ան ցրուած ցանց մըն է։ Եւ ցանց մը կարելի չէ ղեկավարել, զարգացնել կամ համախմբել, եթէ անոր մասին տեղեկութիւն չունինք։ Աւանդական սփիւռքը երկար ժամանակ հիմնուած էր աշխարհագրական մօտիկութեան վրայ՝ թաղամասի, եկեղեցւոյ, դպրոցի կամ ակումբի շուրջ։ Սակայն թուային դարաշրջանին, այդ սահմանները աստիճանաբար կ’անհետանան։ Այսօր համայնքային կեանքը այլեւս միայն ֆիզիքական տարածքի մէջ չի կառուցուիր։ Ահա թէ ինչու տուեալները կրնան հիմք ծառայել նոր տեսակի համայնքներու ստեղծման։ Ճիշդ տեղեկութիւններու օգնութեամբ կարելի է ստեղծել մասնագիտական, գիտական, մշակութային եւ երիտասարդական համաշխարհային ցանցեր, որոնք կը միացնեն տարբեր երկիրներու մէջ ապրող հայերը՝ անկախ հեռաւորութենէն։

Պատկերացուցէք աշխարհի հայ տնտեսագէտներու, ճարտարագէտներու, տեղեկատուական արհեստագիտութեան մասնագէտներու, գիտնականներու կամ արեւմտահայերէնով հետաքրքրուած երիտասարդներու համաշխարհային ցանց մը։ Այսպիսի ցանցային համայնքներ կրնան ստեղծել համագործակցութեան, գիտելիքի փոխանակման եւ ազգային ներգրաւուածութեան նոր ձեւեր։ Սակայն նման ցանցեր կառուցելու համար նախ պէտք է գիտնանք, թէ ո՞ւր են այդ մարդիկը, ի՞նչ կարողութիւններ ունին եւ ինչպէ՞ս կարելի է զանոնք իրարու կապել։ Այս իմաստով տուեալները միայն տեղեկութիւն չեն։ Անոնք ապագայի համայնքներուն ենթակառոյցներն են։

Ցանցային համայնքները նաեւ այլ կարեւոր դեր մը կրնան կատարել։ Անոնք կրնան կապի մէջ պահել այն հայերը, որոնք կ’ապրին փոքր կամ ուծացման վտանգի տակ գտնուող գաղութներու մէջ։ Անհատ մը, որ ֆիզիքապէս հեռու է հայկական միջավայրէ, կրնայ թուային հարթակներու միջոցով զգալ, որ կը պատկանի աւելի լայն հաւաքականութեան մը։ Այսպիսով, տուեալները կը դառնան կամուրջ՝ անցեալի ժառանգութեան եւ ապագայի տեսլականին միջեւ։

Հետեւաբար, համայնքային տուեալներու հաւաքագրումը պէտք չէ դիտուի որպէս վարչական կամ ակադեմական զբաղում։ Ան ազգային կարեւորութիւն ունեցող նախաձեռնութիւն մըն է։

Տուեալներ ունենալ կը նշանակէ ունենալ համարձակութիւն՝ ընդունելու մեր տկարութիւնները եւ ճշդելու մեր առաւելութիւնները։ Որովհետեւ ապագան կը պատկանի ոչ միայն անոնց, որոնք մեծ տեսիլք ունին, այլ նաեւ անոնց, որոնք ճիշդ տեղեկութիւն ունին։ Եւ թերեւս սփիւռքահայութեան համար մեր ժամանակներու ամենէն կարեւոր հարցումներէն մէկը հետեւեալն է․

Ինչպէ՞ս կրնանք ծրագրել մեր ապագան, երբ տակաւին պարզ պատկերացում չունինք մեր ներկայ իրավիճակին մասին։

 

]]> https://darperag21.net/%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%ab%d5%b6%d5%9d-%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%a1%d5%ac%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-data-%d5%b8%d6%80%d5%ba%d5%a7%d5%bd-%d5%bc%d5%a1%d5%a6/feed/ 2 88563 Հայ համայնքը՝ հաստատութի՞ւն թէ պատրանք https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b5%d5%b6%d6%84%d5%a8%d5%9d-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d5%9e%d6%82%d5%b6-%d5%a9%d5%a7-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%a1/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25b6%25d6%2584%25d5%25a8%25d5%259d-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d5%259e%25d6%2582%25d5%25b6-%25d5%25a9%25d5%25a7-%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25bf%25d6%2580%25d5%25a1 https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b5%d5%b6%d6%84%d5%a8%d5%9d-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d5%9e%d6%82%d5%b6-%d5%a9%d5%a7-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%a1/#respond Mon, 08 Jun 2026 14:23:40 +0000 https://darperag21.net/?p=88551 Սփիւռքահայ իրականութեան մէջ «համայնք» բառը գրեթէ սրբազան հնչեղութիւն ունի։ Մենք առանց վարանելու կ’արտասանենք զայն, երբ կը խօսինք դպրոցներու, միութիւններու, եկեղեցիներու, ակումբներու կամ թաղամասերու մասին։ «Համայնքը պիտի կազմակերպէ», «համայնքը պիտի օգնէ», «համայնքը պիտի պահպանէ», «համայնքին համար», «համայնքին շահը»։ Այս բառը տարիներ շարունակ մեզի համար ոչ միայն կառոյց, այլ ապահովութիւն, պատկանելիութիւն եւ գոյատեւում նշանակած է։

Բայց այսօր անհրաժեշտ է դժուար հարց մը տալ. արդեօք հայ համայնքը տակաւին կենդանի իրականութի՞ւն մըն է, թէ՞ աստիճանաբար վերածուած է խորհրդանշական պատրանքի։

Ժամանակ մը համայնքը բնական երեւոյթ էր։ Անիկա կը կազմուէր նոյն թաղամասերուն մէջ ապրող, նոյն եկեղեցին յաճախող, նոյն դպրոցը գացող, նոյն լեզուն խօսող եւ նոյն պատմական յիշողութիւնը կիսող մարդոցմով։ Համայնքը պարզապէս կազմակերպութիւններու ամբողջութիւն չէր. ան առօրեայ կեանքի հիւսուածքն էր։

Այսօր այդ պայմանները զգալիօրէն փոխուած են։

Սփիւռքի նոր սերունդները բազմալեզու եւ բազմամշակութային միջավայրերու մէջ կը մեծնան։ Հայ դպրոցը այլեւս անկախ իրականութիւն չէ։ Թաղամասերը կորսնցուցած են իրենց նախկին համախմբուածութիւնը։ Շատերու համար հայկականութիւնը դարձած է մասնակի ինքնութիւն մը՝ սահմանափակուած շաբաթավերջի, տօնական կամ յիշատակի առիթներով։

Այս պայմաններուն մէջ «համայնք» բառը երբեմն աւելի շատ կը շարունակէ գոյատեւել լեզուին, քան իրական կեանքին մէջ։

Աւելին, հայկական հաստատութիւնները շատ անգամ սկսած են իրենք զիրենք պահպանելու համար գոյութիւն ունենալ, ոչ թէ անպայման մարդոց հիմնական կարիքներուն ծառայելու։ Ժողովո՞ւրդը պիտի ծառայէ հաստատութեան, թէ՞ հաստատութիւնը՝ ժողովուրդին։ Այս հարցը սփիւռքեան իրականութեան ամենէն զգայուն հարցերէն մէկն է։

Բազմաթիւ երիտասարդներ այսօր հայկական կառոյցներուն նկատմամբ օտարացում կը զգան։ Ոմանք զանոնք կը նկատեն փակ շրջանակներ, մաշած լեզուով խօսող համակարգեր կամ անցեալի յիշողութեան մէջ սառած միջավայրեր։ Անոնք հայկականութեան մէջ երբեմն աւելի շատ պարտականութիւն կը տեսնեն, քան կենդանի փորձառութիւն։

Բայց միաժամանակ, նոյն այդ երիտասարդները ամբողջովին կտրուած չեն իրենց ինքնութենէն։ Անոնք տակաւին կը փնտռեն պատկանելիութիւն, մշակութային խորք, լեզուական կապ եւ պատմական իմաստ։ Պարզապէս անոնք այլեւս չեն ընդունիր ժառանգութիւնը առանց հարցադրումներու։

Ճգնաժամը թերեւս հայկականութեան մէջ չէ, այլ «համայնք» կոչուած հասկացողութեան հին ձեւին մէջ։

Նոր սերունդը հաւանօրէն կը գտնուի անցումային հանգրուանի մը մէջ, ուր համայնքը այլեւս չի կրնար հիմնուիլ միայն աշխարհագրական մօտիկութեան, կուսակցական կառոյցներու կամ պատմական վախերու վրայ։ Թուային աշխարհը, շարժուն կեանքը եւ նոր ինքնութիւնները կը պահանջեն աւելի ճկուն, աւելի բաց եւ աւելի մտածող համայնքային ձեւեր։

Հակառակ այս բոլորին, «համայնք» հասկացողութիւնը տակաւին ամբողջովին մեռած չէ։ Մարդը բնազդաբար կը փնտռէ կապ, ճանաչում եւ հաւաքական իմաստ։ Սակայն եթէ այդ կապը պիտի վերապրի, ան պէտք է փոխանցուի նոր սերունդներուն։ Հոս է, որ կը ծագի այն հարցումը՝ որմէ կարելի չէ խուսափիլ․ ո՞վ պիտի ժառանգէ մեր համայնքները։ Եթէ նոր սերունդները չզգան, որ համայնքը նաեւ իրե՛նց տունն է, իրե՛նց ձայնն ու իրե՛նց ապագան, ապա ոչ մէկ հաստատութիւն, որքան ալ հարուստ կամ կազմակերպուած ըլլայ, կրնայ ապահովել իր շարունակականութիւնը։ Համայնքներու ճակատագիրը ի վերջոյ շէնքերու կամ կանոնագրութիւններու մէջ չէ, այլ այն երիտասարդներուն ձեռքն է, որոնք պիտի որոշեն՝ մնա՞լ, մասնակցի՞լ՝ հաւաքական կեանքի նո՛ր ձեւեր ստեղծելով։

Որովհետեւ երբ համայնքը կը դադրի ապրուած իրականութիւն ըլլալէ եւ կը վերածուի միայն կարգախօսի, ան կամաց-կամաց կը դառնայ պատրանք։

Իսկ պատրանքներով երկար ժամանակ ժողովուրդ մը պահել հնարաւոր չէ։

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b5%d5%b6%d6%84%d5%a8%d5%9d-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d5%9e%d6%82%d5%b6-%d5%a9%d5%a7-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%a1/feed/ 0 88551 Դուռը https://darperag21.net/%d5%a4%d5%b8%d6%82%d5%bc%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a4%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25bc%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%a4%d5%b8%d6%82%d5%bc%d5%a8/#respond Sun, 07 Jun 2026 07:49:22 +0000 https://darperag21.net/?p=88541 Նստած առջեւը մութին՝ ես կը փնտռեմ ներքնապէս
Բոլոր բաները մեկնած կամ արտաքսուած այս տեղէն.
Ու ես դարձեալ կ’աղօթեմ խոցուած սրտիս խորունկէն,
Ու յորդորանքըս խոնարհ ես կ’առաքեմ դէպի ձեզ:

Բացէ՛ք դռներն երկնքին, որ մտանեմ դէպի ներս
Լուսամուտէն այդ գաղտուկ, որ կը ծագի ակունքէն
Ու կը տանի դէպ՚ Անդին՝ բարձրանալով սանդուխքէն
Հիւսուած վարսքով նրբական հըրեշտակաց գեղատես:

Թոյլատրեցէք որ պագնեմ ձեռները ձեր սրբազան,
Որ օծանուի իմ հոգին ձեր շնորհքով բուժարար,
Ու դարմանուի վերջապէս իմ տառապանքն հոգեկան:

Յոյսի նշոյլն իմ վերջին դռան սեմին է կանգնած,
Որը պատուար մ’է կարծես՝ ծառցած աչքիս իմ դիմաց,
Որ պիտ’ բացուի անկասկած, երբ որ գոցուին մշտաբար:

Գէորգ Տանայեան

]]> https://darperag21.net/%d5%a4%d5%b8%d6%82%d5%bc%d5%a8/feed/ 0 88541 Մի՛ հաւատար ամէն լսածիդ ու կարդացածիդ https://darperag21.net/%d5%b4%d5%ab%d5%9b-%d5%b0%d5%a1%d6%82%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d6%80-%d5%a1%d5%b4%d5%a7%d5%b6-%d5%ac%d5%bd%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%a4-%d5%b8%d6%82-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%a4/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b4%25d5%25ab%25d5%259b-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d6%2582%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25a1%25d6%2580-%25d5%25a1%25d5%25b4%25d5%25a7%25d5%25b6-%25d5%25ac%25d5%25bd%25d5%25a1%25d5%25ae%25d5%25ab%25d5%25a4-%25d5%25b8%25d6%2582-%25d5%25af%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25a1%25d6%2581%25d5%25a1%25d5%25ae%25d5%25ab%25d5%25a4 https://darperag21.net/%d5%b4%d5%ab%d5%9b-%d5%b0%d5%a1%d6%82%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d6%80-%d5%a1%d5%b4%d5%a7%d5%b6-%d5%ac%d5%bd%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%a4-%d5%b8%d6%82-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%a4/#respond Sat, 06 Jun 2026 10:37:42 +0000 https://darperag21.net/?p=88535 Գաղտնիք չէ, որ պատմութեան ընթացքին մարդիկ երբե՛ք այսքան տեղեկութիւն եւ տեղեկութեան հասանելիութիւն չեն ունեցած, որքա՛ն այսօր։ Սակայն նոյն պատմութիւնը եւ մարդիկ թերեւս երբե՛ք այսքան ալ չեն շփոթած, թէ ո՞ւր է ճշմարտութիւնը. թէ ո՞ր տեղեկութիւնը կամ լուրը իրա՛ւ է, եւ ո՞ր մէկը՝ սո՛ւտ։

Ամէն օր, հարիւրաւոր եւ նոյնիսկ հազարաւոր լուրեր, տեսանիւթեր, մեկնաբանութիւններ եւ կարծիքներ կը հասնին մեզի։ Սեղմում մը բաւարար է, որ քանի մը վայրկեանի ընթացքին տեղեկանանք աշխարհի միւս ծայրը տեղի ունեցած դէպքի մը մասին։ Առաջին հայեացքով, այս երեւոյթը կրնայ մարդկային յառաջդիմութեան մեծ նուաճում մը թուիլ։ Սակայն շատ անգամ զգայացունց կամ գայթակղեցուցիչ լուր մը աւելի արագ կը տարածուի, քան ճշգրիտ տեղեկութիւնը։ Ուստի զգո՛յշ. արդեօք մեր տեսածն ու լսածը ճի՞շդ է։

Այսօր տեղեկատուութիւնը այլեւս միայն գիտելիք փոխանցելու միջոց չէ․ ան դարձած է ազդեցութեան եւ երբեմն ալ ուղեղալուացի գործիք մը։ Ընկերային ցանցերու մէջ լուրը շատ անգամ կը տարածուի ոչ թէ իր ճշգրտութեան, այլ ցնցիչ ըլլալուն շնորհիւ։ Ամենէն կրքոտ, ամենէն սարսափելի կամ ամենէն ցնցող տեղեկութիւնը յաճախ աւելի արագ կը շրջի, քան ամենէն ճշգրիտը։

Հետեւաբար, կեղծ լուրերը դարձած են մեր ժամանակներու ամենէն լուրջ մարտահրաւէրներէն մէկը։ Անոնք միայն սխալ տեղեկութիւններ չեն փոխանցեր․ կեղծ լուրերը յաճախ կը կառուցեն ամբողջական պատկերացումներ, կը ձեւաւորեն քաղաքական համոզումներ, կը հրահրեն հասարակական լարուածութիւններ եւ երբեմն նոյնիսկ կը խաղան ժողովուրդներու ճակատագրին հետ։

Խնդիրը միայն կեղծ լուրերու գոյութիւնը չէ։ Կեղծ լուրեր միշտ ալ գոյութիւն ունեցած են։ Նորութիւնը այն է, որ քանի մը ժամուան մէջ, անոնք կրնան հասնիլ միլիոնաւոր մարդոց։ Ահա թէ ինչո՛ւ քննական մտածողութիւնը դարձած է ժամանակակից մարդուն ամենէն կարեւոր կարողութիւններէն մէկը։

Քննական մտածողութիւն ըսելով՝ չենք հասկնար ամէն ինչ մերժելու կամ ամէն ինչի նկատմամբ կասկածամիտ վերաբերում ունենալու սովորութիւնը։ Ընդհակառակը, քննական մտածողութիւնը հարցումներ տալու արուեստն է․ ո՞վ կը փոխանցէ այս տեղեկութիւնը, ի՞նչ աղբիւրէ կը բխի անիկա, կա՞ն այլ աղբիւրներ, որոնք նոյնը կը հաստատեն, եւ ի՞նչ շահ կրնայ ունենալ լուրը տարածողը։ Այս հարցումները պարզ կը թուին, բայց անոնք շատ անգամ կ’որոշեն սահմանը ճշմարտութեան եւ մոլորութեան միջեւ։

Այս խնդիրը աւելի հրատապ կը դառնայ մասնաւորաբար երիտասարդ սերունդին համար, որովհետեւ անոնք իրենց առօրեային մեծ մասը կ’անցընեն թուային աշխարհին մէջ, ուր տեղեկութիւնները անվերջ կը հոսին, բայց անոնց առատութիւնը ինքնաբերաբար իմաստութիւն չի ստեղծեր, այլ երբեմն, ընդհակառակը, կը դժուարացնէ ճշմարտութիւնը գտնելու աշխատանքը։

Գիրք կարդալը, տարբեր կարծիքներ ուսումնասիրելը, մէկէ աւելի աղբիւրներու դիմելը եւ փաստերը զգացումներէ ու համոզումներէ անջատելու վարժութիւնը այսօր ոչ միայն կրթական, այլեւ քաղաքացիական պարտաւորութիւններ դարձած են։

Ժողովրդավարութիւնը, ազատութիւնը եւ հանրային առողջ կեանքը չեն կրնար գոյատեւել այնպիսի հասարակութեան մը մէջ, ուր մարդիկ դադրած են մտածելէ եւ սկսած են միայն արձագանգել եւ թութակի պէս կրկնել։

Այս պատճառով, մեր ժամանակներու հիմնական հարցումը թերեւս այն չէ, թէ որքան տեղեկութիւն ունինք, այլ՝ որքանո՞վ կրնանք ճշմարտութիւնը տարբերել աղմուկէն, սուտէն եւ ուղեղալուացի փորձէն։

Որովհետեւ կեղծ լուրերու դարաշրջանին, գիտելիքը այլեւս բաւարար չէ։ Անհրաժեշտ է նաեւ դատողութիւն, առո՛ղջ դատողութիւն։

Իսկ դատողութիւնը կը սկսի այն պահուն, երբ մարդ կը համարձակի հարցադրել, կասկածիլ եւ մտածել։

]]> https://darperag21.net/%d5%b4%d5%ab%d5%9b-%d5%b0%d5%a1%d6%82%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d6%80-%d5%a1%d5%b4%d5%a7%d5%b6-%d5%ac%d5%bd%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%a4-%d5%b8%d6%82-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%ae%d5%ab%d5%a4/feed/ 0 88535 Հայկական ասեղնագործութեան մատնալեզուն https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d5%bd%d5%a5%d5%b2%d5%b6%d5%a1%d5%a3%d5%b8%d6%80%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%a1%d5%bf%d5%b6%d5%a1%d5%ac%d5%a5%d5%a6%d5%b8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25a5%25d5%25b2%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25a3%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25ae%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25ac%25d5%25a5%25d5%25a6%25d5%25b8 https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d5%bd%d5%a5%d5%b2%d5%b6%d5%a1%d5%a3%d5%b8%d6%80%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%a1%d5%bf%d5%b6%d5%a1%d5%ac%d5%a5%d5%a6%d5%b8/#respond Thu, 04 Jun 2026 14:24:21 +0000 https://darperag21.net/?p=88523 Միշտ վտանգ կայ հայկական յիշողութեան մասին իրերու, հիւսուածեղէններու, ժանեակագործութեան կամ ժառանգուած բեկորներու ընդմէջէն գրելուն մէջ: Ընթացքը դիւրաբարկրնայ հայրենատենչական, գեղագիտականացած եւ գրեթէ սառած դառնալ ինքնին կորուստիգեղեցկութեան մէջ: Տեպորահ Վալոմայի եւ Էլիզ Եուսուֆեանի վերջերս մեկնարկած Armenian Needlelace Initiative-ը (Հայկական ասեղնագործութիւն նախաձեռնութիւն – https://www.armenianneedlelace.org/home) ժանեակագործութեան լոկ թուային արխիւ մը չէ, այլ կենսունակ արխիւային տարածք մըն է, ուր հիւսուածքներ, լուսանկարներ, բանաւոր պատմութիւններ, քերթուածներ եւ ընտանեկան պատումներ կը շարունակեն խօսիլ սերունդներու միջով։ Ծրագրին հանդիպիլս ինծի վերադարձուց զրոյցի մը, որ տարի մը առաջ պատիւը ունեցած էի վարելու Պոլսոյ մէջ՝ «Ancestral Journeys: Reflections on Land and Belonging» («Նախնիներու ճանապարհորդութիւններ. խորհրդածութիւններ հողի եւ պատկանելիութեան մասին» https://hrantdink.org/en/announcements/4565-ancestral-journeys-ondemand-deborah-valoma) զրուցաշարի ծիրին մէջ։ Ձեռնարկին ընթացքին, Տեպորահ Վալոմա խօսեցաւ Խարբերդի տարածքին իր նախնիներու գիւղերը վերադառնալուն եւ իր մեծ մօր հիւսքերու արխիւներուն մէջ ներկառուցուած պատմութիւնները լսելուն մասին։ Զիս ամենաշատ տպաւորեց ժառանգութեան նկատմամբ անոր աշխատանքի մօտեցումը։ Ան անցեալը չի գեղագիտացներ։ Ականջ կը դնէ անոր։ Հանդարտօրէն, համբերատար, թելի, հպումի, կրկնութեան եւ վերադարձի միջոցով։

Զրոյցի ընթացքին, Վալոմա նկարագրեց, թէ ինչպէս միջգիտակարգային գեղարուեստական ճանապարհորդութիւն մը զինք տարաւ Խարբերդի իր նախնիներուն գիւղերը եւ դէպի մեծ մօր հիւսքերու արխիւներուն շարամանուած թաքնուած պատումները։ Զիս մեծապէս տպաւորողը ոչ միայն անոր աշխատանքին արխիւային հարստութիւնն է, այլ նաեւ ժառանգութեան հետ իր հանդիպման մարմնաւորուած յատկութիւնը։ Ան նկարագրեց իր մեծ մօր ծննդավայրը այցելութեան ժամանակ ունեցած տեղն ու տեղը նստելու մղումի պահը։ Գրեթէ բնազդաբար, ան իր պայուսակէն հանած է կեռաժանեակը (crochet) եւ սկսած աշխատելու։ Այս շարժմունքին մէջ որեւէ բեմադրութիւն չկար։ Ոչ մէկ յայտարարութիւն։ Միայն շարժող ձեռքեր։ Սերունդներու միջեւ ծաւալող լուռ զրոյց մը։ Այդ պահուն, հողը ինքնին կարծես յիշողութիւն կը պարունակէր։ Իր մեծ մայրը՝ Եղիսաբէթ, բացակայ էր, շատոնց չկար, բայց տարօրինակ կերպով ան ներկայ էր շարժմունքի, կշիռի, կրկնութեան եւ հպումի միջոցով։ 

Մեր զրոյցին ընթացքին, աւելի ուշ, Տեպորահ ընդգծեց արձագանգող քան՝ հակազդեցիկ ստեղծագործութեան կարեւորութիւնը։ Ստեղծագործել ոչ թէ անմիջապէս ինքնին հոգեխոցի ցնցումէն, այլ աւելի հանգիստ յարաբերութենէն՝ դէպի ներկայ, շարունակականութիւն եւ վերադարձ։ Կը յիշեմ, որ աւելի ուշ իրեն հարցուցի, թէ ինչպիսի կտոր մը դուրս եկաւ կեռաժանեակի հիւսքէն. ան մեղմիւ ծիծաղեցաւ ու պատասխանեց՝ «Ոհ, պարզապէս խառնիճաղանճ մը»։ Այնուամենայնիւ, թերեւս այդ է ճիշդ նպատակը. ոչ թէ վարպետութիւն. ոչ թէ կատարելագործութիւն. այլ մարմնաւորուած կապ. ձեռք մը, որ կ՚արձագանգէ նախքան լեզուն լիովին հասնի։ 

Այս զգայնութիւնը աննկատաբար կը հոսի «Հայկական ասեղնագործութեան նախաձեռնութեան» ամբողջ ընթացքին։ Արխիւը ժանեակագործութիւնը չի դիտեր իբրեւ լոկ զարդ, այլ իբրեւ տարրերային հաղորդիչ՝ տեղահանութեան, աշխատանքի, գաղթի, սուգի եւ վերապրումի։ Լուսանկարներ, գրութիւններ, ընտանեկան պատումներ, ժանեակագործութեան նախշեր, բանաւոր պատմութիւններ եւ բանաստեղծութիւն գոյութիւն ունին կողք կողքի՝ թոյլ տալով, որ հայկական աստեղնագործութիւնը ի յայտ գայ ոչ միայն որպէս արհեստ, այլեւ որպէս ապրուած պատմութիւն։ 

Արխիւէն մէկ պատմութիւն սրտիս մէջ մնաց։ Վալոմա կը պատմէ մեծ մօր մայրատախտակ սնտուկին մէջ հայկական ասեղնագործութեամբ զարդարուած եւ զգուշութեամբ թաշկինակի մէջ փաթթուած բամպակէ երեք օձիքներ գտնելը։ Օձիքներուն միացուած էր երկտող մը, որ կ՚ըսէ, թէ անոնք զարմուհի Սաթենիկը ղկրած էր Խարբերդէն՝ տեղահանութենէն եւ Հալէպի աքսորի ճամբուն վրայ զոհուելէն քիչ մը առաջ։ Տարիներ անց, չորրորդ օձիք մը մէջտեղ ելաւ, որուն վրայ մատիտով գրուած էր՝ «Սառային կը պատկանի»։

Նման փոքրիկ իրեր։ Սակայն ամբողջ աշխարհներ կը գոյատեւեն անոնց մէջ։ Սաթենիկին ձեռքերը դպած էին այն թելերուն նախքան մահը։ Տասնամեակներ ետք, Տեպորահ կը դպչի նոյն հիւսքին։ Հիւսուածքը կը դառնայ հանդիպման վայր։ Նիւթը կը դառնայ վկայ։

Արխիւի կողքին, բանաստեղծութիւնը կ՚ուղեկցի այս բեկորներուն։ Կարծես ծրագրին ոգին Էլիզ Եուսուֆեանի «Let the Candle Keep Burning» (Թող մոմերը շարունակեն այրիլ) քերթուածին վերջին տունին մէջ կ՚իյնայ։ 

Թելը քաշէ եւ պիտի երգէ,
Կտրուկ ճամբաներ չկան ստեղծագործական պահ տանող,
Թող իր բոլոր լոյսերն ու շուքերը պարեն,
Ճամբադ լուսաւորուի փոքրիկ, մինակ մոմով։
Պարարտ հողի իւրաքանչիւր քայլ,
Ոչ աւելի, ոչ պակաս։

Ասոնք տրէզի մասին բանաստեղծութիւններ չեն պարզապէս։ Անոնք սերունդէ սերունդ փոխանցման մասին բանաստեղծութիւններ են՝ շարժումի, հպումի եւ ստեղծագործութեան միջոցով փոխանցուող դիւրաբեկ շարունակականութեան։ 

Խզումի եւ տեղահանութեամբ ձեւաւորուած շատ մը լռեցուած տուներու մէջ, յաճախ կիներն են բեկորները հաւաքողները, անաւարտ պատումները շալկողները եւ ընդհատուած պատմութիւնները իրարու հիւսողները։ Գործը բնաւ լիովին չ՚աւարտիր։ Թերեւս այդ պատճառով ասեղնագործութիւնը հզօր փոխաբերութիւն կը դառնայ հոս։ հիւսք առ հիւսք, յիշատակը շարժման մէջ կը մնայ։ 

«Հայկական ասեղնագործութիւն նախաձեռնութիւն»-ը յատուկ ուշադրութեան կը կարօտի։ Արագօրէն թերթելու կայքէջ մը չէ ան։ Այցելուն ոչ միայն հիւսքերու արխիւ մը մուտք կը գործէ, այլեւ՝ տարածք մը, ուր օձիքներ, կարեր, երկտողեր, լուսանկարներ, բանաստեղծութիւններ եւ ընտանեկան պատմութիւններ կը շարունակեն խօսիլ սերունդներու միջոց։ Հիւսելու եւ պահպանելու այս նուրբ գործին մէջ կարգ մը անցեալներ անաւարտ կը մնան, բայց եւ այնպէս կը մնան կարող կառչելու, դպչուելու եւ խնամքով յառաջ երթալու։ 

Այլին Վարդանեան

Թարգմանեց Արազ Գոճայեան

 (Սոյն յօդուածը լոյս տեսած է 14 Մայիս 2026-ին, Պոլսոյ «Ակօս»-ի մէջ, Բարռեսիա Գոլէքթիվի երկշաբաթեայ «Բարռեսիաբար» սիւնակին մէջ)

 Parrhesia Collective-ը կանանց միջազգային խումբ մըն է, որ բաղկացած է արուեստագէտներէ, ակադեմիկոսներէ եւ աքթիվիստներէ, որոնք կ՚աշխատին լուսանկարչութեան, պարի, շարժանկարի, ընկերաբանութեան, գրականութեան և պատմութեան ոլորտներու մէջ, եւ իր գործունէութիւնը կ՚իրականցնէ ընկերային ցանցերու միջոցով։

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d5%bd%d5%a5%d5%b2%d5%b6%d5%a1%d5%a3%d5%b8%d6%80%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%a1%d5%bf%d5%b6%d5%a1%d5%ac%d5%a5%d5%a6%d5%b8/feed/ 0 88523 Մերժե՛լ մակերեսայնութիւնը․ վերադարձ դէպի գիրքը https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a5%d6%80%d5%aa%d5%a5%d5%9b%d5%ac-%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%a5%d6%80%d5%a5%d5%bd%d5%a1%d5%b5%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8%e2%80%a4-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a4%d5%a1%d6%80/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b4%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25aa%25d5%25a5%25d5%259b%25d5%25ac-%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a5%25d5%25bd%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a8%25e2%2580%25a4-%25d5%25be%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25a4%25d5%25a1%25d6%2580 https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a5%d6%80%d5%aa%d5%a5%d5%9b%d5%ac-%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%a5%d6%80%d5%a5%d5%bd%d5%a1%d5%b5%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8%e2%80%a4-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a4%d5%a1%d6%80/#respond Wed, 03 Jun 2026 13:31:16 +0000 https://darperag21.net/?p=88513 Կար ժամանակ, երբ տուն մը մտնելուդ պէս, աչքերդ բնազդաբար կը փնտռէին գրադարանը։ Անիկա տան ձեւաւորման պարզ մէկ մասը չէր, այլ՝ անոր բնակիչներուն մտաւոր աշխարհի հայելին։ Գիրքերու շարքերը, անոնց մաշած կողքերը, էջերու մէջ պահուած թղթիկները կը պատմէին մարդոց նախասիրութիւններուն, հետաքրքրութիւններուն եւ մտահոգութիւններուն մասին։ Գրադարանը տան յիշողութիւնն էր։

Այսօր, այդ տեսարանը սկսած է հազուադէպ դառնալ։

Գրադարաններու տեղը գրաւած են պատկերասփիւռները, խելախօսները եւ թուային այլ սարքեր։ Շատեր նոյնիսկ չեն ուզեր գրադարանները իբրեւ զարդարանք ու յարդարանք պահել, իսկ գիրքերը «տեղ գրաւող» եւ «անպէտք» առարկաներ կը նկատուին: Եւ յաճախ կը լսենք. «մեր տան գիրքերը պիտի թափենք, գիտէք մէկը կրնա՞յ վերցնել զանոնք»: Բարեբախտաբար՝ դեռ կա՛ն: Մենք կ’ապրինք աննախադէպ ժամանակաշրջանի մը մէջ, ուր օրական աւելի շատ տեղեկութիւն կը ստանանք, քան նախորդ սերունդները երբեմն ամբողջ ամիսներու ընթացքին։ Սակայն, տեղեկատուական այս առատութեան զուգահեռ, արձանագրուած է տարօրինակ երեւոյթ մը․ մարդիկ հետզհետէ աւելի քիչ գիրք կը կարդան, դժուարութիւն ունին երկար ժամանակ կեդրոնանալու եւ աւելի ու աւելի կը հեռանան խորքային ընթերցումէ։ Մակերեսայնութիւնը դարձած է տիրական:

Արդեօք այս կը նշանակէ՞, որ գիրքը կորսնցուցած է իր արժէքն ու իմաստը։ Պատասխանը այդքան ալ պարզ չէ։

Նախ պէտք է հասկնալ, թէ ինչո՛ւ մեր ուշադրութիւնը եւ կեդրոնացումը այսքան ցրուած են։ Ընկերային ցանցերու եւ թուային հարթակներու տրամաբանութիւնը հիմնուած է արագութեան վրայ։ Տեղեկութիւնը կը հասնի կարճ տեսագրութիւններու, արագ պատկերներու եւ քանի մը տողի մէջ ամփոփուած կարծիքներու ձեւով։ Մենք սորված ենք անմիջապէս արձագանգել, բայց երկար մտածել՝ սկսած ենք դժուարանալ։ Ուղեղը կամաց-կամաց սկսած է վարժուիլ մակերեսայինին։ Մարդը այսօր շատ տեղեկութիւն ունի, բայց զրկուած է զանոնք իրարու միացնող եւ կողմնորոշող ներքին դատողութենէն։ Ան հազարաւոր մանրամասնութիւններ գիտէ, բայց դժուարութիւն ունի ամբողջական պատկեր մը կազմելու։ Հետեւաբար, գիրք չկարդալը պարզապէս մշակութային սովորութեան մը կորուստ չէ։ Անիկա քննական եւ համադրական մտածողութեան նահանջի մէկ դրսեւորումն է։

Հոս է թերեւս ժամանակակից աշխարհի մեծ հակասութիւնը։ Մինչ մեր շուրջը ամէն ինչ արագացած է, գիրքը տակաւին համբերութիւն կը պահանջէ։ Մինչ ընկերային ցանցերը մեզի քանի մը վայրկեանէն նոր նիւթի անցնիլ կը սորվեցնեն, գիրքը մեզ կը հրաւիրէ երկար մնալու նոյն գաղափարին հետ։ Մինչ թուային աշխարհը կը վարձատրէ արագ արձագանգը, գիրքը խորհրդածութիւն կը քաջալերէ։ Անոր համար ալ գիրքը երբե՛ք միայն տեղեկութիւն փոխանցող միջոց չէ եղած։ Տեղեկութիւն կարելի է ստանալ նաեւ յօդուածէ, տեսանիւթէ կամ արուեստական իմացականութենէն։ Բայց գիրքին արժէքը երբե՛ք տեղեկութեան մէջ չէ եղած։ Թէեւ փաստերն ու գիտելիքը կարեւոր են, սակայն անոնք մակերեսային են՝ համեմատած այն խորունկ իմաստին, որ ծնունդ կ’առնէ ընթերցանութեան ընթացքին։ Գիրքի մը իմաստը միայն էջերուն վրայ գրուած բառերուն մէջ չէ, այլ անոր հետ մտերմանալու, անոր շուրջ խորհրդածելու, հարցադրելու եւ մեկնաբանելու գործընթացին մէջ։ Այդ կենդանի հաղորդակցութեան մէջ է, որ նոր գաղափարներ կը ծագին, զգացումներ կ’արթննան եւ նոր հորիզոններ կը ձեւաւորուին։ Այլ խօսքով, գիրքին իսկական էութիւնը կը գտնուի ընթերցանութեան հոլովոյթին մէջ, ուստի ընթերցելու փորձառութիւնը շատ աւելի խոր ու նշանակալից է, քան փաստերու պարզ ամբարումը։

Տակաւին, գիրք կարդալը մտային վարժանք է, երկխօսութիւն մըն է հեղինակին հետ։ Ընթերցողը քայլ առ քայլ կը կառուցէ գաղափարներ, կը կասկածի, կը բաղդատէ, կը վերլուծէ եւ կը մտածէ։ Գիրքը մեզի կը սորվեցնէ նաեւ սպասել ու դադար առնել։ Անիկա լռութեան տարածք մըն է աղմկոտ աշխարհի մը մէջ։

Պատահական չէ, որ մեծ քաղաքակրթութիւնները իրենց յիշողութիւնը պահած են գիրքերու միջոցով։ Մեր պարագային՝ աւելի՛ եւս։ Հայ ժողովուրդի պատմութիւնը կարելի չէ պատկերացնել առանց ձեռագիր մատեաններու, տպարաններու, դպրոցներու եւ գրականութեան։ Դարեր շարունակ, երբ պետականութիւնը բացակայ եղած է, գիրքը դարձած է ինքնութեան պահապանը։ Ան փոխանցած է լեզուն, յիշողութիւնը, արժէքները եւ պատկանելիութեան զգացումը։ Հետեւաբար, գիրքին հետ մեր մտերմութեան հարցը միայն ընթերցասիրութեան հարց չէ։ Ան մշակութային շարունակականութեան, ազգային յիշողութեան եւ հաւաքական մտածողութեան խնդիր է։

Սակայն, պատմութիւնը մեզի կը սորվեցնէ նաեւ, թէ ամէն անգամ, երբ մարդիկ զգացած են մակերեսայնութեան կապանքները, դարձեալ վերադարձած են գիրքին։ Որովհետեւ կան հարցումներ, որոնց պատասխանները կարելի չէ գտնել քանի մը վայրկեան տեւող տեսանիւթի մը մէջ։ Կան փորձառութիւններ, որոնք միայն գիրքը կրնայ փոխանցել։ Կան նաեւ այնպիսի ներքին ճամբորդութիւններ, որոնց ուղեկիցը տակաւին գիրքն է։

Հետեւաբար, գիրքը ոչ թէ կորսնցուցած է իր իմաստը, այլ ընդհակառակը՝ անոր նշանակութիւնը այսօր աւելի գոյութենական դարձած է։ Մեր օրերուն գիրք կարդալը որոշ իմաստով յեղափոխական արարք է։ Անիկա կը նշանակէ ըմբոստանալ տեղեկատուական աղմուկին դէմ, եւ մերժել այն մշակոյթը, որ մարդը կը վերածէ միայն արագ արձագանգող եւ պատրաստի կարծիքներ սպառող էակի մը։

Հայ իրականութեան եւ սփիւռքեան կեանքի մէջ, այս հարցը կրկնակի կարեւորութիւն ունի։ Մեր գոյատեւումը դարեր շարունակ հիմնուած է լեզուի, գիրի, գրականութեան եւ մշակոյթի վրայ։ Եթէ մեր ընթերցումը սահմանափակուի միայն կարճ գրառումներով, մակերեսային տեղեկութիւններով եւ ակնթարթային արձագանգներով, ապա լեզուն, մշակոյթը եւ ազգային ինքնութիւնը դժուար թէ պահպանել կարենան իրենց խորքը։ Այդ պարագային վտանգուած չէ միայն ընթերցանութեան սովորութիւնը, այլ նաեւ մեր հաւաքական մտածողութիւնը՝ մանաւանդ անոր ստեղծագործ նկարագիրը:

Խորքին մէջ, գիրքը չէ, որ կորսնցուցած է իր նշանակութիւնը․ մենք ենք, որ աստիճանաբար կը կորսնցնենք զայն տեսնելու եւ արժեւորելու մեր կարողութիւնը։ Անոր իմաստութեան հետ իսկապէս հաղորդակցելու եւ ներքին աճ մը ապրելու համար, մարդ երբեմն պէտք ունի հեռացնելու մակերեսայնութեան մշուշը եւ դարձեալ գիրք մը բանալու։ Որովհետեւ ճշմարիտ խորաթափանցութիւնը յանկարծակի չի ծնիր, այլ՝ այն հանդարտ լռութեան մէջ, զոր միայն մտածումով դարձուած էջերը կրնան ստեղծել։ Հոն է, որ խիղճը կը զարթնի եւ միտքը կը պայծառանայ։

Ահա թէ ինչու, թերեւս ճիշդ հարցումը այն չէ, թէ գիրքը կորսնցուցա՞ծ է իր տեղը։ Ան տակաւին հոն է՝ դարակին վրայ, գրադարանին մէջ կամ թուային տարբերակով մեր սարքերուն մէջ։ Հիմնական մարտահրաւէրը մեր ժամանակներուն հետեւեալն է․ արդեօ՞ք մենք տակաւին պատրաստ ենք պահ մը կանգ առնելու, լռելու եւ գիրքին հետ երկխօսութեան մէջ մտնելու, թէ՞ վերջնականապէս հեռացած ենք անկէ՝ զայն զրկելով մեր կեանքի հիմնական յենարանը ըլլալու հանգամանքէն։

 

]]> https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a5%d6%80%d5%aa%d5%a5%d5%9b%d5%ac-%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%a5%d6%80%d5%a5%d5%bd%d5%a1%d5%b5%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8%e2%80%a4-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a4%d5%a1%d6%80/feed/ 0 88513 ԶՐՈՅՑ ՄԵԾՆ ՏԷՐԵԱՆԻ ՀԵՏ https://darperag21.net/%d5%a6%d6%80%d5%b8%d5%b5%d6%81-%d5%b4%d5%a5%d5%ae%d5%b6-%d5%bf%d5%a7%d6%80%d5%a5%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%a5%d5%bf/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a6%25d6%2580%25d5%25b8%25d5%25b5%25d6%2581-%25d5%25b4%25d5%25a5%25d5%25ae%25d5%25b6-%25d5%25bf%25d5%25a7%25d6%2580%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25ab-%25d5%25b0%25d5%25a5%25d5%25bf https://darperag21.net/%d5%a6%d6%80%d5%b8%d5%b5%d6%81-%d5%b4%d5%a5%d5%ae%d5%b6-%d5%bf%d5%a7%d6%80%d5%a5%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%a5%d5%bf/#respond Tue, 02 Jun 2026 13:55:12 +0000 https://darperag21.net/?p=88505 Բարե՛ւ, Մե՛ծդ,

Կը դեգերիմ աշունաբոյր խոհական անդաստանիդ մէջ անծայր,
          ծալքերուն մէջ թագնուած, ես կ’որոնեմ թախծախիտ
                    աշխարհներդ հրաբորբ,
          որոնք ալեակ առ ալեակ կեաքնիդ ափը կ’ափլեզեն
          կը տարածուին կազմելով երկնակամարը խոհերուդ
          գերզգայուն զեփիւռներու համբոյրով․․․

Դալուկ շունչը աշունիդ երանգներու իր բոյրով
          խորհուրդներու տարափով կեանքի պահերն կ’օրհներգէ․․․
Առանձնութեան խոհերդ կը շշնջան՝
          «Արածներիդ համար երբեք չես ասելու ախ ու ափսոս,-
          Չարածներիդ համար պիտի ասես ափսո՜ս, հազա՜ր ափսոս»:

Իրա՞ւ․․․ Տէրեա՛ն․․․

Հոգիներու վեհ նրբակերտ, խօսքի վարպետ,
          իրա՞ւ կ’ըսես․․․

Երանի՜ քեզ․․․

Երանի՜ քեզ, մե՜ծ բանաստեղծ,
          որ կը յուզուիս «չարածներդ» ափսոսալով․․․
«Չարածնե՜րդ»՝․․․
          Չկատարուած, կեանքին չեկած,
                    անորոշի փոշիին մէջ լուռ կորսուած․․․

Կը ներես զիս, վարպե՛տդ մեծ,
          տարբերելով խոհէն քու լուրջ:

Ես կ’ափսոսամ․․․ կեանքս կազմող կատարուածի՛ն․․․
Կը թափառիմ ես մթամած
          մութ օրերուս տարափն գրկած,
                    ափսոսանքի հոյլով ծածկուած։

Ես կ’ափսոսա՛մ․․․
Հա՛, կ’ափսոսամ
          կատարուածի՛ն՝ «արածների՛ս»՝
          կեանքս կազմող դրուագներու առկայութեան․․․

Ափսոսանքներս դրօշ պարզած կը հալածեն զիս ամէն օր․․․

«Արածնե՛ր»ս՝․․․ կեանքս կազմող օրերս լուռ, կը տանջե՛ն զիս՝

– Երանի՜ թէ՝ կանաչ ծառը չկտրէի․․․
– Երանի՜ թէ՝ սխալ ճամբայ ես չընտրէի․․․
– Երանի՜ թէ՝ չընէի այն՝ որ արցունքով չողողուէին աչքերն անոր․․․
– Երանի՜ թէ՝ մեղմ խօսէի․․․ հասկցնէի՜․․․
– Երանի՜ թէ՝ ձեռքը ամուր ես բռնէի․․․ եւ ճիշդ ճամբան ես ցուցնէի․․․
– Երանի՜ թէ՝ երանութեան պահեր տայի փոխան ցաւի․․․
– Երանի՜ թէ՝ ես ակամայ երբեք, երբեք վիրաւորանք չգործէի․․․
– Երանի՜ թէ՝ չընէ՛ի այն ինչ որ ըրի․․․
– Երանի՜ թէ․․․

Ափսոսանքնե՜ր, ափոսանքնե՜ր կատարուածի՛ն, Տէրեա՛նդ մեծ․․․

Արարքներս, կեանքս կազմող մութ սիւներ են…
Չարածներս, երկնքի մէջ լոկ կերպար են անորոշի բոյրով ներկուած…

Արարքներս շուրջպար բռնած
          կը հեգնե՛ն զիս․․․ կը հալածեն
                    վերադարձի ճանապարհս լուռ կը փակեն․․․

Երջանի՛կ ես, մե՜ծ բանաստեղծ,
          չկատարուած անորոշը ափսոսալով․․․

Իսկ ես․․․ մա՜րդ եմ, մե՛ծ բանաստեղծ,
          ես մարդասէ՛ր մարդ եմ, վարպե՛տ,
          կեանքի ճամբան իր կորուսած․․․
Ա՜հ, երանի չափսոսայի՛․․․
Չափսոսայի՜․․․

Տէրեա՛ն, գիտե՞ս,
Այս խենթ կեանքի մեծ անիւի
          երկու կողմը մենք ծուարած էակներ ենք։
Դուն կ’ափսոսաս «չարած»երուդ,
Ես կ’ափսոսամ «արած»ներուս․․․

Ինչե՜ր, ինչե՜ր ես կու տայի․․․
          եթէ միայն չափսոսայի
                    զիս կառուցող՝ «արած»ներուս համար դաժան․․․

Ինչե՜ր, ինչե՜ր ես կու տայի եթէ միայն
          «արած»ներս ես ՋՆՋԷ՛Ի
                    եւ․․․ զէրօէ՛ն սկսէի․․․

ՉԱՓՍՈՍԱՅԻ՜․․․
ՉԱՓՍՈՍԱՅԻ՜․․.

ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ
Գրիգորեան տոմար- Օր՝ 9, Ամիս՝ Մայիս, Ամ՝ 2026
Հայկեան տոմար- Օր՝ Հրանդ, Ամիս՝ Մարերի, Յամի՝ ՏՇժԸ (4518)

]]> https://darperag21.net/%d5%a6%d6%80%d5%b8%d5%b5%d6%81-%d5%b4%d5%a5%d5%ae%d5%b6-%d5%bf%d5%a7%d6%80%d5%a5%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%a5%d5%bf/feed/ 0 88505 Ո՞վ է մտաւորականը https://darperag21.net/%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%a7-%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d6%82%d5%b8%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b8%25d5%259e%25d5%25be-%25d5%25a7-%25d5%25b4%25d5%25bf%25d5%25a1%25d6%2582%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%a7-%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d6%82%d5%b8%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%a8/#respond Sun, 31 May 2026 12:56:47 +0000 https://darperag21.net/?p=88494 Այսօր, երբ տեղեկութիւնները աննախադէպ արագութեամբ կը տարածուին, իսկ իմաստալից ու խորքային մտածողութիւնը հետզհետէ կը նահանջէ, «մտաւորական» հասկացողութիւնը աւելի քան երբեք դարձած է մշուշոտ եզր մը։ Ընկերային ցանցերու, լայնօրէն տարածուած համոզումներու եւ հանրային մնայուն լուսարձակներու դարաշրջանին, անհրաժեշտ դարձած է վերադառնալ հիմնական հարցումի մը․ ո՞վ է իսկական մտաւորականը, եւ ի՞նչ պատասխանատուութիւն ունի ան ընկերութեան եւ համայնքին հանդէպ։

Հայ իրականութեան մէջ, այս հարցը առանձնայատուկ կարեւորութիւն ունի, որովհետեւ մեր պատմութեան ընթացքին մտաւորականը միայն գրող, ուսուցիչ կամ մտածող չէ եղած, այլ շատ անգամ յեղափոխական գործիչ ու նաեւ՝ ազգային յիշողութեան, լեզուի եւ մշակոյթի պահապան։ Յատկապէս սփիւռքի պայմաններուն մէջ, հայ մտաւորականութիւնը փորձած է պահպանել մեր ինքնութիւնը, ստեղծել գաղափարական տարածք եւ դիմադրել այլասերումին։ Այս պատճառով ալ, այսօր, երբ հանրային կեանքը աւելի արագ, աղմկոտ եւ մակերեսային դարձած է, մտաւորականի դերին մասին մտածելը պարզ տեսական հարց մը չէ, այլ նաեւ գոյութենական անհրաժեշտութիւն մը։

Մտաւորականը պարզապէս ուսանած ու զարգացած մարդը չէ։ Ան միայն գիրքեր կարդացողը, համալսարանական աստիճան ունեցողը կամ բարդ բառերով խօսողը չէ։ Իրական մտաւորականը այն մարդն է, որ կը փորձէ հասկնալ իր ժամանակը, հարցականի տակ առնել ընդունուած ճշմարտութիւնները եւ բարոյական պատասխանատուութիւն զգալ ընկերութեան ու համայնքին հանդէպ։

Մտաւորականը շատ անգամ անհանգիստ մարդ մըն է։ Ան չի բաւարարուիր պատրաստ պատասխաններով։ Կը կասկածի, կը քննէ, կը համադրէ, կը մտածէ։ Անոր գործը միայն տեղեկութիւն փոխանցելը չէ, այլ նաեւ մտածելու ձեւ ստեղծելը։ Այս պատճառով ալ մտաւորականութիւնը ո՛չ պաշտօն է եւ ո՛չ ալ պարզ ասպարէզ։ Անիկա հոգեկան վիճակ մըն է, հասարակական դիրքորոշում մը եւ որոշ իմաստով՝ առաքելութիւն։

Պատմութեան ընթացքին մտաւորականները տարբեր դերեր ունեցած են։ Ոմանք եղած են իշխանութեան կողքին (որքան շա՛տ են այսօր աշխարհի տարածքին), ուրիշներ՝ իշխանութեան քննադատներ ու անոր դէմ պայքարողներ (երթալով կը պակսին)։ Ոմանք ժողովուրդները առաջնորդած են դէպի աւելի ազատ մտածողութիւն, ուրիշներ՝ գաղափարախօսութիւններու ծառայած (նաեւ փանջունիներ)։ Այս պատճառով, կարծէք «մտաւորական» բառը ինքնին բարոյական երաշխիք մը չէ։ Զարգացած մարդը կրնայ նաեւ վտանգաւոր ըլլալ, եթէ իր գիտելիքը ծառայեցնէ փրոփականտի եւ բռնութեան:

Մեր կարծիքով, իսկական մտաւորականին հիմնական յատկանիշներէն մէկը քննական մտածողութիւնն ու ներքին անկախութիւնն է։ Ան կուրօրէն չի հաւատար ընդունուած գաղափարներուն, չի հանդուրժեր փրոփականտան (պետական թէ կուսակցական) կամ պատրաստի կաղապարները։ Ան հարցականի տակ կ’առնէ նոյնիսկ այն «ճշմարտութիւնները», որոնք հասարակութեան մեծամասնութեան համար անքննելի կը նկատուին։ Անոր միտքը պէտք է ազատ մնայ քաղաքական, կրօնական, տնտեսական կամ ամբոխային ճնշումներէ (մանաւանդ ամբոխային)։

Մտաւորականութիւնը նաեւ բարոյական պատասխանատուութիւն է։ Ֆրանսացի փիլիսոփայ Ժան-Փոլ Սարթր իր A plea for intellectuals (Plaidoyer pour les intellectuels, «Պաշտպանութիւն մտաւորականներուն», 1972) աշխատութեան մէջ մտաւորականը կը նկարագրէ որպէս այն մարդը, որ կը «միջամտէ այն բաներուն, որոնք իրեն չեն վերաբերիր»։ Այսինքն՝ ան չի սահմանափակուիր իր մասնագիտական ոլորտով, այլ կը զգայ պարտաւորութիւնը արձագանգելու անարդարութեան, բռնութեան եւ հանրային կեանքի խնդիրներուն։ Նմանօրինակ միտք մը կը գտնենք նաեւ Էտուարտ Սայիտի գործերուն մէջ։ Իր Representations of the Intellectual («Մտաւորականին ներկայացումները», 1994) դասախօսութիւններուն մէջ, ան կը շեշտէ, որ մտաւորականին հիմնական դերերէն մէկը «ճշմարտութիւնը իշխանութեան դիմաց խօսիլն» է (speaking truth to power)։ Իր «Արեւելաբանութիւն» (*) (Orientalism, 1978) գործին մէջ, Սայիտ ցոյց կու տայ, թէ գիտելիքն ու իշխանութիւնը ինչպէս սերտօրէն կապուած են իրարու, եւ թէ ինչպէս «գիտական» կամ «առարկայական» ներկայացումներ յաճախ կը ծառայեն քաղաքական ու մշակութային տիրակալութեան։ Այս վերլուծութենէն կը բխի նաեւ մտաւորականին պատասխանատուութիւնը՝ քննութեան ենթարկելու տիրող պատկերացումները եւ հարցականի տակ առնելու ընդունուած «ճշմարտութիւնները»։ Այս պատասխանատուութիւնը կը վերաբերի ոչ միայն քաղաքական իշխանութեան, այլ նաեւ կրօնական, տնտեսական, մշակութային եւ նոյնիսկ ամբոխային մտածողութեան ճնշումներուն։

Իսկական մտաւորականը նաեւ իր գիտելիքը չի պահեր փակ շրջանակներու կամ «փղոսկրեայ աշտարակներու» մէջ։ Ան կամուրջ մը կը հանդիսանայ գաղափարներու եւ ընկերութեան միջեւ։ Անոր նպատակը մարդիկը մտածելու մղելն է եւ ո՛չ թէ պարզապէս տեղեկութիւն սպառելը։ Այս իմաստով, մտաւորականը ընկերութեան արթուն խիղճն է։ Անոր արժէքը կը չափուի ոչ թէ իր կարդացած գիրքերուն թիւով, այլ՝ իր սկզբունքներուն հանդէպ ունեցած հաւատարմութեամբ եւ դժուար պահերուն դիրքորոշում որդեգրելու կարողութեամբ։

Հայ իրականութեան մէջ, մտաւորականը նաեւ գոյատեւման նպաստող դեր ունի։ Սփիւռքի, լեզուի, յիշողութեան եւ ինքնութեան պայմաններուն մէջ, հայ մտաւորականը միայն գրող կամ մտածող չէ, այլ նաեւ մշակոյթի պահապան մը։ Ան գրականութիւն, դպրոց, մամուլ եւ գաղափարական տարածք ստեղծելով կը փորձէ պահպանել հաւաքական յիշողութիւնը եւ ազգային ինքնութիւնը։ Անոր հայրենասիրութիւնը, իր առողջ ձեւին մէջ, կուրացնող չէ, այլ՝ սրբագրող եւ կառուցողական։ Ան ցաւ կը զգայ թէ՛ իր հայրենիքի խնդիրներուն, եւ թէ՛ համամարդկային ողբերգութիւններուն համար։

Բայց այսօր մտաւորականի դերը զգալիօրէն փոխուած է։ Ընկերային ցանցերու, արագ տեղեկութեան եւ աղմկալի օրերու այս դարաշրջանին, խորքային մտածողութիւնը սկսած է նահանջել։ Մարդիկ աւելի արագ կարծիքներ կը սպառեն, քան գաղափարներ կը զարգացնեն։ Այս պատճառով ալ, շատեր սկսած են «լուսարձակի տակ գտնուիլը» շփոթել մտաւորականութեան հետ։ Բայց ամէն հանրային դէմք մտաւորական չէ։ Մտաւորականը յաճախ ան է, որ պատրաստ է առանձին մնալու՝ յանուն ճշմարտութեան կամ բարոյական դիրքորոշումի։

 Այս ամբողջ իրականութիւնը նոր փուլ մը թեւակոխած է արուեստական իմացականութեան (ԱԻ-ի) զարգացումով։ Նախապէս, գիտելիքի արտադրութիւնը դանդաղ ընթացք մըն էր՝ հիմնուած տարիներու ուսումնասիրութեան, յիշողութեան եւ փորձառութեան վրայ։ Բայց այսօր ChatGPT-ի եւ Gemini-ի նման լեզուական մոտելներ եւ այլ համակարգերը արդէն կրնան յօդուածներ գրել, գիրքեր ամփոփել, թարգմանել, վերլուծել եւ գաղափարներ առաջարկել։ Այս փոփոխութիւնը բնականաբար նոր հարցեր կը յառաջացնէ․ մտաւորական արտադրութիւնը արդեօք շուտով ամբողջովին մարդուն եւ մեքենային համագործակցութեամբ պիտի պայմանաւորուի՞։

Շատերու համար այս մէկը մտահոգիչ հեռանկար է։ Անոնք կը վախնան, թէ արուեստական իմացականութիւնը աւելի մակերեսային պիտի դարձնէ մտածողութիւնը եւ պիտի ստեղծէ արագ, բայց հոգիէ եւ խորքէ զուրկ գրութիւններ։ Այս վախը ամբողջովին անհիմն չէ։ Արդէն այսօր համացանցը ողողուած է մեքենական լեզուով արտադրուած բովանդակութիւններով։ Բայց խնդիրը աւելի բարդ է։ Պատմութեան ընթացքին, արհեստագիտական ամէն նոր միջոց փոխած է մտային աշխատանքի ձեւը։ Տպագրութիւնը փոխած է յիշողութեան մշակոյթը, համակարգիչը՝ գրելու եղանակը, իսկ համացանցը՝ տեղեկութեան հասանելիութիւնը։ Արուեստական իմացականութիւնը թերեւս այս շղթային հզօրագոյն հանգրուանն է։

ChatGPT-ի նման համակարգերը հետաքրքրական են այն պատճառով, որ անոնք միայն տեղեկութիւն չեն պահեր, այլ նաեւ լեզուական եւ գաղափարական կապեր կը ստեղծեն։ Անոնք կրնան տարբեր աղբիւրներ իրարու մօտեցնել, արագացնել հետազօտութիւնը եւ երբեմն մարդուն ստիպել վերատեսութեան ենթարկելու սեփական մտածողութիւնը։ Այս իմաստով, արուեստական իմացականութիւնը կրնայ գործակից մը դառնալ մտաւորականին:

Բայց հոս կը գտնուի հիմնական սահմանը։ Արուեստական իմացականութիւնը տակաւին չի կրնար ունենալ մարդկային փորձառութիւն, վիշտ, յանցանքի զգացում, կորուստի կամ մահուան գիտակցութիւն։ Մեքենան կրնայ գրել պատերազմի մասին, բայց չէ ապրած պատերազմը։ Կրնայ խօսիլ սիրոյ մասին, բայց չէ սիրած։ Կրնայ մեկնաբանել աքսորը, բայց չէ զգացած տեղահանութեան եւ ջարդի հոգեբանական ցնցումը։

Հետեւաբար, հիմնական հարցը այն չէ, թէ արուեստական իմացականութիւնը պիտի փոխարինէ՞ մտաւորականը։ Աւելի կարեւոր է այն, թէ արդեօք մարդը պիտի կարենա՞յ պահպանել ինքնուրոյն մտածելու, կասկածելու եւ ներքին պայքար ապրելու կարողութիւնը, երբ մեքենան սկսի իրեն հետ մտածել, կա՞մ պիտի դառնայ անոր գերին եւ կամաց-կամաց ընդունի անոր մեքենական տրամաբանութիւնը։

Որովհետեւ մտաւորական ըլլալ չի նշանակեր միայն տեղեկութիւն արտադրել։ Մտաւորականութիւնը խիղճ է, պատասխանատուութիւն է եւ երբեմն ալ՝ իր ժամանակի նորմերը կասկածի տակ դնելու խիզախութիւն։

Վ.Թէնպէլեան

(*) Այս գործին արեւմտահայերէն թարգմանութիւնը արդէն հրապարակի վրայ է, նախաձեռնութեամբ՝ Գալուստ Կիւլպէնկեան թարգմանական մատենաշարի:

]]> https://darperag21.net/%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%a7-%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d6%82%d5%b8%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%a8/feed/ 0 88494 «Homo Consumens»․ Սպառողականութեան պաշտամունքը եւ մարդուն մշակութային մահը https://darperag21.net/homo-consumens%e2%80%a4-%d5%bd%d5%ba%d5%a1%d5%bc%d5%b8%d5%b2%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%ba%d5%a1%d5%b7%d5%bf%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%b6%d6%84%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=homo-consumens%25e2%2580%25a4-%25d5%25bd%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25b8%25d5%25b2%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25b7%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b4%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b6%25d6%2584%25d5%25a8 https://darperag21.net/homo-consumens%e2%80%a4-%d5%bd%d5%ba%d5%a1%d5%bc%d5%b8%d5%b2%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%ba%d5%a1%d5%b7%d5%bf%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%b6%d6%84%d5%a8/#comments Sat, 30 May 2026 12:57:29 +0000 https://darperag21.net/?p=88476 Շարունակելով քննական մտքի եւ զայն առաւելապէս մշակութային ոլորտի մէջ կիրառելու կենսական կարեւորութեան թեման, մենք այս գրառումով կ’ամբողջացնենք նախորդ նիւթով արծածուած մտքերը՝ զանոնք լրացնելով կամ աւելի մանրամասն բացատրելով: Մենք կրկին կը հիմնուինք արդէն բազմիցս յիշատակուած Ֆրանքֆորթեան դպրոցին վրայ, որովհետեւ, ըստ էութեան նոյնինքն Ֆրանքֆորթեան դպրոցի առաջարկած գաղափարները այսօր աւելի արդիական եւ կարեւոր են ժամանակակից իրականութիւնը հասկնալու համար: Երկրորդ՝ որովհետեւ Ֆրանքֆորթեան դպրոցը քննական տեսութեան հիմնական միջուկն է․ փաստօրէն, սխալ պիտի չըլլայ ըսել, որ հոսկէ կը սկսի ամէն ինչ: Թէպէտ, ինչպէս միշտ, ակունքները կարելի է գտնել դեռ շատ հին դարերուն:

Քննական տեսութիւնը ամբողջութիւնն է մօտեցումներու, որոնք կը քննադատեն հասարակութիւնն ու մշակոյթը՝ ցոյց տալով, որ մեր կենցաղը, այն, ինչ որ սովորաբար բնական կը համարենք, ինչպէս նաեւ մեր մարդկայնական գիտելիքը, իրականութեան մէջ գաղափարախօսական կառուցումներ են: Եւ այստեղ «գիտելիք» բառը չափազանց կարեւոր է:  Մենք կ’ապրինք աղաւաղուած իրականութեան մէջ, բայց նոյնիսկ չենք ալ կասկածիր անոր մասին, որովհետեւ այդ իրականութիւնը այնքան հմտօրէն եւ խորամանկ կերպով կառուցուած է: Քննական տեսութիւնը կը փորձէ բացայայտել ու լուսաբանել այն համընդհանուր պատրանքները, որոնց մէջ կ’ապրին մարդիկ:

Շատ կարեւոր է, որ մենք չբաւարարուինք միայն կեանքի «ականատես»ը կամ «դիտորդ»ը ըլլալով՝ պարզապէս նկարագրելով այն, ինչ կը տեսնենք, բացայայտելով օրինաչափութիւններ եւ խուսափելով «լաւ», «վատ», «կը հաւնիմ», «չեմ հաւնիր» տեսակի արժէքային դատողութիւններէ։ Այդ պարագային մարդը կը կորսնցնէ իր մշակութային դիմագիծը եւ կը վերածուի պարզ արձանագրող մեքենայի մը։ Քննական տեսութեան ներկայացուցիչները, ընդհակառակը, գիտակցաբար կը կատարեն նման արժեւորումներ։ Անոնք յստակ արժէքներ կը կրեն եւ կը պաշտպանեն զանոնք։  Ահա՛ այս մէկն է, որ քննական տեսութիւնը կը զանազանէ այլ մօտեցումներէ։ Աւելին, քննական տեսութիւնը կը պնդէ, որ մարդկայնական գիտելիքը իր բնոյթով անկարող է լիովին առարկայական ըլլալու։ Ան միշտ գաղափարախօսական որոշ ներգրաւուածութիւն ունի, կողմնորոշուած է որոշ արժէքներու եւ տեսանկիւններու կողմէ։ Ուստի ան չի կրնար ամբողջովին կրաւորական կամ չէզոք ըլլալ։

Օրինակ՝ ֆեմինիսթական տեսութիւնները կը պնդեն, որ հասարակական յարաբերութիւնները կառուցուած են այնպէս, որ վերարտադրեն հայրիշխանութիւնը, այսինքն՝ կնոջ ստորադաս դիրքը տղամարդուն նկատմամբ։ Մարդիկ կ’ապրին իրենց առօրեան եւ շատ անգամ չեն նկատեր այս երեւոյթները, մինչդեռ անոնք կը սկսին մանկութենէն իսկ՝ խաղալիքներէն, հեքիաթներէն, երեխային հետ խօսելու ձեւերէն, այն պատկերացումներէն, թէ ի՛նչ պէտք է ըլլայ աղջիկը կամ տղան, իսկ հետագային՝ կինը կամ տղամարդը։ Այս բոլորը կը ձեւաւորեն խեղաթիւրուած իրականութիւն մը, ուր ամէն ինչ յարմարցուած է տղամարդկութեան ու կանացիութեան արուեստական չափանիշներուն, ուր կիները միշտ ստորադաս են տղամարդոց, եւ բոլորը ասիկա կ’ընկալեն որպէս բնական կանոն: Նմանապէս, գաղութատիրական եւ յետգաղութատիրական ուսումնասիրութիւնները կը փորձեն բացայայտել տիրապետութեան, ստորադասման եւ վերահսկողութեան այն մեքանիզմները, որոնք գոյութիւն ունէին գաղութատէր կեդրոններուն եւ գաղութներուն միջեւ։ Առաջին հայեացքով կրնայ թուիլ, թէ մենք կ’ապրինք ազատ, ժողովրդավարական եւ հաւասարակշռուած աշխարհի մը մէջ, բայց այս ուսումնասիրութիւնները կը պնդեն, որ իշխանութեան անհաւասար բաշխումն ու մշակութային տիրակալութեան տարբեր ձեւերը տակաւին կը շարունակեն ազդել ժողովուրդներու, պետութիւններու եւ ընկերութիւններու միջեւ եղած յարաբերութիւններուն վրայ։

Այս է քննական տեսութիւնը ընդհանուր գծերով: Այժմ քանի մը բառ «Ֆրանքֆորթեան»-ին մասին:

Ֆրանքֆորթեան դպրոցի ներկայացուցիչները նորմարքսականներ էին, եւ անոնց քննադատութեան առանցքը նոյնինքն դրամատիրութիւնն էր՝ այն վայրի դրամատիրութիւնը, որուն կը հակադրուէր իրաւունքներու գաղափարաբանութիւնը: Մարքսի մասին անոնք կ’ըսէին, որ մենք կը ծնինք եւ հասակ կ’առնենք ոչ թէ չէզոք, այլ դրամատիրական իրականութեան մէջ: Դրամատիրութիւնը կը ձեւաւորէ հասարակութեան որոշակի տեսակ մը, մարդու որոշակի տեսակ մը եւ մարդոց միջեւ յարաբերութիւններու որոշակի համակարգ մը: Այս կը նշանակէ, որ ընկերային ամբողջ իրականութիւնը՝ իր բոլոր կապերով ու մանրամասնութիւններով, կառուցուած է այնպէս, որ վերարտադրէ գոյութիւն ունեցող կարգը: Մենք կը մտածենք, թէ ընտանիքը պարզապէս ընտանիք է, դպրոցը՝ պարզապէս դպրոց, լրատուամիջոցները՝ պարզապէս լրատուամիջոցներ, հայրենիքը՝ պարզապէս հայրենիք: Բայց իրականութեան մէջ, ամէն ինչ այլ կերպ է:

Այս ամբողջ դրութիւնը պատահական կերպով չէ ձեւաւորուած։ Համակարգը կառուցուած է այնպէս, որ հարստութիւնն ու իշխանութիւնը կեդրոնանան փոքրամասնութեան մը ձեռքը, իսկ ժամանակի ընթացքին այդ փոքրամասնութիւնը աւելի կը բազմապատկէ իր ազդեցութիւնն ու կարողութիւնը, մինչդեռ մեծամասնութիւնը գրեթէ ոչինչ ունի։ Ողբերգութիւնը այն է, որ մարդիկ ամենայն անկեղծութեամբ կը կարծեն, թէ ամէն ինչ կարգին է։

Իրենց «Լուսաւորութեան տիալեքթիք» (Dialectic of Enlightenment) աշխատութեան մէջ Մաքս Հորքհայմըրն ու Թէոտոր Ատորնոն կը ներմուծեն «մշակութային արդիւնաբերութիւն» (culture industry) հասկացողութիւնը։ Մշակութային արդիւնաբերութիւնը այն միջավայրն է, որուն մէջ մենք այսօր կ’ապրինք։ Անոնց ժամանակին, սակայն, անիկա տակաւին իր զարգացման նախնական փուլին մէջ էր՝ քսաներորդ դարու առաջին կէսին։

Լրագրական հաղորդումները, հեռատեսիլային մեծ ցանցերը եւ ընդհանրապէս ամբողջ զանգուածային մշակոյթը մեծ մասամբ կը կառուցուին պատրաստի կաղապարներով։ Առաջին հայեացքով կրնայ թուիլ, թէ ամէն ինչ տարբեր է, սակայն բաւ է քիչ մը աւելի ուշադիր նայիլ, որ տեսնենք, որ էութիւնը գրեթէ ամէնուր նոյնն է։ Նկարահանման ձեւերը նման են իրարու, մարդիկ նոյն ձեւով կը շարժին, նոյն բառապաշարը կը գործածեն, պատմողական նոյն կառուցուածքները կը կրկնուին։ Ամէն ինչ կը համապատասխանեցուի նոյն չափանիշներուն եւ ճաշակային կանոններուն։ Այս երեւոյթը հրէշաւոր չափեր ստացած է նոր արհեստագիտութիւններու դարաշրջանին, երբ ընկերային ցանցերը «պլոկըրներուն» եւ բովանդակութիւն ստեղծողներուն հնարաւորութիւն կու տան կայծակնային արագութեամբ կրկնօրինակելու որեւէ տարածուած կերպար։ Յանկարծ կը նկատենք, որ ամբողջ համացանցը լեցուած է միանման գեղեցկութեամբ, միանման գայթակղութեամբ միանման պարով եւ այլն: Ամէնուր կը տիրէ նմանութիւնը։ Թէեւ մշտապէս կը խօսուի անհատականութիւնը ընդգծելու մասին, իրականութեան մէջ այդ գործընթացը շատ անգամ կը յանգի միօրինակութեան։ Եթէ համեմատենք հարիւր ֆիլմի ազդեր, հարիւր պլոկ, հարիւր գիրք կամ հարիւր երգ, շատ յաճախ պիտի տեսնենք, որ անոնք կառուցուած են նոյն սկզբունքներով։ Տարբերութիւնները մակերեսային են, մինչդեռ խորքին մէջ անոնք նոյն իրողութեան բազմաթիւ տարբերակներն են՝ նոյն կաղապարի բազմաթիւ արտայայտութիւնները։

Եւ ասիկա պատահական չէ:

Զարգացած դրամատիրական ընկերութիւններու մէջ ամէն ինչ կը վերածուի առեւտուրի (պիզնեսի), ներառեալ՝ մշակոյթը։ Եթէ նախապէս մշակոյթը իր մէջ արժէքներ ու իմաստներ կը կրէր, ապա մշակութային արդիւնաբերութիւնը, այսինքն՝ արդի մշակոյթը, կառուցուած է բացառապէս եւ միայն դրամ վաստկելու համար։ Այլեւս գոյութիւն չունին ստեղծագործողներ եւ արժէք գնահատողներ․ կան միայն արտադրողներ եւ սպառողներ:

Ժամանակակից աշխարհին մէջ յայտնուեցաւ նաեւ բառ մը, որ կարծէք թէ անխուսափելիօրէն պիտի ծնէր․ «բովանդակութիւն» (content)։ Ամենէն տխուր, ամենէն նողկալի, բայց միեւնոյն ժամանակ՝ ամենաճշգրիտ բառերէն մէկը։ Այսօր գոյութիւն ունի միայն «content»-ը։ Ոմանք զայն կ’արտադրեն, ուրիշներ՝ կը սպառեն։ Այլեւս չկայ ո՛չ խորք եւ ո՛չ ալ իմաստ, կայ միայն «բովանդակութիւն», որ նոյնիսկ մասնագիտական հմտութեան մակարդակի հասած է՝ շնորհիւ զանազան «տնօրէններու» (managers)։ Մեր խելախօսները (smartphones) մեզի կը ներկայացուին իբրեւ սարքեր, որոնք «մեզի թոյլ կու տան նոր մակարդակի վրայ սպառելու այդ նոյն բովանդակութիւնը»:

Մշակութային արդիւնաբերութիւնը զուարճանքի (ժամանցի) առեւտուր մըն է, որ կը գործէ զանգուածային արտադրութեան մեթոտներով։ Ասկէ՛ ալ կը յառաջանայ ամէն ինչին իբրեւ փորձնական նմուշի նայելու սովորութիւնը։ Ամէն ինչ ապրանք է, իսկ լաւ ապրանքը այն է, որ լաւ կը վաճառուի։ Այդ պատճառով ալ, անոնք նախ կը ստեղծեն «փորձնական թողարկում» մը կամ «փորձնական շարք» մը, ապա կը նային՝ անիկա կը յաջողի՞, թէ՞ ոչ։ Եթէ յաջողութիւն գտնէ, կը սկսին անվերջանալի շարունակութիւններ, ալպոմներ, արարներ ու եղանակներ։ Այնքան, մինչեւ ճզմեն մինչեւ վերջ, սպառեն վերջին կաթիլը ու անդին նետեն: Եւ արդէն տխուր իրականութիւն է որեւէ լաւ ֆիլմ կամ ֆիլմաշար այնքա՛ն երկար նկարահանելը, որ անոր սկզբնական հարազատ հմայքը կը վերածուի զզուելի դատարկութեան մը՝ պատճառելով միայն ձանձրոյթ կամ ատելութիւն:

Մշակութային արդիւնաբերութիւնը հասարակութեան կառավարման եւ դրամատիրական կարգի վերարտադրութեան գլխաւոր գործիքներէն մէկն է: Անոր միջոցով զանգուածներուն կը պարտադրեն կեղծ արժէքներ եւ պահանջներ՝ մարդկիկը շեղելով գլխաւոր հարցերէն: Մարդիկ այլեւս չեն մտածեր, թէ ինչո՞ւ հասարակութիւնը այսպէս կառուցուած է, ինչո՞ւ դպրոցին մէջ կը դասաւանդեն նոյնիքն այս առարկաները, ինչո՞ւ ամէն բան կազմակերպուած է այս ձեւով, ինչո՞ւ համաշխարհային հարստութեան մեծ մասը կեդրոնացած է բնակչութեան մէկ տոկոսին ձեռքը:

Ատորնոյի եւ Հորքհայմըրի կողքին, մէկ այլ կարեւոր մտածող է Հերպըրթ Մարքիւզը՝ «Միաչափ մարդը» (One-Dimensional Man) իր աշխատութեամբ։ Մարքիւզ կ’ըսէ, որ առատութեան հասարակութիւնը, ուր խանութներու դարակները ողողուած են ապրանքներով, իսկ մարդիկ մեծաւ մասամբ կրնան գնել զանոնք, իրականութեան մէջ կը վերածուի սպառողականութեան պաշտամունքի (cult of consumption)։ Մարդիկ կ’ապրին սպառելու համար։ Անոնք կ’աշխատին երեկուընէ աւելի վաստկելու, եւ հետեւաբար՝ երեկուընէ աւելի գնելու համար։ Ուստի, մենք ստիպուած ենք Հայզինկայի «Homo Ludens»-ի (Խաղացող մարդը) տեսութիւնը շարունակել նոր կերպարով մը՝ «Homo Consumens» (Սպառող մարդը)։ Ըստ էութեան, Պոտրիար իր «Խորհրդանշական փոխանակում եւ մահ» (Symbolic Exchange and Death) գիրքին մէջ արձանագրած է մարդուն մշակութային մահը։ Անիկա իր գերեզմանէն յարութիւն առած է իբրեւ ծախսող ու սպառումի փոխակերպուած հրէշ մը:

Այս տրամաբանութեան ենթարկուած է ամբողջ կեանքը:

Բայց ինչո՞ւ այդպէս է:

Ըստ Մարքիւզի, զանգուածային լրատուամիջոցները՝ ռատիօն, հեռատեսիլը, թերթերը, հանդէսները, իսկ այսօր նաեւ համացանցը, անընդհատ նոյն պատգամները կը փոխանցեն մարդոց․ «հարուստ եղի՛ր», «հանգստացի՛ր շքեղ հիւրանոցներու մէջ», «նոր ինքնաշարժ մը գնէ՛», «iPhone գնէ՛», «PlayStation ունեցի՛ր», «նուշի կաթով սուրճ խմէ», «ելեկտրոնային սիկարեթ ծխէ», «քաղաքի կեդրոնին մէջ գտնուող փարթամ շէնքի մը մէջ ապրիր»։ Քանի որ այս բոլոր պատգամները մարդուն կը հասնին օրական 24 ժամ, ան վերջ ի վերջոյ կ’իւրացնէ զանոնք եւ կը սկսի կարծել, թէ իր իսկական ցանկութիւններն են։ Օրինակ՝ երբ ան թանկարժէք հեռաձայն մը կը գնէ, որուն համար ամբողջ տարի մը դրամ խնայած է, անկեղծօրէն կը հաւատայ, թէ այդ իր անձնական փափաքն էր։ Մարդը իրերը կը գնէ, զանոնք մէկ-երկու անգամ կը գործածէ, ապա կը դնէ պահարանի մը մէջ։ Երբեմն նոյնիսկ կրնայ ինքն իրեն հարց տալ․ «Ինչո՞ւ այս բոլորը գնեցի»։ Բայց շատ չանցած՝ դարձեալ պիտի սկսի նորէն գնել։

Այս վարքագիծը անտրամաբանական է եւ շատ անգամ ակնյայտ՝ նոյնիսկ մարդուն համար։ Սակայն այս մէկը պատահական երեւոյթ չէ։ Զանգուածային լրատուամիջոցներուն եւ գովազդին միջոցով հասարակութիւնը կը ղեկավարուի, իսկ դրամատիրութիւնը շարունակաբար կը վերարտադրուի։ Մարքիւզ ժամանակակից մարդը կը կոչէ «միաչափ մարդ»։ Այս գաղափարին հիմքը այն պատկերացումն է, որ եւրոպական մշակոյթին մէջ, ինչպէս նաեւ այլ մշակոյթներու պարագային, մարդը միշտ ընկալուած է որպէս երկակի էակ՝ ունենալով թէ՛ նիւթական, թէ՛ հոգեւոր կողմ։ Անուանումները կրնան տարբեր ըլլալ, սակայն խօսքը նոյն երեւոյթին մասին է։ Մարքիւզի կարծիքով, սակայն, ժամանակակից մարդուն մօտ աստիճանաբար գերիշխող դարձած է միայն նիւթական կողմը։ Ան այլեւս քիչ հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ արժէքներու, իմաստի որոնման կամ բարդ մտային ու բարոյական հարցերու հանդէպ։ Անոր համար առաջնահերթ են կենցաղային յարմարաւէտութիւնն ու սպառելու հնարաւորութիւնը:

Խնդիրը այն է, որ եթէ այդ յարմարաւէտութիւնը կամ սպառելու հնարաւորութիւնը վերանան, մարդը մնայ դատարկութեան առջեւ: Որովհետեւ ան միաչափ է․ սպառումէ զատ այլ բան չունի: Բոլորը չեն կրնար հարուստ եւ յաջողակ դառնալ: Այստեղէն ալ հոգեկան հիւանդութիւններու տարածումը, անձնասպանութիւններու թիւին աճը եւ համատարած դժբախտութիւնը: Մարդը կը պտտի ապրանքներու, ծառայութիւններու եւ քաղաքական կուսակցութիւններու ընտրութեան պատրանքին մէջ, սակայն չի հասկնար, թէ ո՛վ է ինք, ուրկէ՞ կու գայ, ո՞ւր կ’երթայ եւ ընդհանրապէս ինչո՞ւ հոս է։ Եւ այս պայմաններուն մէջ իրմէ կը սպասուի նաեւ հայրենասէր եւ բարոյական ըլլալ։ Բայց արդեօք նման մարդը կրնա՞յ առհասարակ ազգային ինքնութեան մասին մտածել։

Եւ ինչո՞ւ պէտք է գիտնանք այս բոլորը․ թեկուզ միայն անոր համար՝ որ հասկնանք, թէ խրամատին միւս կողմը կանգնած հրթիռէն աւելի վտանգաւոր է այն աննկատ միօրինակացումը (standardization), որ կամաց-կամաց մեզ կը սպաննէ մշակութապէս եւ բարոյապէս։

Արայիկ Մկրտումեան

]]> https://darperag21.net/homo-consumens%e2%80%a4-%d5%bd%d5%ba%d5%a1%d5%bc%d5%b8%d5%b2%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%ba%d5%a1%d5%b7%d5%bf%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%b6%d6%84%d5%a8/feed/ 2 88476 Շարունակ վերստեղծուելու արուեստը https://darperag21.net/%d5%b7%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a1%d5%af-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%bd%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%ac%d5%b8%d6%82-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b7%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25af-%25d5%25be%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a5%25d5%25b2%25d5%25ae%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a5%25d5%25ac%25d5%25b8%25d6%2582-%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a5%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%b7%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a1%d5%af-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%bd%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%ac%d5%b8%d6%82-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a8/#respond Thu, 28 May 2026 12:22:42 +0000 https://darperag21.net/?p=88458 Հրաչ Չիլինկիրեան

Կեանքը աւարտած նկար մը չէ, որ պատէն կախենք ու հեռուէն հիացումով դիտենք, թէ մենք ո՛վ կամ ի՛նչ ենք: Կեանքի «կտաւը» շրջանակի մէջ առնուած յայտարարութիւն մը չէ, ըսելու համար՝ «Ահա՛, այս է կեանքս»։ Այդպէս դիտել կեանքը՝ կը նշանակէ չգիտակցիլ անոր բուն էութեան։ Կեանքը հոսուն է, շարժուն, անդադար փոփոխութեան մէջ գտնուող գոյութիւն մը՝ ապրող արուեստի գործ մը, որ ամէն վայրկեան ուրիշ ձեւ կը ստանայ։ Նոյնն է նաեւ ասպարէզի ճամբան։

Կարելի է կեանքը երեւակայել որպէս կտաւ մը, որ տակաւին նկարակալին վրայ կը մնայ եւ երբեք ամբողջապէս չ’աւարտիր։ Ամէն օր անոր կը մօտենանք նոր աչքերով, վրձինը ձեռքին, որ գոյն մը աւելցնենք, մանրամասնութիւն մը սրբագրենք, կամ երբեմն ամբողջ բաժիններ ծածկենք՝ նոր բան մը ծնելու կամ ստեղծելու համար։ Այս պատկերացումը ինծի օգնած է կեանքը տեսնելու որպէս ընթացք մը՝ կտաւ մը, ուր շարունակ կը ստեղծենք եւ վերստեղծենք մենք զմեզ։

Անկատարութիւնը ընդունիլ

Կեանքի փորձառութիւնը, ինչպէս արուեստը, մեզի կը սորվեցնէ, թէ կատարելութիւնը նպատակ չէ։ Գլուխ գործոցները հազուադէպօրէն անթերի գործադրութեան արդիւնք կ՚ըլլան։ Անոնք կը ծնին արուեստագէտին համարձակութենէն՝ փորձելու, սխալելու, անակնկալը գրկաբաց ընդունելու։ Նոյնն է նաեւ ապրելու պարագան։ Ամէն սայթաքում, ամէն անորոշութիւն, ձախողութիւն չէ, այլ վրձինի հարուած մը՝ մեծ ամբողջին անհրաժեշտ մէկ մասը։

Երբ կեանքը դիտենք որպէս շարունակուող նկար, կը սորվինք անկատարութիւնը ընդունիլ իբրեւ ընթացքին մէկ մասը։ Կը հասկնանք, թէ այսօր սխալ թուացողը վաղը կրնայ դառնալ կերպարանափոխութեան հիմքը։ Գոյնի շերտերը՝ երբեմն պայծառ, երբեմն խամրած, երբեմն խռով, երբեմն գիտակից, կը պատմեն մեր ով ըլլալն ու մեր դառնալիքը։

Կտաւին դարձեալ մօտենալու համարձակութիւնը

Կեանքի նկարը նկարակալին վրայ պահելը քաջութիւն կը պահանջէ։ Կը նշանակէ յաճախ վերադառնալ կտաւին, նոյնիսկ երբ չենք գիտեր ինչ աւելցնել, կամ կը վախնանք տեսնելէ այն, ինչ որ մեզի կը սպասէ։ Ես ալ շատ անգամ վերադարձած եմ իմ կտաւիս՝ կանգ առած, յուսախաբ կամ շուարած պահերու մէջ, չգիտնալով պէտք է նոր գոյն մը աւելցնե՞մ, թէ՞ ջնջեմ այն, ինչ որ այլեւս ճշմարիտ չէր։

Մարդ պէտք է ինքնիրեն հարց տայ․
Ի՞նչ պէտք է փոխուի։
Ի՞նչ կրնամ աւելի լաւ ընել։
Ի՞նչ կ՚ուզեմ, որ այս նկարը իմ ով ըլլալս պատմէ։

Տարիներու ընթացքին, աճելով ու փոխուելով, նոր փորձառութիւններ, յարաբերութիւններ եւ յայտնութիւններ կը դառնան մեր ներկապնակին գոյները։ Երբեմն կեանքը մեզի կը պարգեւէ լուսաւոր երանգներ՝ սիրոյ, յաջողութեան եւ տօնախմբութեան պահեր, որոնք կտաւը կը պայծառացնեն։ Ուրիշ ժամանակներ՝ մութ գոյներ՝ կորստի, վիշտի ու պայքարի, որոնք խորութիւն եւ հակադրութիւն կու տան նկարին։ Երկուքն ալ անհրաժեշտ են։ Առանց խաւարի՝ լոյսը իմաստ չի ստանար։ Առանց հակադրութեան՝ նկարը խորք չի ստանար։

Անվերջ ընթացքի մէջ գործ մը

Ես կը գնահատեմ այն պահերը, երբ կանգ կ՚առնենք մեր «անաւարտ նկարին» դիմաց՝ նայելու, խորհելու, զգալու եւ նոր գոյն մը յայտնաբերելու համար։ Կեանքի գեղեցկութիւնը հոն է, որ ան երբեք ամբողջապէս չի վերջանար։ Մինչեւ վերջին շունչը կը շարունակենք բան մը աւելցնել մեր կտաւին։ Ու թերեւս կեանքի ամենէն քաղցր մղումներէն մէկը ուրիշներու համար ներշնչող գոյն ու հիւսուածք փոխանցելն է։

Եւ թերեւս մեծագոյն պարգեւը այն գիտակցութիւնն է, թէ մեր նկարը, որքան ալ անձնական ու եզակի ըլլայ, մաս կը կազմէ աւելի ընդարձակ պատկերասրահի մը՝ մարդկային ընդհանուր փորձառութեան, որ մեզ զիրար կը կապէ։

Ահա թէ ինչու սորված եմ հանգիստ զգալ կեանքիս նկարը պահելով նկարակալին վրայ եւ յաճախ վերադառնալով անոր։ Մօտեցէ՛ք ձեր սեփական անաւարտ գեղանկարին ամէնօրեայ կեանքէն քաղուած նոր ներշնչումով, քաջութեամբ եւ բաց սրտով։ Յիշեցէ՛ք, որ արուեստի ամենէն արտակարգ գործերը անոնք չեն, որ կատարելապէս անթերի են, այլ անոնք՝ որոնց մէջ ստեղծողին ոգին տակաւին կենդանի է։

(Լոնտոն / Լոս Անճելըս)

27 Մայիս 2026

 

]]> https://darperag21.net/%d5%b7%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a1%d5%af-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%bd%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%ac%d5%b8%d6%82-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a8/feed/ 0 88458 Թուրքիոյ շուքին տակ Պաքուի աճող ազդեցութիւնը եւ սուրիահայութեան նոր մարտահրաւէրը https://darperag21.net/%d5%a9%d5%b8%d6%82%d6%80%d6%84%d5%ab%d5%b8%d5%b5-%d5%b7%d5%b8%d6%82%d6%84%d5%ab%d5%b6-%d5%bf%d5%a1%d5%af-%d5%ba%d5%a1%d6%84%d5%b8%d6%82%d5%ab-%d5%a1%d5%b3%d5%b8%d5%b2-%d5%a1%d5%a6%d5%a4%d5%a5%d6%81/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a9%25d5%25b8%25d6%2582%25d6%2580%25d6%2584%25d5%25ab%25d5%25b8%25d5%25b5-%25d5%25b7%25d5%25b8%25d6%2582%25d6%2584%25d5%25ab%25d5%25b6-%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25af-%25d5%25ba%25d5%25a1%25d6%2584%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25ab-%25d5%25a1%25d5%25b3%25d5%25b8%25d5%25b2-%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25a4%25d5%25a5%25d6%2581 https://darperag21.net/%d5%a9%d5%b8%d6%82%d6%80%d6%84%d5%ab%d5%b8%d5%b5-%d5%b7%d5%b8%d6%82%d6%84%d5%ab%d5%b6-%d5%bf%d5%a1%d5%af-%d5%ba%d5%a1%d6%84%d5%b8%d6%82%d5%ab-%d5%a1%d5%b3%d5%b8%d5%b2-%d5%a1%d5%a6%d5%a4%d5%a5%d6%81/#respond Wed, 27 May 2026 09:08:12 +0000 https://darperag21.net/?p=88453 «Ատրպէյճան-Սուրիա յարաբերութիւնները․ տատանումներու եւ շրջադարձային փուլերու ձեւաւորումը (1992–2025)» («Azerbaijan-Syria Relations: Shaping the Fluctuations and Turning Points (1992–2025)») խորագրեալ յօդուած մը լոյս տեսած է ռուսական «International Trends» միջազգային յարաբերութիւններու գիտական հանդէսին մէջ (DOI: 10.46272/IT.2025.23.3.82.3) (իր ֆէյսպուքեան էջով դոկտ. Հրաչ Չիլինկիրեան վերջերս զայն կը յանձնէր հանրութեան ուշադրութեան): Հեղինակներ՝ Արաքս Փաշայեան, Գոռ Գէորգեան եւ Գրիգոր Վարդանեան, Հայաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի արեւելագիտութեան հիմնարկէն են։ Յօդուածը կարելի է ներբեռնել եւ կարդալ այս կապով https://tinyurl.com/4f4cf2vp.

Յօդուածը կը քննարկէ Ատրպէյճանի եւ Սուրիոյ յարաբերութիւններուն զարգացումը 1992-էն մինչեւ 2025՝ զանոնք բաժնելով երեք հիմնական փուլերու. յետխորհրդային շրջան, Պաշշար Ասատի իշխանութեան տարիներ եւ 2024-էն ետք ձեւաւորուող յետասատեան իրավիճակ։ Հեղինակները կը նշեն, թէ այս յարաբերութիւնները երբեք ամբողջովին ռազմավարական բնոյթ չեն ստացած, այլ մեծապէս պայմանաւորուած եղած են տարածաշրջանային զարգացումներով, յատկապէս Թուրքիոյ դերակատարութեամբ, Միջին Արեւելքի հակամարտութիւններով եւ աշխարհաքաղաքական մրցակցութեամբ։

Յօդուածը կը բացատրէ, որ Ատրպէյճան Միջին Արեւելքը կը դիտէր ոչ միայն քաղաքական, այլ նաեւ խորհրդանշական տեսանկիւնէ, քանի որ իսլամական աշխարհի աջակցութիւնը կարեւոր էր Լեռնային Ղարաբաղի հարցին մէջ։ Սուրիոյ եւ Ատրպէյճանի կապերը նաեւ որոշ պատմական հիմքեր ունէին խորհրդային շրջանին՝ Հաֆէզ Ասատի եւ Հայտար Ալիեւի անձնական կապերուն միջոցով։ Սակայն, հակառակ այս մերձեցումներուն, երկկողմանի յարաբերութիւնները երկար ժամանակ սահմանափակ մնացած էին։

Հեղինակները կը նշեն, որ 2008–2010 տարիները երկու երկիրներու յարաբերութիւններուն ամենէն աշխուժ շրջանը եղած է, երբ Թուրքիա եւ Սուրիա նաեւ սերտ յարաբերութիւններ ունէին։ Այդ շրջանին Պաշշար Ասատ այցելած է Պաքու, տնտեսական համաձայնութիւններ ստորագրուած են, եւ սկսած են քննարկուիլ ատրպէյճանական կազի արտածումը դէպի Սուրիա, ինչպէս նաեւ համագործակցութիւնը ուժանիւթի, առեւտուրի, փոխադրութեան եւ ներդրումներու մարզերուն մէջ։ Սուրիա կը յուսար, որ Ատրպէյճանի ուժանիւթային ներուժը եւ Կովկասի մէջ անոր ռազմավարական դիրքը կրնան օգնել նաեւ Սուրիոյ տնտեսական վերելքին։

Սակայն, յօդուածը կը շեշտէ, որ Սուրիա ընդհանուր առմամբ հաւասարակշռուած դիրքորոշում մը պահպանած է Հայաստան-Ատրպէյճան հակամարտութեան նկատմամբ։ Պաշշար Ասատ խուսափած է բացայայտ հակահայ դիրքորոշումներէ՝ նոյնիսկ այն պարագաներուն, երբ Ատրպէյճան իսլամական ժողովներու մէջ կը փորձէր Ղարաբաղի հարցը ներկայացնել որպէս իսլամական համերաշխութեան խնդիր։ Հեղինակները կը նշեն, որ Դամասկոս կը փորձէր պահպանել յարաբերութիւնները երկու կողմերուն հետ՝ առանց անոնց մէկը ամբողջովին օտարացնելու։

Մեծ շրջադարձը պատահած է 2011-ի սուրիական պատերազմով եւ Թուրքիոյ ու Սուրիոյ յարաբերութիւններու կտրուկ վատթարացումով։ Քանի որ Ատրպէյճան սերտ ռազմավարական դաշնակիցն է Թուրքիոյ՝ «մէկ ազգ, երկու պետութիւն» գաղափարախօսութեան հիմամբ, Սուրիա կը սկսի Ատրպէյճանը դիտել Թուրքիոյ քաղաքականութեան ծիրէն ներս։ 2012-ին, Ատրպէյճան կը փակէ իր դեսպանատունը Դամասկոսի մէջ՝ ապահովական պատրուակներով, եւ երկկողմանի յարաբերութիւնները շուրջ տասներեք տարի կը մնան գրեթէ սառեցուած վիճակի մէջ։

Յօդուածը նաեւ կը քննարկէ սուրիական պատերազմի ընթացքին ատրպէյճանցի զինեալներու մասնակցութիւնը տարբեր խմբաւորումներու։ Ոմանք միացած էին ծայրայեղ սիւննի կազմակերպութիւններու, ուրիշներ՝ Իրանի աջակցութիւնը վայելող շիա ուժերու։ Ատրպէյճանի իշխանութիւնները մտահոգուած էին արմատական գաղափարախօսութիւններու տարածումով եւ Թուրքիոյ հետ համագործակցաբար կը փորձեն կանխել նոր զինեալներու տեղափոխումը Սուրիա։

Հեղինակները նաեւ կը նշեն, որ սուրիական հարցին մէջ Ատրպէյճանի քաղաքականութիւնը հիմնականօրէն համընկած է Թուրքիոյ մօտեցումներուն հետ։ Պաքու հրապարակաւ կ’աջակցի Թուրքիոյ զինուորական գործողութիւններուն Սուրիոյ հիւսիսը եւ աստիճանաբար իր արտաքին քաղաքականութիւնը կը ներդաշնակէ Անգարայի շրջանային ռազմավարութեան հետ։ Այս պատճառով ալ, Սուրիա յաճախ Ատրպէյճանը կը դիտէ Թուրքիոյ աւելի լայն դերակատարութեան շրջագիծին մէջ։

Ուսումնասիրութեան ամենէն կարեւոր բաժիններէն մէկը կը վերաբերի 2024-էն ետք ձեւաւորուած նոր իրավիճակին։ Հեղինակները կը պնդեն, որ Իրանի եւ Ռուսիոյ ազդեցութեան նահանջը Սուրիոյ մէջ, ինչպէս նաեւ Թրքամէտ իսլամական իշխանութեան ձեւաւորումը, նոր հնարաւորութիւններ կը ստեղծեն Ատրպէյճանի համար։ Թուրքիոյ աջակցութեամբ, Պաքու այժմ կը փորձէ ներգրաւուիլ Սուրիոյ վերակառուցման, ուժանիւթի, փոխադրութեան եւ շրջանային դիւանագիտութեան ոլորտներուն մէջ։

Յօդուածը նաեւ կը նշէ, որ Ատրպէյճան կը փորձէ ներկայանալ որպէս միջնորդ ուժ՝ մասնաւորաբար Թուրքիոյ եւ Իսրայէլի, իսկ ապագային թերեւս նաեւ Սուրիոյ եւ Իսրայէլի միջեւ։ Հեղինակներուն համաձայն, այս քաղաքականութիւնը մաս կը կազմէ Ատրպէյճանի աւելի լայն ձգտումին՝ բարձրացնելու իր կշիռը եւ տեսանելիութիւնը միջազգային բեմի վրայ։

Ուշագրաւ բաժին մը նաեւ կը վերաբերի Սուրիոյ հայկական համայնքին։ Հեղինակները կը նշեն, որ պատերազմը, արտագաղթը եւ շրջանային փոփոխութիւնները զգալիօրէն տկարացուցած են սուրիահայ համայնքի ժողովրդագրական եւ քաղաքական ազդեցութիւնը։ Անոնք նաեւ կ’ենթադրեն, որ Ատրպէյճանի աճող ներգրաւուածութիւնը Դամասկոսի հետ հաւանօրէն անուղղակի կերպով կը միտի նուազեցնելու Հայաստանի ազդեցութիւնը Սուրիոյ մէջ։

Յօդուածը կ’եզրակացնէ, որ Սուրիոյ մէջ Ատրպէյճանի աշխուժացումը մաս կը կազմէ աւելի լայն ռազմավարութեան մը, որով ան կը փորձէ ներկայանալ ոչ միայն որպէս յետխորհրդային փոքր պետութիւն մը, այլ որպէս շրջանային դերակատար՝ Կովկասէն անդին։ Սակայն հեղինակները կը շեշտեն, որ այս ամբողջ քաղաքականութիւնը տակաւին մեծապէս կախեալ կը մնայ Թուրքիոյ աջակցութենէն եւ Միջին Արեւելքի արագ փոփոխուող աշխարհաքաղաքական զարգացումներէն։

Վ.Թ.

]]> https://darperag21.net/%d5%a9%d5%b8%d6%82%d6%80%d6%84%d5%ab%d5%b8%d5%b5-%d5%b7%d5%b8%d6%82%d6%84%d5%ab%d5%b6-%d5%bf%d5%a1%d5%af-%d5%ba%d5%a1%d6%84%d5%b8%d6%82%d5%ab-%d5%a1%d5%b3%d5%b8%d5%b2-%d5%a1%d5%a6%d5%a4%d5%a5%d6%81/feed/ 0 88453 57.1% https://darperag21.net/57-1/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=57-1 https://darperag21.net/57-1/#respond Tue, 26 May 2026 11:53:39 +0000 https://darperag21.net/?p=88441 Ամէն անգամ, որ ինծի հարց կը տրուի, թէ «ինչպէ՞ս է Լիբանանը», այն ատեն կը զգամ իրավիճակին ծանրութիւնը։ Պատմելով է, որ կ՚անդրադառնամ ինչպիսի լծակներու ապաւինելով՝ մեզի պատահածը տանելի կը դարձնենք։ Մէկ կողմէ անձնական եւ միւս կողմէ հաւաքական ինքնավերլուծութիւններով կը փորձեմ հասկնալ, թէ ինչպէ՛ս կարելի է քանի մը կեանքեր ապրիլ միաժամանակ եւ չապրիլ այդ կեանքը, որ խաղաղ պայմաններու մէջ կը խոստացուի մեզի յոյսին եւ երազին կողմէ։

Իր «Տու եու լավ մի» («Արդեօք կը սիրես զիս») վաւերագրական ֆիլմին մէջ, որ առաջին ցուցադրութեան արժանացած է 2025 թուականի Վենետիկի ֆիլմերու փառատօնին եւ ցարդ տիրացած է Հելսինքիի վաւերագրական ֆիլմերու փառատօնի մրցանակի եւ երկու այլ փառատօններու մէջ պատուոյ յիշատակումներու, Լանա Տահըր դիտողը կը ճանապարհորդէ Լիբանանի վերջին 70 տարիներուն՝ նկարներու եւ ձայներու ճամբով՝ քննելով Լիբանանեան հաւաքական ոգին։ Օգտագործելով միայն արխիւային տեսանիւթեր, աւելի քան քսան հազար՝ ֆիլմերէ, ընտանեկան անձնական նկարահանումներէ, անձնական եւ հանրային լուսանկարներէ, Տահըր անհատներու, բեմադրիչներու եւ արուեստագէտներու աչքերով կը վերակառուցէ Պէյրութը մեր աչքին առջեւ։

Պատկեր մը «Տու Եու Լավ մի» վաւերագրականէն

Ֆիլմը դիտելու համար ապահով զգացի տունէս երկուքուկէս քիլոմեթր անդին գտնուող «Մեթրոփոլիս շարժապատկերի ընկերակցութիւնը» ուղղուիլ՝ սոյն վաւերագրականը ցուցադրող միակ սրահը, այն 10 օրուան զինադադարի ընթացքին, որմէ քանի մը օր առաջ տասը վայրկեանուան մէջ շուրջ 100 հրթիռակոծումներ արձակած էր Իսրայէլը Լիբանանի վրայ, մեծ բաժին տալով Պէյրութին։ Թէկուզ գիտէինք, որ զինադադարը կը խախտուէր Լիբանանի տարածքին, բայց չէի ուզեր փախցնել այս առիթը, երբ ձեռքս անցած էր։

Ենթագիտակցութեանս մէջ ապրած բոլոր պատերազմներուս բեկորները կը միախառնուին պաստառին վրայ ցուցադրուող սիրտ հարստացնող պահերով։ Զիս խորապէս տպաւորող պահերէն մին երիտասարդուհիի մը պատմութիւնն էր։ Ան կը պատմէր իր յուշերը 1975-1990-ի պատերազմէն, թէ ինչպէս գիշերները, երբ կը քնանային շէնքի ներքին յարկի ապաստանարանին մէջ, ան իր շունչի ելեւէջները կը հաւասարեցնէր իր քով քնացած մեծ մօր շնչառութեան՝ մտածելով, որ երբ մեծ մօր շունչը հատնի, այդ կ՚ըլլայ աւարտը նաեւ իր շունչին։ Այլ ճակատագրական դէպքի մը մասին կը վերապատմէ ալեհեր մարդ մը, որուն կեանքը գնդակահարումէ փրկած է իր աշակերտներէն մին, որ այդ պահուն կը գտնուէր տուեալ խուզարկման կէտին վրայ՝ «չկրակէ՛ք, ասիկա իմ ուսուցիչս է» պոռալով վազելով զինակիրներու կողմը, մետասաներորդ պահուն։

10 օրուան դադարէն օգտուելով նոյն սրահին մէջ դիտեցի նաեւ երկու այլ յատուկ ցուցադրութիւններ, դարձեալ միայն «Մեթրոփոլիս»-ի մէջ ցուցադրուող։ Այս երկուքը Յուլիս 2025-ին մեզմէ վաղաժամ հեռացած հռչակաւոր արուեստագէտ, ձախակողմեան Զիատ Ռահպանիի «Պլ նսպէ լա պուքրա շո՞ւ» (Վաղուան համար՝ ի՞նչ) եւ «Ֆիլմ ամերիքի թաուիլ» (Ամերիկեան երկար ֆիլմ) թատրոններն են, որոնք յաջորդաբար բեմ բարձրացած են 1978-ին եւ 1980-ին։ Երկուքին դէպքերը տեղի կ՚ունենան Լիբանանեան պատերազմի ընթացքին։ Առաջինը կը պատմէ կենսամակարդակի բարելաւման համար պսակուած զոյգի մը գիւղէն քաղաք փոխադրուիլը եւ գինետան մէջ աշխատիլը։ Գինետունը կը ներկայանայ իբրեւ ընկերութեան մանրաշխարհը, ուր օրապահիկի ապահովման համար աշխատաւորը կ՚ենթարկուի զանազան դժուարութիւններու եւ նուաստացումներու։ Իսկ երկրորդը Պէյրութի մէջ հոգեբուժարան մըն է, ուր սեւ ու մութ հումորով կ՚արծարծուի երկրին իրավիճակը։

Թէեւ զոյգ ներկայացումներէն 50 տարի անցած է, երկուքին ալ նիւթերն ու զրոյցները այնքան այժմէական են կարծես բան մը չէ փոխուած Լիբանանի մէջ։

Երբ այցելեցի warsinlebanon.com կայքը՝ ստուգելու համար թէ կեանքիս քանի տոկոսը պատերազմի մէջ անցուցած եմ, տեսայ, որ 57.1 տոկոս անցուցած եմ պատերազմներու մէջ։ Կեանքիս կէսէն աւելին։ Բայց միայն թիւերը չեն կրնար արտայայտել այդ իրականութեան իսկական ծանրութիւնը։ Անոնք չեն կրնար բացատրել, թէ ինչպէս մեր մեծ ծնողներն ու ծնողները գոյատեւած են 1915-ը, 1975-ը կամ թէ ինչպէս մենք կը շարունակենք ամէն առաւօտ արթննալ երկրի մը մէջ, ուր գոյատեւումը արուեստ է։ Թերեւս այս է պատասխանը «Ինչպէ՞ս է Լիբանանը» հարցումին։ Այլեւս չեմ կրնար զանազանել աղէտը դիմադրութենէն։ Մենք չենք ապրիր հակառակ իրավիճակին ծանրութեան, այլ կ՚ապրինք ծանրութեան մէջ՝ կրելով մեր պատմութիւնը ոչ թէ իրբեւ ցած դնելու բեռ, այլ իբրեւ տարօրինակ եւ դժուար ժառանգութիւն։

Արազ Գոճայեան

Լոյս տեսած է Ակօսի մէջ

 (Սոյն յօդուածը լոյս տեսած է 3 Մայիս 2026 –ին, Պոլսոյ «Ակօս»-ի մէջ, Բարռեսիա Գոլէքթիվի երկշաբաթեայ «Բարռեսիաբար» սիւնակին մէջ)

]]> https://darperag21.net/57-1/feed/ 0 88441 Երբ մարդիկ կը վերածուին ճատրակի քարերու https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%ab%d5%af-%d5%af%d5%a8-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%ab%d5%b6-%d5%b3%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%ab-%d6%84%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%80/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a2-%25d5%25b4%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25ab%25d5%25af-%25d5%25af%25d5%25a8-%25d5%25be%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25ae%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25ab%25d5%25b6-%25d5%25b3%25d5%25a1%25d5%25bf%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25ab-%25d6%2584%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a5%25d6%2580 https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%ab%d5%af-%d5%af%d5%a8-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%ab%d5%b6-%d5%b3%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%ab-%d6%84%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%80/#respond Mon, 25 May 2026 14:53:28 +0000 https://darperag21.net/?p=88437 Պատմութիւնը յաճախ կը թուի անվերջ կրկնուող խաղ մը։ Դէմքերը կը փոխուին, կայսրութիւնները կը կործանին, նոր սահմաններ կը գծուին, բայց ուժի տրամաբանութիւնը ընդհանրապէս կը մնայ նոյնը։ Մարդկութիւնը կը շարունակէ շարժիլ մեծ ուժերու, պատերազմներու, գաղափարախօսութիւններու եւ տնտեսական շահերու միջեւ՝ կարծես հսկայական ճատրակի տախտակի մը վրայ։

Այս միտքերը սկսան տողանցել, երբ առաջին անգամ ըլլալով ծանօթացայ եգիպտահայ արուեստագէտ Աննա Պողիկեանի եւ անոր նշանաւոր գործին՝ «The Chess Game»-ին (Տարբերակ21, 23 Մայիս 2026), ուր պատմական դէմքեր, ղեկավարներ, մտածողներ, զինուորականներ եւ անանուն մարդիկ, կանգնած ճատրակի նոյն տախտակին վրայ, կ’որոշեն պատմութեան հոլովոյթը։ Անոնք բոլորը տարբեր ժամանակաշրջաններէ եկած են, բայց միեւնոյն պատմութեան մէջ փակուած կը թուին։ Ոմանք շարժողներն են, ուրիշները՝ շարժուողները։ Այս գործին ուժը կը կայանայ այն իրողութեան մէջ, որ անիկա պատերազմն ու քաղաքականութիւնը չի ներկայացներ որպէս հեռաւոր պատմութիւն։ Անիկա ցոյց կու տայ, թէ ինչպէ՛ս ուժն ու իշխանութիւնը դարեր շարունակ մարդոց ճակատագիրները վերածած են ռազմավարական հաշիւներու։

                                            Աննա Պողիկեան. «The Chess Game»

Այսօր, երբ աշխարհը կ’ապրի նոր պատերազմներու, տնտեսական մրցակցութեան եւ արուեստական իմացականութեան (ԱԻ) սրընթաց զարգացման դարաշրջան մը, ճատրակի տախտակին պատկերը կը թուի աւելի իրական, քան երբեք։

Մեծ պետութիւնները կը պայքարին ազդեցութեան համար, փոքր երկիրները յաճախ կը վերածուին բանակցութիւններու կամ բախումներու թատերաբեմի, իսկ սովորական մարդիկ կը շարունակեն վճարել այս մրցակցութիւններուն գինը։ Ուքրանիոյ պատերազմը, Կազայի աղէտը, Միջին Արեւելքի լարուածութիւնները, տնտեսական պատժամիջոցները եւ աշխարհաքաղաքական դաշինքներու վերադասաւորումը կը յիշեցնեն, որ մարդկութիւնը տակաւին ամբողջութեամբ չէ հրաժարած ուժի ու իշխանութեան հին տրամաբանութենէն։

Բայց մեր ժամանակներու խաղատախտակը աւելի բարդ դարձած է։

Նախորդ դարերուն, ուժն ու իշխանութիւնը մեծ մասամբ զինուորական կամ տնտեսական բնոյթ ունէին։ Այսօր, տեղեկատուութիւնն ու թուային համակարգերը նոյնքան կարեւոր դարձած են։ Արուեստական իմացականութիւնը, հսկայ տուեալներու վերահսկողութիւնը եւ ալկորիթմները աստիճանաբար կը վերածուին ուժի եւ իշխանութեան նոր ձեւերու։

Մարդիկ այսօր ոչ միայն զէնքերով, այլ նաեւ տեղեկատուութեամբ կը կառավարուին։

Ընկերային ցանցերը կրնան հանրային կարծիք ձեւաւորել, վախ տարածել, բեւեռացում յառաջացնել կամ ազդել ընտրութիւններու ընթացքին։ Ալկորիթմները կը հետեւին մարդոց վարքագիծին, նախասիրութիւններուն եւ վախերուն։ Ժամանակակից մարդը յաճախ, առանց անդրադառնալու, կը դառնայ թուային ռազմավարութիւններու մասնակից մը։

Այս իմաստով, ճատրակի խաղը այլեւս միայն պետութիւններու միջեւ չէ։ Ան նաեւ պայքար մըն է մարդկային ուշադրութեան, յիշողութեան եւ գիտակցութեան համար։

Արուեստական իմացականութեան զարգացումը ա՛լ աւելի խորացուցած է այս հարցերը։ ԱԻ-ն այժմ կրնայ վերլուծել պատերազմներ, նախատեսել վարքագիծեր, պատրաստել քարոզչական բովանդակութիւն եւ նոյնիսկ ազդել քաղաքական որոշումներու վրայ։ Ոմանք այս բոլորը կը նկատեն մարդկային յառաջդիմութեան նոր փուլ մը, իսկ ուրիշներ՝ վերահսկողութեան աւելի նուրբ ու քողարկուած համակարգ մը։ Հոս հարցը միայն արհեստագիտական չէ, այլ՝ բարոյական։ Ո՞վ պիտի վերահսկէ այս համակարգերը։ Ո՞ւր կ’աւարտի որոշումներ կայացնելու մարդուն դերը, եւ ո՞ւր կը սկսի մեքենային միջամտութիւնը։ Երբ ալկորիթմները կը սկսին որոշել, թէ մարդիկ ի՛նչ պիտի կարդան, ինչէ՛ն պիտի վախնան կամ ինչպէ՛ս պիտի մտածեն, ազատութիւնը կը դառնայ աւելի խրթին ու բարդ հասկացողութիւն մը։

Այս բոլորին մէջ ամենէն մտահոգիչը թերեւս այն է, որ ժամանակակից մարդը կամաց-կամաց կը վարժուի այս խաղին։ Պատերազմները կը վերածուին առօրեայ լուրերու։ Մահերը՝ վիճակագրութեան։ Տեղահանութիւնները՝ քաղաքական վերլուծութիւններու։ Մարդկային ողբերգութիւնները արագօրէն կը սպառին տեղեկատուական հոսքին մէջ։ Մարդ արարածը կը շարունակէ դիտել աշխարհը այնպէս, կարծես անիկա հեռուէն դիտուող խաղ մը ըլլար։

Բայց իրականութեան մէջ, ճատրակի տախտակին վրայ գտնուող քարերը իրական մարդիկ են։ Անոնք ընտանիքներ ունին, յիշողութիւններ, կորուստի փորձառութիւններ եւ վախեր՝ ապագային հանդէպ։ Երբ մեծ պետութիւնները կը մրցին, ամենէն ծանր գինը շատ անգամ կը վճարեն անոնք, որոնք որոշումներ կայացնողները չեն եւ ոչ մէկ կապ ունին այդ խաղին հետ:

Աննա Պողիկեանի գործին մեծագոյն ուժը հաւանօրէն կը կայանայ հոն, որ ան դիտողին կը պարտադրէ հասկնալու, թէ պատմութիւնը վերացական հասկացողութիւն մը չէ։ Անիկա մարդկային ճակատագիրներու ամբողջութիւն մըն է։ Եւ թերեւս մեր ժամանակներու ամենէն վտանգաւոր պատրանքը այն է, երբ մարդիկ կը սկսին կարծել, թէ իրենք խաղատախտակէն դուրս են։

Որովհետեւ պատմութիւնը բազմիցս ցոյց տուած է, որ ճատրակի խաղերուն մէջ, երբեմն նոյնիսկ հանդիսատեսները ի վերջոյ կը վերածուին ճատրակի քարերու։

]]> https://darperag21.net/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%ab%d5%af-%d5%af%d5%a8-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%ae%d5%b8%d6%82%d5%ab%d5%b6-%d5%b3%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%ab-%d6%84%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%80/feed/ 0 88437 Աննա Պողիկեան․ երբ արուեստը կը դառնայ պատմութեան խիղճը https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a1-%d5%ba%d5%b8%d5%b2%d5%ab%d5%af%d5%a5%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%a4%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%b5/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b6%25d5%25a1-%25d5%25ba%25d5%25b8%25d5%25b2%25d5%25ab%25d5%25af%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6%25e2%2580%25a4-%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a2-%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a5%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a8-%25d5%25af%25d5%25a8-%25d5%25a4%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25b5 https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a1-%d5%ba%d5%b8%d5%b2%d5%ab%d5%af%d5%a5%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%a4%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%b5/#respond Sat, 23 May 2026 08:52:54 +0000 https://darperag21.net/?p=88425 «Աննա Պողիկեան. Աննա Պողիկեանի գործերը պէտք է նայիս»։

Այս նախադասութիւնը շա՜տ լսեցի վերջերս, արուեստի դպրոցիս մէջ դասաւանդող արհեստավարժ նկարիչներու կամ արուեստի մասնգէտներու կողմէ, երբ գործերուս ներկայացման ոճը կը փորձէին վերլուծել, քննարկել, քննադատել։

Թէեւ Աննայի գործերը չէի տեսած, մտածմունքիս մէջ փայլակ մը արձակեց. անոր անունը հետաքրքրութիւնս շարժեց ։ Ժամանակակից արուեստի բնագաւառին մէջ ճանչցուած, հեղինակութիւն եւ կշիռ ունեցող հայ կին արուետագէտ մը, որուն երբե՛ք չեմ հանդիպած։

Առաջին քայլով՝ ընկերային ցանցերը պրպտեցի եւ գտայ «Անուշիկ լոլիկ»-ին, որ ըստ երեւոյթին, Աննային instagram-ի համար որդեգրած  կեղծանունն էր։

Սկսայ հոս-հոն տեղեկութիւններ, նկարներ փնտռել, ընկերային ցանցերու բոլոր անկիւնները պրպտել։

Լուսանկարներուն մէջ, Աննայի դէմքին արտայայտութիւնն ու անոր կերպարը բնորոշող գիծերը միահիւսուած են իր ներաշխարհին, անհնազանդութեան եւ ըմբոստութեան հետ։ Անհնար է չնշմարել ծովածիծառը յիշեցնող արծաթագոյն, խիտ մազերը, մեծ քիթին եւ պեխերուն տակ պահուըտած նրբակերտ բերանը, ինչպէս նաեւ վերին ծնօտին վրայ դեռ հաստատ մնացած միակ ակռան, որ երբեմն, ակամայ, դուրս կը մնայ շրթունքներուն բացուածքէն։

Վիզի գիրութենէն՝ պարարտութենէն ելած փխրուն ձայնին մէջ, սքանչացում արտացոլող աչքերուն խորքին տակաւին կը նշմարուի մանկութեան շող մը, պարզութիւն մը։ Ութսուն տարեկանին իսկ, ան կը պահպանէ աշխարհը թարմ մտքով կարդալու եւ մեկնաբանելու հասունութիւնը, երիտասարդական կորովը եւ վառուող հետաքրքրասիրութեան խայծը։

Ան ծնած է 1946-ին, Գահիրէ բնակող սփիւռքահայ ընտանիքի մը մէջ։

1960-ականներուն, ան կը սկսի յաճախել Գահիրէի Ամերիկեան համալսարանը, քաղաքական գիտութիւն ուսանելու՝ միջազգային քաղաքականութեան, պատմութեան եւ գաղափարական համակարգերու քննական ուսումնասիրութիւններու մէջ մասնագիտանալու նպատակով։

Հետագային, ան կը տեղափոխուի Մոնթրէալ, աւելի ազատամիտ, համարձակ շրջանակներու մէջ մխրճուելու եւ արուեստ ուսանելու համար։ Նախ` կը մտածէ խորանալ երաժշտութեան մէջ, սակայն կը սկսի լսողութեան լուրջ խնդիրներ ունենալ եւ հետեւաբար կ’որոշէ գծել, ներկել եւ քանդակել։

Քոնքորտիա համալսարանէն գեղանկարչութեան վկայական ստանալէ ետք, ան կը սկսի անընդհատ ճամբորդել, տեղափոխուիլ երկրէ երկիր, իր տեղը գտնելու եւ սերտելու, տեսնելու տարբեր մշակոյթներ, առեւտրական պատմութիւն ունեցող քաղաքներ։

Տեղահանուած ընտանիքի մը, ժողովուրդի մը խոցը, մինչեւ վերջ օտար մշակոյթներու, ազգերու հետ ապրելու շարաւոտ գաղափարը եւ անոր բերած հոգեկան եռքը հիմքն է իր գործերուն բովանդակութեան, ուր կ’անդրադառնայ գաղթի, բռնութեան, գաղութատիրութեան եւ ջնջուած պատմական յիշողութիւններու։

Հարցազրոյցներէն մէկուն ընթացքին, ան կը նշէ «եթէ չես պատկանիր (տեղի մը կամ խումբի մը) ուրեմն դուն քեզի կը պատկանիս»։

Միջազգային մակարդակի վրայ անոր հռչակը կը տարածուի 2012 թուականին, Documenta 13-ի իր մասնակցութեամբ։

2015-ին, Վենետիկի Պիէննալէին, Աննա Պօղիկեան կը մասնակցի Հայաստանի տաղաւարին, որ կը կրէր «Armenity» խորագիրը եւ կազմակերպուած էր Ս. Ղազար կղզիի Մխիթարեան վանքին մէջ։

Ան կը ներկայացնէ «Անի» խորագրով արուեստի տեղադրական համադրութիւն մը (installation), որ կ’արժեւորէր միջնադարեան հայկական մայրաքաղաք Անիի պատմամշակութային  հարստութիւնն ու աներկիւղ ոգին։

Անոր աշխատանքի ոճը՝ աթոռի մը բազմած, թուղթեր կտրատելով գեղանկարներ, արձաններ շինելու եղանակը, Հէնրի Մաթիսի գործելակերպը կը յիշեցնէ։ Սակայն մինչ Մաթիսի գործերը գեղեցիկը՝ դիւթական ու երանաւէտ աշխարհ մը կը ներկայացնեն, Աննային գործերը կ’արտացոլեն քաղաքական տգեղ իրականութիւնը ։

Վերջերս, Հայաստանի ազգային պատկերասրահին մէջ բացուեցաւ Աննա Պողիկեանի «Հիւսելու մաշկոյթ» խորագրով անհատական ցուցահանդէսը։ Ասիկա արուեստագէտին առաջին անհատական ցուցահանդէսնն է Հայաստանի մէջ։

Աշխատանքը սկսած է դէպի Հայաստանի հարաւը ճամբորդութենէ մը ետք, գիւղագիտական արխիւներու ուսումնասիրութիւններէ եւ Արցախէն տեղահան եղած կիներու հետ հանդիպումներէ ներշնչուած։

Ան ստեղծած է գծանկարներ, եւ արցախցի գորգագործերու աշխատակցութեան հնարաւորութիւն ընձեռելով՝ հիւսած եւ ցուցադրած են 37 ձեռագործ գորգեր։

Հայկականութեան առնչուող գործերէ հեռանալով, կ’ուզեմ անդրադառնալ Աննայի գլուխ-գործոց «The Chess Game» գործին, ուր ան արխիւներու խորքերէն դուրս կը բերէ եւ արձաններու կը վերածէ տարբեր ժամանակաշրջաններու պատկանող ղեկավարներ, մտաւորականներ գիտնականներ՝ պատկերելով անոնց վարքագիծը, հագուածքի ձեւն ու արտաքին տեսքը, միաժամանակ մատնանշելով անոնց ստեղծած բարդ խնդիրները, որոնք մինչեւ այսօր կը շարունակեն պատուհասել համաշխարհային քաղաքական խաղաղութիւնը։

Anna Boghiguian, The Chess Game, 2022-23. Courtesy the artist. Installation view: Time of Change, The Power Plant Contemporary Art Gallery, Toronto, 2023. Photo: Toni Hafkenscheid.

«The Chess Game»-ին մէջ, Աննա  ճատրակի մե՜ծ խաղատախտակի մը վրայ կը տեղադրէ պատմական դէմքեր, ինչպէս՝ Մարի Անթուանեթը, Նիցչէն, Թոլսթոյը, նացի բժիշկ Արիպերթ Հայմը, նաեւ սովորական, անծանօթ մարդիկ կամ զինուորներ։

Այս դէմքերն են, որ կը վերահսկեն մարդկային ճակատագրի ձեւաւորման գործընթացը։

Թէ՛ քննադատ մտաւորական բարեկարգիչները, թէ՛ քաղաքական լարուածութիւններ, պատերազմներ եւ ցեղասպանութիւններ հրահրողները կանգնած են մէկ ռազմաբեմի վրայ՝ երբեմն իրարու դէմ, երբեմն ալ իրարու հետ։

Պողիկեանի համար պատմութիւնը պարզապէս վաւերաթուղթերու հաւաքածոյ մը չէ, ոչ ալ միայն երէկուան դէպքերուն կը պատկանի, այլ՝ անցողիկ ժամանակի բանականութեան, ամբողջ իրականութեան։ Պատմութեան պէտք է զգոյշ հետեւիլ, զայն ըմբռնել, թերեւս նոյնիսկ հաշուետուութեան կանչել։

2024-ին, ան Գերմանիոյ մէջ կ’արժանանայ հեղինակաւոր Wolfgang Hahn մրցանակին, որ կը տրուի ժամանակակից արուեստի այն ստեղծագործողներուն, որոնք կը վերամշակեն գեղարուեստական լեզուն եւ կը խախտեն պատկերին, պատմութեան ու յիշողութեան միջեւ գոյութիւն ունեցող պատնէշները։

 

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a1-%d5%ba%d5%b8%d5%b2%d5%ab%d5%af%d5%a5%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a8-%d5%af%d5%a8-%d5%a4%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%a1%d5%b5/feed/ 0 88425 Կրթութեան «զօրակոչ»՝ որքանո՞վ համարկուած ենք թուային արհեստագիտութեանց https://darperag21.net/%d5%af%d6%80%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%a6%d6%85%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%b8%d5%b9%d5%9d-%d5%b8%d6%80%d6%84%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d6%80/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25af%25d6%2580%25d5%25a9%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25a6%25d6%2585%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25b8%25d5%25b9%25d5%259d-%25d5%25b8%25d6%2580%25d6%2584%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d5%259e%25d5%25be-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b4%25d5%25a1%25d6%2580 https://darperag21.net/%d5%af%d6%80%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%a6%d6%85%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%b8%d5%b9%d5%9d-%d5%b8%d6%80%d6%84%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d6%80/#comments Fri, 22 May 2026 09:54:24 +0000 https://darperag21.net/?p=88420 Փրոֆ․ Արա Սայեղ

Կրթութեան զօրակոչի առջեւ կանգնած են մեր աւանդական ուսումնակրթական համակարգերը  վերաձեւաւորելու մարտահրաւէրի հրամայականով՝ թուային արհեստագիտութիւններու անհակակշիռ զարգացող  միջավայրին մէջ։ Մենք կը կրթենք սերունդներ՝ յարափոփոխ աշխարհի մը համար, ուր արհեստական բանականութեան (AI) անկաշկանդ յառաջընթացը արմատապէս կը վերաձեւաւորէ ուսումի, աշխատանքի եւ մարդկային փոխյարաբերութիւններու կառուցուածքի բնոյթը։ 21-րդ դարու երրորդ տասնամեակի սեմին, վերաձեւաւորելու մարտահրաւէրը կրթական ասպարէզին մէջ գործողներս կը հարկաւորէ նոր տեսլականով վերարժեւորելու թուային արհեստագիտութիւններու համարկումը կրթական կառոյցին մէջ ։

 Արդեօ՞ք ուսումնակրթական հաստատութիւնները՝ դպրոցներ եւ բարձրագոյն ուսման կառոյցներ իրենց աւանդական ուսումնադաստիարակչական միօրինակ մօտեցումներով, կաղապարուած ծրագիրներով ի վիճակի են ապահովելու յաջորդ սերունդներու կրթական եւ մասնագիտական պատրաստուածութիւնը։ Համահունչ ե՞ն լուսաւորութեան արդի կողմնորոշումներուն, կը յարմարի՞ն թուային արհեստագիտութիւններու համակարգի (այսույետեւ՝ ԹԱՀ) խելայեղ ընդլայնումին ու նուաճումներու հոլովոյթին [1]։

Արդեօ՞ք ուսումնակրթական հաստատութիւնները կրնան ուսանողները վերազինել ԹԱՀ-ի համապատասխան կարողութիւններով, որոնք անհրաժեշտ են ո՛չ միայն ներկայի, այլեւ ապագայ աշխատաշուկայի փոփոխուող պահանջներուն յարմարելու համար: Ինչպիսի՞  կրթական կառոյցի հեռանկար կարելի է կանխատեսել: Ինչպէ՞ս կարելի է վերարժեւորել ուսման կազմակերպումը՝ կրթութեան եւ մեքենայի միջեւ ձեւաւորուող փոխյարաբերութիւնը։

Ուսումնակրթական համակարգի հրամայականը՝ վերաձեւաւորում

Ցարդ ի՞նչ փոփոխուած է կրթական համակարգին մէջ, ինչո՞ւ աւանդական ուսումնակրթական մօտեցումները չեն կրնար համընթաց զարգանալ ԹԱՀ-ի եւ ԱԲ անկառավարելի եւ խորապէս նորարարական զարգացումներուն հետ։ Սա պարզապէս թուայնացում չէ, այլ մարդկային բանականութեան եւ մեքենայական համակարգերու միջեւ դերերու վերաբաշխում է։ Մեքենաները կը ստանձնեն տեղեկատւութեան, վերլուծութեան գործողութիւնները, մինչ մարդը կը պահէ քննադատական մտածողութեան, ստեղծագործութեան եւ բարոյական ճշգրիտ որոշումներ կայացնելու ճարտարապետի առանցքային իր դերը։ Այսպիսով, կը ձեւաւորուի փոխլրացնող համագործակցութեան նոր նմուշ մը, ուր մարդն ու մեքենան չեն դիտուիր որպէս իրարու փոխարինողներ, այլ՝ փոխադարձաբար լրացնող կառուցակարգեր։ Այս համագործակցութիւնը ո՛չ միայն կ’ընդլայնէ կրթական եւ մասնագիտական գործունէութեան արդիւնաւէտութիւնը, այլեւ կը նպաստէ մարդկային կանխատեսելի սխալներու նուազեցման։ Աւանդական ուսումնակրթական համակարգերը կը գտնուին լուրջ մարտահրաւէրի ճնշման տակ։ Անոնք կառուցուած են դանդաղ փոփոխուող միջավայրի համար, մինչդեռ (ԹԱՀ)-ը ունի թռիչքաձեւ զարգացումի (exponential growth) բնոյթ։

Հասկնալի է, որ ուսումնակրթական ծրագիրներու բովանդակութիւնը (syllabus, course sheet), կը թարմացուի երբեմն տարիներու ընթացքին, մինչդեռ  տեղեկատւական եւ հաղորդակցական արհեստագիտութիւնները (IT), ԹԱՀ-ը կը զարգանան արագաշարժ ու ճկուն՝ ամիսներու վրայ չափուող շրջափուլով (cycle): 

Ծրագիրներու բովանդակութեան եւ յիշուած արհեստագիտութիւններու զարգացման անհամաչափութիւնը ո՛չ թէ ուսումնակրթական ծրագիրներու թոյլ կառավարման հետեւանք է, այլ ուսումնակրթական համակարգերու զարգացման դանդաղ ռիթմին եւ նշուած  արհեստագիտութիւններու  նորարարութեան դիւրափոխութեան միջեւ։  

Աւանդական ուսումնակրթական կառոյցները մշտափոփոխ ուժընթացի (dynamics) հոսքի մէջ չեն, որուն պատճառով ուսանողի մը ձեռք բերած գիտելիքը կրնայ հնանալ նոյնիսկ իր ուսման տարիներու ընթացքին, ինչ որ նոյնիքն ուսանողը կը պարտաւորեցնէ հետեւելու յաւելեալ որակաւորման դասընթացքներու, որպէսզի իր տեղը գտնէ աշխատաշուկային մէջ։ Հետեւաբար, աւանդական ուսումնակրթութեան բնոյթի վերաձեւաւորումը գերհրամայական անհրաժեշտութիւն է, որ անհաճոյ բայց յանդուգն հարցադրում մը կը յառաջացնէ՝ «ինչո՞ւ սորվիլ», փոխանակ հարց տալու թէ «ինչպէ՞ս սորվիլ» եւ «ի՞նչ սորվիլ»:

Մարդառոպոթ ուսուցիչներ՝ կրթութեան նոր յարացո՞յց

Պատմականօրէն՝ ուսուցիչը ընկալուած է որպէս գիտելիքներու հիմնական պահապան՝ «շարժական գրադարան»ի տիպարով, մինչ արդի կրթական միջավայրին մէջ անոր վերապահուած է աւելի ընդլայնուած դերակատարութիւն մը, որ կը բնութագրուի որպէս ուղղորդող եւ երբեմն ուսումնական գործընթացի միջնորդ։ Կրթութեան արժէքը այլեւս չի սահմանափակուիր տեղեկութեան փոխանցումով, այլ կը վերաբերի ստուգուած եւ օգտակար տեղեկութիւնը քննադատական ու վերլուծական մտածողութեամբ գնահատելու, զայն ուղղորդելու եւ նպատակային ու հեռանկարային կերպով կիրառելու կարողութեան։ Ուստի, կրթութեան առաւելութիւնը այլեւս միայն գիտելիքներ ունենալը չէ, այլ՝ նպատակադրուած եւ ծրագրուած հարցադրումներ ձեւակերպելու, արդիւնաւէտ կերպով օգտագործելու եւ ստուգուած տեղեկութիւնները ռազմավարական նպատակներու ծառայեցնելու հմտութիւններով։

Աստիճանաբար մարդառոպոթները մեզ կը շրջապատեն օրէ օր, կրթական նոր միջավայրի մը ընթացք տալով։ ԱԲ կառոյցով մարդառոպոթները սկսած են լայնօրէն օգտագործուիլ ուսումնակրթական զանազան կառոյցներու մէջ, ներկայիս անոնք կարեւոր բաժին մը ստանցնած են լեզուաբանութեան, տնտեսագիտութեան, բժշկութեան, մանկավարժութեան, իրաւագիտութեան եւ այլ ոլորտներուն մէջ, օգնելով բազմալեզու թարգմանութեան, վերլուծութեան, խորհրդատուութեան, քննութիւններու ստուգման, անհատական ուսուցման կազմակերպումի եւ այլն, այս գործընթացը արդէն կը կատարուի ու կը զարգանայ։ Հաւանական է, որ շատ մօտ ապագային «մարդառոպոթ ուսուցիչները» բազմանան ծառայելու որպէս բազմաշերտ աւելի համակարգուած հմտութիւններով իբրեւ մասնագիտացած ակադեմական օգնականներ, առանց ամբողջովին փոխարինելու մարդը։

Արհեստագիտութեան եւ կրթական շրջափուլերու անհամընթացութիւն

Պատկերացնենք ուսանող մը, որ իր ուսումը սկսած է 2018 թուականին՝ ԱԲ-ի (generative AI) լայն տարածումէն առաջ։ Չորս տարուան ընթացքին ի յայտ եկան ԹԱՀ-ի եւ ծրագիրներու նոր մոտելներ, որոնք կրցան իրագործել ծրագրաւորման, փորձարկման, փաստաթղթաւորման եւ սխալներու ուղղման գործառոյթներ՝ յաճախ գերազանցելով միջին մակարդակի մասնագէտներու կարողութիւնները, որուն հետեւանքով աշխատաշուկան արմատապէս փոխեց իր պահանջները։ Միեւնոյն ժամանակ, այդ ուսանողի ուսումնական ծրագիրը գիտելիքի ենթարկուածութիւն մը կը յուշեր, ձեւաւորուած էր ԹԱՀ-ի արագ  զարգացումներէն առաջ, հետեւաբար չէր կրնար համահունչ ընդանալ արհեստագիտական սրընթաց հոսքի դրոյթին:

Մենք արդէն ականատես ենք «կրթական խզման» (educational gap) երեւոյթին, որ տեղ գտած է ուսումնակրթական եւ մասնագիտական գրեթէ բոլոր ոլորտներուն մէջ: Եւ սա հաստատուած է  2024–2025 թուականներու միջազգային հետազօտական զեկոյցներով։ Հետեւաբար, խնդիրը այն է, որ ուսումնակրթական հաստատութիւնները կազմաւորուած էին աւելի դանդաղ եւ կանխատեսելի փոփոխութիւններու պայմաններուն յարմարելու նպատակով, մինչդեռ այսօր ԹԱՀ-ը սրընթաց զարգացում կ’ապրին եւ կը ձեւաւորեն ուսումնական բարդ համակարգեր, որոնց պայմաններուն մէջ աւանդական մօտեցումները այլեւս անկարող են լիարժէք կերպով բաւարարելու արդի ուսումնակրթական մերօրեայ կարիքները։

ԹԱՀ-ի ժամանակակից զարգացումը խորապէս կը վերափոխէ կրթութեան եւ գիտելիքի աւանդական ըմբռնումները։ Կրթութեան առաքելութիւնը կը վերասահմանուի մարդու քննադատական մտածողութեան ինքնուրոյնութեամբ, իմացաբանական խորաթափանցութեամբ եւ իմաստաստեղծ կարողութեան համակարգուած զարգացումով, ԱԲ-ի դարաշրջանին մէջ աւելի կենսական կը դառնայ մարդկային արժէքաբանական գիտակցութիւնն ու բնորոշող  դատողութեան խորացումը։

Գիտելիք թէ՞ կարողութիւն․ կրթութեան երկբեւեռութիւնը

Կրթութեան ոլորտին մէջ OECD-ը կը հետազօտէ, թէ ինչպէս կարելի է կրթական համակարգերը համապատասխանեցնել ժամանակակից աշխարհի արագ փոփոխուող կարիքներուն [2] ։ OECD-ն իր 2025 թուականի զեկոյցին մէջ կը ներկայացնէ մտահոգիչ եզրակացութիւն մը՝ ընդգծելով, որ աւանդական կրթութեան մակարդակի աճը ինքնաբերաբար չի վերածուիր հիմնարար հմտութիւններու զարգացման։ Այլ խօսքով, մեծ թիւով վկայականներ կը տրուին, սակայն սահմանափակ թիւերով շրջանաւարտները աշխատաշուկայ կը մտնեն, որոնք օժտուած են ԹԱՀ-ի գերազանց հմտութիւններով, կարողութիւններով։

Ժամանակակից կրթութիւնը կը գերազանցէ գիտելիքի վերարտադրութիւնը՝ առաջնահերթ համարելով ստեղծագործական, վերլուծական եւ քննադատական մտածողութիւնը, երեւակայութեան եւ նորարար մտայղացումներու, լուծումներու զարգացումը։ Ապագայի կրթութիւնը կը դիտարկուի որպէս միջգիտակարգային (interdisciplinary) եւ բազմագիտակարգային (multidisciplinary) համագործակցութեան հարթակ, որ կը նպաստէ բեկումնային հետազօտութիւններու։

Ըստ համաշխարհային տնտեսական համաժողովի (WEF) 2025 թուականի զեկոյցին, գործատուներուն 81%-ը կը նախատեսէ մինչեւ 2030 թուական թեկնածուները գնահատել նախ եւ առաջ ըստ իրենց մասնագիտական փորձառութեան, ԹԱՀ-ի հմտութիւններուն, ատակութիւններուն եւ ո՛չ միայն վկայականներու հիման վրայ։

Թէեւ կրթական համակարգերը հետամուտ են ու ճիգ չեն խնայեր կրթութեան արդի արհեստագիտութիւններու հասանելիութիւնը ընդլայնելու, սակայն միշտ չէ, որ կրնան այդ գիտելիքներու գործնական կիրառումը ապահովելու աշխատաշուկայի համապատասխանութեամբ։ Հետեւաբար, խնդիրը քանակական չէ, այլ՝ որակական բնոյթով կը յատկանշուի՝ ի՞նչ եւ ինչպէ՞ս կը սորվեցնենք եւ ի՞նչ կը պահանջէ առկայ իրավիճակը։

Վերջաբանի փոխարէն՝ խոհի կոչ

Ժամանակակից ԹԱՀ-ի նուաճումներու շրջապատին մէջ կրթութիւնը կը գտնուի խորքային վերաձեւաւորման շեմի հրամայականին առջեւ։ Մենք կը կրթենք գալիք շրջանի մը համար, որ տակաւին կը ձեւաւորուի, մասնաւորաբար ԱԲ-ի արագ զարգացումով, որ գլխավորաբար կը փոխէ ո՛չ միայն գիտելիքի բնոյթը, այլեւ կրթութեան իմաստը, դերն ու ուղղութիւնը։

Այս իրողութիւնը մեզ կը մղէ մտածելու, թէ ինչպէ՞ս կրթութիւնը կը շարունակէ իր առաքելութիւնը միջավայրի մը մէջ, ուր տեղեկութիւնները բոլորիս հասանելի են ակնթարթի մէջ, իսկ փոփոխութիւնները տեղի կ՛ունենան անկանխատեսելի բարեփոխումներով, որոնք կարելի է բաժնել՝ 

Ա- Կրթական համակարգին առջեւ

  • Հնարաւո՞ր է, որ կրթական համակարգերը աստիճանաբար հեռանան գիտելիքի փոխանցման մօտեցումներէն եւ աւելի մօտենան վերլուծութեան եւ գործնական կիրառութեան վրայ հիմնուած մոտելներու։
  • Կարելի՞ է պատկերացնել աւելի ճկուն եւ շարունակաբար թարմացուող ուսումնական ծրագիրներ, որոնք աւելի արագ արձագանգեն ԹԱՀ-ի զարգացումներուն եւ աշխատաշուկայի փոփոխուող պահանջներուն։
  • Արդեօ՞ք նախագծային ուսուցումը, եւ բազմագիտակարգային (multidisciplinary) մօտեցումները կարող են աւելի կենսունակ ուղիներ դառնալու համակարգային մտածողութեան եւ բազմաբաղադրիչ խնդիրներու լուծման ելքեր գտնելու համար։
  • Ի՞նչպէս կրթութիւնը կրնայ վերարժեւորել իր հասունութիւնը աշխատաշուկայի հետ, որպէսզի վկայականը միայն գիտելիքի ցուցանիշ մը, ապացոյց եւ որոշիչ եզր չըլլայ, այլ նաեւ հմտութիւններու, մտային որակի, փորձառութեան, յարմարունակութեան եւ գործելու կարողութեան արտայայտութիւն։

Բ- Ուսուցիչին առջեւ

  • Ի՞նչպէս կրնայ ուսուցիչը պահպանել իր առանցքային դերը այնպիսի միջավայրի մը մէջ, ուր տեղեկատւութիւնը այլեւս միայն դասարանէն չի փոխանցուիր, այլ հասանելի է բազմաթիւ ԹԱՀ-ի աղբիւրներէ։
  • Կարելի՞ է ուսուցիչը դիտարկել ո՛չ միայն որպէս գիտելիք փոխանցող, այլ նաեւ որպէս ուղղորդող, քննադատական մտածողութիւնը զարգացնող եւ ստեղծագործական բազմաշերտ հմտութիւններով օժտուած դերակատար։
  • Ի՞նչ նշանակութիւն կրնայ ունենալ ուսուցիչներու շարունակական վերապատրաստումը եւ թուային արհեստագիտութիւններու տիրապետումը կրթական գործընթացի որակը արդիականացնելու եւ կատարելագործելու։
  • Խորապէս կառուցողական է ԹԱՀ-ը օգտագործել ո՛չ թէ որպէս պարզ կամ յաւելեալ ընտրութիւն, այլ՝ թէական, որպէս արժանահաւատ կրթական գործընկեր։ Հարկ է շեշտել, որ կրթական գործընթացին արդիւնաւէտութիւնը զգալիօրէն կախեալ է ուսուցիչին՝ ԹԱՀ-ի, ԱԲ-ի հասուն ու իրազէկ հմտութիւններէն, որպէս առանցքային ընտրութիւն՝ հասկնալու, կիրառելու, զատորոշելու, ընտրելու, ուղղորդելու եւ մանկավարժական նպատակներով արժեւորելու կարողութենէն։ Այս իմաստով, ԹԱՀ-ի գրագիտութիւնը պէտք չէ դիտուի սոսկ որպէս արհեստագիտական լրացուցիչ հմտութիւն, այլ՝ որպէս մանկավարժական եւ հաղորդակցական փոխազդեցիկ միջավայր, որ կը վերաձեւաւորէ ուսուցման գործընթացը։ Մանաւանդ, որ ուսանողութիւնը այսօր ո՛չ միայն ԱԲ պայմանաւորուած միջավայրի գործօն մասնակիցներէ կը բաղկանայ, այլեւ ԹԱՀ-ի մէջ հասակ առնող, արդի հաղորդակցութեան վարժ եւ գիտելիքի ընկալումը ձեւաւորող ունակ սերունդ մըն է։

Գ- Ուսանողի առջեւ

  • Արդեօ՞ք ապագայի ուսանողը պիտի բաւարարուի միայն տեղեկութիւններ իմանալով, թէ՞ աւելի կարեւոր պիտի դառնան հասկնալու, հարցադրելու, քննական ու գիտավերլուծութեամբ վերարտադրելու կուտակած իր գիտական հմտութիւնները։
  • Ինչպիսի՞ արժէք պիտի ունենայ գիտելիքը այնպիսի միջավայրի մը մէջ, ուր տեղեկութիւնը հասանելի է ակնթարթօրէն եւ ԱԲ-ը կարող է ակնթարթօրէն պատասխաններ տրամադրելու, բայց միշտ ալ կարելի չէ ԱԲ-ի պատասխաններն ու լուծումները ընդունիլ որպէս բացարձակ ճշմարտութիւն։
  • Հնարաւո՞ր է, որ ապագայի ուսանողը վերաձեւաւորուի որպէս ստեղծագործող ինքնուրոյն, արհեստագիտութիւններու յարմարունակ, հմտութիւններով զինուած ճարտար անհատ, քան որպէս միայն պատրաստ գիտելիքներու ամբարողն ու սպառողը։

Մենք չենք կրթեր միայն այսօրուան աշխարհի համար, այլ՝ այն վաղուան, որ դեռ կը կերտուի մեր աչքերուն առջեւ՝ ԹԱՀ-ի եւ ԱԲ աննախադէպ եւ ուժգին թափով զարգացումներու նոր իրականութեամբ։ Կը համոզուինք, որ ուսումնակրթական համակարգը ռազմավարական մտածողութեան հիմնարար դարբնոցն է, մտաւոր ձեւաւորման առաջնային տարածքն է, մեր ապագայ սերունդներուն հետ կամրջող ու խորամիտ մարդ տիպարը ձեւաւորող հիմնական հենքը։ Այս իմաստով, ապագայի կրթութեան առանցքային խնդիրը այլեւս չի սահմանափակուիր «ի՞նչ» եւ «ի՞նչպէս» սորվեցնելու հարցադրումներով, այլ կ’առնչուի աւելի խորքային եւ քաղաքակրթական նշանակութիւն ունեցող հարցի՝ «ապագայատեսիլ ինչպիսի՞ մարդ ձեւաւորել»։

 

]]> https://darperag21.net/%d5%af%d6%80%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%a6%d6%85%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%b8%d5%b9%d5%9d-%d5%b8%d6%80%d6%84%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d6%80/feed/ 3 88420 Մեքենան կրնա՞յ փոխարինել մարդկային գիտակցութիւնը https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a5%d6%84%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d5%b6-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%9e%d5%b5-%d6%83%d5%b8%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d5%ac-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%af%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%a3/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b4%25d5%25a5%25d6%2584%25d5%25a5%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25af%25d6%2580%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%259e%25d5%25b5-%25d6%2583%25d5%25b8%25d5%25ad%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25a5%25d5%25ac-%25d5%25b4%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25ab%25d5%25b6-%25d5%25a3 https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a5%d6%84%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d5%b6-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%9e%d5%b5-%d6%83%d5%b8%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d5%ac-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%af%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%a3/#respond Fri, 22 May 2026 09:06:47 +0000 https://darperag21.net/?p=88415 Արուեստական իմացականութեան (ԱԻ-AI) նկատմամբ խանդավառութիւն կը տիրէ ամէնուր։ Մեքենաները այսօր կրնան գրել, նկարներ եւ երաժշտութիւն ստեղծել, լեզուներ թարգմանել, նոյնիսկ մարդուն նման խօսիլ։ Շատեր արդէն վստահ են, թէ ԱԻ-ի միջոցով մարդկային գիտակցութեան ստեղծումը պարզապէս ժամանակի հարց է։ Ըստ այս պատկերացումին, եթէ հաշուարկային ուժը, տեղեկութիւններու ծաւալը եւ ալկորիթմները բաւական զարգանան, մեքենան օր մը անխուսափելիօրէն պիտի «արթննայ»։ Ինքզինք պարտադրող հարցումը հետեւեալն է. իսկապէ՞ս կարելի է մեքենաներով գիտակցութիւն ստեղծել:

Վերջերս, այս մասին կը զրուցէինք Գանատա բնակող յարգելի բարեկամի մը հետ, որ միաժամանակ արուեստական իմացականութեան դասախօս է, ան յանձնարարեց սերտել անգլիացի բնագէտ եւ ուսողագէտ, բնագիտութեան նոպէլեան մրցանակակիր (2020) Ռոճըր Փենրոզի մտածումները։

Փենրոզի համաձայն, մարդկային գիտակցութիւնը հիմնականօրէն ոչ-հաշուողական է եւ չի կրնար վերարտադրուիլ կամ պատճենուիլ աւանդական արուեստական իմացականութեան կողմէ։ Պարզ ասած, Փենրոզ կը պնդէ, որ մարդկային ուղեղը համակարգիչ չէ, բայց ժամանակակից աշխարհը սկսած է զայն պատկերացնել որպէս տեղեկութիւն մշակող կենսաբանական մեքենայ մը։ Այս մտածողութեան համաձայն, մարդուն եւ մեքենային միջեւ տարբերութիւնը խորքին մէջ քանակական է․ աւելի արագ հաշուարկ, աւելի մեծ յիշողութիւն, աւելի բարդ ալկորիթմներ։ Սակայն եթէ մարդը պարզապէս բարդ համակարգ մըն է, ապա տրամաբանական պիտի թուէր, թէ օր մը մեքենան ալ պիտի կարենայ կրկնել նոյն գործընթացը։ Ահա այստեղ է, որ Փենրոզի պնդումը կը դառնայ կարեւոր։

Փենրոզ կը հաւատայ, որ մարդկային գիտակցութիւնը աւելի խոր է, քան հաշուարկը։ Ըստ անոր, մարդը երբեմն կրնայ «տեսնել» ճշմարտութիւններ, որոնք պարզ տրամաբանական կանոններով չեն բացատրուիր։ Ան իր այս տեսակէտը կը կապէ Կէօտըլի նշանաւոր ուսողական տեսութեան հետ, թէ ոչ մէկ տրամաբանական համակարգ կրնայ ամբողջովին բացատրել ինքզինք։ Ուսողագէտ եւ տրամաբանագէտ Քըրթ Կէօտըլ այս գաղափարը առաջադրած է իր 1931-ի կոթողային աշխատութեան մէջ («Principia Mathematica-ի եւ յարակից համակարգերու պաշտօնապէս անորոշելի դրոյթներու մասին»), որ աշխարհին ծանօթ է որպէս «Անամբողջականութեան թէորէմներ» (Incompleteness Theorems)։ Ասոնք ցոյց կու տան, թէ միշտ գոյութիւն պիտի ունենան ճշմարտութիւններ, զորս համակարգը չի կրնար ապացուցել՝ հիմնուելով իր սեփական կանոններուն վրայ։ Փենրոզ այս գաղափարէն կը հետեւցնէ, թէ մարդը երբեմն կրնայ ըմբռնել այնպիսի ճշմարտութիւններ, որոնք ալկորիթմական համակարգերը չեն կրնար ամբողջովին ընդգրկել։

Այս մտածողութիւնը զինք կը հասցնէ աւելի համարձակ տեսութեան մը, թէ գիտակցութիւնը կրնայ կապ ունենալ ուղեղին մէջ տեղի ունեցող քուանթմային (ենթակորիզային մակարդակի) գործընթացներու (Quantum processes) հետ։ Այլ խօսքով՝ մարդուն գիտակցութիւնը կրնայ ծնիլ բնութեան այն խոր մակարդակէն, որուն ժամանակակից համակարգիչները ընդհանրապէս չեն մասնակցիր։ Այս պատճառով Փենրոզ չի հաւատար, թէ այսօրուան կամ նոյնիսկ ապագայի արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ) պիտի կարենայ իսկապէս «զգալ» կամ գիտակից դառնալ։ Մեքենան կրնայ ընդօրինակել մարդը, բայց այդ մէկը չի նշանակեր, թէ ան ներքին փորձառութիւն ունի։

Եւ ահա հոս կը գտնուի ամենէն կարեւոր տարբերութիւններէն մէկը․ ընդօրինակումը եւ գոյութիւնը նոյն բանը չեն։ Արուեստական իմացականութիւնը այսօր կրնայ տպաւորիչ կերպով նմանիլ մարդուն. ան կրնայ ցաւի մասին գրել, սիրոյ մասին խօսիլ, մահուան մասին խորհիլ։ Բայց հարցումը աւելի խոր է․ արդեօք մեքենան իրապէ՞ս կը զգայ այդ բոլորը, թէ՞ պարզապէս լեզուական ձեւերու հսկայ կրկնութիւն մըն է։

Այս հարցումը միայն արհեստագիտական չէ։ Ան գոյաբանական հարց է նաեւ։ Որովհետեւ գիտակցութիւնը պարզ տեղեկութիւն մշակելու գործընթացի վերածելը վտանգաւոր չափով աղքատացնող մօտեցում կրնայ դառնալ։ Մարդը միայն մտածող մեքենայ չէ։ Ան ներկայութի՛ւն է։ Ապրուած փորձառութի՛ւն է։ Ցաւի ներքին զգացո՛ւմ է։ Վա՛խ է։ Յիշողութի՛ւն է։ Լռութեան մէջ սեփական գոյութիւնը զգալու կարողութի՛ւն է։ Այս բոլոր փորձառութիւնները դժուար է վերածել զուտ հաշուարկային գործողութիւններու։

ԱԻ-ի գործածած ալկորիթմը կանոն է։ Հերթականութիւն է։ Նախատեսելի ընթացք է։ Իսկ մարդկային գիտակցութիւնը շատ անգամ աննախատեսելի է։ Մարդը կրնայ ամբողջովին անտրամաբանական որոշում տալ, բայց այդ որոշումը տակաւին խորապէս մարդկային կը մնայ։ Սէրը տրամաբանական չէ։ Սուգը արդիւնաւէտ չէ։ Կարօտը օգտակար չէ։ Արուեստը միշտ գործնական նպատակ չունի։ Բայց այս բոլորն են, որ մարդը մարդ կը դարձնեն։

Ժամանակակից աշխարհը, սակայն, կարծես օրէ օր աւելի մեծ վստահութեամբ կը սկսի հաւատալ, թէ «մարդութիւնը» վերջապէս լուծուած խնդիր մըն է։ Մենք սկսած ենք ամէն բան չափել արագութեամբ, արդիւնաւէտութեամբ եւ տեղեկութիւն մշակելու կարողութեամբ։ Այս պատճառով ալ հասարակութիւնը կամաց-կամաց կը սկսի նաեւ մարդոց հետ վարուիլ որպէս ալկորիթմներ: Յիշողութիւնը կը դառնայ տուեալ, յարաբերութիւնը՝ փոխանակում, ուշադրութիւնը՝ չափելի արտադրողականութիւն, իսկ մարդը՝ բարելաւելի եւ կատարելագործելի համակարգ։

Բայց գիտութեան բարձրագոյն մակարդակներուն վրայ իրականութիւնը աւելի բարդ կը թուի։ Գիտական յայտնագործութիւնը ինքնին ստեղծագործական արարք է։ Երբ գիտնական մը կը յղանայ տիեզերքի սկզբնաւորման կամ քուանթմային աշխարհի անհեթեթ թուացող օրէնքները, ան կը գործածէ ոչ միայն տրամաբանութիւնը, այլ նաեւ երեւակայութիւնը, կասկածը եւ գեղագիտական զգացողութիւնը։ Այս յատկանիշները ամբողջովին ալկորիթմական չեն։ Անոնք կապուած են մարդկային գոյութեան խորքային շերտերուն։

Փենրոզի մտածողութեան մէջ գիտակցութիւնը նաեւ տիեզերական տարողութիւն ունի։ Ըստ այս պատկերացումին, մարդկային գիտակցութիւնը այն միակ «միջավայրն» է, ուր տիեզերքը կը դառնայ ինքնագիտակից։ Առանց մարդկային ներկայութեան, աստղերու փայլքը կամ բնագիտական օրէնքները պիտի մնային լուռ իրականութիւններ։ Մարդկային միտքը այն կամուրջն է, որ նիւթական աշխարհին կու տայ իմաստ եւ արժէք։

Այս պատճառով ալ, որքան ալ զարգանայ արուեստական իմացականութիւնը, անիկա թերեւս միշտ պիտի մնայ մարդկային մտքի արտացոլացումը կամ գործիքը, բայց ոչ մարդկային գիտակցութիւնը փոխարինողը։ Որովհետեւ մարդը միայն տեղեկութիւն մշակող էակ չէ։ Ան միակ էակն է, որ կրնայ յուսալ, սիրել, տառապիլ եւ սեփական գոյութեան մասին հարց տալ։

Եւ թերեւս 21-րդ դարու ամենէն կարեւոր պայքարը ոչ թէ մարդուն եւ մեքենային միջեւ պիտի ըլլայ, այլ երկու տարբեր աշխարհընկալումներու միջեւ․ մէկը, որ մարդը կը տեսնէ որպէս մշակուելիք տեղեկութիւն, եւ միւսը, որ տակաւին կը հաւատայ, թէ մարդկային գիտակցութեան մէջ գոյութիւն ունի բան մը, որ չի բացատրուիր ո՛չ թիւերով, ո՛չ ալ ալկորիթմներով։

]]> https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a5%d6%84%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d5%b6-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%9e%d5%b5-%d6%83%d5%b8%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d5%ac-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%af%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%a3/feed/ 0 88415 Աշխարհի բնակչութիւնը կրնայ նուազիլ․ ինչո՞ւ https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%ab-%d5%a2%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%b9%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%b5-%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%a6%d5%ab%d5%ac%e2%80%a4/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d5%25b7%25d5%25ad%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b0%25d5%25ab-%25d5%25a2%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25b9%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a8-%25d5%25af%25d6%2580%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25b5-%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25ab%25d5%25ac%25e2%2580%25a4 https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%ab-%d5%a2%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%b9%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%b5-%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%a6%d5%ab%d5%ac%e2%80%a4/#respond Wed, 20 May 2026 13:28:12 +0000 https://darperag21.net/?p=88409 «Ինչո՞ւ ծնելիութիւնը կը նուազի ամէն տեղ եւ միաժամանակ» (Why birth rates are falling everywhere all at once) խորագրեալ յօդուած մը լոյս տեսած է Financial Times օրաթերթի 15 Մայիս 2026-ի թիւին մէջ՝ հեղինակութեամբ անգլիացի տուեալագիտութեան եւ ժողովրդագրական վերլուծութիւններու սիւնակագիր Ճոն Պըրն-Մըրտոքի (John Burn-Murdoch) ։

Յօդուածը կը քննէ մեր ժամանակաշրջանի ամենէն խոր ժողովրդագրական փոփոխութիւններէն մէկը՝ ամբողջ աշխարհի տարածքին ծնելիութեան արագ եւ համատարած անկումը։ Պըրն-Մըրտոք կը փորձէ ցոյց տալ, թէ այս երեւոյթը այլեւս չի բացատրուիր միայն տնտեսական դժուարութիւններով կամ կենսամակարդակի փոփոխութիւններով։ Ըստ անոր, ծնելիութեան տագնապը կապուած է աւելի լայն մշակութային եւ քաղաքակրթական փոփոխութիւններու՝ մասնաւորաբար մարդկային կապերու թուլացման, ընտանիքի կազմաւորման յետաձգման, թուային կեանքին եւ խելախօսերու (smartphones) ու ընկերային ցանցերու աճող ազդեցութեան։ Յօդուածը ծնելիութեան անկումը կը ներկայացնէ ոչ միայն իբրեւ վիճակագրական հարց մը, այլեւ որպէս ժամանակակից մարդկային կեանքի, յարաբերութիւններու եւ ապագայի հանդէպ վստահութեան ճգնաժամի արտայայտութիւն։

Յօդուածին ցնցիչ դիտարկումներէն մէկը այն է, թէ աշխարհի 195 երկիրներէն աւելի քան երկու երրորդին մէջ ծնելիութիւնը արդէն իջած է բնակչութեան բնական վերարտադրութեան մակարդակէն վար։ 66 երկիրներու պարագային՝ միջին ծնելիութիւնը աւելի մօտ է մէկ զաւակի, քան երկուքի։ Այս երեւոյթը այլեւս միայն հարուստ երկիրներու յատուկ չէ։ Մեքսիքոյի, Պրազիլի, Իրանի, Թունուզի եւ Սրի Լանքայի նման երկիրներու մէջ եւս ծնելիութիւնը կտրուկ նահանջ արձանագրած է։

Յօդուածագիրը կը շեշտէ, թէ այս տագնապը միայն տնտեսական բացատրութիւններով հասկնալ այլեւս կարելի չէ։ Թէեւ բնակարանային դժուարութիւնները, աշխատանքի անորոշութիւնը եւ երիտասարդներու տնտեսական խոցելիութիւնը կարեւոր դեր ունին, սակայն վերջին տարիներու կտրուկ անկումը աւելի խոր մշակութային եւ հոգեբանական փոփոխութիւններու կապուած կը թուի։

Յօդուածին հիմնական գաղափարներէն մէկը հետեւեալն է․

«Մեր ժամանակաշրջանի գլխաւոր խնդիրը այլեւս միայն այն չէ, որ ընտանիքները քիչ զաւակ կ՛ունենան, այլ այն, որ ընդհանրապէս աւելի քիչ զոյգեր կը կազմուին»։

Այս մէկը թերեւս ամբողջ յօդուածին ամենէն կարեւոր եզրակացութիւնն է։ Նախորդ տասնամեակներուն ծնելիութիւնը կը նուազէր, որովհետեւ ընտանիքները աւելի քիչ զաւակ կ’ունենային։ Այսօր, սակայն, խնդիրը աւելի խոր է․ մարդիկ աւելի ուշ կամ ընդհանրապէս կը խուսափին երկարատեւ յարաբերութիւններէ, աւելի քիչ կը հանդիպին, աւելի երկար ժամանակ կ’ապրին առանձին եւ աւելի դժուար կը կապուին իրարու։

Պըրն-Մըրտոք նաեւ կը նշէ, թէ ծնելիութեան անկումը յաճախ աւելի ցայտուն կը դառնայ կրթութեան եւ եկամուտի ցած մակարդակ ունեցող խաւերու պարագային, մինչ բարձրագոյն կրթութիւն ունեցողները ընդհանրապէս կը պահպանեն ընտանիքի կազմաւորման կայուն մակարդակ մը: Ընտանիք կազմելը կարծես սկսած է վերածուիլ տեսակ մը ընկերային առանձնաշնորհումի։

Յօդուածը նաեւ կը բացատրէ, թէ մինակութիւնը եւ յուսախաբութիւնը դարձած են ժամանակակից երիտասարդութեան հիմնական փորձառութիւններէն։

«Ծնելիութեան անկումը կ’ընթանայ զուգահեռ առանձնութեան, յուսախաբութեան եւ մարդկային կապերու թուլացման», կը նշէ Պըրն-Մըրտոք:

Ամենէն հետաքրքրական բաժիններէն մէկը կը վերաբերի խելախօսերուն եւ ընկերային ցանցերուն։ Տարբեր հետազօտութիւններու համաձայն, բազմաթիւ երկիրներու մէջ ծնելիութեան կտրուկ անկում արձանագրուած է գրեթէ միաժամանակ, երբ խելախօսերը զանգուածաբար սկսած են մաս կազմել մեր առօրեայ կեանքին։

Յօդուածագիրը կը ներկայացնէ ուսումնասիրութիւններ, ըստ որոնց երիտասարդները այսօր աւելի քիչ ժամանակ կը տրամադրեն մարդկային իրական շփումներու եւ աւելի շատ կ’ապրին թուային միջավայրի մէջ։ Հարաւային Քորէայի մէջ, օրինակ, երիտասարդներու անմիջական ընկերային շփումները երկու տասնամեակի ընթացքին գրեթէ կէսով նուազած են։

Ըստ յօդուածին, խելախօսերը փոխած են ոչ միայն հաղորդակցութեան ձեւը, այլ նաեւ սիրոյ եւ ընտանեկան ակնկալելիքները։

«Instagram-ն ու TikTok-ը երիտասարդներու սպասումները կը կապեն արուեստական պատկերներու՝ փոխելով սիրոյ եւ ընտանեկան յարաբերութիւններու հանդէպ ընկալումները»։

Այս երեւոյթը յատկապէս կը խորացնէ երիտասարդ սերունդներուն մօտ անբաւարարութեան, մեկուսացման եւ զգացական անապահովութեան զգացումները։ Յօդուածը նաեւ կը նշէ, թէ ընկերային ցանցերը յաճախ կը շեշտեն արդէն գոյութիւն ունեցող տնտեսական եւ հոգեբանական ճնշումները՝ ստեղծելով մնայուն անհանգստութեան եւ անկայունութեան մթնոլորտ մը։

Պըրն-Մըրտոք ի վերջոյ կը պնդէ, թէ ծնելիութեան անկումը պարզ ժողովրդագրական հարց մը չէ, այլ ժամանակակից քաղաքակրթութեան աւելի լայն ճգնաժամին մէկ արտայայտութիւնը։ Ըստ անոր, խնդիրը միայն այն չէ, թէ մարդիկ ինչո՞ւ քիչ զաւակ կ’ունենան, այլ այն, թէ ինչո՞ւ մարդիկ ընդհանրապէս աւելի դժուար կը կապուին իրարու եւ աւելի դժուար զոյգ կը կազմեն:

Յօդուածին վերջին եւ ամենէն դիպուկ եզրակացութիւններէն մէկը հետեւեալն է․

«Ժամանակակից աշխարհի հիմնական մարտահրաւէրը միայն ծնելիութիւնը չէ, այլ բաժնուած, մեկուսացած եւ յոգնած սերունդ մը կրկին իրարու մօտեցնելը»։

Այս իմաստով, յօդուածը ծնելիութեան տագնապը կը դիտէ ոչ միայն որպէս վիճակագրական կամ տնտեսական խնդիր, այլ որպէս ժամանակակից մարդկային կեանքի, համայնքային կապերու եւ հոգեբանական առողջութեան խոր ճգնաժամ մը։

Վ.Թ.

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%ab-%d5%a2%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%b9%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%b5-%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%a6%d5%ab%d5%ac%e2%80%a4/feed/ 0 88409 Հայկական իրականութիւնը զանգուածային խաբկանքի դարաշրջանին https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%a6%d5%a1%d5%b6%d5%a3%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25ab%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a8-%25d5%25a6%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a3%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a1%25d5%25ae%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25ab%25d5%25b6 https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%a6%d5%a1%d5%b6%d5%a3%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6/#respond Tue, 19 May 2026 10:38:03 +0000 https://darperag21.net/?p=88404 Մեր ապրած անհաւատալի եւ խելայեղ քաոսին մէջ, փորձենք քիչ մը մէկդի դնել նորաձեւութիւնը եւ քաղաքականութիւնը, գործարար փոթորիկներն ու յաջող վաճառականի կերպարը, եւ փորձենք քիչ մը մտածել։ Այս առումով, բազմիցս յիշատակուած Ֆրանքֆուրթեան դպրոցը միշտ օգտակար կ՛ըլլայ, եւ այս անգամ փոքր, բայց նշանակալից ակնարկ մը պիտի նետենք այդ դպրոցի գլխաւոր ներկայացուցիչներէն երկուքին՝ Թէոտոր Ատորնոյի եւ Մաքս Հորքհայմըրի գործերէն մէկուն։

իրենց նշանաւոր Dialectic of the Enlightenment գործին մէջ, Թէոտոր Ատորնոն եւ Մաքս Հորքհայմըր կը ներկայացնեն «Մշակութային Արդիւնաբերութիւն․ Լուսաւորութիւնը իբրեւ զանգուածային խաբկանք» գլուխը՝ որպէս ժամանակակից զանգուածային մշակոյթի եւ անոր միջոցով իրականացուող ընկերային վերահսկողութեան խոր քննադատութիւն մը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի եւ ֆաշական ու դրամատիրական քարոզչութեան վերելքի պայմաններուն մէջ գրուած այս աշխատութիւնը մինչեւ այսօր կը նկատուի ժամանակակից հասարակութիւններու մշակութային արտադրութեան ամենէն ազդու վերլուծութիւններէն մէկը։ Իբրեւ Ֆրանքֆուրթեան դպրոցի ներկայացուցիչներ՝ Ատորնոն եւ Հորքհայմըր կը քննեն, թէ ինչպէս մշակոյթը, որ նախապէս կը պատկերացուէր որպէս գեղարուեստական արտայայտութեան եւ քննադատական մտածողութեան տարածք, ուշ դրամատիրութեան ազդեցութեան տակ վերածուեցաւ վերահսկողութեան, միօրինակացման եւ ճնշումի գործիքի մը։

Ատորնոն եւ Հորքհայմըր այս բաժինը գրեցին զանգուածային լրատուամիջոցներու՝ ռատիոյի, շարժապատկերի եւ հեռատեսիլի արագ զարգացումին եւ հանրային կարծիքի ու սպառողական վարքագիծի ձեւաւորման վրայ անոնց ազդեցութեան շրջագիծին մէջ։  Այս մէկը այսօր աւելի հետաքրքրական կը դառնայ, որովհետեւ մենք եւս կ’ապրինք համացանցի սրընթաց զարգացման, բայց միաժամանակ նաեւ նկատելի լճացման ժամանակաշրջան մը, երբ արուեստական իմացականութիւնը (ԱԻ) ստեղծագործական տարածք ըլլալէ աւելի սկսած է վերածուիլ այլասերած եւ ուղղորդող (շահագործող ու վերահսկող) համակարգի մը։ Նացիական քարոզչութեան սարսափները արդէն իսկ ցոյց տուած էին լրատուամիջոցներու ձեռնավարական կործանարար ներուժը, մինչ ամերիկեան զուարճանքի արդիւնաբերութիւնը բացայայտեց, թէ մշակոյթը ինչպէս կրնայ դառնալ դրամատիրական շահոյթի գործիք մը։

Հեղինակները մեծապէս ազդուած էին Մարքսի դրամատիրական համակարգի քննադատութենէն, Ֆրէօյտի հոգեվերլուծութենէն եւ իրենց իսկ ժամանակաշրջանի դիտարկումներէն։ Անոնց աշխատութիւնը կը տեղաւորուի Լուսաւորութեան քննադատութեան աւելի լայն ծիրին մէջ, որովհետեւ իրենց կարծիքով Լուսաւորութիւնը չկրցաւ իրագործել մարդկային ազատագրումի իր խոստումը (այս մէկը կարելի է նաեւ կապել մեր օրերու տկարացած ազատականութեան)։ Լուսաւորութեան բանականութիւնը, ըստ անոնց, այլասերեցաւ եւ վերածուեցաւ գործիքային բանականութեան մը՝ այնպիսի տրամաբանութեան, որ աւելի առաջնահերթ կը նկատէր արդիւնաւէտութիւնը, վերահսկողութիւնն ու շահոյթը, քան մարդկային բարօրութիւնը:

«Մշակութային արդիւնաբերութիւն» եզրը հեղինակները կը գործածեն նկարագրելու մշակութային արտադրանքներու՝ ֆիլմերու, երաժշտութեան, գրականութեան եւ արուեստի զանգուածային արտադրութիւնն ու առեւտրականացումը։ Ի տարբերութիւն իրական գեղարուեստական ստեղծագործութեան, զոր անոնք կը դիտէին որպէս քննադատական մտածողութեան եւ դիմադրութեան տարածք, մշակութային արդիւնաբերութեան արտադրանքները միօրինակացած, կրկնուող եւ միայն սպառման ծառայող արտադրութիւններ են։ Մշակոյթը այլեւս դրամատիրական համակարգէն դուրս գտնուող երեւոյթ մը չէ, այլ անոր անբաժանելի մասը։ Մշակութային արտադրանքները գոյութիւն չունին ներկայ կարգը վիճարկելու. ընդհակառակը, անոնք կը վերահաստատեն զայն՝ ստեղծելով հլու եւ հնազանդ սպառողներ։

Զուարճանքը, իրականութենէն փախուստ կամ քննադատական խորհրդածութեան աղբիւր ըլլալու փոխարէն, կը գործէ որպէս ուշադրութիւնը շեղող եւ ընկերային վերահսկողութեան միջոց։ Այս առիթով տեղին է նաեւ յիշել Հաքսլիի քննադատութիւնը, երբ ան կը գրէ, թէ մարդկութիւնը պիտի կործանի ժամանցի պատճառով, որովհետեւ ան իր մէջ կը խտացնէ այնպիսի անբովանդակ ու դատարկ երեւոյթներ,  որոնք կրնան մարդկային քաղաքակրթութիւնը ստեղծագործ ուժէ մը վերածել նեխող ճահիճի:

Մշակութային արդիւնաբերութեան ուղղուած գլխաւոր քննադատութիւններէն մէկը մշակութային արտադրանքներու միօրինակացումն է։ Ֆիլմերը, երաժշտութիւնը եւ հեռատեսիլային յայտագիրները կը հետեւին կանխատեսելի բանաձեւերու, որոնք կ’երաշխաւորեն առեւտրական յաջողութիւն եւ կը նուազեցնեն ստեղծագործական վտանգները։ Ատորնոն եւ Հորքհայմըր կը պնդեն, թէ այս միօրինակացումը ընտրութեան պատրանք կը ստեղծէ։ Սպառողները կը կարծեն, թէ իրենք եզակի արտադրութիւններ կ’ընտրեն, մինչ իրականութեան մէջ նոյն առեւտրական կաղապարներուն տարբերակներն են, որ իրենց կը մատուցուին։ Սերտօրէն ասոր կապուած է «կեղծ անհատականութիւն» գաղափարը։ Մշակութային արդիւնաբերութիւնը այն տպաւորութիւնը կը ստեղծէ, թէ սպառողները իւրայատուկ անհատներ են՝ իրենց անձնական ճաշակներով ու նախասիրութիւններով, մինչ անոնց ընտրութիւնները զգուշօրէն նախապէս կանխորոշուած են մեծ ընկերութիւններու կողմէ։ Օրինակ, ժողովրդական երաժշտութիւնը շատ անգամ կը կառուցուի կրկնուող կառուցուածքներու եւ մեղեդիներու վրայ, որոնք առաջին հայեացքով անձնական եւ զգացական կը թուին, բայց իրականութեան մէջ առեւտրական կաղապարներ են։

Ատորնոն եւ Հորքհայմըրը կը պնդեն, թէ զուարճանքը երկակի գործառոյթ ունի։ Մէկ կողմէ, ան կը շեղէ մարդիկը իրենց տնտեսական եւ ընկերային դաժան իրականութիւններէն, իսկ միւս կողմէ կը վերահաստատէ այն գաղափարախօսական կառոյցները, որոնք այդ պայմանները կը պահպանեն։ Օտարուած աշխատանքով տիրապետուած հասարակութեան մը մէջ զուարճանքը ժամանակաւոր թեթեւացում կը պարգեւէ, բայց միաժամանակ կը գործէ որպէս տեսակ մը թմրեցուցիչ՝ բթացնելով քննադատական մտածողութիւնը եւ խրախուսելով հնազանդութիւնը։ Անոնց նշանաւոր միտքը, թէ «ուշ դրամատիրութեան մէջ զուարճանքը աշխատանքին շարունակութիւնն է այլ միջոցներով», ճշգրտօրէն կ’արտայայտէ այս միտքը։ Նոյնիսկ իրենց ազատ ժամերուն ընթացքին մարդիկ տակաւին գերի կը մնան դրամատիրական համակարգի տրամաբանութեան՝ սպառելով մշակութային արդիւնաբերութեան արտադրանքները, որոնք ազատագրելու փոխարէն աւելի կը խորացնեն ենթարկուածութիւնը։

Դրամատիրական հասարակութեան մէջ մշակութային արտադրանքներն ալ կը վերածուին ապրանքի՝ ինչպէս որեւէ այլ բան։ Անոնց արժէքը այլեւս ոչ թէ կ’որոշուի գեղարուեստական կամ մտային որակներով, այլ՝ շուկայական արժէքով։ Մեծ եկամուտ ապահովող ֆիլմ մը կամ լայն տարածում գտած երաժշտական գործ մը չի գնահատուիր իր բովանդակութեամբ կամ գեղարուեստական արժէքով, այլ՝ վաճառքի թիւերով եւ առեւտրական յաջողութեամբ։ Նոյնիսկ բարձր արուեստը չկրցաւ խուսափիլ այս ճակատագիրէն։ Թանգարաններն ու պատկերասրահները շատ անգամ արուեստը կը վերածեն ապրանքի եւ ընտրանիական խորհրդանիշի, փոխանակ զայն իսկական ներգրաւման տարածք դարձնելու փոխարէն։

Ատորնոյի եւ Հորքհայմըրի համաձայն, մշակութային արդիւնաբերութեան ամենէն վտանգաւոր հետեւանքներէն մէկը քննական մտածողութեան քայքայումն է։ Զանգուածային մշակոյթի կրկնուող եւ կաղապարային բնոյթը հանդիսատեսը չի մղեր խորհրդածելու ընկերային եւ քաղաքական իրականութիւններուն մասին։ Օրինակ՝ Հոլիուտեան (մեր պարագային նաեւ ռուսական եւ հայկական) ֆիլմերը շատ անգամ կը հիմնուին պարզունակ բարոյական պատգամներու վրայ՝ բարին եւ չարը ներկայացնելով չափազանց պարզ բաժանումներով, իսկ խնդիրներու լուծումը կապելով անհատական հերոսութեան, եւ ոչ թէ համակարգային փոփոխութիւններու հետ։ Հեղինակները նաեւ կ’ուսումնասիրեն թեքնաբանութեան դերը մշակութային արդիւնաբերութեան մէջ։ Թեքնաբանակն զարգացումը մշակութային արտադրանքները աւելի մատչելի կը դարձնէ, բայց միաժամանակ աւելի կը խորացնէ անոնց ապրանքային բնոյթը։ Ռատիոն, հեռատեսիլը եւ շարժապատկերը (այժմ նաեւ համացանցը) կը ստեղծեն հաղորդակցութեան միակողմանի համակարգ մը, ուր արտադրողներու փոքր խումբ մը բովանդակութիւն կը փոխանցէ կրաւորական հանդիսատեսին։

Թէեւ անոնց այս աշխատութիւնը գրուած է 20-րդ դարու կէսերուն, ան զարմանալիօրէն այժմէական կը մնայ թուային լրատուամիջոցներու, ընկերային ցանցերու եւ ալկորիթմներով կառավարուող բովանդակութեան ժամանակաշրջանին մէջ։ Netflix-ը, Spotify-ը եւ YouTube-ը, ի միջի այլոց, կը գործեն նոյն այն միօրինակացման եւ կեղծ անհատականութեան սկզբունքներով, զորս Ատորնոն եւ Հորքհայմըր նկարագրած էին։

Չնայած անոնց գաղափարներուն կարեւորութեան, Ատորնոն եւ Հորքհայմըր յաճախ քննադատուած են մշակոյթի հանդէպ իրենց ընտրանիամէտ մօտեցումին եւ արուեստի հանրամատչելի ձեւերուն նկատմամբ ցուցաբերած արհամարհանքին համար։ Այնուամենայնիւ, «Մշակութային Արդիւնաբերութիւն․ Լուսաւորութիւնը իբրեւ զանգուածային խաբկանք» մինչեւ այսօր կը մնայ կարեւոր աշխատութիւն մը՝ հասկնալու մշակոյթի, դրամատիրական համակարգի եւ ընկերային վերահսկողութեան փոխազդեցութիւնը։

Աշխարհի մը մէջ, ուր մշակութային արտադրանքները հետզհետէ աւելի կ’ենթարկուին շահոյթի տրամաբանութեան, Ատորնոյի եւ Հորքհայմըրի գաղափարները այսօր աւելի այժմէական կը հնչեն, քան երբեւէ։ Մշակութային արդիւնաբերութեան գործելակերպերուն ճանաչումը առաջին քայլն է մշակոյթը վերահաստատելու որպէս իսկական ստեղծագործութեան, դիմադրութեան եւ ազատագրումի տարածք մը։

Մեր պարագային իրավիճակը աւելի տեսանելի եւ աւելի տխուր է, երբ մշակոյթէն մինչեւ քաղաքականութիւն ամէն ինչ կը ծառայէ միայն մէկ նպատակի՝ վաճառքի եւ սպասարկութեան։ Միայն վաճառելու մոլուցքով տարուած հասարակութիւնը կամաց-կամաց կը սկսի զիջիլ իր արժէքներէն եւ արժէքաւոր նկատել միայն այն, ինչ կարելի է վաճառել։ Այս մէկը ոչ ժամանակաւոր խնդիր մըն է եւ ոչ ալ համացանցի պարզ վատ հետեւանք մը, այլ գաղափարական ճգնաժամի յստակ ցուցանիշ։ Եւ հասկնալի է, որ այս պարագային առողջ բան մը հաստատելու կամ պահպանելու մասին մտածումները կը դառնան կա՛մ տխրութեան, կա՛մ ռոմանթիք մտածողութեան առարկայ:

Արայիկ Մկրտումեան

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%a6%d5%a1%d5%b6%d5%a3%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6/feed/ 0 88404 Եկեղեցւոյ ժողովրդականացումը․ ծիսական աւանդութենէն դէպի ապրող իրականութիւն https://darperag21.net/%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d6%82%d5%b8%d5%b5-%d5%aa%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d5%be%d6%80%d5%a4%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%81%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%a8%e2%80%a4-%d5%ae%d5%ab%d5%bd%d5%a1%d5%af/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a5%25d5%25af%25d5%25a5%25d5%25b2%25d5%25a5%25d6%2581%25d6%2582%25d5%25b8%25d5%25b5-%25d5%25aa%25d5%25b8%25d5%25b2%25d5%25b8%25d5%25be%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d6%2581%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b4%25d5%25a8%25e2%2580%25a4-%25d5%25ae%25d5%25ab%25d5%25bd%25d5%25a1%25d5%25af https://darperag21.net/%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d6%82%d5%b8%d5%b5-%d5%aa%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d5%be%d6%80%d5%a4%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%81%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%a8%e2%80%a4-%d5%ae%d5%ab%d5%bd%d5%a1%d5%af/#respond Mon, 18 May 2026 14:02:40 +0000 https://darperag21.net/?p=88385 Հայ ժողովուրդի կեանքին մէջ, դարեր շարունակ եկեղեցին ունեցած է բացառիկ դեր մը։ Ան ոչ միայն աղօթավայր մը եղած է, այլեւ՝ դպրոց, մշակութային կեդրոն, ազգային յիշողութեան պահապան եւ հաւաքական ինքնութեան կարեւոր սիւներէն մէկը։ Մանաւանդ պետականութեան բացակայութեան շրջանին, եկեղեցին շատ անգամ ստանձնած է այնպիսի դերեր, որոնք սովորաբար պետութեան կամ հանրային հաստատութիւններուն կը պատկանին։ Այս պատճառով, եկեղեցւոյ նկատմամբ հայ ժողովուրդին կապը միայն կրօնական չէ, այլեւ պատմական, մշակութային եւ զգացական։ Սակայն ժամանակակից աշխարհին մէջ աւելի ու աւելի կը բարձրանայ կարեւոր հարց մը․ ինչպէ՞ս կարելի է եկեղեցին եւ հաւատքը դարձնել աւելի ժողովրդային, մասնակցային եւ ապրող իրականութիւն մը՝ առանց կորսնցնելու անոնց հոգեւոր խորքը։

Առաջին հերթին պէտք է յստակացնել, թէ եկեղեցին ժողովրդակացնել չ’ենթադրեր վերացնել անոր հոգեւոր հեղինակութիւնը կամ զայն պարզ ընկերային ակումբի վերածել, այլ՝ ինչպէ՞ս եկեղեցին կրնայ աւելի ընկալունակ դառնալ ժողովուրդի ձայնին, մտահոգութիւններուն եւ մասնակցութեան նկատմամբ։ Որովհետեւ շատերու մօտ այսօր ստեղծուած է այն տպաւորութիւնը, թէ եկեղեցին հեռացած է առօրեայ մարդէն եւ սկսած է ապրիլ ինքն իր փակ շրջանակին մէջ, իսկ եկեղեցւոյ գործերուն մէջ կարծես տեղ ունին միայն «Աբիսողոմ աղաները եւ կարգ մը մենաշնորհեալներ: Երբ հաւատացեալը այլեւս ինքզինք դերակատար չի զգար, հաւատքը աստիճանաբար կը վերածուի սովորութեան, իսկ եկեղեցին՝ հաստատութեան մը։

Ժողովրդակացման առաջին քայլերէն մէկը լեզուի հարցն է։ Շատերու համար եկեղեցական լեզուն այսօր դժուար հասկնալի է, մանաւանդ երիտասարդ սերունդներուն։ Անշուշտ, եկեղեցական լեզուն մեր մշակութային ժառանգութեան կարեւոր մասն է եւ պէտք չէ պարզապէս վերացուի։ Սակայն կարելի է աւելի մատչելի ձեւերով բացատրել պատարագը, քարոզները եւ աստուածաբանական գաղափարները, որ ժողովուրդը ոչ միայն լսէ, այլեւ հասկնայ եւ ներքուստ ապրի հաւատքը։ Երբ հաւատքը կը դադրի միայն ծէս ըլլալէ եւ կը դառնայ գիտակցուած փորձառութիւն, ան աւելի կենդանի եւ ազդու կը դառնայ։ Անշուշտ, ակնարկութիւնը կ’երթայ գրաբարին, բայց ոչ միայն գրաբարին, այլեւ խօսոյթին՝ հաւատքը փոխանցելու եւ սիրցնելու ոճին: Խօսքը նաեւ կը վերաբերի եկեղեցականներու գործածած լեզուին՝ անոր բովանդակութեան, մատչելիութեան եւ հոգիները շարժելու ներուժին: Քարոզը պէտք չէ միայն անդրադառնայ սուրբգրային պատմութիւններուն, այլեւ այսօրուան մարդը յուզող հարցերուն՝ ընտանեկան տագնապներէն մինչեւ ընկերային անարդարութիւններ:

Եկեղեցւոյ Ժողովրդականացումը նաեւ կը պահանջէ աւելի լայն մասնակցութիւն։ Բազմաթիւ համայնքներու մէջ որոշումները կը կայացուին փոքր շրջանակներու կողմէ, մինչ հասարակ հաւատացեալները հիմնականին մէջ կը մնան դիտորդներ։ Սակայն եկեղեցին միայն հոգեւորականութեան սեփականութիւնը չէ, ոչ ալ քանի մը աշխարհական մենաշնորհեալներու։ Ան համայնք է։ Երբ ժողովուրդը մասնակցի մշակութային, կրթական, բարեսիրական եւ կազմակերպական կեանքին, եկեղեցին կը դառնայ ոչ թէ վերէն ղեկավարուող կառոյց, այլ միասին ապրուած իրականութիւն: Ո՛չ մեր երիտասարդները, ո՛չ ալ մեր ժողովուրդին մեծամասնութիւնը ծանօթութիւն ունի հայ եկեղեցւոյ մէջ գոյութիւն ունեցող ժողովներուն մասին, ո՛չ թափանցիկութեան, ո՛չ ալ որոշումներ կայացնելու ձեւերուն մասին: Իսկ մեծագոյն գաղտնիքը կը մնայ ժողովներու ներկայացուցչական բնոյթը: Ո՞վ կ’ընտրէ, ո՞վ կը նշանակէ եւ որոնք կրնա՞ն նշանակուիլ: Եթէ այս բոլորը ժողովուրդին անունով եւ ժողովուրդին համար ըլլալու յաւակնութիւնը չունենային, մենք մեզի իրաւունք պիտի չտայինք խօսելու եկեղեցւոյ ներքին հարցերուն մասին, բայց նշուածները ներքին հարցեր չեն. անոնք ժողովուրդի աշխարհին կապուած են, ժողովուրդին անունով եւ ժողովուրդին համար կ’ըլլան, մինչ ժողովուրդին մէկ կարեւոր հատուածը աստիճանաբար կը հեռանայ հոգեւոր եկեղեցիէն՝ առաւելագոյն պարագային կապը չկտրելով ծիսական եւ տօնական եկեղեցիէն:

Այս մէկը յատկապէս կարեւոր է երիտասարդներուն պարագային։ Բազմաթիւ երիտասարդներ չեն մերժեր հոգեւորութիւնը, բայց կը հեռանան այն միջավայրերէն, ուր ազատ չեն զգար մտածելու, հարցումներ տալու կամ իրենց տեղը գտնելու հնարաւորութիւնը: Ժողովրդային եկեղեցին պէտք է կարենայ լսել երիտասարդները, անոնց մտահոգութիւնները եւ ժամանակակից աշխարհին հետ անոնց ունեցած հարցերը։ Ան պէտք է ընդունի, թէ հաւատքը չի խորանար միայն հրահանգներով, հռետորական ճառերով, այլ նաեւ երկխօսութեամբ, վստահութեամբ եւ մասնակցութեամբ։

Հաւատքը ժողովրդակացնել նաեւ կը նշանակէ զայն վերադարձնել մարդու առօրեայ կեանքին։ Յաճախ կրօնքը կը ներկայացուի իբրեւ միայն եկեղեցի երթալու կամ որոշ ծէսեր կատարելու հարց։ Սակայն իրական հաւատքը նաեւ բարոյական եւ հասարակական պատասխանատուութիւն է։ Երբ եկեղեցին խօսի արդարութեան, աղքատութեան, արտագաղթի, երիտասարդութեան տագնապներուն կամ հասարակական անարդարութիւններու մասին, ան աւելի մօտ կը դառնայ մարդոց իրական կեանքին։ Հաւատքը այդ ժամանակ կը դադրի վերացական գաղափար ըլլալէ եւ կը դառնայ ապրուած փորձառութիւն։

Ժողովրդականացումը նաեւ կը պահանջէ որոշ չափով թափանցիկութիւն եւ ինքնաքննադատութիւն։ Ոչ մէկ հաստատութիւն կրնայ վստահութիւն ներշնչել, եթէ ամբողջովին փակ մնայ քննադատութեան առջեւ։ Եկեղեցին պատմութեան ընթացքին ունեցած է մեծ արժանիքներ, բայց նաեւ սխալներ եւ մարդկային թուլութիւններ ու թերութիւններ։ Երբ հաստատութիւնը կը համարձակի ընդունիլ իր սխալները եւ աւելի բաց կերպով հաղորդակցիլ ժողովուրդին հետ, վստահութիւնը ոչ թէ կը տկարանայ, այլ կը խորանայ։ Որովհետեւ անկեղծութիւնը շատ անգամ աւելի հոգեւոր է, քան անսխալականութեան պատրանքը։

Սփիւռքի պարագային այս հարցը աւելի զգայուն է։ Շատ մը հայկական համայնքներու մէջ եկեղեցին տակաւին կը մնայ ինքնութեան պահպանման գլխաւոր կառոյցներէն մէկը։ Սակայն եթէ ան չափազանց փակ կամ միայն անցեալով ապրող կառոյց դառնայ, երիտասարդ սերունդները կրնան աստիճանաբար օտարանալ կազմակերպուած կրօնական կեանքէն։ Այս պատճառով ժողովրդակացնել եկեղեցին նաեւ կը նշանակէ զայն վերածել մշակութային եւ հոգեւոր բաց միջավայրի մը, ուր տարբեր սերունդներ եւ մտածողութիւններ կրնան իրարու հանդիպիլ՝ առանց վախի կամ պարտադրանքի, համոզումով։

Անշուշտ, Ժողովրդականացումը չի նշանակեր հաւատքի մակերեսայնացում։ Ընդհակառակը, իսկական ժողովրդային հաւատքը կրնայ աւելի խոր ըլլալ, որովհետեւ ան հիմնուած կ՛ըլլայ գիտակցուած մասնակցութեան վրայ, ոչ թէ միայն ժառանգուած սովորութեան։ Մարդիկ աւելի խոր կապ կը հաստատեն այն հաւատքին հետ, որուն մէջ իրենք իրենց ձայնը, տառապանքը եւ յոյսերը կը տեսնեն։

Թերեւս այսօր եկեղեցւոյ առջեւ ծառացած մեծագոյն մարտահրաւէրը հետեւեալն է․ ինչպէ՞ս պահպանել հոգեւոր խորութիւնը՝ առանց ժողովուրդէն հեռանալու, եւ ինչպէ՞ս բացուիլ ժամանակակից աշխարհին՝ առանց ինքնութիւնը կորսնցնելու։ Այս հաւասարակշռութիւնը դիւրին չէ։ Սակայն եկեղեցին պատմութեան ընթացքին միշտ գոյատեւած է այն ժամանակ, երբ կրցած է լսել ժողովուրդին ձայնը եւ միաժամանակ պահպանել իր հոգեւոր էութիւնը։ Հետեւաբար ժողովրդակացնել եկեղեցին ու հաւատքը վերջին հաշուով չի նշանակեր սրբութիւնը նուազեցնել, այլ հաւատքը վերադարձնել մարդո՛ւն եւ համայնքի՛ն։

 

 

]]> https://darperag21.net/%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d6%82%d5%b8%d5%b5-%d5%aa%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d5%be%d6%80%d5%a4%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%81%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%a8%e2%80%a4-%d5%ae%d5%ab%d5%bd%d5%a1%d5%af/feed/ 0 88385 Հորմուզի նեղուցը եւ Թայուանի սահմանագիծը. Թրամփ-Շի բանակցութիւններուն խորքը եւ «Թուկիտիտեսի թակարդը» https://darperag21.net/%d5%b0%d5%b8%d6%80%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%a6%d5%ab-%d5%b6%d5%a5%d5%b2%d5%b8%d6%82%d6%81%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d5%a9%d5%a1%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%bd%d5%a1%d5%b0%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a1/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25b4%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a6%25d5%25ab-%25d5%25b6%25d5%25a5%25d5%25b2%25d5%25b8%25d6%2582%25d6%2581%25d5%25a8-%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25a9%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25ab-%25d5%25bd%25d5%25a1%25d5%25b0%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1 https://darperag21.net/%d5%b0%d5%b8%d6%80%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%a6%d5%ab-%d5%b6%d5%a5%d5%b2%d5%b8%d6%82%d6%81%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d5%a9%d5%a1%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%bd%d5%a1%d5%b0%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a1/#respond Sat, 16 May 2026 15:03:13 +0000 https://darperag21.net/?p=88372 14 Մայիս 2026 -ին Պէյճինկի մէջ տեղի ունեցած Թրամփ–Շի գերաստիճանը առաջին հայեացքով կրնայ սովորական դիւանագիտական հանդիպում մը թուիլ․ ժպիտներ, ձեռքի սեղմումներ, կենացներ, պետական ճոխ հանդիսակատարութիւն եւ քաղաքավար փոխադարձ նայուածքներ։ Սա արտաքին երեւոյթն է, իսկ խո՞րքը: Խորքին մէջ կան հարցումներ, որոնք կը գերազանցեն երկու ղեկավարներու անձերը։ Իրականութեան մէջ, սեղանին շուրջ ոչ միայն Ամերիկան եւ Չինաստանը նստած էին, այլեւ ամբողջ 21-րդ դարու ապագայ աշխարհակարգը։

Իր բարի գալուստի պաշտօնական խօսքին մէջ, Չինաստանի նախագահ Շի Ժինփինկ ակնարկութիւն մը կատարեց յոյն հին պատմաբան եւ զօրավար Թուսիտիտեսի անուան կապուած «Թուսիտիտեսի թակարդ» եզրին, զոր զարգացուցած է ամերիկացի քաղաքական վերլուծաբան-գիտնական Կրահամ Ալիսըն 2012-ին։ Առաջին հայեացքով, այս արտայայտութիւնը կրնայ անմեղ եւ ակադեմական կամ պատմագիտական հնչել, բայց անիկա աշխարհաքաղաքական ամենէն վտանգաւոր հասկացողութիւններէն մէկն է այսօր։ Թուսիտիտես կը նկարագրէր Աթէնքի վերելքն ու այդ վերելքէն Սպարթայի վախը՝ իբրեւ պատերազմի հիմնական պատճառ։ Կրահամ Ալիսըն այս գաղափարը վերածեց արդի աշխարհաքաղաքական տեսութեան մը՝ պնդելով, թէ երբ նոր ուժ մը սկսի սպառնալ գոյութիւն ունեցող գերիշխող ուժին, պատերազմը գրեթէ անխուսափելի կը դառնայ։

Այսօր այդ պատմական օրինակը սկսած է կիրարկուիլ Միացեալ Նահանգներ–Չինաստան յարաբերութիւններուն վրայ։ Շատեր սակայն կը քննադատեն զայն՝ պնդելով, թէ պատմութիւնը ճակատագիր չէ, եւ թէ նման տեսութիւնները երբեմն կրնան ինքնիրականացող մարգարէութիւն դառնալ՝ մեծ ուժերը դրդելով իրարու հանդէպ աւելի կասկածամիտ եւ յարձակողական քաղաքականութիւն վարելու։

Միացեալ Նահանգները տակաւին կը մնայ աշխարհի զինուորական եւ տնտեսական հզօրագոյն ուժը։ Սակայն, Չինաստան այլեւս պարզ զարգացող երկիր մը չէ։ Ան վերածուած է քաղաքակրթական հսկայի մը, որ կը մրցի Արեւմուտքին հետ՝ տնտեսութեան, արհեստագիտութեան, արուեստական իմացականութեան, առեւտուրի, ծովուժի եւ համաշխարհային ազդեցութեան գրեթէ բոլոր ոլորտներուն մէջ։

Հետեւաբար, նախագահ Շիի նշումը պարզ պատմագիտական ակնարկ մը չէր։ Անիկա զգուշացում մըն էր։ Չինաստան փաստօրէն Ամերիկայի կ՛ըսէր․ «Մեր վերելքը պատերազմ չի նշանակեր, եթէ դուք զայն այդպէս չընկալէք»։

Բայց իրականութիւնը աւելի բարդ է։ Որովհետեւ մեծ ուժերը միայն ռազմավարական հաշիւներով չեն առաջնորդուիր։ Անոնք նաեւ վախերով կը շարժին։ Իսկ պատմութիւնը բազմիցս ցոյց տուած է, թէ երբ տիրապետող ուժ մը սկսի զգալ իր գերակայութեան փլուզումը, ան շատ արագ կրնայ վերածուիլ կասկածամիտ եւ յարձակողական համակարգի։

Իրանի շարունակուող պատերազմը ճնշող ներկայութիւն էր Պէյճինկի բանակցութիւններուն։ Երկու ղեկավարներն ալ համաձայն էին, որ Հորմուզի նեղուցը պէտք է բաց մնայ՝ մեկնելով համաշխարհային ուժանիւթի անվտանգութեան շահերէն։ Չինաստան նաեւ դէմ էր նաւերու անցքին վրայ տուրք սահմանելու Թեհրանի փորձերուն, մինչ Շի Ժինփինկ կը խոստանար զէնք չտրամադրել Իրանի։ Ան միաժամանակ կ’առաջարկէր քուլիսային դիւանագիտական միջնորդութիւն կատարել՝ հակամարտութեան խաղաղ լուծում մը գտնելու նպատակով, վերահաստատելով նաեւ, թէ Իրան երբե՛ք պէտք չէ կորիզային զէնք ունենայ։

Այս բոլորին զուգահեռ, տնտեսական եւ առեւտրական կարեւոր զարգացումներ եւս արձանագրուեցան։ Թրամփի հետ Պէյճինկ ժամանած ամերիկեան մեծ ընկերութիւններու ղեկավարներուն ներկայութեամբ՝ ներառեալ Իլոն Մասք եւ Ճենսըն Հուանկ, Չինաստան որոշեց աւելցնել ամերիկեան գիւղատնտեսական արտադրանքներու, օդանաւերու եւ յատկապէս նաւթի գնումները՝ քայլ մը, որ մասամբ կը նուազեցնէ անոր կախեալութիւնը Միջին Արեւելքէն։

Սակայն հակառակ ստեղծուած դրական մթնոլորտին, Շի Ժինփինկ առիթը օգտագործեց Տոնալտ Թրամփի ուղղելու շատ յստակ զգուշացում մը։ Ան շեշտեց, թէ Թայուանի հարցը Ամերիկա–Չինաստան յարաբերութիւններուն ամենէն զգայուն եւ կարեւոր խնդիրն է, եւ զգուշացուց, որ եթէ այս հարցը դրական զարգացում չունենայ, երկկողմանի յարաբերութիւնները կրնան ենթարկուիլ ծանր հարուածներու, նոյնիսկ զինեալ բախումի վտանգին։

Ամերիկան այսօր Չինաստանի վերելքը ոչ միայն որպէս տնտեսական մրցակցութիւն կը դիտէ, այլ նաեւ որպէս իր համաշխարհային դիրքին ուղղուած սպառնալիք մը։ Չինաստանի համար ալ Թայուանի զինումը, կիսահաղորդիչներու սահմանափակումները եւ Խաղաղական ովկիանոսի մէջ ամերիկեան զինուորական ներկայութիւնը կը դիտուին որպէս «զսպումի» փորձ։

Փաստօրէն, երկու կողմերն ալ սկսած են զիրար ոչ միայն մրցակից տեսնել, այլեւ գոյաբանական վտանգ։

Ճիշդ հոս է որ ի յայտ կու գայ Թուսիտիտեսի թակարդին իսկական վտանգը։ Պատերազմները շատ անգամ չեն սկսիր որովհետեւ կողմերը պատերազմ կ’ուզեն։ Անոնք կը սկսին որովհետեւ կողմերը կը սկսին վախնալ իրարմէ։

Այս բոլորին մէջ ամենէն վտանգաւոր կէտը Թայուանն է։ Չինաստանի համար անիկա ազգային ամբողջականութեան եւ պատմական վերամիաւորման հարց է։ Ամերիկայի համար՝ Ասիոյ մէջ ուժերու հաւասարակշռութեան առանցքային հանգոյց մը։ Այս պատճառով Թայուան այսօր դարձած է աշխարհակարգի նուրբ սահմանագիծերէն մէկը։

Սակայն Պէյճինկի հանդիպումը միայն հակամարտութեան մասին չէր։ Անիկա նաեւ ցոյց տուաւ, թէ երկու ուժերն ալ տակաւին կը հասկնան ամբողջական պատերազմի գինը։ Հետեւաբար, ներկայ փուլին աւելի հաւանական է երկարատեւ մրցակցութիւնը, քան անմիջական համաշխարհային բախումը։

Բայց նոյնիսկ այդ մրցակցութիւնը արդէն իսկ փոխած է աշխարհը։

Աշխարհաքաղաքականութիւնը այլեւս միայն զէնքի կամ տարածքի պայքար չէ։ Այսօր պատերազմները կրնան տեղի ունենալ կիսահաղորդիչներու, արուեստական իմացականութեան, տեղեկատուութեան, նաւահանգիստներու, մատակարարման շղթաներու եւ նոյնիսկ թուային դրամանիշերու շուրջ։

Ահա թէ ինչու Թրամփի Պէյճինկ այցելութիւնը պարզ դիւանագիտական եղելութիւն մը չէր, այլ շրջադարձային կարեւոր կէտ մը պատմութեան մէջ։ Աշխարհը աստիճանաբար կը հեռանայ այն միաբեւեռ համակարգէն, ուր Ամերիկան գրեթէ անվիճելի գերիշխանութիւն ունէր։ Փոխարէնը կը ձեւաւորուի աւելի բարդ, բազմաբեւեռ եւ անկայուն աշխարհ մը։

Բայց հոս կը ծագի հիմնական հարցում մը․ մարդկութիւնը  արդեօք կրնա՞յ խուսափիլ պատմութեան կրկնութենէն։

Որովհետեւ Թուսիտիտեսի թակարդը վերջնական հաշուով միայն Չինաստանի եւ Ամերիկայի մասին չէ։ Անիկա մարդկային բնութեան մասին է։ Մեծ ուժերու հպարտութեան, անապահովութեան եւ վախերուն մասին է։

Եւ թերեւս 21-րդ դարու ամենէն կարեւոր հարցումը հետեւեալն է․ երբ նոր ուժ մը կը սկսի բարձրանալ, իսկ հին ուժ մը կը սկսի կորսնցնել իր բացարձակ գերակայութիւնը, կրնա՞ն արդեօք անոնք գոյակցիլ առանց աշխարհը դէպի աղէտ մղելու։

Պատմութիւնը տակաւին վերջնական պատասխան մը չէ տուած։

 

 

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%b8%d6%80%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%a6%d5%ab-%d5%b6%d5%a5%d5%b2%d5%b8%d6%82%d6%81%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d5%a9%d5%a1%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%bd%d5%a1%d5%b0%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a1/feed/ 0 88372 Քունը https://darperag21.net/%d6%84%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d6%2584%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d6%84%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a8/#respond Sat, 16 May 2026 08:33:26 +0000 https://darperag21.net/?p=88368 Թոյլատրեցէք ինծի յաւերժապէս քնանալ,
Զի կը բաղձամ սուզուիլ անդունդին մէջ լռութեան,
Թաղել կիրքերըս թէժ ու մարել յուշերուս
Կայծիկները բոսոր: Խուսափիլ կանչերէն,
Որ հաւատքըս շիջող կը խարսխեն սիւնին վրայ
Անթառամ վարդերուն եւ կը յիշեցընեն
Այդ հեքիաթն հնօրեայ, որ պատմըւեր էր ինձ
Անբարբառ պարիկի մ՚յաւերժաձայն շունչով:

Կարօտանքիս ալքէն կը բխին հուր ու թախիծ,
Կու տան անոնք ինծի յաւէտ սէր ու մահիճ.
Սէրը ցօղ մ՚է մաքուր, որ անհատ կը յորդի
Եւ կ՚ոռոգէ ոգեաց շիրիմները ծարաւ:
Երբ գլուխըս դնեմ սիրոյ կապոյտ բարձին,
Թոյլատրեցէք ինծի յաւերժապէս քնանալ:

Գէորգ Տանայեան

 

]]> https://darperag21.net/%d6%84%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a8/feed/ 0 88368 Հայ ինքնութենէն դէպի հաստատութենական հասունութիւն https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%ab%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%b6%d5%a7%d5%b6-%d5%a4%d5%a7%d5%ba%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5-%25d5%25ab%25d5%25b6%25d6%2584%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a5%25d5%25b6%25d5%25a7%25d5%25b6-%25d5%25a4%25d5%25a7%25d5%25ba%25d5%25ab-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a5%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1 https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%ab%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%b6%d5%a7%d5%b6-%d5%a4%d5%a7%d5%ba%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1/#respond Thu, 14 May 2026 12:21:46 +0000 https://darperag21.net/?p=88359 Պետական հաստատութիւններու եւ մարդկային յառաջդիմութեան միջեւ կապը առանձնայատուկ կերպով տեսանելի կը դառնայ հայկական իրականութեան մէջ՝ թէ՛ Հայաստանի Հանրապետութեան եւ թէ՛ սփիւռքի պարագային։ Հայերը ընդհանրապէս կը բնորոշուին իբրեւ աշխատասէր եւ յարմարող ժողովուրդ մը, որ օժտուած է մտաւոր կարողութիւններով։ Սակայն հայերը յաճախ դժուարացած են այս յատկութիւնները վերածելու հաւաքական յառաջդիմութեան։ Պատճառը տաղանդի պակասը չէ։ Խնդիրը աւելի բացակայութիւնն է արդար, կայուն եւ վստահութիւն ներշնչող կառոյցներու, որոնք կրնան այդ ներուժը կազմակերպել եւ վերածել երկարատեւ զարգացման։

Հայաստանի արդի հանրապետութիւնը կազմաւորուեցաւ պատմական չափազանց դժուար պայմաններու մէջ՝ Խորհրդային Միութեան փլուզում, պատերազմ, տնտեսական շրջափակում, արտագաղթ եւ տկար հաստատութիւններ։ Այս պայմաններուն մէջ, հանրային վստահութիւնը պետութեան հանդէպ շատ կանուխ խախտեցաւ։ Փտածութիւնը, մենաշնորհային ցանցերը, քաղաքական հովանաւորութիւնը եւ անհաւասար հնարաւորութիւնները տարածեցին այն համոզումը, թէ յաջողութիւնը աւելի կապուած է անձնական ծանօթութիւններու, քան արժանիքի։ Այս մէկը խոր ազդեցութիւն ունեցաւ հանրային հոգեբանութեան վրայ։ Բազմաթիւ քաղաքացիներ հիասթափեցան քաղաքականութենէն եւ սկսան անվստահութեամբ մօտենալ հաստատութիւններուն։ Հետեւանքը միայն տնտեսական անկում չէր, այլ նաեւ մարդկային մեծ արտահոսք։ Հազարաւոր հայեր լքեցին երկիրը, որովհետեւ այլեւս չէին հաւատար, թէ իրենց կարողութիւնները կրնան արդար պայմաններու մէջ զարգանալ։

Այսօր ալ, հակառակ վերջին տարիներուն արձանագրուած բարեփոխումներուն եւ որոշ յառաջդիմութեան, Հայաստան կը շարունակէ ապրիլ արդիականացման եւ ժառանգուած քաղաքական մշակոյթի միջեւ առկայ լարում մը։ Թէեւ պետական կառավարման, թափանցիկութեան եւ թուայնացման ոլորտներուն մէջ նկատելի զարգացումներ արձանագրուած են, դատական իշխանութեան անկախութեան, քաղաքական բեւեռացման եւ հաստատութենական վստահութեան հարցերը տակաւին ամբողջովին լուծուած չեն։

Սփիւռքի իրականութիւնը տարբեր է, բայց նոյնքան կապուած այս հարցերուն։ Սփիւռքեան հայկական համայնքները երկար տարիներ գոյատեւեցին յարաբերաբար ուժեղ հաստատութիւններու միջոցով՝ եկեղեցիներ, դպրոցներ, կուսակցութիւններ, մշակութային միութիւններ, բարեսիրական կազմակերպութիւններ եւ մամուլ։ Այս կառոյցները հիմնական դեր խաղցան ցեղասպանութենէն եւ տեղահանութենէն ետք հայկական ինքնութիւնը պահպանելու գործին մէջ։ Սակայն ժամանակի ընթացքին, շատ մը սփիւռքեան կառոյցներ վերածուեցան վարչական համակարգերու, որոնց հիմնական մտահոգութիւնը ինքնապահպանումն էր, ոչ թէ արդիականացումը եւ երիտասարդականացումը։

Որոշ համայնքներու մէջ, յատկապէս աւելի հին սփիւռքներուն մէջ, ղեկավարութիւնը մնաց նեղ շրջանակներու ձեռքը, որոնք յաճախ մերժեցին քննադատութիւնը, մտաւորական անկախութիւնը եւ ընդդիմացան սերնդափոխութեան։ Արդիւնքը եղաւ այն, որ շատ մը երիտասարդ հայեր սկսան օտարանալ կազմակերպական կեանքէն (Նաեւ կարդալ՝ «Արտագաղթ սփիւռքի կառոյցներէն, ինչպէ՞ս…» մեր յօդուածը): Խնդիրը անպայման հայ ինքնութեան մերժումը չէ, այլ հիասթափութիւնը այն անճկուն եւ ինքնսիրահարած կառոյցներէն, որոնք երբեմն աւելի շատ կը պարգեւատրեն հնազանդութիւնը, քան ստեղծագործական միտքը։ Անկախ մտաւորականները, արուեստագէտները եւ քննադատող ձայները շատ անգամ կը գտնուին լուսանցքի վրայ, որովհետեւ անոնք հարցականի տակ կը դնեն ժառանգուած պահպանողական ու անթեք մտածողութիւնը եւ հնամաշ իշխանութիւնները։

Այս մէկը աւելի կարեւոր կը դառնայ, որովհետեւ սփիւռքը Հայաստանի սահմաններէն դուրս սեփական պետութիւն չունի։ Հետեւաբար անոր հաստատութիւնները պարզ վարչական մարմիններ չեն, այլ մշակութային միջավայրեր, որոնք կը ձեւաւորեն ինքնութիւնը, մասնակցութիւնը եւ պատկանելիութեան զգացումը։ Երբ այս միջավայրերը կը դառնան չափազանց փակ, առճակատող կամ միայն անցեալով ապրող, երիտասարդ սերունդները կամաց-կամաց կը հեռանան՝ ոչ անպայման հայութենէն, այլ կազմակերպուած հայկական կեանքէն։

Այսպիսով թէ՛ Հայաստանը եւ թէ՛ սփիւռքը կը դիմագրաւեն նոյն հիմնական մարտահրաւէրը՝ ինչպէ՞ս ստեղծել համակարգեր, որոնք կը ներշնչեն վստահութիւն, մասնակցութիւն, արդարութիւն եւ վերանորոգում։ Հայերը ամբողջ աշխարհով մէկ ունին հսկայական մարդկային ներուժ՝ գիտութեան, թեքնաբանութեան, կրթութեան, գործարարութեան եւ արուեստի մէջ։ Սակայն տաղանդը միայնակ բաւարար չէ հաւաքական բարգաւաճում ստեղծելու համար։ Մարդիկ աւելի ստեղծագործ եւ արդիւնաբեր կը դառնան, երբ հաւատան, թէ հաստատութիւնները արդա՛ր են, քննադատութիւնը հանդուրժելի՛, արժանիքը կը գնահատուի, եւ անհատական ներդրումը իսկապէ՛ս կրնայ ազդեցութիւն ունենալ ապագային վրայ։

Թերեւս մեր ժամանակներուն հայկական հիմնական հարցերէն մէկը այս է։ Խնդիրը միայն ազգային գոյատեւումը չէ իր աւանդական իմաստով, այլ նաեւ հաստատութենական հասունութիւնը։ Ոչ մէկ հասարակութիւն կրնայ անվերջ գոյատեւել միայն պատմական վէրքերով, զգացական կապերով կամ հայրենասիրական կարգախօսերով։ Երկարատեւ զարգացումը կը պահանջէ այնպիսի համակարգեր, որոնք կրնան մարդկային միտքը, եռանդը եւ ստեղծագործութիւնը վերածել հաւաքական յառաջդիմութեան։ Հակառակ պարագային, նոյնիսկ ամենէն տաղանդաւորներն ու նուիրեալները աստիճանաբար կրնան օտարանալ այն համայնքներէն, որոնց կ’ուզեն ծառայել։

Հայաստանի եւ սփիւռքի ապագան հաւանաբար աւելի կախեալ է արդարութեան, հաշուետուութեան, թափանցիկութեան եւ վստահութեան մշակոյթներ կառուցելու դժուարին աշխատանքէն քան ինքնութեան շուրջ ստեղծուած խօսոյթներէն: Որովհետեւ ի վերջոյ հասարակութիւնները կը բարգաւաճին ոչ միայն այն ժամանակ, երբ մարդիկ կը սիրեն իրենց ազգը, այլ երբ կը հաւատան, թէ իրենց հաստատութիւնները արժանի են իրենց ճիգին, ներդրումին եւ հաւատքին:

Վ.Թէնպէլեան

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%ab%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%b6%d5%a7%d5%b6-%d5%a4%d5%a7%d5%ba%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1/feed/ 0 88359 Յանդգնութիւն՝ հայերէնով արտայայտուելու. «Արուեստական Իմացականութիւն» https://darperag21.net/%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a3%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%9d-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6%d5%b8%d5%be-%d5%a1%d6%80%d5%bf%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%b5%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a5/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a4%25d5%25a3%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%259d-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a7%25d5%25b6%25d5%25b8%25d5%25be-%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25bf%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a5 https://darperag21.net/%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a3%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%9d-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6%d5%b8%d5%be-%d5%a1%d6%80%d5%bf%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%b5%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a5/#respond Tue, 12 May 2026 13:32:36 +0000 https://darperag21.net/?p=88353 Վերջին տարիներուն «Artificial Intelligence» կամ AI եզրը սկսած է մաս կազմել մեր առօրեայ գործածած բառերու շարքին։ Անոր հայերէն գործածութիւնը, սակայն, տակաւին կը մնայ անորոշ՝ թէեւ թարգմանական կանոններու հետեւելով կարելի է յանգիլ տրամաբանական լուծումի:

Երկար ժամանակէ ի վեր, artificial բառը հայերէնի մէջ թարգմանած ենք «արուեստական», հետեւաբար, առնուազն «Տարբերակ» հանդէսի պարագային՝ որոշեցինք artificial Intelligence-ը թարգմանել «Արուեստական բանականութիւն»՝ առանց շատ մտածելու intelligence-ի ճշգրիտ թարգմանութեան մասին:

Սակայն, հրապարակը շուտով սկսաւ ողողուիլ «արհեստական» եզրով՝ անոր հայաստանեան գործածութեան լոյսին տակ: Գիտակցաբար չենք ըսեր արեւելահայերէնի ազդեցութեան տակ, որովհետեւ քիչ ետք պիտի տեսնենք, թէ արհեստականը ընդհանրապէս կապ չունի artificial բառի հայերէնին հետ:

«Տարբերակ» ստացաւ գրութիւններ, որոնց հեղինակները կը պնդէին, թէ կ’ուզեն պահել «արհեստական բանականութիւն» եզրը եւ կը մերժեն «արուեստական բանականութիւնը»: Երկուութենէ խուսափելու համար, օրին որոշեցինք թիավարել հոսանքին հետ, սակայն յետ քննարկումներու սկսաւ ի յայտ գալ, որ հարցը միայն գործածութեան հարց չէ, այլ բառերու ծագումին, լեզուական ճշգրտութեան, մշակութային ինքնագիտակցութեան եւ հայերէնի զարգացման ուղղութեան կը վերաբերի:

Դեռ վերջերս, «Տարբերակ21»-ի ընթերցողներէն Վիգէն Լ. Ադդարեան կը բացատրէր, որ «artificial» բառին արմատը «art»-ն է՝ ars լատիներէն բառէն, որ արուեստ, մարդկային ստեղծագործութիւն եւ մարդակերտ ձեւաւորում կը նշանակէ։ Այս իմաստով «արուեստական»-ը աւելի բնական եւ լեզուաբանականօրէն ճշգրիտ համարժէք կը նկատուի, քան «արհեստական»-ը, որ աւելի մօտ է craft-ի կամ արհեստի գաղափարին։ «Արուեստական»-ը, հետեւաբար, ոչ միայն բառացի թարգմանութիւն է, այլ նաեւ աւելի ճիշդ կերպով կը փոխանցէ «բնականէն դուրս, մարդակերտ» ըլլալու գաղափարը։

Նոյն հարցը կը վերաբերի նաեւ «intelligence» բառին։ «Artificial-ը թարգմանել արհեստակա՞ն, թէ՞ արուեստական» խորագրեալ մեր թղթակցութեան մէջ կը նշէինք, թէ intelligence-ը նաեւ սխալ կը թարգմանենք, որ ըսել է խելացութիւն, խելամտութիւն, թերեւս նաեւ իմաստութիւն, բայց ոչ բանականութիւն: Սփիւռքահայ իմաստասէր, գրականագէտ, թարգմանիչ եւ խմբագիր Մարկ Նշանեան նամակով մը խմբագրութեանս ուշադրութեան կը յանձնէր, որ intelligence-ին համար կարելի է նկատի առնել նաեւ «իմացականութիւն» բառը: Ստուգելով կարելի է եզրակացնել, որ «բանականութիւն»-ը աւելի մօտ է reasoning-ի կամ rationality-ի հասկացողութեան, մինչդեռ «իմացականութիւն»-ը աւելի լայն իմաստային դաշտ ունի եւ կը ներառէ գիտակցութիւնը, ընկալումը, ճանաչողութիւնը եւ մտային կարողութիւններու ամբողջութիւնը։ Այս պատճառով «իմացականութիւն»-ը աւելի ամբողջական կը փոխանցէ ժամանակակից AI հասկացողութիւնը։

Սակայն խնդիրը միայն բառագիտական չէ։ Լեզուն միայն հաղորդակցութեան միջոց մը չէ։ Ան մշակութային յիշողութիւն է, ինքնութեան ձեւ, աշխարհընկալում եւ պատմական շարունակութիւն։ Երբ բառերը կը փոխուին, անոնք իրենց հետ կը փոխեն նաեւ մտածողութեան ձեւերը։ Հայերէնի պարագային այս հարցը աւելի զգայուն է, որովհետեւ մեր լեզուն երկար ժամանակ գտնուած է քաղաքական, գաղափարական եւ մշակութային ազդեցութիւններու տակ։ Հետեւանքը եղած է բառապաշարի, ուղղագրութեան եւ լեզուական մտածողութեան աստիճանական հեռացում իր աւանդական արմատներէն։

Այս իմաստով «արուեստական իմացականութիւն» եզրի ընտրութիւնը նաեւ փորձ մըն է՝ վերադառնալու լեզուական ինքնագիտակցութեան, ոչ թէ անցեալին կուրօրէն վերադառնալու, այլ լեզուն կրկին իր բնական զարգացման հունին մէջ դնելու նպատակով։ Անիկա նաեւ յիշեցում մըն է, թէ հայերէնը կրնա՛յ եւ պէ՛տք է ստեղծէ իր սեփական ժամանակակից բառապաշարը՝ առանց ինքն իրեն օտարանալու։

Անշո՛ւշտ, լեզուն միշտ ալ պիտի զարգանայ, փոխուի եւ նոր իրականութիւններու յարմարի։ Սակայն այդ զարգացումը աւելի առողջ կ’ըլլայ, երբ կը հիմնուի լեզուի ներքին տրամաբանութեան եւ մշակութային յիշողութեան վրայ, ոչ թէ պարզ սովորութեան կամ կրկնութեան։ «Արուեստական իմացականութիւն» եզրի որդեգրումը այդպիսի փորձ մըն է՝ ժամանակակից աշխարհի լեզուն հայերէնով մտածելու եւ արտայայտելու։

Իմացականութիւնը կը ներառէ խելացութեան, ընկալման եւ տեղեկութիւնը մշակելու այն յատկութիւնները, որոնք բնորոշ են տուեալ թեքնաբանական երեւոյթին: Հետեւաբար, «Արուեստական Իմացականութիւնը» (ԱԻ) ո՛չ միայն լեզուականօրէն ճիշդ է, այլեւ աւելի հարազատօրէն կը պատկերէ համակարգչային մտածողութեան էութիւնը:

Այս պատճառներով, «Տարբերակ21» որոշած է այսուհետեւ գործածել «արուեստական իմացականութիւն» եզրը, իսկ կարճ ձեւով՝ «ԱԻ»։ Այս ընտրութիւնը բառի պարզ փոփոխութիւն մը չէ, այլ փորձ մը՝ աւելի մօտենալու հայերէնի ներքին տրամաբանութեան, պատմական յիշողութեան եւ իմաստային ամբողջականութեան։

Վ.Թ.

 

]]> https://darperag21.net/%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a3%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%9d-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6%d5%b8%d5%be-%d5%a1%d6%80%d5%bf%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%b5%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a5/feed/ 0 88353 Ո՞վ կը յանդգնի ըլլալ առանց դիմակի https://darperag21.net/%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%af%d5%a8-%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a3%d5%b6%d5%ab%d5%b4-%d5%a8%d5%ac%d5%ac%d5%a1%d5%ac-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d6%81-%d5%a4%d5%ab%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%ab/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b8%25d5%259e%25d5%25be-%25d5%25af%25d5%25a8-%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a4%25d5%25a3%25d5%25b6%25d5%25ab%25d5%25b4-%25d5%25a8%25d5%25ac%25d5%25ac%25d5%25a1%25d5%25ac-%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25a1%25d5%25b6%25d6%2581-%25d5%25a4%25d5%25ab%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25ab https://darperag21.net/%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%af%d5%a8-%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a3%d5%b6%d5%ab%d5%b4-%d5%a8%d5%ac%d5%ac%d5%a1%d5%ac-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d6%81-%d5%a4%d5%ab%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%ab/#comments Mon, 11 May 2026 13:00:03 +0000 https://darperag21.net/?p=88349 Դիմակահանդէս է․․․ ամէն կողմ դիմակներ՝ բազմազան, գունագեղ, փայլուն եւ ուլունքներով զարդարուած։ Ոմանք ժպիտ կը կրեն իրենց վրայ, ուրիշներ՝ զարմանք, տագնապ կամ անպատասխան հարցում մը։ Կան մարդիկ, որոնք նոյնիսկ դիմակի ետին ծանօթ կը թուին, մինչ ուրիշներուն իրական դէմքը տեսնելու համար պէտք է անպայման իրենց դիմակը վար առնեն։ Իսկ ոմանք ալ, թերեւս մոռցած իրենց դիմակը բերելու, օտար եւ անպաշտպան կը զգան այս մեծ դիմակահանդէսին մէջ, ուր առանց դիմակի տեղ ունենալը գրեթէ անհնար է։

Երբ դեռ փոքր էինք, մեզի սորվեցուցած էին, թէ դիմակները միայն Բարեկենդանի ուրախ խաղերուն կը պատկանին՝ գունազարդ, զուարճալի եւ անմեղ։ Տարիներու ընթացքին, երբ հասուն անձեր դարձանք, հասկցանք, թէ դիմակը միայն տօնական օրերու զարդ չէ։ Ան մարդու առօրեային անբաժանելի մասն է, երբեմն՝ պաշտպանութիւն, երբեմն՝ պատրանք, իսկ շատ անգամ՝ լուռ քողարկում իրական զգացումներուն։

Մարդ յաճախ կը կրէ տարբեր դիմակներ՝ կախեալ միջավայրէն եւ պայմաններէն։ Սակայն ինչո՞ւ․․․ Ան կը փորձէ իր խոցելի կողմերը ծածկել եւ «յաջող» անձի մը տպաւորութիւնը ձգել՝ ներազդելու համար իր շրջապատին վրայ։

Դիմակները երբեմն անհրաժեշտ են, որ մարդ յարմարի հասարակութեան պահանջներուն, պաշտպանէ իր զգացումները կամ պահպանէ իր դիրքը։ Սակայն միշտ այդպէս չէ․ դիմակները մեզի կը փրկեն որոշ պահերու, բայց կամաց-կամաց կը ծանրանան՝ դառնալով շղթաներ, որոնք կը կաշկանդեն մեր իսկական էութիւնը։

Դիմակը յաճախ կը ներկայացուի որպէս կեղծիք կամ որպէս մարդու ներքին ու արտաքին աշխարհներու հակասութեան արտայայտութիւն։ Գրականութեան մէջ ալ կարելի է գտնել նման պատկերներ։ Օրինակ՝ Յակոբ Պարոնեանի երգիծական ստեղծագործութիւններուն մէջ, մասնաւորաբար «Պաղտասար Աղբար»-ին մէջ, որոշ կերպարներ կը դիմակաւորեն իրենք զիրենք՝ ձեւանալով այլ անձեր, որ ուրիշին աչքին լաւ եւ ընդունելի թուին։ Սակայն իրականութեան մէջ անոնք կը մնան նոյն թերութիւններով եւ ներքին հակասութիւններով անհատներ։

Դիմակը «ես»-ին եւ «ուրիշի աչքին երեւացող ես»-ին միջեւ գոյացած բացը կը լրացնէ։ Մարդ կը ստեղծէ այնպիսի կերպարներ, որոնք աւելի հեշտ կ՛ընդունուին կամ «համբաւ» կրնան շահիլ հասարակութեան մէջ։ Սակայն այս երկդիմութիւնը գին ունի։ Մարդ որքան հարազատ զգայ իր դիմակներուն հետ, այնքան կը հեռանայ իր ներքին էութենէն։ Ան կ՛ապրի ոչ թէ այնպէս, ինչպէս կը զգայ, այլ այնպէս, ինչպէս պէտք է երեւի։ Երբեմն մարդ այնքան կը վարժուի իր նոր ինքնութեան, որ կը մոռնայ, թէ ո՛վ է ինք իրականութեան մէջ։

Շատ անգամ դիմակի մը ճեղքերէն որոշ ճշմարտութիւններ կ՛արտահոսին, մինչեւ դիմակին ծանրութիւնը դառնայ անհանդուրժելի, եւ ան ամբողջովին իյնայ՝ ձգելով անձը մերկ իրականութեան առջեւ։ Հոս է, որ մարդ բախում կ՛ունենայ իր իրական «ես»-ին հետ։ Այս հանդիպումը ծանր է․ դիմակին հետ կ՛իյնայ նաեւ այն պատրանքը, թէ պէտք է ուրիշ մէկը երեւինք՝ աւելի ընդունելի եւ հաճոյալի դառնալու համար։

Արդեօք կարելի՞ է ապրիլ առանց դիմակի․ հաւանաբար ո՛չ ամբողջովին։ Անոնք անխուսափելի են կեանքի մէջ` այն պայմանով, որ մարդ գիտակցի, թէ ե՞րբ եւ ինչո՞ւ կը կրէ զանոնք։ Այս պարագային, զանոնք գիտակցաբար օգտագործելը եւ սեփական ինքնութիւնը չկորսնցնելը կեանքի հիմնական մարտահրաւէրներէն մէկն է։ Այլապէս, ինքնախաբէութիւնը կրնայ ժամանակաւորապէս «հանգիստ» պատճառել, իսկ հետագային՝ ունենալ բացասական անդրադարձեր։

Շատ մը փիլիսոփաներ կը հաստատեն, թէ ճշմարիտ ազատութիւնը եւ ներքին խաղաղութիւնը կը սկսին այն պահուն, երբ մարդ կը հրաժարի արտաքին սահմանումներէ կամ դիմակներէ եւ կը համարձակի ընդունիլ ինքզինք ինչպէս որ է։ Հոս է իրական սկիզբը՝ երբ մարդ կը դադրի դեր խաղալէ եւ կը սկսի ապրիլ ինքնակամութեամբ եւ խորք ունեցող կեանքով։ Այստեղ կը ծագի կարեւոր հարցում մը․

Ոչ թէ՝ «Ո՞վ եմ ես հիմա»,

Այլ՝ «Ո՞վ կը յանդգնիմ ըլլալ առանց վախի»։

Լիզա Բանճարճեան Թելվիզեան

]]> https://darperag21.net/%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%af%d5%a8-%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a3%d5%b6%d5%ab%d5%b4-%d5%a8%d5%ac%d5%ac%d5%a1%d5%ac-%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d6%81-%d5%a4%d5%ab%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%ab/feed/ 1 88349 Արեւելահայերէն-արեւմտահայերէն. Ինչպէ՞ս վայելել մեր լեզուի ամբողջական հարստութիւնը https://darperag21.net/%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%a5%d5%ac%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%ba/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a5%25d6%2582%25d5%25a5%25d5%25ac%25d5%25a1%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a7%25d5%25b6-%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a5%25d6%2582%25d5%25b4%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a7%25d5%25b6-%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25b9%25d5%25ba https://darperag21.net/%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%a5%d5%ac%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%ba/#respond Sun, 10 May 2026 12:15:15 +0000 https://darperag21.net/?p=88339 Վերջերս ստացանք հետեւեալ գրութիւնը, որ կը շօշափէ արեւելահայերէնի եւ արեւմտահայերէնի միջեւ դասական գրականութեան «վերածում»-ի բաւական զգայուն եւ կարեւոր հարցը։ Գրութիւնը հրապարակուած է VLUME հարթակին կողմէ, որ հայկական թուային մեծագոյն գրադարաններէն մէկն է, ուր կարելի է գտնել ելեկտրոնային գիրքեր, ձայնագրուած գիրքեր եւ տեսաշարքեր դասական եւ ժամանակակից գրականութենէն՝ արեւելահայերէն եւ արեւմտահայերէն տարբերակներով։ Իր հիմնադրութենէն ի վեր, հարթակը կը ծառայէ թէ՛ անհատ ընթերցողներու եւ թէ՛ կրթական հաստատութիւններու՝ ներառեալ դպրոցներու եւ գրադարաններու։

Գրութիւնը կը վերաբերի ոչ միայն լեզուական հասանելիութեան, այլեւ գրական ժառանգութեան, ինքնութեան, մանկավարժութեան եւ երկու լեզուաճիւղերուն միջեւ կամուրջներու պահպանման հարցին։ Քանի որ նիւթը լայն խորհրդածութեան շարժառիթ կը հանդիսանայ, կ’ուզենք զայն բաժնել ընթերցողներուն հետ՝ յոյսով, որ շատեր պիտի արտայայտեն իրենց տեսակէտները եւ մասնակցին այս անհրաժեշտ հարցախոյզ-քննարկումին։ Հետեւաբար, կը ներառենք համապատասխան կապերը։

Կարելի է հարցախոյզին մասնակցիլ այս կապով https://tinyurl.com/4jzbtphc

Անշուշտ, հարցը պարզ ընտրութեան մը չի վերաբերիր՝ վերածե՞լ թէ՞ չվերածել։ Խնդիրը աւելի խոր է. ան կը վերաբերի այն ձեւին, որով մենք կ՛ուզենք մեր լեզուն ապրեցնել, ոչ միայն որպէս ժառանգութիւն, այլ որպէս գործածուող իրականութիւն։ Եթէ հասանելիութիւնը վերածուի ամբողջական փոխարինումի, ապա կամաց-կամաց կը կորսուի լեզուի բազմաձայնութիւնը, անոր ներքին հարստութիւնը եւ տարբեր ճիւղերուն միջեւ գոյացած պատմական յիշողութիւնը։ Իսկ եթէ պահպանութիւնը վերածուի սահմանափակումի, ապա նոյն այդ ժառանգութիւնը կը հեռանայ նոր սերունդներէն՝ դառնալով քիչերու սեփականութիւնը։ Հետեւաբար լուծումը պէտք է գտնուի կամուրջներ ստեղծելու մէջ՝ այնպիսի միջոցներով, որոնք կը պահեն բնագիրը իր ամբողջականութեամբ, բայց միաժամանակ կը գտնեն զայն հասանելի դարձնող եղանակներ։ Որովհետեւ լեզուն կը պահպանուի ոչ թէ այն ժամանակ, երբ ան կը պահուի անփոփոխ, այլ այն ժամանակ, երբ ան կը շարունակէ ընթերցուիլ, հասկցուիլ եւ վերապրիլ սերունդէ սերունդ։

Լեզուն կը շարունակէ ապրիլ, երբ կը շարունակէ կարդացուիլ

 Հարց մը, որուն ձեր կարծիքը յայտնել կը խնդրենք այս յօդուածին աւարտին։

Արդեօք դասական հայ գրականութիւնը պէ՞տք է վերածուի իր երկու լեզուաճիւղերուն միջեւ՝ Թումանեանը՝ արեւմտահայերէնի, Պարոնեանը՝ արեւելահայերէնի, որպէսզի իւրաքանչիւր հայ մանուկ կարենայ կարդալ ամէն մէկ հայ հեղինակ՝ առանց լեզուական խոչընդոտի հանդիպելու։ Թէ՞ միւս լեզուաճիւղով կարդալը ինքնին այն միջոցն է, որով մանուկները կը ծանօթանան իրենց գրական ժառանգութեան երկու տարբերակներուն եւ զանոնք տարբերակող նրբերանգներուն՝ կամուրջ մը, զոր փոխադրութիւնը աննկատ կերպով կրնայ վերացնել։

Այս հարցին Վլումը (Vlume) առանձինը չի կրնար պատասխանել։ Ընթերցողները, ծնողներն ու կրթական մշակները, որոնք կը ծանօթացնեն գիրքերը երեխաներուն, անոնք են, որոնց դատողութիւնը հոս կարեւոր է, եւ այս յօդուածին վերջաւորութեան մենք կը խնդրենք իրենց կարծիքը։ Սակայն, նախքան հարցախոյզը, հարցը կ’արժէ արդարացիօրէն քննել երկու կողմերէն ալ, ինչ որ այս յօդուածին մնացեալ մասը կը փորձէ ընել:

Ի՞նչ կը հասկնանք «Վերածում» ըսելով

Ուղղագրութեան փոփոխութիւնը՝ դասականի եւ արդիի միջեւ, պէտք է առանձին քննարկուի, բայց այս պարագային մեր հարցումը անոր մասին չէ։ Փոխադրութիւն ըսելով կը հասկնանք գործի մը վերածումը գրական հայերէնի մէկ ճիւղէն միւսին՝ արեւելահայերէնէ արեւմտահայերէնի կամ հակառակը, միեւնոյն ատեն անաղարտ պահելով բնագիրը, կառոյցը եւ հնարաւորինս՝ հեղինակային յատկանիշները, միշտ առաջնային դասելով երեխային հասանելիութիւնը։ Ասիկա կրնայ տարբեր ձեւեր ունենալ՝ ամբողջական վերաշարադրանքներէն մինչեւ զուգահեռ էջերով հրատարակութիւններ կամ թուային փոխանջատիչներ (digital toggles)։ Մեր ուշադրութեան կեդրոնը մանկական գրականութիւնն է, ուր հասանելիութեան վտանգները ամենաբարձրն են։

Վերածելու ի նպաստ պատճառներ

Փոխադրութեան ի նպաստ գլխաւոր պատճառաբանութիւնը հասանելիութիւնն է։ Հսկայ Սփիւռքի մանուկներու էական զանգուածին համար հայերէնը արդէն իսկ երկրորդ կամ երրորդ լեզու է, եւ անծանօթ լեզուաճիւղի մը յաւելեալ շերտը կրնայ սիրելի դասական մը վերածել ծածկագիր վերծանելու վարժութեան։ Հիւմորը, կշռոյթը եւ յուզական անմիջականութիւնը՝ ճիշդ այն բաները, որոնք գիրք մը անմոռանալի կը դարձնեն, առաջին բաներն են, որոնք կը տուժեն, երբ երիտասարդ ընթերցողը կը ճգնի դեռ բառապաշարը վերլուծել։ Ծանօթ լեզուաճիւղով կարդալու պարագային, Պարոնեանի սուր երգիծանքը կ’ընկալուի անմիջապէս։

«Այս ճամփորդն օժտված էր մի զույգ խոշոր ու սև աչքերով, մի զույգ հաստ, սև ու երկար հոնքերով, մի զույգ մեծ ականջներով և մի զույգ քթով… չէ՛, չէ՛, մեկ քթով, թեպետ և այն մի զույգ քթի տեղ կարող էր ծառայել»։ ~ Յակոբ Պարոնեան

«Քանի՜ ձեռքէ եմ վառած, Վառած ու հուր եմ դարձած, Հուր եմ դարձած, լոյս տուած, Լոյս տալով եմ սպառած:» ~ Յովհաննէս Թումանեան

Մտահոգութիւնը մանուկներէն անդին կ’երթայ։ Երբ ժամանակակից ընթերցողը՝ ըլլա՛յ ուսանող, թէ բարձր արհեստագիտութեան ոլորտի մասնագէտ, կը հրաժարի Մուրացան կամ Օտեան կարդալէ լոկ այն պատճառով, որ լեզուական ճիւղը իրեն օտար կը թուի: Ուրեմն բան մը պակաս է։ Եթէ դասական հեղինակները հասանելի մնան միայն իրենց սկզբնական լեզուաճիւղով, անոնք կը վտանգուին շուտով վերածուելու միայն մասնագէտներու ուսումնասիրութեան առարկայի. ուսումնասիրուած, ուսումնասիրուող բայց չընթերցուած, չընթերցուող ներկայ մատղաշ սերունդին ու գալիքի հանրութեան կողմէ։ Ըստ այս տեսակէտին, փոխադրութիւնը այն միջոցն է, որով գրական ժառանգութիւնը կրնայ ապրիլ սերունդներուն մէջ։

Եղածը պահելու ի նպաստ պատճառներ

Վերածելու հակա-պատճառաբանութիւնը այն է, որ միւս լեզուաճիւղով կարդալը ինքնին մաս կը կազմէ այն գործընթացին, որով մանուկները կը ճանչնան միւս տարբերակը։ Հանդիպումը վերացնելը կը վերացնէ իւրացումը: Մանուկ մը, որ Թումանեան կը կարդայ արեւմտահայերէնով՝ ջանք գործադրելով, ծնողի կամ ուսուցիչի մը կողքին՝ պարզապէս պատմութիւն մը չէ, որ կը կարդայ: Անոնք կամուրջ մը կը կառուցեն դէպի իրենց գրական աւանդոյթի միւս կէսը:

«Քանի՜ ձեռքից եմ վառվել, Վառվել ու հուր եմ դառել, Հուր եմ դառել` լույս տվել, Հույս տալով եմ սպառվել։» ~ Յովհաննէս Թումանեան

«Այս ճամբորդն օժտուած էր զոյգ մը խոշոր եւ սեւ աչքերով, զոյգ մը հաստ, սեւ եւ երկար յօնքերով, զոյգ մը մեծ ականջներով եւ զոյգ մը քիթեր․․․ չէ՛, չէ՛, մէկ քիթով, թէպէտ եւ բայց զոյգ մը քիթերու տեղ կրնար ծառայել։»։ ~ Յակոբ Պարոնեան

Գոյութիւն ունի նաեւ ձայնի հարցը: Լեզուն միայն տեղեկութիւն չէ, այլ ան կը կրէ հեղինակին հոգեբանութիւնը, անոր շունչը, ժամանակաշրջանին համն ու հոտը: Թումանեանը արեւելահայերէնով կարդալը կը կրէ այն, ինչ կրնանք կոչել անոր «լոռուայ շունչը»՝ տեղայնական հիւսուածք մը, որ մօտիկ տարբերակի թարգմանութիւնը հակուած է հարթելու: Արեւելահայերէնն ու արեւմտահայերէնը բաւականաչափ մօտ են իրարու. անոնց միջեւ փոխադրութիւնը խաբուսիկ կերպով պարզ կը թուի, բայց կշռոյթն ու տեղայնական ձայնը յաճախ առաջին զոհերն են: Եւ կայ նաեւ գործնական մտահոգութիւն. հայկական հրատարակչութիւնը կը գործէ փոքր ծաւալով, եւ զուգահեռ հրատարակութիւններու արտադրութիւնը կը վտանգէ պառակտել առանց այն ալ սահմանափակ ընթերցողներու բազմութիւնը:

Ի՞նչ կ’ընեն նման պարագաներ ունեցող այլ ժողովուրդներ

Հայերէնը միակ լեզուն չէ, որ ունի գրական երկու ճիւղեր, այլ ժողովուրդներ տարբեր լուծումներու յանգած են: Փորթուկալերէնը օրինակ մը ունի: Եւրոպական եւ պրազիլական փորթուկալերէնները երկուքն ալ լիարժէք գրական չափորոշիչներ են, երկուքն ալ կը դասաւանդուին ու աշխոյժ կերպով կը հրատարակուին: Անոնց միջեւ փոխադրութիւնը սովորական երեւոյթ է. յատկապէս մանկական գիրքերը յաճախ առանձին կը տեղայնացուին իւրաքանչիւր շուկայի համար, իսկ օտար գործեր լոյս կը տեսնեն Ատլանտեանի երկու ափերուն համար ակնյայտօրէն տարբեր հրատարակութիւններով: Թէ արդեօք այս անհրաժեշտութի՞ւն է, թէ՞ չափազանցութիւն, կը մնայ աշխոյժ բանավէճի առարկայ, նոյնիսկ փորթուկալացի կրթական մշակներու միջեւ:

Նորվեկերէնը կու տայ հակառակ պատասխանը: Անոր երկու գրական տարբերակները՝ Պոքմոլը (Bokmål) եւ Նինորսքը (Nynorsk), յառաջ եկած են տասնիններորդ դարուն՝ Դանիայէն անկախանալէ ետք. Պոքմոլը՝ դանիերէնի աստիճանական նորվեկացման միջոցով, որ կ’արտացոլէ քաղաքային արեւելեան խօսուածքը: Նինորսքը կառուցուած է գիւղական արեւմտեան բարբառներէն՝ պահպանելու համար այն ձայնը, զոր քաղաքային չափորոշիչը չէր կրեր: Երկուքն ալ կը մնան լիարժէք գրական լեզուներ, կը դասաւանդուին դպրոցներուն մէջ եւ կը հրատարակուին երեխաներու համար: Անոնց միջեւ փոխադրութիւնը ընդունուած սովորութիւն չէ: Իւրաքանչիւրը կը ներկայացնէ տարբեր Նորվեկիա մը՝ քաղաքային/արեւելեան ընդդէմ գիւղական/արեւմտեանի. եւ զանոնք մէկ միասնական ձեւի մէջ ձուլելը պիտի ջնջէր այդ ձայներէն մէկը:

Ինչո՞ւ հայերէնը իւրայատուկ վիճակ մը ունի

Ոչ մէկ օրինակ ամբողջութեամբ կը համապատասխանէ մեզի: Փորթուկալերէն կը խօսին քանի մը հարիւր միլիոն մարդիկ: Նորվեկերէնի երկու չափորոշիչները կը գոյատեւեն մէկ երկրի մէջ, աջակցութիւն ստանալով դպրոցական համակարգէ մը, որ կ’երաշխաւորէ, որ իւրաքանչիւր ընթերցող հանդիպի երկուքին ալ: Հայերէնի ընթերցողներու զանգուածը աւելի փոքր է երկու ճիւղերուն համար ալ, աւելի ցրուած, եւ ձեւաւորուած հսկայ Սփիւռք մը, որուն յարաբերութիւնը լեզուին հետ արդէն իսկ խոչընդոտներու դիմաց է:

Կայ նաեւ շերտ մը, որ զուգահեռներէն ոչ մէկը կ’արտացոլէ: Փորթուկալերէնը փակեց իր անդրատլանտեան ուղղագրական բացի մեծ մասը 1990-ի Ուղղագրական Համաձայնագրով: Նորվեկերէնի երկու չափորոշիչները կը կիսեն մէկ ուղղագրական համակարգ: Հայերէնը այդպէս չէ: Դասական ուղղագրութեան՝ որ կը գործածուի արեւմտահայերէնի մէջ եւ Արդի ուղղագրութեան միջեւ եղած բացը, տեսողական պատնէշ մըն է, որ կ’աւելնայ լեզուաճիւղերու միջեւ եղած բառապաշարային եւ քերականական տարբերութիւններուն վրայ: Գործնականին մէջ, գործի մը վերածումը լեզուաճիւղերու միջեւ յաճախ այնքան ուղղագրական փոխակերպումի հարց է, որքան՝ լեզուական փոխադրութեան: Ասիկա անջատ խօսակցութիւն մըն է այն հարցէն, զոր այս հարցախոյզը կ’ուղղէ: Սակայն մտմտալ կու տայ, թէ ինչո՞ւ հայերէնի հարցին կարելի չէ պատասխանել՝ մատնացոյց ընելով ուրիշի մը լուծումը:

Մենք ունինք նաեւ գործիքներ, զորս նախորդ սերունդները չունէին. թուային հրատարակութիւնները կրնան առաջարկել փոխանջատիչներ, բացատրութիւններ եւ զուգահեռ դիտումներ, զորս տպագիրը երբեք թոյլ չէր տար: Որոշումը միայն այն մասին չէ, թէ ի՞նչ պէտք է հրատարակել, այլ նաեւ այն մասին, թէ ընթերցանութեան փորձառութիւնը ինքնին ինչպէ՞ս կրնայ ըլլալ այժմ:

Խօսքը ձերն է

Մենք կ’ուզենք լսել ծնողները, կրթական մշակներն ու ընթերցողները, որոնք հայ գրականութիւնը կը փոխանցեն երեխաներուն, ոչ միայն դասագիրքերով, այլ անկէ անդին՝ գիրքեր տալով անոնց ձեռքը:

Պիտի կիսենք արդիւնքներն ու հետագայ որոշումները ձեզի հետ:

VLUME

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%a5%d5%ac%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%ba/feed/ 0 88339 «Ինչպէ՞ս կանք»․ հայ ինքնութեան գոյաբանական հարցումը https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%ba%d5%a7%d5%9e%d5%bd-%d5%af%d5%a1%d5%b6%d6%84%e2%80%a4-%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%ab%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%a3%d5%b8%d5%b5%d5%a1%d5%a2/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25b9%25d5%25ba%25d5%25a7%25d5%259e%25d5%25bd-%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6%25d6%2584%25e2%2580%25a4-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5-%25d5%25ab%25d5%25b6%25d6%2584%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25a3%25d5%25b8%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25a2 https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%ba%d5%a7%d5%9e%d5%bd-%d5%af%d5%a1%d5%b6%d6%84%e2%80%a4-%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%ab%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%a3%d5%b8%d5%b5%d5%a1%d5%a2/#respond Sat, 09 May 2026 12:44:41 +0000 https://darperag21.net/?p=88331 27 ապրիլ 2026-ին հրապարակեցինք Թալին Սուճեանի «Գաղութատիրական կարգը. հայրիշխանութեան եւ սպիտակներու ժամանակը» խորագրեալ յօդուածը, որ կ’անդրադառնար Ֆրանց Ֆանոնի, Զաւէն Պիպեռեանի, Մարթին Հայտէկկէրի, գաղութատիրութեան եւ մտաւորական լուսանցքայնացման հարցերուն, նաեւ՝ անչափահաս աղջիկներու սեռային շահագործման եւ առեւտուրի յանցանքներով ամբաստանուած Ճեֆրի Էփսթինի բացայայտումներուն, որոնք «խոր ճեղք մը յառաջացուցին հայրիշխանական կարգին մէջ», կը նշէր Սուճեան: Այս յօդուածը զիս մղեց աւելի լայն խորհրդածութիւններու։ Անիկա պարզ գրական կամ ակադեմական ընթերցում մը չէր եւ առիթ կը ստեղծէր աւելի խոր հարցումներու՝ իշխանութեան, յիշողութեան, ինքնութեան եւ մեր ժամանակներուն մէջ հայ ըլլալու բարդ փորձառութեան մասին։

Այդ ընթերցումէն ետք, դժուար էր չվերադառնալ երկու մեծ մտածողներու՝ Ֆրանց Ֆանոնի եւ Մարթին Հայտէկկէրի, որոնք տարբեր ճամբաներով փորձած են հասկնալ մարդը, անոր օտարացումը եւ աշխարհին մէջ գոյութիւն ունենալու դժուարութիւնը։

Ժամանակակից աշխարհին մէջ, ուր ինքնութիւնը ամէն օր կը վերաձեւաւորուի, իսկ յիշողութիւնը՝ կա՛մ կը շահագործուի, կա՛մ ալ կը մոռցուի, աւելի քան երբեք անհրաժեշտ կ’ըլլայ վերադառնալ այն մտածողներուն, որոնք փորձած են հասկնալ մարդուն եւ իշխանութեան միջեւ եղած խոր կապը։ Այս իմաստով, Ֆրանց Ֆանոնն ու Մարթին Հայտէկկէրը կը ներկայանան որպէս երկու տարբեր, բայց զարմանալիօրէն համընկնող մտածողներ։

Ֆրանց Ֆանոն (1925–1961) Մարթինիք ծնած ֆրանսացի սեւամորթ հոգեբոյժ եւ փիլիսոփայ մըն էր, որ հետագային դարձաւ Ալճերիոյ յեղափոխութեան (1954–1962) գլխաւոր մտաւորական ձայներէն մէկը եւ երրորդ աշխարհի ժողովուրդներուն խօսնակը։ Ան միացաւ Ալճերիոյ Ազգային Ազատագրական Ճակատին (FLN)՝ պնդելով, թէ բիրտ ուժի գործածութիւնը անհրաժեշտ է ապագաղութացման համար։ Իր «Երկրագունդին ողորմելիները» նման գործերուն մէջ Ֆանոն խորապէս կը վերլուծէր գաղութատիրական բռնակալութեան հոգեբանական հետեւանքները։ Ան իր գրութիւններուն մէջ կը բացայայտէր, թէ ինչպէ՛ս գաղութատիրութիւնը ոչ միայն քաղաքական եւ տնտեսական համակարգ մըն է, այլեւ հոգեբանական բռնութեան ձեւ մը, որ գաղութացուած մարդը կ՛օտարացնէ իր պատմական ու մշակութային ինքնընկալումէն եւ կը ստիպէ ինքզինք տեսնելու պարտադրուած ստորադասութեան ակնոցով։

Հայտէկկէր (1889 – 1976) հակառակ իր քաղաքական խիստ խնդրայարոյց ժառանգութեան իբրեւ Նացիզմի դերակատարներէն մէկը, ժամանակակից փիլիսոփայութեան առանցքային անուններէն մէկը կը մնայ։ Ան փորձեց վերադառնալ գոյութեան հիմնական հարցումին՝ «ի՞նչ կը նշանակէ գոյութիւն ունենալ»։ Իր մտածողութիւնը մեծ ազդեցութիւն ունեցաւ ժամանակակից փիլիսոփայութեան, գրականութեան եւ մշակութային տեսութիւններուն վրայ, որովհետեւ ան կը քննէր մարդուն օտարացումը, առօրեային մէջ կորսուիլը եւ ժամանակակից աշխարհի հոգեւոր դատարկութիւնը։

Այս երկու մտածողները, հակառակ իրենց տարբեր ուղղութիւններուն, կը հանդիպին կարեւոր կէտի մը շուրջ՝ մարդուն եւ աշխարհին միջեւ խզումի փորձառութեան։ Մէկը կը խօսի գաղութատիրութեան, բռնութեան եւ ճնշուած մարդու հոգեկան խաթարումին մասին, իսկ միւսը՝ գոյութեան, մոռացութեան եւ ժամանակակից մարդու ներքին օտարացման։

Թալին Սուճեանի յօդուածը այս երկու մտածողներուն միջեւ ստեղծած է խոր եւ կարեւոր կամուրջ մը՝ զանոնք կապելով Զաւէն Պիպեռեանի գրականութեան եւ ընդհանրապէս հայկական փորձառութեան։ Յօդուածը պարզ ակադեմական քննարկում մը չէ։ Ան աւելի փորձ մըն է հասկնալու, թէ ինչպէս բռնութիւնը կը շարունակէ ապրիլ ոչ միայն պետութիւններու եւ բանակներու մէջ, այլեւ ընտանիքներու, լեզուներու, յիշողութիւններու եւ առօրեայ կեանքի կառուցուածքներուն մէջ։

Սուճեան կը յիշեցնէ, որ գաղութատիրութիւնը միայն հողային բռնագրաւում կամ քաղաքական բռնութիւն չէ։ Ան հոգեբանական եւ գոյաբանական ասպատակում է։ Ֆանոն այս մէկը կը բացայայտէ իր ամբողջ խորութեամբ։ Իր «Երկրագունդին ողորմելիները» եւ «Սեւ մորթ, ճերմակ դիմակներ» գործերուն մէջ ան կը նկարագրէ, թէ ինչպէս ճնշուած մարդը ի վերջոյ կը սկսի ինքզինք տեսնել տիրողին աչքերով։ Մարդը կ’իւրացնէ ստորադասութիւնը եւ իր իսկ գոյութեան մէջ կը բաժնուի երկուքի։

Այս փորձառութիւնը օտար չէ հայուն։ Հայ ինքնութիւնը նոյնպէս ձեւաւորուած է ոչ միայն ունեցածով, այլ նաեւ կորսուածով։ Ցեղասպանութիւնը հայուն համար միայն ֆիզիքական բնաջնջում չէր։ Ան նաեւ հոգեկան եւ մշակութային ցնցում էր։ Լեզուն կտրատուեցաւ եւ յիշողութիւնը քայքայուեցաւ։ Սփիւռքը դարձաւ գոյութեան նոր պայման մը, ուր հայը շարունակեց ապրիլ՝ բայց միշտ ալ որոշ բացակայութեան մը զգացումով։

Այս պատճառով ալ, Ֆանոնի մտածողութիւնը կարելի չէ դիտել իբրեւ սոսկ ափրիկեան կամ հակագաղութատիրական իրականութեան վերաբերող տեսութիւն։ Ան կը խօսի բոլոր այն ժողովուրդներուն մասին, որոնք ստիպուած եղած են գոյութիւն ունենալ ուրիշի հայեացքին տակ։ Հայ իրականութիւնը այս իմաստով ֆանոնեան է։ Մենք ալ շատ անգամ մենք զմեզ կը տեսնենք ուրիշին հաստատումով, ուրիշին ընկալումով, ուրիշին սահմանումով։

Բայց Սուճեանի յօդուածը կանգ չ’առներ միայն Ֆանոնի մօտ։ Ան կը դիմէ նաեւ Հայտէկկէրի՝ աւելի վտանգաւոր եւ բարդ հարցադրում մը կատարելու նպատակով։ Ինչպէ՞ս կ’ըլլայ, որ նացիականութեան կապուած, «ճերմակամորթ» եւրոպական մտածող մը տակաւին կը շարունակէ մնալ համաշխարհային փիլիսոփայութեան կեդրոնը, մինչ Ֆանոնի նման մտածողներ լուսանցքի վրայ կը մնան։

Այս հարցումը պարզ բարոյական քննադատութիւն մը չէ։ Ան կը բացայայտէ, թէ ակադեմական աշխարհը որքա՛ն խորապէս կապուած է իշխանութեան կառոյցներուն։ Հայտէկկէր ընդունելի կը մնայ, որովհետեւ ան կը գտնուի «օրինական» եւրոպական աւանդութեան մէջ։ Ֆանոն, ընդհակառակը, վտանգաւոր է, որովհետեւ ան կը խախտէ այդ աւանդութեան հիմքերը։ Ան կը ստիպէ տեսնել այն բռնութիւնը, որուն վրայ կառուցուած է ամբողջ համակարգը։

Բայց մտաւորականներու լուսանցքայնացումը միայն արեւմտեան համալսարաններու խնդիր չէ։ Ան շարունակուող իրականութիւն մըն է աշխարհի տարածքին, ներառեալ հայկական իրականութեան մէջ։ Յաճախ հասարակութիւնները աւելի դիւրութեամբ կ’ընդունին այն ձայները, որոնք կը վերահաստատեն գոյութիւն ունեցող կառոյցները, քան այն մտածողները, որոնք կը փորձեն հարցականի տակ դնել զանոնք։

Յատկապէս սփիւռքեան հայկական իրականութեան մէջ, ուր կազմակերպական եւ վարչական կառոյցները մեծ մասամբ պահպանողական ուժերու ձեռքը կը մնան, անկախ եւ մտաւորական քննադատող ձայները յաճախ կը դիտուին որպէս անհանգստացնող կամ «վտանգաւոր» ներկայութիւններ։ Հետեւանքը այն է, որ շատ մը գրողներ, մտածողներ եւ նոր գաղափարներ կը մնան լուսանցքի վրայ, կամ կը հանդուրժուին միայն այնքան ատեն, որքան չեն վիճարկեր հաստատուած մտածողութիւնը։

Այս մէկը պատահական երեւոյթ չէ։ Իշխանութիւնը՝ ըլլայ քաղաքական, մշակութային կամ կազմակերպական, բնազդաբար կը միտի պահպանելու իր սեփական լեզուն, յիշողութիւնը եւ ինքնութեան սահմանումները։ Այդ պատճառով ալ, Պիպեռեանի, Ֆանոնի կամ նոյնիսկ այսօրուան քննադատ հայ մտաւորականներուն նման ձայները շատ անգամ կը գտնուին մեկուսացման կամ անտեսման վիճակի մէջ։

Սուճեան այս հակադրութիւնը կը կապէ նաեւ Զաւէն Պիպեռեանի։ Ինչպէս Ֆանոն, Պիպեռեան եւս կը բացայայտէր ընտանիքին, հասարակութեան եւ հայրիշխանական կառոյցներուն մէջ թաքնուած բռնութիւնը։ «Լկրտածը» վէպը պարզ ընտանեկան պատմութիւն մը չէ։ Ան վկայութիւն մըն, թէ ինչպէ՛ս պատմական ճնշումները կը շարունակեն ապրիլ մարդոց ամենօրեայ յարաբերութիւններուն մէջ։

Յատկապէս կարեւոր է Սուճեանի այն դիտարկումը, թէ գաղութատիրական համակարգերը առաջին հերթին կը հարուածեն ընտանիքը։ Որովհետեւ երբ պատմական յիշողութիւնը կը խախտի, մարդը աւելի դիւրութեամբ կը կորսնցնէ իր կապը ինքնութեան հետ։ Այս մէկը հայկական իրականութեան մէջ խորապէս տեսանելի է։ Հայ ընտանիքը շատ երկար ժամանակ դարձած է գոյատեւման հիմնական տարածքը։ Բայց նոյն այդ ընտանիքին մէջ նաեւ փոխանցուած են վախերը, խլացուած ձայները եւ երբեմն ալ ինքնութեան բեռը։

Հոս Հայտէկկէր անսպասելիօրէն կը դառնայ արդիական։ Ան կը խօսի այն մարդու մասին, որ աննկատ կերպով կը կորսնցնէ ինքզինք առօրեային մէջ։ Մարդը կը դադրի հարց տալէ, կը ձուլուի, կը հաշտուի։ Այս մէկը նոյնքան իրական է սփիւռքեան հայուն համար։ Լեզուն շատ անգամ չի կորսուիր պատերազմով, այլ՝ աստիճանաբար յարմարելով։ Ինքնութիւնը չ’անհետանար մէկ օրէն միւսը, այլ դանդաղ մաշումով։

Ահա թէ ինչո՛ւ հայ իրականութիւնը կարելի է դիտել միաժամանակ թէ՛ ֆանոնեան եւ թէ՛ հայտէկկէրեան տեսանկիւնէ։ Մէկ կողմէ, պատմութիւնը մեզի պարտադրած է օտարացում մը, իսկ միւս կողմէ՝ ներկայ աշխարհը մեզ կը մղէ մոռացութեան։ Ֆանոն կը յիշեցնէ, որ մարդը կը կերտուի ուժերու մէջ։ Հայտէկկէր կը յիշեցնէ, որ մարդը պէտք է հարց տայ իր իսկ գոյութեան մասին։ Այս երկուքը միասին մեզ կը մղեն աւելի խոր ինքնախոհութեան մը։

Այսօր հայ ինքնութիւնը կը գտնուի նոր ճնշումներու տակ։ Համաշխարհայնացումը, լեզուական նահանջը, մշակութային միաձուլումը եւ թուային աշխարհը կը փոխեն ինքնութեան բոլոր հին ձեւերը։ Այս պայմաններուն մէջ վտանգը երկակի է։ Կամ ինքնութիւնը կը վերածուի պարզ յուշի եւ ծէսի, կամ ալ ամբողջովին կը լուծուի ներկայ աշխարհին մէջ։

Բայց թերեւս հայ ըլլալը ո՛չ միայն անցեալին կառչիլ է, ո՛չ ալ անցեալէն փախչիլ։ Անիկա շարունակուող հարցում մըն է։ Ոչ միայն՝ «ո՞վ ենք մենք», այլ նաեւ՝ «ինչպէ՞ս կանք»։ Հոս կը մտաբերենք Յարութիւն Քիւրքճեանի «Երկրորդ հաւասարում բազմաթիւ անյայտներով» յօդուածը, որ տակաւին 1968-ին նոյն այս հարցումը կը դնէր սփիւռքահայութեան առջեւ՝ մերժելով ինքնութիւնը սահմանափակել պահպանումի եւ ձուլումի պարզունակ հակադրութեամբ։ Ան կը պնդէր, թէ հայ ինքնութիւնը կայուն բանաձեւ մը չէ, այլ շարունակաբար վերաձեւաւորուող «հաւասարում» մը՝ պատմութեան, ներկայի եւ համամարդկային փորձառութեան միջեւ։

Այս իմաստով, Ֆանոն եւ Հայտէկկէր մեզի պատրաստ պատասխաններ չեն տար։ Բայց անոնք կը ստիպեն մեզ մտածելու այն լարումներուն մասին, որոնց մէջ կը շարունակենք գոյութիւն ունենալ։ Մէկը կը բացայայտէ պատմութեան բռնութիւնը, միւսը՝ մոռացութեան վտանգը։

Եւ թերեւս հայ իրականութեան ճշմարտութիւնը այս երկուքին միջեւ է։ Մենք ժողովուրդ մըն ենք, որ միաժամանակ կը կրէ թէ՛ վէրք, թէ՛ լռութիւն։ Թէ՛ յիշողութիւն, թէ՛ մոռացութիւն։

Այս պատճառով ալ հայ ինքնութիւնը քարացած ժառանգութիւն մը չէ։ Ան շարժում է։ Ան շարունակուող վերակազմութիւն է։ Եւ թերեւս մեր ժամանակներու հիմնական պահանջը ինքնութիւնը միայն պահպանելը չէ, այլ զայն հասկնալը։ Որովհետեւ միայն հասկնալով է, որ կարելի է գիտակցաբար շարունակել գոյութիւն ունենալ։

Վ. Թէնպէլեան

 

]]> https://darperag21.net/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%ba%d5%a7%d5%9e%d5%bd-%d5%af%d5%a1%d5%b6%d6%84%e2%80%a4-%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%ab%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%a3%d5%b8%d5%b5%d5%a1%d5%a2/feed/ 0 88331 ՄԱՅՐԻԿԻՍ https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%ab%d5%af%d5%ab%d5%bd/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25b5%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25af%25d5%25ab%25d5%25bd https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%ab%d5%af%d5%ab%d5%bd/#comments Fri, 08 May 2026 11:46:40 +0000 https://darperag21.net/?p=88321 Գուգուլի Դաւթեանին

Բիւրաւոր յեղ գովուած ես աշխարհում արար
Արեւ, լուսին ընծայուած ու մեծարուած, մայր:

Երկնի աստղաց համրանքով քեզ երգ է ձօնուած,
Թոթով երգն էլ այս անպերճ ինձնից նուէր, մայր:

Հայրենիքի, աշխարհքի հետ են չափում քեզ,
Ես մեծ չափեր չգիտեմ, դու օրօցք ես, մայր:

Տիեզերքի գիրկը խոր անհուն է թէեւ,
Բայց քո գիրկն է հանգիստն իմ, գորովագութ մայր:

Կեանքի այս մեծ համերգում այսքան նուագներ`
Ես քո նանիկն եմ սիրում, դու օրօրերգ, մայր:

Ծովերից ծով կամարուած կամուրջներ երկաթ,
Դու առաջին քայլփոխիս վտիտ սիւնը, մայր:

Արարատը, թէեւ դեռ չեմ գգուել նրան,
Դու ես սրտիս մէջ դրել Արարատը, մայր:

Այս բառերս էլ, որ ահա ես ձօնում եմ քեզ,
Քեզնից առած հիւթն է, թող քեզ մեղր դառնայ, մայր:

Գրիշ Դաւթեան

]]> https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%ab%d5%af%d5%ab%d5%bd/feed/ 2 88321 Artificial-ը թարգմանել արհեստակա՞ն, թէ՞ արուեստական https://darperag21.net/artificial-%d5%a8-%d5%a9%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%ac-%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%9e%d5%b6-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=artificial-%25d5%25a8-%25d5%25a9%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a3%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a5%25d5%25ac-%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b0%25d5%25a5%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%259e%25d5%25b6-%25d5%25a9%25d5%25a7%25d5%259e-%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a5%25d5%25bd https://darperag21.net/artificial-%d5%a8-%d5%a9%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%ac-%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%9e%d5%b6-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd/#comments Thu, 07 May 2026 13:02:40 +0000 https://darperag21.net/?p=88316 «Տարբերակ21»-ի ընթերցողներէն Վիգէն Լ. Ադդարեան (Մոնթրէալ, Գանատա) հետեւեալ նամակը ուղարկեց խմբագրութեանս՝ «Artificial Intelligence» եզրին արեւմտահայերէն թարգմանութեան շուրջ։ Նամակագրութիւնը շատ արագ վերածուեցաւ աւելի խոր լեզուական եւ մշակութային քննարկումի, որ կը շօշափէ խորհրդային շրջանի լեզուական ազդեցութիւնները, հայերէնի միօրինակացման խնդիրը եւ ազգային ինքնութեան վերաբերող հարցեր։ Տեսակէտներու այս փոխանակումը կը ներկայացնենք ինչպէս որ է։ Կարելի է կարդալ նաեւ հետեւեալ կապով՝ https://tinyurl.com/4zcpktba

 Յարգելի պարոն Թէնպէլեան,

Միշտ ուշադրութեամբ հետեւած եմ Տարբերակ 21ի խորաթափանց եւ հետաքրքրական յօդուածներուն որովհետեւ միշտ սորվելիք բաներ կան հոն: Ուրեմն նախ՝ շնորհակալութիւն ձեզի:

Կ’ուզեմ ձեր ուշադրութիւնը գրաւել այս նիւթին հետ առնչուող կարեւոր լեզուական հարցի մը վերաբերեալ որ հիմնական սխալ մըն է:

Artificial բառին ճիշդ հայերէն թարգմանութիւնը «արուեստական» է: Հարցը իմաստային եւ կրօնափիլիսոփայական ծագում ունի: Ինչ որ Աստուծոյ կողմէ ստեղծուած է կը սեպուէր «բնական» եւ ուրեմն կատարեալ: Արուեստը (եւ մանաւանդ կերպարուեստը) որ կը ձգտէր պատկերել բնութեան կատարելիութիւնը, մարդ արարածին կողմէ ստեղծուած ըլլալուն պատճառով «անկատար» կը սեպուի եւ ուրեմն մարդակերտը բնական չէ եւ արուեստական է: Artificial բառին արմատը art-ն է (ars լատիներէնով) եւ ճիշդ հայերէնը ուրեմն «արուեստական»ն է: Միւս արմատն է լատիներէն facio բառը որ (ընել, կատարել, մէջտեղ բերել իմաստը ունի):

Հայաստանի մէջ (ուր արդէն դարէ մը աւելի է որ հայերէն լեզուն չի գործածուիր եւ պարսկահայերէ զատ արեւելահայերէն գործածողներ գոյութիւն չունին) տարածուած է «արհեստական» գործածութիւնը որ իմաստային սխալ մըն է որովհետեւ «արհեստ»ը (craft իմաստով) բուն լատիներէն արմատին բացատրածս իմաստային ճանապարհին հետ ո’չ մէկ կապ ունի:

«Արհեստական»ին գործածութիւնը Հայաստանի լեզուին մէջ մնացուկ մըն է ժամանակէ մը ժառանգուած, երբ լեզուն կը ստրկացուէր տառացիօրէն քաղաքական սկզբունքներ առաջ քշելու համար: Այդ ալ՝ որովհետեւ «արհեստ»աւոր դասակարգն էր որ պիտի սեպուէր մարդկութիւնը առաջ տանող միակ մղիչ ոյժը եւ ոչ արուեստագէտները եւ մշակոյթի մարդիկ որոնք երկրորդական դիրքի վրայ պէտք է գտնուէին: «Մշակոյթ» բառը չենթարկուեցաւ յարձակումի որովհետեւ անոր արմատին մէջ «մշակ»ը գոյութիւն ունի, բայց «արուեստական»ը չէր կրնար առնչուիլ «արուեստ»ին հետ որովհետեւ բանուորը, որ «արհեստաւոր»ն է, ինք էր որ պիտի կերտէր շէնշող ապագայ մը գործարաններու արտադրութեամբ եւ մեքենաներու օգնութեամբ: Այդ բոլորը, «բնական» չըլլալուն պատճառով ստիպուած էին «արուեստական» կոչուիլ ինչպէս ճիշդ հայերէնը պիտի պարտադրէր: Եւ ուրեմն՝ պէտք էր հայերէնը փոխել եւ այդ ածականը վերածել «բանուորակերտ» իմաստի եւ ուրեմն ծնաւ «արհեստական»ը:

Որպէս ԱԲ նիւթի հարցերու մասնագէտ եւ դասախօս, ամէն անգամ որ խօսքս կ’ուղղեմ հայ հանրութեան, միշտ այս ուղղումը կը կատարեմ եւ կը պնդեմ ճիշդ տարբերակը գործածել:

Կանխայայտ շնորհակալութիւն ձեր հասկացողութեան համար եւ մնայուն պայծառութիւն ձեր միտքին եւ գրիչին (աւելի ճիշդ՝ գրաստեղնաշարին):

Բարեկամօրէն՝

Վիգէն Լ. Ադդարեան
Մոնթրէալ, Գանատա

Պատասխան

Բարեւ Պրն. Ադդարեան,Հարիւր տոկոսով համաձայն եմ ձեր ներկայացուցած հարցին, թէ artificial-ը արեւմտահայերէն կը թարգմանուի արուեստական: Ոչ մէկ կասկած: Երկար ատեն ես ալ պայքարեցայ արհեստականի գործածութեան դէմ, բայց վերջաւորութեան որոշեցի զիջիլ՝ ոչ թէ համոզումով, այլ միօրինակութեան համար: Այս պարագային հարցը չեմ դիտեր արեւելահայ դարձուածքներու զիջելու ծիրէն ներս, այլ պարապէս իբրեւ անուանակոչութիւն. որոշեցինք (թէեւ ակամայ) artificial intelligence-ը կոչել արհեստական բանականութիւն:

Շնորհակալութիւն ձեր նկատողութեան: 
Յարգանքով՝
Վարուժ Թէնպէլեան

Յ.Գ Նաեւ Intelligence-ը սխալ կը թարգմանենք, որ ըսել է խելացութիւն, խելամտութիւն, թերեւս նաեւ իմաստութիւն, բայց ոչ բանականութիւն: 

Յարգելի Պրն. Թէնպէլեան,

Շնորհակալ եմ անկեղծ պատասխանին համար: Ըստ ինծի արեւելահայերէնի հարց չէ եւ Հայաստանի մէջ գործածուած լեզուական արտառոցութիւնը տառացիօրէն մեր ազգը երկփեղկող ոճիր մըն է որ մինչեւ հիմա կը շարունակուի, ամէն օր դասարաններու մէջ լեզուական թոյն ներարկելով Հայաստանի մանուկներուն:

Փաստը՝ Սովետական Միութեան մէջ լեզուական ոտնձգութիւններ եւ ոճիրներ գործուեցան տասնեակներով ժողովուրդներու լեզուամշակոյթներուն դէմ: Անոր փլուզումէն ետք սակայն՝ բոլորը անխտիր ետ կոչեցին այդ կատարուած «բարելաւում»ները նոյնիսկ վերադառնալով իրենց նախասովետական տարբեր գրատեսակներուն: Բոլոր ետ կոչեցին ԲԱՑԻ Հայաստանէն:

Ասիկա բան մը կ’ըսէ մեր ազգային ինքնագիտակցութեան եւ, նոյնիսկ պիտի ըսէի, հոգեկան ստրկամիտութեան հասնող իրավիճակին մասին: Մանաւանդ որ՝ մեր պարագային, այդ ոտնձգութիւնները չեզօքացնելը ամէնէն դիւրինը պիտի ըլլար:

Ազգ մը կրնայ տարբեր ճիւղաւորումներով լեզուական տարբերակներ ունենալ, սակայն եթէ մեզի նման վերապրելու խնդիր ունի, պարտի ունենալ միասնական եւ ճիշդ կերպով իր լեզուական զարգացումը պատկերող, նոյն կանոններու վրայ հիմնուած մէկ գրական լեզու, հոգ չէ թէ ատիկա ըլլայ երկու ճիւղերով: Արեւմտահայերէնը եւ արեւելահայերէնը (պարսկահայերունը) իրարու հետ կը գոյատեւեն եւ իրարու կը սատարեն: Հայաստանինը՝ պարզապէս հայերէն չէ եւ հոն կատարուածը Հայաստանի Հանրապետութեան սահմանադրութիւնն իսկ կը խախտէ: Հայաստանի գործածած լեզուն միմիայն կը ծառայէ մեր ազգը ջլատելու, մասնատելու եւ անգրագիտութեան ճանապարհով մեր ինքնութիւնն իսկ վերացնելու:

Նկատի ունենալով ասիկա, որ ազգային գոյութենական հարց մ’իսկ է, ես ոչ մէկ ձեւով պիտի տեղի տայի: Իմ մօտեցումս հետեւեալն է. «Ով որ չի գիտեր, պարտի ճիշդը սորվիլ»: Եթէ ճիշդը եւ ճշմարտութիւնը հասկնալէն յետոյ չ’ուզեր ինքզինք սրբագրել ուրեմն կամ դաւաճան է կամ ալ տգէտ կամ ալ երկուքը միասնաբար, եւ այդպէս ալ պէտք է ձաղկուի հանրօրէն, նոյնիսկ եթէ ունենայ ուսուցիչի մը կամ ալ նոյնիսկ վարչապետի մը տիտղոսը:

Խօսքս անշուշտ ձեր մասին չէ եւ դուք ունիք միտքի եւ կամքի ազատութիւն եւ խմբագիրի մը ծանր պարտակութիւնը: Ես սակայն, սոսկ ընթերցող մը ըլլալով կ’ապաւինիմ նաեւ ձեր լայնախոհութեան թէ այս նամակս պիտի հրատարակէք ամբողջութեամբ որպէսզի գոնէ ձեր միւս ընթերցողներն ալ զայն կարդալով մտածեն ազգային այս հիմնահարցին մասին: Ազգ մը կը փրկուի բոլորին փոքր ճիգերով որ ամէն օր եւ ամէն ժամ մեզ պէտք է իրարու զօդէ:

Ես ասոր կը հաւատամ:

Բարեկամօրէն՝

Վիգէն Լ. Ադդարեան

 

]]> https://darperag21.net/artificial-%d5%a8-%d5%a9%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%ac-%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%9e%d5%b6-%d5%a9%d5%a7%d5%9e-%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%bd/feed/ 1 88316 Ժառանգական լեզուի մարտահրաւէրը սփիւռքի մէջ. ի՞նչ կ՚ըսեն ամերիկահայ ուսանողները https://darperag21.net/%d5%aa%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d5%a3%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ac%d5%a5%d5%a6%d5%b8%d6%82%d5%ab-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%bf%d5%a1%d5%b0%d6%80%d5%a1%d6%82%d5%a7%d6%80%d5%a8-%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25aa%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a3%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25ac%25d5%25a5%25d5%25a6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25ab-%25d5%25b4%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b0%25d6%2580%25d5%25a1%25d6%2582%25d5%25a7%25d6%2580%25d5%25a8-%25d5%25bd%25d6%2583%25d5%25ab%25d6%2582 https://darperag21.net/%d5%aa%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d5%a3%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ac%d5%a5%d5%a6%d5%b8%d6%82%d5%ab-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%bf%d5%a1%d5%b0%d6%80%d5%a1%d6%82%d5%a7%d6%80%d5%a8-%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82/#respond Wed, 06 May 2026 14:41:26 +0000 https://darperag21.net/?p=88294 Լեզու, ինքնութիւն եւ իրականութիւն՝
ամերիկահայ համալսարանական ուսանողներու հետազօտութեան լոյսին ներքոյ

Սոյն յօդուածը կը ներկայացնէ Նախագծահէն լեզուի ուսուցման (Project-Based Language Learning – PBLL) մեթոտաբանութեան հիման վրայ իրականացուած կիրառական հետազօտութիւն մը։ Ան կ՛ուսումնասիրէ հայերէնի դերը ամերիկահայ երկլեզու համալսարանական ուսանողներու լեզուական եւ ինքնութեան ձեւաւորման գործընթացին մէջ։

Այս հարցերուն շուրջ կրթական նորարարական մեթոտաբանութեամբ (PBLL) կատարուած է հետազօտական նախագիծ-հարցախոյզ մը։ Ուսումնասիրութիւնը հիմնուած է հեղինակին մագիստրոսական ատենախօսութեան փորձառական եւ կիրառական հետազօտութեան վրայ, երկլեզու հայկական կրթական միջավայրին մէջ։ Իրականացուած է Լոս Անճելըսի Քալիֆորնիոյ համալսարանի (UCLA) «Նարեկացի» ամպիոնի հայերէնի 104գ դասարանի դասընթացքի շրջանակին մէջ։ 

204 մասնակիցներու պատասխաններուն վիճակագրական վերլուծութիւնը կը բացայայտէ լեզուական հակադրութիւն մը հայերէնի խորհրդանշական արժեւորումին եւ անոր գործնական կիրառութեան միջեւ։ Մասնակիցներուն մեծամասնութիւնը լեզուն կը կապէ հայկական ինքնութեան եւ մշակութային պատկանելիութեան, սակայն առօրեայ հաղորդակցութեան մէջ հայերէնի գործածութիւնը կը սահմանափակուի հիմնականօրէն ընտանեկան միջավայրով՝ անգլերէնի գերիշխող դիրքին պայմաններուն մէջ։ Արդիւնքները կը մատնանշեն ժառանգական լեզուի պահպանման եւ զարգացման գործընթացին մէջ կրթական մօտեցումներու վերանայման եւ համայնքային-կրթական համագործակցութեան ամրապնդման կարեւորութիւնը։ 

Այս ըմբռնումը նպատակ ունի աջակցելու ապագայի կրթական եւ մշակութային ծրագիրներու մշակման, որ անոնք աւելի ճշգրիտ արտացոլեն ուսանողութեան կարիքներն ու փորձառութիւնները։

Սփիւռքեան իրականութեան մէջ հայերէնի կենսունակութեան հարցը միշտ եղած է հայկական համայնքներու հիմնական մտահոգութիւններէն մէկը։ Հայկական դպրոցները, մշակութային միութիւնները եւ համայնքային կառոյցները սերունդէ սերունդ կը փորձեն փոխանցել լեզուն, սակայն ժամանակակից պայմաններուն մէջ այս գործընթացը կը բախի տարբեր մարտահրաւէրներու։

Ժառանգական լեզու եւ ինքնութիւն

Ժառանգական լեզուներու պահպանումը սփիւռքեան համայնքներուն մէջ կը հանդիսանայ բազմաշերտ ընկերալեզուաբանական երեւոյթ մը։ Հայերէնը յաճախ կը դասակարգուի որպէս ժառանգական լեզու սփիւռքի մէջ՝ ժամանակակից լեզուագիտական ուսումնասիրութիւններուն համաձայն։ Այս հասկացութիւնը կը վերաբերի  լեզուներուն, որոնք կը փոխանցուին ընտանիքի կամ համայնքի միջոցաւ, բայց միշտ չէ, որ կը դառնան երիտասարդ սերունդի հիմնական հաղորդակցութեան լեզուն։

Ամերիկահայ երիտասարդները հայերէնը հիմնականօրէն կը գործածեն ընտանեկան եւ համայնքային շրջանակներու մէջ, եւ անիկա կը ծառայէ իբրեւ ազգային եւ մշակութային ինքնութեան կարեւոր գործօն մը։ Լեզուն կը դիտուի որպէս հայկական ինքնութեան կարեւոր առանցք մը, սակայն համալսարանական եւ մասնագիտական միջավայրերու մէջ հիմնական հաղորդակցութեան լեզուն կը մնայ անգլերէնը։ Նման պայմաններուն կարեւոր է հասկնալ, թէ ինչպէս երիտասարդ սերունդը կ’ընկալէ եւ կը գործածէ ժառանգական լեզուն։ 

Այս երկակի իրավիճակը կը ստեղծէ հետաքրքրական լեզուական իրականութիւն մը, ուր հայերէնը կը պահէ իր մշակութային եւ յուզական նշանակութիւնը,
ունի բարձր խորհրդանշական արժէք, բայց սահմանափակ գործնական կիրառութիւն առօրեայ հաղորդակցութեան մէջ։

PBLL մեթոդը լեզուի դասաւանդման մէջ

Ուսումնասիրութեան հիմքը կազմած է Project-Based Language Learning (PBLL) մեթոդաբանութիւնը։ Այս մօտեցումը կը հիմնուի այն գաղափարին վրայ, որ լեզուն կարելի է աւելի արդիւնաւէտ եւ գործնականին կիրառել, երբ ուսանողները կը մասնակցին իրական նախագիծերու եւ հետազօտական գործընթացներու։

PBLL աշխատանոցներով ուսանողները լեզուն կ’իւրացնեն ոչ թէ որպէս տեսական գիտելիք, այլ կը կիրարկեն զայն իրական խնդիրներու ուսումնասիրութեան եւ լուծման գործընթացին մէջ՝ ստեղծելով հանրային արժէք ունեցող արդիւնքներ։ Հիմքը այն է, որ սորվողը աւելի խորապէս կը ներգրաւուի, երբ կը փոխակերպուի ընկալող «լսող»-էն դէպի գործուն «ստեղծող»։

Այսպիսով, լեզուն կը դառնայ ոչ միայն դասարանի առարկայ, այլ՝ հմտութիւններ եւ կարողութիւններ զարգացնելու հաղորդակցութեան եւ համագործակցութեան ստեղծարար միջոց եւ գործիք։

Ներկայ հետազօտութիւնը դիտարկելի է որպէս PBLL կիրառական փորձ մը, որտեղ ուսանողները ներգրաւուած էին նախագիծի իրագործման բոլոր փուլերուն՝ ինքնադրսեւորելով որպէս պատասխանատու անհատ նախագիծի ողջ ընթացքին։

Հետազօտութեան ընթացքը

Հետազօտութիւնը իրագործուած է քանի մը հանգրուաններով՝ հիմնուած խնդրահէն մօտեցումի եւ ուսանողներու հետաքրքրութեանց շրջանակէն ներս։ Նախապէս իրականացուած է մտագրոհ եւ սկզբնական ուսումնասիրութիւն՝ ճշդելու PBLL նախագիծի հետազօտութեան թեման եւ հիմնական հարցադրումները։  Ընտրելով զիրենք հետաքրքրող նիւթը՝ իրական աշխարհի մէջ խնդիր մը լուծելու նպատակաուղղուածութեամբ, յաջորդ քայլին ուսանողները կազմած են երկլեզու հարցախոյզ մը։ 27 հարցէ բաղկացած հարցաշարը բաժնուած էր վեց հիմնական մասերու.

  • ժողովրդագրական տուեալներ
    • լեզուի իւրացում
    • լեզուի գործածութիւն
    • լեզուի նկատմամբ վերաբերմունք եւ զգացական փորձառութիւններ
    • մետիա եւ մշակութային մասնակցութիւն
    • վերջնական մտորումներ

Հարցախոյզը տարածուած է թէ՛ համալսարանական շրջանակներու, թէ՛ համայնքային կազմակերպութիւններու միջոցաւ։ Մասնակցած են 18–23 տարեկան ուսանողներ, որոնք կը ներկայացնեն Միացեալ Նահանգներու տարբեր բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններ, ներառեալ՝ UCLA, UCSB, Fresno State, Glendale Community College, Pierce College, LACC, LAVC եւ CSUN։ Համայնքային կազմակերպութիւններու անդամ ուսանողներ (ՀՄԸՄ, համազգային, ANCA) հարցախոյզին նոյնպէս մասնակցած են ։

Հետազօտութեան հիմնական արդիւնքները

Լեզու եւ ինքնութիւն

Համակարգուած վերլուծութիւնը հիմնուած է 204 մասնակիցներու պատասխաններուն վրայ՝ բացայայտելու ուսանողներու լեզուի գործածութեան ձեւերուն, ինքնութեան հետ անոր կապին եւ լեզուական փորձառութեան հետ առնչուող հոգեբանական գործօններուն։ 

Համաձայն հետազօտութեան տուալներու վերլուծութեան, մասնակիցներու զգալի մասը (85%) հայերէնը իւրացուցած է անգլերէնէն առաջ, ինչ որ կը մատնանշէ ընտանեկան միջավայրին մէջ լեզուի վաղ փոխանցման շարունակական, Ժառանգական կարեւորութիւնը։

Լեզուական ինքնութեան ինքնորոշման հիման վրայ կարելի է առանձնացնել երեք հիմնական խումբ.

  • Մասնակիցներու 48%-ը ինքզինք կը բնորոշէ որպէս մայրենի լեզուով խօսող՝ պայմանաւորուած մանկութեան շրջանին հայերէնի իւրացմամբ, յաճախ Հայաստանի մէջ ապրելու փորձառութեան հետ։
  • 41%-ը կը ներկայացնէ ժառանգական լեզուի կրողներու խումբը, որոնց լեզուական զարգացումը տեղի ունեցած է սփիւռքեան միջավայրի մէջ՝ հիմնականօրէն ընտանեկան հաղորդակցութեան միջոցով։
  • Մօտաւորապէս 10%-ը կը դասուի ուշ շրջանի սորվողներու շարքին, որոնք լեզուն իւրացնելու գիտակցական որոշում ընդունած են աւելի ուշ տարիքին։

Բանաւոր հաղորդակցութեան ձեւեր

Վերլուծութիւնը ցոյց կու տայ, որ հայերէնի բանաւոր գործածութիւնը զգալիօրէն կախեալ է հաղորդակցական միջավայրէն։ Ամենաբարձր ցուցանիշը արձանագրուած է ընտանեկանը. 84,6% կը նշէ, որ մշտապէս կամ յաճախ հայերէն կը գործածէ ընտանիքի անդամներու հետ։ Սակայն այս հաղորդակցութիւնը մեծապէս կը սահմանափակուի առօրեայ եւ ոչ բարդ թեմաներով։ Ընկերական շրջանակին մէջ հայերէնի գործածութիւնը կը նուազի մինչեւ 57,7% եւ կը դրսեւորուի հիմնականօրէն թեթեւ զրոյցներու, կատակներու եւ մշակութային յղումներու մակարդակով։ Համալսարանական միջավայրին մէջ լեզուի գործածութիւնը, սակայն, աւելի սահմանափակ է։ Միայն 36,8% կը հաղորդակցի հայերէնով այլ հայ ուսանողներու հետ, մինչդեռ ընդամէնը 13% կը գործածէ լեզուն վերացական կամ ակադեմական բնոյթի քննարկումներու ընթացքին։

Այս տուեալները կը մատնանշեն բառապաշարային սահմանափակումներու եւ լեզուական անապահովութեան առկայութիւնը, որոնք կը խոչընդոտեն լեզուի գործածութիւնը աւելի բարդ հաղորդակցական նիւթերու եւ միջավայրերու մէջ։ Որոշ մասնակիցներ նաեւ նշած են լեզուական անորոշութեան՝ համապատասխան բառապաշարի պակասի կամ ճնշումի (61,3%) փորձառութիւններ հայերէն խօսելու հարցով։ 48%-ը կը յիշատակէ ամօթանքի զգացում եւ վախ՝ սխալ գործելէ հայերէն բարդ թեմաներ քննարկելու ժամանակ։

Գրագիտութիւն եւ գրաւոր արտայայտութիւն

Գրաւոր լեզուի ոլորտին մէջ պատկերը եւս բազմաշերտ է։ 74,1% կը նշէ, որ կրնայ կարդալ եւ գրել հայերէն, իսկ 23,4% կը խոստովանի, որ գրելու ընթացքին զգալի դժուարութիւններ ունի։ Բացի այդ, 2,5% կը նշէ, որ ընդհանրապէս չի տիրապետեր կարդալու եւ գրելու հմտութիւններուն։

Թէեւ շատ ուսանողներ կը ցուցաբերեն բանաւոր լեզուի որոշակի սահունութիւն, գրաւոր արտայայտութիւնը կը մնայ խնդրայարոյց։ Բարդութիւնները կը վերաբերին ոչ միայն ուղղագրական եւ քերականական խնդիրներուն, այլ նաեւ մտքերու կառուցուածքային ձեւակերպման։ Այս երեւոյթը յատկապէս յայտնի է այն ուսանողներու մօտ, որոնք չեն ստացած համակարգուած (ինստիտուցիոնալ) հայկական կրթութիւն եւ լեզուն իւրացուցած են հիմնականօրէն ընտանեկան միջավայրին մէջ։

Թուային հաղորդակցութիւն եւ լատինատառ գրութիւն («Արմենկլիշ»)

Ժամանակակից թուային միջավայրին մէջ յատկապէս տեսանելի է լատինատառ հայերէնի տարածումը։ Ուսանողներու մեծ մասը առօրեայ կեանքին մէջ կը գործածէ անգլերէն, իսկ հայերէն գրելու պարագային յաճախ կը դիմէ լատինատառ գրութեան («Արմենկլիշ») եւ ոչ թէ հայկական տառերուն։ Կը նշեն, որ թէեւ կարող են հայերէն հաղորդակցիլ՝ միայն մօտ 20% կը գրէ կանոնաւոր կերպով հայատառ։ Միւս կողմէ, 45% մշտապէս կը գործածէ լատինատառ հայերէն, իսկ 33%ը երկու տարբերակն ալ՝ կախեալ իրավիճակէն։ Այս ընտրութիւնը հիմնականօրէն պայմանաւորուած է դիւրութեամբ, արագութեամբ (51,3%), սովորութեամբ (37,2%) եւ երբեմն ալ թեքնաբանական սահմանափակումներով, ինչպէս օրինակ՝ հայերէն ստեղնաշարերու սակաւ մատչելի ըլլալու հարցը։ Թէեւ այս երեւոյթը անմիջապէս սպառնալիք չի նկատուիր, ան կը մատնանշէ գրաւոր լեզուի ոլորտին մէջ խորացող բացեր։

Մշակութային կապ եւ ինքնութեան փորձառութիւն

Հարցախոյզի արդիւնքները կը հաստատեն, որ լեզուն կը շարունակէ մնալ հայկական ինքնութեան առանցքային տարրերէն մէկը։ Հարցուածներու մեծամասնութիւնը կը գնահատէ հայկական մշակոյթին հետ կապը որպէս շատ կարեւոր կամ պարտադիր (կարեւոր է – 20,9%, շատ կարեւոր է – 44,3%, պարտադիր է – 30,3%), մինչդեռ աննշան տոկոս մը միայն կը դրսեւորէ չեզոք կամ բացասական դիրքորոշում (չեզոք – 4%, կարեւոր չէ – 0,5%)։

Մասնակիցներու մեծ մասը յայտնած է, որ հայկական ինքնութեան հետ կապուած կը զգան առաջին հերթին լեզուի (199), խոհանոցի (197) եւ համայնքային միջոցառումներու (185) միջոցաւ։ Բացի այդ, երաժշտութիւնը (115) եւ պարը (99) եւս նշանակալի դեր ունին՝ ընդգծելով, թէ որքան սերտ կերպով կապուած են հայերը իրենց ինքնութեան արմատներուն։ Այս արդիւնքները ցոյց կու տան, որ մշակոյթը եւ ինքնութիւնը կը պահպանուին ոչ միայն պաշտօնական միջոցներով, այլեւ առօրեայ ապրուած փորձառութիւններու եւ առօրեայ կենսական գործելակերպերու ընդմէջէն։

Լեզուի նահանջի ընկալում եւ պատասխանատուութիւն

Թէեւ հարցախոյզի ծաւալը ինքնին բաւարար չէ ամբողջական եւ վերջնական եզրակացութիւններու համար, ստացուած տուեալները կը մատնանշեն յստակ ընդհանրական միտում մը․ հարցուածներու 62,7%-ը կը կարծէ, թէ հայերէնի գործածութիւնը իրենց սերունդին մէջ կը նուազի, մինչդեռ միայն 13,4%-ը հակառակ կարծիք կը յայտնէ, իսկ 23,9%-ը կը մնայ անորոշ։ Այս պատկերը կը վկայէ լեզուի ապագայի նկատմամբ տարածուած մտահոգութեան մասին։ Միեւնոյն ժամանակ, այս մտահոգութիւնը չի վերածուիր անտարբերութեան, այլ կը զուգորդուի պատասխանատուութեան բարձր զգացումով։ Հարցուածներու 85,1%-ը կը յայտնէ, որ կը զգայ մեծ պատասխանատուութիւն հայերէն լեզուն պահպանելու եւ զարգացնելու հարցին շուրջ, իսկ 13,9%-ը կը նշէ մասնակի պատասխանատուութիւն։ Այս տուեալները ցոյց կու տան, որ երիտասարդ սերունդը ոչ միայն կը գիտակցի լեզուական մարտահրաւէրները, այլ նաեւ պատրաստակամ է ներգրաւուելու անոնց լուծման գործընթացին մէջ։

Ռազմավարական հետեւութիւններ

Վերլուծութիւնը ցոյց կու տայ, որ հայերէնի պահպանման եւ կենսունակութեան համար երեք առանցքային գործօններ առանձնայատուկ կարեւորութիւն կը ստանան։ Առաջին՝ ընտանեկան միջավայրը կը մնայ լեզուի փոխանցման հիմնական արմատական օղակը։ 84,6% յաճախ կամ մշտապէս կը խօսի հայերէն ընտանիքի անդամներու հետ, ուր աւագ սերունդները վճռորոշ դեր կը խաղան։

Երկրորդ՝ կը հաստատուի, որ երիտասարդները աւելի կը գնահատեն լեզուի կենդանի՝ իրական կեանքի մէջ գործածութիւնը, քան միայն դասարանային ուսուցումը, ինչ որ կը շեշտէ բնական հաղորդակցական միջավայրերու կարեւորութիւնը։ Եւ երրորդ՝ մշակութային միջոցառումներուն մասնակցութիւնը, ստեղծագործականութիւնը կը նպաստէ լեզուի եւ ինքնութեան սերտ կապի ամրապնդման։ Հետեւապէս, մասնակիցներու մեծ մասին կարծիքով անհրաժեշտ է ընտանիքի մէջ աւելի յաճախ գործածել հայերէնը, ստեղծել բնական եւ խաղային լեզուական միջավայրեր, կազմակերպել մշակութային եւ կրթական նախաձեռնութիւններ երիտասարդներու համար՝ ամրապնդելով համագործակցութիւնը ընտանիքի եւ համայնքային, կրթական հաստատութիւններու միջեւ։

Ի՞նչ կը նշանակեն այս արդիւնքները

հետազօտութիւնը կը բացայայտէ հետաքրքրական հակադրութիւն մը։ Մէկ կողմէ հայերէնը կը պահպանէ ուժեղ խորհրդանշական եւ ինքնութենական նշանակութիւն, միւս կողմէ՝ գործածութիւնը առօրեայ կեանքին մէջ սահմանափակ է։

Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ սփիւռքահայ երիտասարդներու լեզուական մարտահրաւէրը անտարբերութեան հարց չէ։ Ընդհակառակը՝ շատեր կը նշեն, որ հետաքրքրուած են եւ կ՛ուզեն աւելի վստահ գործածել հայերէնը, եթէ ստեղծուին համապատասխան միջավայրեր։ Հետեւապէս, լեզուի ուսուցման ժամանակ կարեւոր է ստեղծել բաց եւ աջակցող մթնոլորտ, ուր սխալները կը դիտուին որպէս ուսուցման բնական մաս եւ ոչ թէ քննադատութեան պատճառ։

Այս տեսանկիւնէն, Project-Based Language Learning (PBLL) մօտեցումը կը ներկայանայ որպէս գործնականօրէն հիմնաւորուած մանկավարժական արդիւնաւէտ ուղի։ Այն կը փաստարկէ, որ ժառանգական լեզուները կարելի է աւելի կենսունակ դարձնել, երբ լեզուի ուսուցումը կը կապուի իրական փորձառութեան, համագործակցութեան, հաղորդակցութեան, մշակութային, ստեղծագործական նախագիծերու եւ համայնքային ներգրաւուածութեան հետ։

Ապագայի հեռանկարներ եւ կրթական բարեփոխումներ

Հետազօտութեան արդիւնքները կը փաստէն երկակի, սակայն կապակցուած միտում մը․ մէկ կողմէ լեզուի նահանջի գիտակցութիւն եւ ճնշման փորձառութիւն, իսկ միւս կողմէ՝ յստակ վերաիմաստաւորման եւ զարգացման կամք։ Մասնակիցներու զգալի մեծամասնութիւնը (54,4%) փափաք կը յայտնէ, որ իրենց յաջորդ սերունդը աւելի բարձր մակարդակով տիրապետէ հայերէնին, մինչդեռ 84,3%-ը կը դրսեւորէ լեզուն պահպանելու եւ կենսունակացնելու  նկատմամբ բարձր պատասխանատուութեան զգացում։ Այս ցուցանիշները կը վկայեն, որ, հակառակ առկայ դժուարութիւններուն, լեզուն կը շարունակէ ընկալուիլ որպէս փոխանցելի արժէք եւ ինքնութեան հիմնարար բաղադրիչ։ Միեւնոյն ժամանակ, կրթական համակարգի նկատմամբ արտայայտուած անվստահութիւնը (63,7%) կը մատնանշէ կառուցուածքային խնդիրներ՝ յատկապէս այն առումով, թէ արդեօք ներկայ ծրագրերը եւ մօտեցումները ի վիճակի են խթանելու լեզուի հանդէպ ներքին մղում եւ երկարատեւ կապուածութիւն։ Այս իրողութիւնը կը պահանջէ ոչ միայն մեթոտաբանական, այլեւ գաղափարական վերանայում՝ լեզուի ուսուցումը դուրս բերելու համար պարտադրանքի եւ գնահատման նեղ շրջանակէն։

Այսպիսով, վերլուծութիւնը կը յստակեցնէ կրթական միջավայրի բարեփոխումի հիմնական ուղղութիւն՝ դէպի հաղորդակցական, գործնական փորձառութեան վրայ հիմնուած եւ խաղայնացուած մօտեցումներ, որոնք կը նպաստեն լեզուի կենդանի գործածութեան։ Այս մանկավարժական եղանակը կը պահանջէ անցում՝ «պարտականութեան» վրայ հիմնուած ուսուցումէն դէպի «սիրով մղուած, ազատ եւ ընկերային» լեզուական գործածութիւն։ Հետեւապէս, սխալ գործելու վախը, ձախողման ցուցանիշը կը նուազի եւ վստահութիւնը կը խթանուի։

UCLA-ի «Նարեկացի» ամպիոնի Armenian 104գ դասընթացքի շրջանակին մէջ իրականացուած այս PBLL կիրառական հետազօտութիւնը կը գործէ որպէս օրինակելի հարթակ՝ ցոյց տալով, թէ ինչպէս ուսանողները կրնան վերածուիլ ոչ միայն լեզու իւրացնելու, այլեւ հմտութիւններու զարգացման եւ համատեղ հանրային արդիւնք արտադրողներու։

Ամփոփելով կարելի է եզրակացնել, որ սփիւռքահայ երիտասարդներու լեզուական մարտահրաւէրը բխած է ոչ թէ հետաքրքրութեան պակասէն, այլ՝ լեզուի գործածութեան սահմանափակ եւ ոչ միշտ խրախուսող միջավայրերէ։ Հետեւաբար, հայերէնի ապագայ կենսունակութիւնը ուղղակիօրէն կապուած է կրթական եւ համայնքային նախաձեռնութիւններէ, որոնք կը խթանեն լեզուի բնական, շարունակական գործածութիւնը՝ դարձնելով զայն ոչ միայն ուսուցման առարկայ, այլեւ առօրեայ հաղորդակցութեան գործուն եւ իմաստաւոր միջոց։ Այդ պարագաներուն լեզուն կը դառնայ կենդանի հաղորդակցութեան բնական գործիք՝ արմատաւորուելով առօրեայ կեանքին մէջ։

Մարիա Մարկոսեան

Մանկավարժ
INALCO IMAS

 

]]> https://darperag21.net/%d5%aa%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d5%a3%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ac%d5%a5%d5%a6%d5%b8%d6%82%d5%ab-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%bf%d5%a1%d5%b0%d6%80%d5%a1%d6%82%d5%a7%d6%80%d5%a8-%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82/feed/ 0 88294 Ուշացած հանդիպում մը Կեօրկ Պազելիցի հետ https://darperag21.net/%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%ae-%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%ab%d5%ba%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%b4%d5%a8-%d5%af%d5%a5%d6%85%d6%80%d5%af-%d5%ba%d5%a1%d5%a6%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%81%d5%ab-%d5%b0/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b7%25d5%25a1%25d6%2581%25d5%25a1%25d5%25ae-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a4%25d5%25ab%25d5%25ba%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b4-%25d5%25b4%25d5%25a8-%25d5%25af%25d5%25a5%25d6%2585%25d6%2580%25d5%25af-%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25a5%25d5%25ac%25d5%25ab%25d6%2581%25d5%25ab-%25d5%25b0 https://darperag21.net/%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%ae-%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%ab%d5%ba%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%b4%d5%a8-%d5%af%d5%a5%d6%85%d6%80%d5%af-%d5%ba%d5%a1%d5%a6%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%81%d5%ab-%d5%b0/#respond Tue, 05 May 2026 16:31:58 +0000 https://darperag21.net/?p=88287 30 Ապրիլ 2026-ին ընկերային ցանցերու վրայ մեծ աղմուկ բարձրացուց գերմանական նէօարտայայտապաշտ գեղանկարիչ Կէօրկ Պազելիցի մահուան գոյժը։ Արդէն 88 տարեկան էր, եւ վերջին տարին գրեթէ դադրած ստեղծագործելէ։

Վերջերս, երբ Google-ի մէջ կը փնտռէի, իմացայ, թէ քանի մը ամիս ետք ան իր կեանքին ընթացքին նկարած գլուխգործոցները պիտի ցուցադրէ Ֆլորանս, Իտալիա։ Որոշեցի աժան տոմս մը գնել։ Ի՜նչ ուրախութիւն պիտի ըլլար հոն ըլլալ եւ, պատահմամբ, իրեն հանդիպիլ։

Մօտ հինգ տարի առաջ, երբ յանկարծ YouTube-ի վրայ կը հանդիպէի Պազելիցի, շատ տպաւորուեցայ իրմով, եւ այդպէս սկսայ անքթիթ դիտել եւ ուսումնասիրել անոր հետ կատարուած հարցազրոյցները։

Կամապաշտ եւ զարտուղի կերպար մը, որ Արեւելեան Պերլինի Գեղարուեստի Ակադեմիայէն՝ իբրեւ տհաս վարքագիծ դրսեւորելու մեղադրանքով արտաքսուելէ տարիներ ետք, կը դառնայ Եւրոպայի լաւագոյն արուեստագէտներէն մէկը։

Պազելիցի դանդաղ խօսելաոճը, գնդաձեւ աչքերը՝ ամփոփուած, աչքատակի այտոյցներու եւ պարտասած կոպերու մէջ, մարմնին համեմատած պզտլիկ գլուխը, ճաղատութիւնը կը յիշեցնեն «Մեծ Վարպետ Ուկուէյը» (Grand Master Oogway)՝ «Քունկ Ֆու Փանտա» (Kung Fu Panda) հռչակաւոր ֆիլմի իմաստուն կրիան։

Լրագրողներու հրատարակած նկարներուն մէջ, կամ տեսակցութիւններու ժամանակ, Պազելիցը կը տեսնենք հսկայ աշխատանոցի մը մէջ, բազմած տախտակէ փնթի աթոռի մը, եփ֊երկար ձեռքերը տեղաւորած ծունկերուն վրայ, պատրաստ՝ պատմելու, զրուցելու։

Պազիլից. Big Night Down the Drain, 1962

1963-ին, Արեւմտեան Գերմանիոյ մէջ աղմուկ բարձրացաւ, երբ Պազելից համարձակօրէն ցուցադրեց իր «The Big Night Down the Drain» գործը եւ այլ «անպարկեշտ» կամ «լկտի» համարուած պատկերներու շարք մը։ Ոստիկանութիւնն ու դատական իշխանութիւնները որոշեցին գրաւել գործերը՝ Պազելիցը մեղադրելով որպէս անպարկեշտ եւ անառակ։

Պազելիցի գործունէութիւնը յաճախ կը կապուի գերմանական «Նոր Արտայայտչապաշտութեան» (New Expressionism) ձեւաւորման հետ, թէեւ ան երբեք չսահմանափակուեցաւ որեւէ ոճով կամ շարժումով։ Ան կը պատկանի արուեստագէտներու այն խումբին, որոնք յետպատերազմեան գերմանական գեղանկարչութիւնը դուրս բերին ժամանակավրէպութեան դիակիզարանէն։ Լոյս սփռելով գերմանական ինքնութեան բարոյական հարցերուն, ինչպէս նաեւ Արեւելեան եւ Արեւմտեան Գերմանիաներու միջեւ գոյութիւն ունեցող գաղափարական բախումներուն վրայ՝ անոնք մեծ աղմուկ բարձրացուցին պատկերասրահներու ու մտաւորական շրջանակներու մէջ եւ հիմքը դրին արդի գեղանկարչութեան:

Անոր պատկերները կը խախտէին ժամանակի հաստատուած գեղագիտական լեզուն՝ մերժելով թէ՛ արեւմտեան վերացապաշտութեան (abstraction) «ազատախոհ» ընկալումը, այսինքն՝ գործերու բովանդակութեան անորոշութիւնը, եւ թէ՛ խորհրդային կողմնորոշում ունեցող արեւելեան ընկերվարական իրապաշտութեան (socialist realism) գաղափարական ծայրայեղ կատարելութիւնն ու քաղաքականացուած արժէքները։

Պազիլից. Die Helden, 1965

Այս հակադրութիւնը հիմք հանդիսացաւ 1965–66 թուականներուն ստեղծուած «Հերոսները» (Die Helden) շարքին, որ անոր գործունէութեան առանցքային կէտերէն մէկն էր։

Գործերուն մէջ պատկերուած հերոսները Երկրորդ յետհամաշխարհարային պատերազմի զինուորներ են, սակայն անոնք ներկայացուած չեն որպէս փառաբանուած հերոսներ, այլ՝ որպէս ջախջախուած մարմիններ, որոնք մնացած են պատմութեան ծանրութեան եւ ազգայնամոլութեան ծանրութեան տակ։

Այս պատկերներուն մէջ հերոսութիւնը չ’արտայայտուիր ընկերաիրապաշտական (socio-realist) սահմանումով, ուր հերոսը պէտք է ներկայացուի որպէս անվեհեր ու գերմարդկային էակ. ընդհակառակը՝ անիկա հերոսը կը վերադարձնէ մարդկային մակարդակին։

Ո՞վ ունի իշխանութիւնը սահմանելու հերոսութեան չափանիշները։

Թերեւս «հերոսը» ոչ թէ աստուած մըն է, այլ անձ մը, որ անցած է հոգեբանական ճնշումներու, աղէտալի պատահարներու եւ նոյնիսկ ֆիզիքական կորուստներու միջով՝ արժանի պարկեշտօրէն եւ պատշաճօրէն ներկայացուելու։

Այս տրամաբանութիւնը մարմնաւորած էր Պազելից իր գլուխ-գործոցներուն մէջ։

Ընդհանրապէս, Պազելիցի գործերուն մէջ մերկ մարմինը կը ներկայացուի իր թերութիւններով՝ անհրապոյր, կաշկանդուած ու տառապող։ Այս մէկը կը միտի հարցականի տակ դնելու եւ խախտելու բնականութեան, կանացիութեան, առնականութեան ու գեղեցկութեան ընդունուած չափանիշները։

Ան նաեւ հռչակաւոր է իր ծուռ կախուած գործերով։

Պազիլիցի ծուռ կախուած գործերէն

Իր հսկայական կտաւները գլխիվայր շրջելով՝ ան մարտահրաւէրի դիմաց կը դնէ անմիջական ընկալումը՝ դրդելով դիտողը, որ ո՛չ միայն շորորալով անցնի պատկերներու առջեւէն, այլեւ քննէ ու զննէ անոնց կառուցուածքը, ձեւաբանութիւնը (morphology) եւ իր երեւակայութեան մէջ վերստին պատկերացնէ զանոնք։

Ժամանակակից մարդու գոյութենական (existential) խնդիրները, անոր անկայուն վիճակը, ուժի եւ կարգուկանոնի իշխանութեան ստրկացուցած մարմինը՝ գերազանցօրէն նկարագրուած են Պազելիցի կողմէ։

Գեղարուեստական մշակոյթը դեռ շա՜տ պիտի ներշնչուի քեզմով։ Ցտեսութիւն Պազելից, կը տեսնուինք Իտալիոյ մէջ։

]]> https://darperag21.net/%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%ae-%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%ab%d5%ba%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%b4%d5%a8-%d5%af%d5%a5%d6%85%d6%80%d5%af-%d5%ba%d5%a1%d5%a6%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d6%81%d5%ab-%d5%b0/feed/ 0 88287 ՍԷՐԸ ԵՒ ԺԱՄԱՆԱԿԸ https://darperag21.net/%d5%bd%d5%a7%d6%80%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d5%aa%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25bd%25d5%25a7%25d6%2580%25d5%25a8-%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25aa%25d5%25a1%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%bd%d5%a7%d6%80%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d5%aa%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a8/#respond Mon, 04 May 2026 19:48:36 +0000 https://darperag21.net/?p=88279 Դարեր անցեալ, ծովի շրջագիծը կապոյտում անշէջ,
Կար մի կղզի՝ մի քարտէզում գծուած, կամ որեւէ տեղ,
Ուր ապրում էին մարդկային արժէքները լոկ հոգու մէջ,
Ամէն բարիք, որ մարդն զգում էր յստակ ու լուսեղ։
Բայց մի օր մի ալիք բարձրացաւ մութ ու խուլ,
Կղզին դանդաղ հնազանդուեց ջրի ծանր հոսքին,
Եւ ամէն արժէք նսեմացաւ, ապարժէք, ամուլ,
Փրկուելու իր ճակատագրի խաւար կործանումից։

Բոլորն շտապ հեռացան, խոհեմ մտքով, կամ վախից,
Միայն սէրն էր, որ մնաց, վերջին շունչը պահած,
Նա նայեց ծովին ու երկինքին, մարող լոյսի եզրից,
Յուսալով՝ ալիքն անցնի, եւ վտանգը դառնայ անցած։
Բայց երբ յոյսն էլ մարեց, եւ լռեց ափի ձայնը ծանօթ,
Երբ ոչ մի նշոյլ չմնաց փրկութեան կամ ճանապարհի,
Սրտում ծագեց մի ցանկութիւն՝ հեռանալ ցաւից փոթոթ,
Եւ գտնել մի վայր, ուր ծովում խորտակուելուց կփրկուի։

Այդժամ հարստութեանը դիմեց՝ սրտագին աղերսով ջերմ,
Որի նաւը լի էր ոսկով, արծաթով, գանձերով ծանր.
«Տար ինձ քո հետ, որ չմնամ մահուան մէջ, մրմունջ մեղմ,
Փրկիր ինձ այս լքուած ծովից, այս ափից անծայր»։
Բայց հարստութիւնն ասաց.
«Նաւս շատ ծանր է արդէն,
Գանձերով լեցուն՝ ոսկի, արծաթ, մարգարիտներ շողուն,
Այլեւս չկայ տեղ քո համար իմ բեռների մէջ ամէն,
Ես լցուած եմ, չեմ կարող քեզ էլ վերցնել իմ նաւում»։

Ժամանակ անցաւ խռիւ ստուերով ծանր ու մութ,
Եւ սէրն իր աղերսը դրեց ժամանակի սրտին.
«Թող ինձ մնալ քո հետ, գտնել հանգիստ ու գութ,
Քո գրկում գուցէ գտնեմ ապաստարան թանկագին»։
Ժամանակը ասաց. «Ներիր, սէր, հոգիս լեցուն է մենակութեամբ,
Այնքան խորն է վիշտս, որ ինձ հետ ոչ ոք չի մնում,
Ես պիտի թափառեմ միայնակ իմ արցունքների ծանրութեամբ,
Ու փակուած մնամ այն լռութեան մէջ, որ չեմ արտասւում»։

Ապա գոռոզութիւնն եկաւ՝ բարձր, սառը ու հպարտ,
Եւ սէրն իր աղաչանքը արեց հեզ ձայնով տրտում.
«Տար ինձ քո հետ, փրկիր այս մթին ճանապարհից վատ,
Ու առաջնորդիր ինձ, որ չկորչեմ այս սեւ ալիքներում»։
Գոռոզութիւնը պատասխանեց.
«Քո ներկայութիւնը կը խախտի իմ կարգը,
Իմ նաւում ամէն ինչ հաւասար ու անխափան է,
Չեմ հանդուրժի խանգարում, ոչ էլ զգացումի դարդը—
Քո սէրը կը կոտրի այն խաղաղութիւնը, որ հիմա իմն է»։

Եւ ուրախութիւնն անցաւ՝ փայլուն երգերով փաթաթուած,
Այնքան խանդավառ, որ չլսեց սէրն ի ձայնը թոյլ,
Աղերսները նրա մնացին օդում ցրուած,
Չլսուած, չնկատուած՝ հեռու ու մօտ, անլսելի, խուլ։
Այսպէս մէկը միւսի հետեւից անցան բոլոր նաւերը,
Եւ սէրը մնաց մենակ՝ յոյսը մարած, հոգին թուլացած,
Ծովը բարձրացաւ, խաւարեց արեւի վերջին շողերը,
Եւ երեկոն էլ իջաւ՝ օրուայ ուժն ու կամքը խամրած։

Երբ արդէն թւում էր՝ ամէն ինչ կորաւ գիշերում,
Մի ձայն մեղմ կանչեց նրան, հեռուից հնչելով.
«Եկ, սէր, իմ հետ, ես քեզ կը պահեմ ապահով լոյսերում,
Եւ կը հանեմ քեզ այս ալիքներից՝ փրկութեան ելքով»։
Նա շրջուեց ու տեսաւ ծերունի մի անձ,
Ում հայեացքը խորն էր, անծանօթ, բայց հանգստաբեր,
Նա տարաւ սէրն ին իր նաւը՝ չհարուցեց ոչ մի հարց,
Առաջնորդեց նրան դէպի ապահով ափը առընթեր։

Հեռու մի ափի վրայ նրան իջեցրեց ապահով
Ու դարձաւ հեռանալու՝ առանց փառքի կամ շնորհքի,
Անաղմուկ անհետացաւ, ինչպէս տարիներն են անցնոմ անխռով,
Եւ կորաւ ժամանակի անտեսանելի հոսքի մէջ լուռ ու անհարկի։
Եւ սէրը, զարմացած, յանկարծ հասկացաւ սրտում,
Որ չի հարցրել՝ ով էր փրկիչը, անունը կամ տեղիքը,
Հարց ծագեց նրա մէջ՝ անհամբեր, ու լուռ յուզում,
Եւ նա դիմեց գիտութեանը պարզելու գաղտնիքը։

«Ասա ինձ, ո՛վ գիտութիւն, իմաստուն ու լուսեղէն,
Ո՞վ էր այն հոգին, որ փրկեց ինձ ալիքներից խոր,
Ո՞վ էր այդ ծերունին, որ տարաւ ինձ անվտանգ երթով ամէն,
Եւ կատարեց այդքան մեծ գործ իր սիրոյ համար մոլոր»։
Գիտութիւնն ասաց՝ հեռուն նայելով ժամանակի խորքից,
Միայնակ հանգիստ, առանց կասկածի, վստահ ամբողջ
«Դա Ժամանակն էր, որ քեզ առաջնորդեց այդ ուղով ու հեռուից,
Քանզի միայն Ժամանակն է, որ ճանաչում է համայն սէրը ողջ»։

ԳՐԻՇ ԴԱՒԹԵԱՆ

]]> https://darperag21.net/%d5%bd%d5%a7%d6%80%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d5%aa%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a8/feed/ 0 88279 Արհեստական բանականութիւնը ի սպաս արեւմտահայերէնի վերակենդանացման https://darperag21.net/%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%ab-%d5%bd%d5%ba%d5%a1%d5%bd-%d5%a1%d6%80%d5%a5/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b0%25d5%25a5%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25a2%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a8-%25d5%25ab-%25d5%25bd%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25bd-%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a5 https://darperag21.net/%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%ab-%d5%bd%d5%ba%d5%a1%d5%bd-%d5%a1%d6%80%d5%a5/#comments Mon, 04 May 2026 16:05:05 +0000 https://darperag21.net/?p=88272 Լեզուները չեն կորսուիր մէկ օրուան մէջ։ Անոնք կը մարին դանդաղ՝ գործածութեան նուազումով, առօրեայ կեանքէն խզուելով, եւ վերջապէս՝ խորհրդանշական ներկայութեան վերածուելով։ Սփիւռքի պայմաններուն մէջ, այս ընթացքը սկսած է արագանալ։ Արեւմտահայերէնը այսօր կը գտնուի վտանգաւոր սահմանագիծի մը վրայ․ ան կը շարունակէ գոյութիւն ունենալ իբրեւ մշակութային արժէք, իբրեւ յիշողութիւն եւ պատկանելիութեան խորհրդանիշ, բայց շատ յաճախ՝ ոչ իբրեւ առօրեայ հաղորդակցութեան կենդանի լեզու։

Սակայն միաժամանակ, աշխարհը կը գտնուի այլ՝ խորքային փոխակերպման մը մէջ։ Արհեստական բանականութիւնը, որ երկար ժամանակ ընկալուած էր իբրեւ տարբերութիւնները ջնջող եւ միատարրութիւն ստեղծող ուժ մը, այսօր կրնայ դառնալ լեզուական բազմազանութեան պահպանման եւ նոյնիսկ վերակենդանացման անսպասելի գործիք մը։ Հարցը այլեւս այն չէ, թէ արդեօք արհեստական բանականութիւնը պիտի ազդէ լեզուներուն վրայ, այլ՝ թէ ի՛նչ ձեւով կարելի է զայն ծառայեցնել այն լեզուներուն, որոնք կորսուելու վտանգի ենթակայ են։

Նկարները ստեղծուած են ԱԲ գործիքներով: Դիւրաւ կարելի է նշմարել, որ կարգ մը գրութիւններ արեւելահայ ուղղագրութեամբ են, իսկ կարգ մը բառեր՝ սխալ գրուած են: Ինչպէս յօդուածը կը նշէ՝ ԱԲ-ին կրնայ սխալիլ:

Սփիւռքը եւ լեզուի գործնական օգտագործման նահանջը

Սփիւռքի մէջ լեզուն չի մրցիր միայն այլ լեզուներու հետ, այլ՝ անհրաժեշտութեան հետ։ Արաբերէնը, ֆրանսերէնը, անգլերէնը կամ այլ տեղական լեզուներ կը տիրապետեն կրթութեան, աշխատանքի եւ հասարակական կեանքին։ Արեւմտահայերէնը կը սահմանափակուի՝

  • դպրոցական սահմանափակ ժամերով,
  • ընտանեկան յարաբերութիւններով
  • կամ մշակութային ու ծիսական միջավայրերով։

Այսպէս կը ստեղծուի խոր հակասութիւն մը․ լեզուն կը պահէ իր խորհրդանշական արժէքը, բայց կը կորսնցնէ իր գործնականութիւնը։ Իսկ լեզու մը, որ չի գործածուիր, կամաց-կամաց կը վերածուի արարողակարգի, այլ ոչ՝ ապրուած իրականութեան։ Հետեւաբար, խնդիրը այլեւս պարզ «պահպանութիւն» չէ։ Խնդիրը վերաիմաստաւորուած գործածութիւն է՝ վերստին ապրող դարձնել լեզուն։

Արհեստական բանականութիւնը իբրեւ լեզուի հասանելիութեան միջոց

Արհեստական բանականութիւնը ոչ թէ կը փոխարինէ լեզուն, այլ կը դիւրացնէ անոր գործածութիւնը։ Անիկա կրնայ ստեղծել գործիքներ, աննախադէպ հնարաւորութիւններ՝ լեզուն վերակենդանացնելու եւ զայն յարմարցնելու թուային դարուն։

ԱԲ-ն քանի մը ձեւերով կրնայ նպաստել լեզուի ուսուցման եւ պահպանման․

  • Մատչելիութիւն․ ի տարբերութիւն դասարաններու, ԱԲ հարթակները հասանելի են ամէն ժամ, ամէն տեղ։
  • Ներգրաւում․ խաղային եւ զրուցային ձեւաչափերը ուսուցումը կը դարձնեն հաճելի։
  • Տարածում․ մէկ անգամ մշակուած գործիքը կրնայ հասնիլ հազարաւոր սփիւռքահայերու՝ առանց ֆիզիքական ենթակառոյցի։

Թուային զրուցակիցը. ChatGPT, Gemini, Copilot եւ այլն

Սփիւռքահայ երիտասարդին համար մեծագոյն խնդիրը լեզուական միջավայրի բացակայութիւնն է։ Այսօր ChatGPT-ն կամ Gemini-ն կրնան ծառայել որպէս համբերատար զրուցակիցներ։ Անոնք թոյլ կու տան օգտատիրոջ մարզելու իր գրաւոր հայերէնը, ստանալու սրբագրութիւններ եւ նոյնիսկ բացատրութիւններ խնդրելու քերականական կանոններու մասին։ Ասիկա կը նպաստէ «սխալելու վախի» վերացման, որ յաճախ արգելք կը հանդիսանայ լեզուի գործածութեան։

Սորվիլը դարձնել հաճոյք. Duolingo-ի օրինակը

Լեզուի վերակենդանացման գործին մէջ կայ մեծ դերակատարութիւն ունեցող գործիք մը՝ «խաղայնացումը» (gamification)։ Թէեւ արեւմտահայերէնը դեռ նոր իր տեղը կը գտնէ նման հարթակներու վրայ, Duolingo-ի նման ծրագրերու ալկորիթմները ցոյց կու տան, թէ ինչպէս կարելի է ԱԲ-ի միջոցով անհատականացնել ուսուցումը։ Մեքենան կը հասկնայ օգտատիրոջ թոյլ կողմերը եւ կը կրկնէ այն բառերը, որոնք դժուարութիւն կը պատճառեն՝ սորվելու ընթացքը դարձնելով  թեթեւ ու հետաքրքրական։

Լսել եւ խօսիլ. Խօսքի ԱԲ (Speech AI)

Արեւմտահայերէնի պարագային, ամենէն կարեւոր հարցերէն մէկը ձայնային ճանաչումն է (Speech-to-Text) եւ գրութեան վերածումը ձայնի (Text-to-Speech)։ Ձայնային նորագոյն ԱԲ համակարգերը կրնան օգնել սփիւռքահայերուն լսելու ճիշդ հնչողութիւնը։ Ասիկա կը նշանակէ, որ վաղը մեր երեխաները կրնան հայերէն հեքիաթներ լսել ԱԲ-ի կողմէ կարդացուած, կամ իրենց նամակները թելադրել հայերէնով՝ առանց ստեղնաշարի դժուարութեան։

Սփիւռքի մէջ, ուր խօսակցական արեւմտահայերէնը առաջինն է որ կը տկարանայ, այս զարգացումը կրնայ վճռորոշ նշանակութիւն ունենալ վերարտադրելով ճիշդ արտասանութիւն եւ ստեղծելով խօսակցական թուայնացած միջավայրեր։

Լեզուն թուայնացած միջավայրի մէջ

Լեզուն կը գոյատեւէ հոն, ուր մարդը կը բնակի։ Իսկ այսօր մարդը զգալիօրէն կը բնակի թուային միջավայրին մէջ։ Արհեստական բանականութիւնը կրնայ նպաստել՝

  • արեւմտահայերէն բովանդակութեան ստեղծման (յօդուածներ, ամփոփումներ, խորագիրներ),
  • podcast-ներու եւ ձայնային հաղորդումներու զարգացման,
  • ընկերային ցանցերու մէջ լեզուի ներկայութեան ընդլայնման։

Այս բոլորը ուղղակիօրէն կը յիշեցնեն այն պահանջները, որոնք արդէն բարձրացուած էին թուայնացման եւ արդի միջոցներու կարեւորութեան մասին։ Սակայն այժմ այդ պահանջները կը ստանան գործնական գործիքներ։

Սերունդներու կամրջում

Արհեստական բանականութեան ամենէն խոր ազդեցութիւններէն մէկը կրնայ սերունդներու միջեւ կապի վերաստեղծումը ըլլալ։

  • տարեցները կը տիրապետեն լեզուին, բայց հեռու են թուային աշխարհէն,
  • երիտասարդները կը տիրապետեն թուային գործիքներուն, բայց հեռացած են լեզուէն։

Արհեստական բանականութիւնը կրնայ դառնալ միջնորդ՝

  • ձեւաւորելով երկխօսութիւններ,
  • պահելով արտայայտութիւններ եւ խօսակցական ձեւեր,
  • թուայնացնելով բանաւոր ժառանգութիւնը։

Այս ձեւով, լեզուն չի փոխանցուիր միայն ուղղակի, այլ նաեւ՝ միջնորդուած, առանց կորսնցնելու իր կենդանութիւնը։

Վտանգներ եւ սահմանափակումներ

Արհեստական բանականութիւնը ինքնին օգտակար կամ վնասակար չէ․ ան կը գործէ այն պայմաններով եւ տուեալներով, որոնք իրեն կը տրամադրուին։ Առանց գիտակցուած եւ նպատակաուղղուած ջանքերու, գերիշխող լեզուները կը շարունակեն ստանալ անհամեմատ աւելի մեծ աջակցութիւն, մինչ արեւմտահայերէնը կրնայ թերի ներկայացուած մնալ տուեալներու շտեմարաններուն մէջ։ Այս պարագային, ինքնաշխատ համակարգերու արդիւնքները կրնան կա՛մ աղքատացնել լեզուական նրբութիւնները, կա՛մ նոյնիսկ սխալներ յառաջացնել։

Հետեւաբար, լեզուի վերակենդանացումը կը պահանջէ գործնական եւ համակարգուած մասնակցութիւն՝ որակաւոր տուեալներու հաւաքագրում, համայնքային մասնակցութեամբ ստեղծուած բովանդակութիւն եւ համագործակցութիւն լեզուաբաններու, արհեստագէտներու եւ կրթական գործիչներու միջեւ։

Վերջապէս, ԱԲ-ն կ՛արտացոլէ այն, ինչ որ կը ստանայ, ինչով որ կը սնանի․ եթէ ան չունենայ բաւարար եւ ճշգրիտ արեւմտահայերէնի տուեալներ, չի կրնար արդիւնաւէտօրէն ծառայել լեզուին։

Եզրակացութիւն

Արհեստական բանականութիւնը կը ներկայացնէ հազուագիւտ առիթ մը, սակայն ան ինքնին չի կրնար փրկել լեզուն։ Լեզուն կը պահպանուի եւ կը շարունակէ ապրիլ միայն այն ժամանակ, երբ համայնքը որոշէ զայն գործածել։ Սփիւռքի մէջ, ուր աշխարհագրական հայրենիքը հեռու է, լեզուն կը դառնայ անմիջական հայրենիք մը՝ պատկանելիութեան եւ ինքնութեան հիմնական յենարանը։

ԱԲ-ն չի փոխարիներ մարդկային շփումը կամ ուսուցիչները, բայց կրնայ դառնալ հզօր լրացում մը՝ այն լծակը, որ կը թոյլատրէ արեւմտահայերէնին դուրս գալ «թանգարանային» վիճակէն։ Թուային այս գործիքներուն միջոցով կարելի է ստեղծել կենդանի միջավայր մը, ուր լեզուն ոչ միայն կը պահպանուի, այլեւ կը զարգանայ՝ դառնալով ժամանակակից հաղորդակցութեան լիարժէք միջոց մը։

Եթէ արեւմտահայերէնը ներգրաւուի զրուցարաններու (chatbots), ծրագրերու (applications / software / programs) եւ ձայնային գործիքներու (voice tools / voice technologies) մէջ, սփիւռքեան համայնքները կրնան վերադարձնել զայն առօրեայ կեանքի։ Այսպէս, արհեստական բանականութիւնը կը դառնայ ոչ միայն թեքնաբանական գործիք, այլեւ մշակութային դաշնակից մը՝ նպաստելով լեզուի շարունակականութեան։

Ի վերջոյ, հարցը ԱԲ-ի ստեղծած կարելիութիւնները չէ, այլ մեր որոշումը՝ զայն գործածելու, որովհետեւ լեզուները չեն մեռնիր, երբ զանոնք կամ անոնց մասին կը խօսինք, այլ երբ կը դադրինք զանոնք գործածելէ։

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%ab-%d5%bd%d5%ba%d5%a1%d5%bd-%d5%a1%d6%80%d5%a5/feed/ 5 88272 Պահպանե՛նք, զարգացնե՛նք ու երիտասարդացնե՛նք արեւմտահայերէնը. ահա թէ ինչպէ՛ս https://darperag21.net/%d5%ba%d5%a1%d5%b0%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%9b%d5%b6%d6%84-%d5%a6%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%a1%d6%81%d5%b6%d5%a5%d5%9b%d5%b6%d6%84-%d5%b8%d6%82-%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a4-2/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25b0%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a5%25d5%259b%25d5%25b6%25d6%2584-%25d5%25a6%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a3%25d5%25a1%25d6%2581%25d5%25b6%25d5%25a5%25d5%259b%25d5%25b6%25d6%2584-%25d5%25b8%25d6%2582-%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a4-2 https://darperag21.net/%d5%ba%d5%a1%d5%b0%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%9b%d5%b6%d6%84-%d5%a6%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%a1%d6%81%d5%b6%d5%a5%d5%9b%d5%b6%d6%84-%d5%b8%d6%82-%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a4-2/#comments Fri, 01 May 2026 08:59:59 +0000 https://darperag21.net/?p=88259 Ստորեւ ներկայացուած յօդուածը գրուած է 2022-ին՝ արեւմտահայերէնի պահպանման եւ զարգացման շուրջ հրատապ մտահոգութիւններու լոյսին տակ։ Վստահօրէն ոչ ամբողջական, անոր մէջ բարձրացուած հարցերը՝ դպրոցներու դերը, ընկերային ցանցերու օգտագործումը, ծնողներու ներգրաւուածութիւնը եւ արդիական բառարաններու անհրաժեշտութիւնը, այսօր ալ կը մնան չափազանց այժմէական։

Չորս տարի անց, այս յօդուածը կը վերահրատարակենք ոչ միայն որպէս յիշեցում, այլեւ որպէս հրաւէր՝ վերանայելու մեր ընթացքը․ ի՞նչ փոխուած է, ի՞նչը կը մնայ նոյնը, եւ ի՞նչ նոր մօտեցումներ կրնան առաջարկուիլ։

Կը հրաւիրենք մեր ընթերցողները, մասնագէտները եւ ընդհանրապէս բոլոր շահագրգիռները՝ իրենց դիտարկումները, առաջարկները կամ փորձառութիւնները բաժնելու։ Այս քննարկումը միայն յետադարձ հայեացք չէ, այլ նաեւ փորձ մը՝ միասին պատկերացնելու արեւմտահայերէնի ապագան։

 

Աշխարհացրիւ հայկական սփիւռքին կամ ընդհանրապէս հայութեան համար արեւմտահայերէնի պահպանումն ու զարգացումը պէտք է գերազա՛նց նշանակութիւն ունենան, կամ այդպէ՛ս կ’ակնկալուի առնուազն: Իբրեւ լեզուական եւ մշակութային հարստութիւն` արեւմտահայերէնը առանցքային տարր է հայկական ամուր ինքնութեան պահպանման համար՝ աշխարհի մը մէջ, ուր մշակոյթներու փոխազդեցութեան մնայուն ընթացքը մէկը միւսը կլանելու ենթահողը կը դիւրացնէ: Հակառակ համաշխարհայնացման եւ թուայնացման դարաշրջանի առթած մարտահրաւէրներուն՝ կան համոզիչ պատճառներ ձեռնարկելու արեւմտահայերէնի վերանորոգման եւ վերաժողովրդայնացման, յատկապէս երիտասարդութեան մէջ:

          Լեզուն իբրեւ մշակութային ինքնութեան խորհրդանիշ

Լեզուն բնականօրէն շատ աւելին է, քան պարզապէս հաղորդակցելու միջոց մը. ան կը հանդիսանայ մշակութային ինքնութեան հիմնական բաղադրիչը, եւ իբրեւ այդպիսին՝ արեւմտահայերէնը աշխարհի տարբեր ծայրերուն ապրող հայերուն համար խորքային կապ մը կը ստեղծէ իրենց հարուստ մշակութային ժառանգութեան, նախնիներուն եւ հազարամեակներու անցեալ ունեցող պատմական արմատներուն հետ: Ան կը մարմնաւորէ հայ ժողովուրդին հաւաքական յիշողութիւնը` նպաստելով սփիւռքի գաղութներուն մէջ միութեան եւ պատկանելութեան զգացողութեան ամրապնդումին:

          Աւանդութեանց պահպանման միջոց

Արեւմտահայերէնը խորապէս միահիւսուած է հայկական սովորոյթներուն, ծէսերուն եւ աւանդութիւններուն հետ: Մշակութային բազմաթիւ արտայատութիւններ՝ կրօնական արարողութիւններէն (գրաբարի կողքին այս պարագային) մինչեւ ընտանեկան հաւաքոյթներ, մեծապէս կախեալ են արեւմտահայերէնէն: Պահպանելով զայն՝ սփիւռքահայերը կրնան երաշխաւորել, որ այս սովորոյթներն ու աւանդութիւնները կը փոխանցուին սերունդէ-սերունդ՝ ստեղծելով մշակութային շարունակականութեան զօրաւոր հիմք մը:

          Պատմական կապ ու նշանակութիւնը

Արեւմտահայերէնը պատմական նշանակալի կշիռ ունի, որովհետեւ ոչ միայն ան պարզապէս մեր պապերուն լեզուն է, այլ քանի որ նաեւ կը դրսեւորէ ու կը յուշէ Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայերու ապրած դառն փորձառութիւնները, մասնաւորաբար՝ ցեղասպանութիւնը: Մինչ մէկ կողմէ կը յիշեցնէ տառապանքը մեր 1,5 միլիոն նահատակներուն, միւս կողմէ ան կը ծառայէ որպէս հայ ժողովուրդի տոկունութեան, վերապրումի եւ գոյատեւման կենդանի վկայութիւնը՝  դարձնելով զայն կարեւոր միջոց մը՝ յիշելու եւ յարգելու բոլոր անոնք, որոնք ջարդուեցան պարզապէս, որ հայ էին: Եղեռնը կարելի է յիշել ու նշել տարբեր լեզուներով, բայց ան շատ բան կը կորսնցնէ իր պատմական համապատասխանութենէն, եթէ դադրի արեւմտահայերէնով ոգեկոչուելէ:

*      *

*

            Այժմ պիտի փորձենք ուսումնասիրել արեւմտահայերէնի պահպանութեան առջեւ ծառացած մարտահրաւէրները եւ ներկայացնել կամ փորձել ներկայացնել հին ու նոր լուծումներ, որոնք կրնան նպաստել մշակութային այս կարեւոր արժէքի պաշտպանութեան, պահմանումին ու զարգացումին: Արհեստագիտական ուժի օգտագործումէն մինչեւ սերունդներու միջեւ երկխօսութեան ու մշակութային գիտակցութեան խթանումը՝ հոս քննարկուած միջոցները կը հանդիսանան փորձ մը՝ հարթելու արեւմտահայերէնի աշխուժացման ճամբան:

Մեր քննարկումներուն առանցքը պիտի հանդիսանան հայ դպրոցները, լրատուամիջոցները, ծնողները եւ արդիական կարելիութիւնները, որոնք միասին կը կազմեն սերունդները իրարու կամրջող ու արեւմտահայերէնի պահպանումը երաշխաւորող ներդաշնակ համոյթ մը:

          Դպրոցներու դերը արեւմտահայերէնի պահպանման առաքելութեան մէջ

Լեզուի պահպանման բարդ գործընթացին մէջ կրթական հաստատութիւնները ունին առանցքային դերակատարութիւն, իսկ արեւմտահայերէնի ուսուցման նուիրուած դպրոցները՝ սկզբունքով մեր բոլոր հայկական վարժարանները, մեծ ազդեցութիւն ունին երիտասարդութեան վրայ. հոն է որ հայօրէն կը թրծուի հայ երիտասարդը, այդպէս կը սպասուի: Որպէս լեզուական ժառանգութեան պահապաններ՝ այս դպրոցները կը կրեն ոչ միայն լեզուական հմտութիւններ փոխանցելու, այլեւ մշակոյթի եւ ինքնութեան հետ խոր կապ ստեղծելու պատասխանատուութիւնը:

Անառարկելի է կրթական հաստատութիւններու կարեւոր դերը արեւմտահայերէնի պահպանման առաքելութեան մէջ: Այժմ փորձենք քննարկել, թէ ի՞նչ ռազմավարութիւններ կրնան որդեգրուիլ՝ ապահովելու լեզուին կենսունակութիւնը: Արեւմտահայերէնը ապրելակերպի վերածող լեզուական ծրագիրներէն մինչեւ լեզուին համարկումը ընթացիկ ուսումնական ծրագիրներուն եւ հմուտ ուսուցիչներու պատրաստութենէն մինչեւ մշակութային արտադասարանական միջոցառումներու կազմակերպումը՝ հայ դպրոցները կը մնան կանգնած իբրեւ փարոսներ, որոնք կը լուսաւորեն արեւմտահայերէնի պահպանման ուղին: Կրթութեան միջոցով է, որ այս լեզուին մնայուն աւանդը եւ անոր ընդգրկած կենսունակ մշակոյթը կրնան փոխանցուիլ գալիք սերունդներուն:

Շատ մը դպրոցներ սկսած են անտարբեր մօտեցում ցուցաբերել հայերէնով դասաւանդուած նիւթերուն նկատմամբ, թէեւ հակառակը կը փորձեն ցոյց տալ՝ առարկելով, որ անոնք կը ճնշեն ուսումնական ընթացիկ ծրագրին եւ իմա պետական քննութիւններու յաջողութեան վրայ: Պատրուակէն աւելի` մեծ սուտ մը կարելի է նկատել այս մէկը: Առաջ ալ մեր դպրոցները միշտ հետամուտ եղած են պետական քննութիւններու յաջողութեան եւ միշտ ալ շատ լաւ արդիւնքներ արձանգրած են՝ առանց ոչ մէկ զիջում կատարելու հայերէնի նիւթերէն: Այսօր կեանքի մէջ յաջողած տարեց սերունդներ կան, որոնք բժիշկ են, երկրչափ ու առեւտրական, որոնք ոչ միայն օտար լեզուներու կողքին կը խօսին սահուն արեւմտահայերէն, այլեւ գեղարուեստական մակարդակով ու անսխալ կը գրեն զայն: Այդպէս էր, որովհետեւ հայկական դպրոցները հայերէնը կը նկատէին աշակերտներու կրթութեան եւ մշակութային ինքնութեան վառ եւ իմաստալից մէկ մասը՝ պետական քննութիւններու մէջ յաջողութեան կողքին: Փաստօրէն, հայերէնին յատկացուցած ժամանակն ու ճիգը արգելք չէր ըլլար որ անոնք իրենց պետական ծրագիրը իրագործէին: Միայն ծուլութեան, անտարբերութեան եւ հաւանաբար առեւտրական նկատարումներով է (պիւտճէի յամեցող դժուարութիւններ) որ հայերէնը սկսած է երկրորդական, երրորդական նկատուիլ մեր դպրոցներուն մէջ: Ծնողները անշուշտ մեծ դեր ունին այս վիճակի ստեղծման մէջ: Կ’անդրադառնանք քիչ ետք:

          Անկրկնելի է հայ ուսուցիչին դերը

Հայերէն նիւթեր դասաւանդող ուսուցիչներու վերորակաւորումը դարձած է կենսական: Անհրաժեշտ է ներդրումներ (օժանդակողներ միշտ կը գտնուին) կատարել արեւմտահայերենին տիրապետող ուսուցիչներու վերապատրաստութեան համար: Լաւ պատրաստուած մանկավարժները կարեւոր են լեզուական հմտութիւնները արդիւնաւէտ փոխանցելու համար: Գիտութեան կողքին հայերէնի հանդէպ կիրք ունենալն ու փոխանցելը պայման է: Անոնք նաեւ կրնան, պէտք է ծառայեն որպէս մշակութային դեսպաններ՝ օգնելով ուսանողներուն գնահատելու լեզուին պատմամշակութային խորքը: Հոս կրնանք փակագիծ մը բանալ եւ նշել անունները, երկար շարք մը, հայ ուսուցիչներու, որոնք գիտութեան կողքին՝ ոգի ու մշակութային գիտակցութիւն ջամբեցին իրենց աշակերտներուն: Այդ օրերուն ալ պետական քննութիւններ կային եւ հայ աշակերտները մեծ յաջողութիւններ կ’արձանագրէին:

          Մշակոյթի եւ լեզուի ակումբներ

Դպրոցները կրնան ստեղծել մշակութային ակումբներ, սեմինարներ եւ ձեռնարկներ, որոնք ազգային մեծ տօներուն կողքին կը նշեն արեւմտահայ սովորութիւնները, տօները եւ աւանդութիւնները: Այս միջոցառումները ո՛չ միայն կը խորացնեն լեզուի եւ մշակոյթի միջեւ կապը, այլեւ հնարաւորութիւն կու տան աշակերտներուն ստեղծելու լեզուական խմբակներ կամ ուսումնական խումբեր: Այս արտադասարանական ակումբները կրնան կեդրոնանալ արեւմտահայերէնի հմտութիւններու կատարելագործման եւ մշակութային քննարկումներու վրայ՝ լեզուն աւելի գրաւիչ եւ բովանդակալից դարձնելու առաջադրանքով: Նոր գիւտ մը չէ այս մեր առաջարկը: Կար ժամանակ, ոչ հեռու անցեալին, երբ ատենամարզանքի պահերը կ’օգտագործուէին այս նպատակով: Ակումբներու առաջարկն ալ նոր չէ. բազմաթիւ դպրոցներ որդեգրած էին այս դրութիւնը, եւ նոյնիսկ արեւմտահայերէնով նշանաւոր պարբերականներ լոյս տեսած են այդ ակումբներուն ճամբով: Ժամանակի սղութիւնը պատրուակ է եւ ծուլութիւն: Գործ մը պակաս:

Եթէ կայ կամքը եւ մանաւանդ պատմական պարտաւորութեան գիտակցութիւնը, դպրոցներու միջոցով արեւմտահայերէնը կը դառնայ աւելին, քան պարզ բառ ու ձայն. ան կը վերածուի ապրելակերպի:

          Ընկերային ցանցերը ի սպաս արեւմտահայերէնին

Արեւմտահայերէնը կը դիմագրաւէ նաեւ արագ զարգացող աշխարհի մարտահրաւէրները, որոնք կրնան վերածուիլ բարիքի, եթէ կարենանք զանոնք լաւապէս օգտագործել: Այս առումով առանցքային է դերը արդի միջոցներուն, որոնք ընդհանրապէս կրնան շունչ տալ ու կենսաւորել անհետացման եզրին գտնուող լեզուները՝ իրարու կապելով սերունդները եւ երաշխաւորելով անոնց կենսունակութիւնը: 

          Թուայնացած հրատարակութիւններ. Ստեղծել եւ օժանդակել առցանց թերթերու, ամսագրերու եւ արեւմտահայերէնով պլոկներու: Այս հարթակները կը տարածեն լուրեր, պատմութիւններ, յօդուածներ եւ տեսակէտներ՝ ստեղծելով արեւմտահայերէն խօսողներու առցանց հաւաքականութիւն մը` յատկապէս ներգրաւելով երիտասարդութիւնը, որ աւելի վարժ է թուայնացած միջոցներու օգտագործման:

          Ձայնասփիւռը, թուայնացած ձայնային հաղորդումները (podcasts) եւ ընկերային ցանցերը. Ստեղծել արեւմտահայերէն ռատիոկայաններ եւ podcast-ներ` օգտագործելով ձայնի հզօրութիւնը լեզուական ուսուցման համար: Երիտասարդներուն ուղղուած յայտագրերը կրնան լեզուի ուսուցումը դարձնել զուարճալի եւ տեղին: Նաեւ օգտագործել ընկերային ցանցերու հարթակները, ինչպէս՝ YouTube-ը, Instagram-ը, Spotify-ը եւ TikTok-ը` միացնելու աշխարհով մէկ արեւմտահայերէն խօսողները, լեզուի դասընթացքներ կազմակերպելու, մշակութային արժէքներ փոխանցելու համար՝ միաժամանակ խթանելով մէկ հաւաքականութեան պատկանելու զօրաւոր զգացում մը: Թուայնացման այս դարաշրջանին, լրատուամիջոցները անփոխարինելի դաշնակից են արեւմտահայերէնի պաշտպանութեան եւ զարգացման՝ կամրջելով սերունդները իրարու եւ ենթահող պատրաստելով ապագայի  զարգացման:

Այլ խօսքով՝ լրատուամիջոցները արեւմտահայերէնը կը փոխադրեն թուայնացումի դարաշրջան: Թուայնացած հրատարակութիւնները կը ստեղծեն արեւմտահայերէն խօսողներու առցանց համայնքներ: Ձայնասփիւռը եւ podcast-ները ճիշդ հնչիւններ եւ արտայայտութեան եղանակներ կը հաղորդեն՝ լեզուի ուսուցումը դարձնելով զուարճալի եւ անմիջական: Ընկերային ցանցերու հարթակները կը խթանեն կապերը ամբողջ աշխարհի տարածքին արեւմտահայերէն խօսողներու միջեւ` ստեղծելով համաշխարհային հաւաքականութիւն մը՝ միժամանակ տրամադրելով միջոցները լեզուի ուսուցման եւ մշակութային արժէքներու սատարման:

          Ծնողները վճռորոշ դեր ունին

Ծնողները վճռորոշ դեր կը խաղան դպրոցներու եւ լրատուամիջոցներու կողքին արեւմտահայերէնի պահպանման առաքելութեան մէջ: Խորքին մէջ անոնց դերը կը նկատուի հիմքը լեզուի պահպանման ջանքերուն: Ծնողները պարտին ըլլալ առաջին ուսուցիչները երեխայի կեանքին մէջ, առաջին փոխանցողը մշակութային եւ լեզուական ժառանգութեան: Տան մէջ արեւմտահայերէնի քաջալերանքը կ’երաշխաւորէ աշակերտներուն սէրը լեզուին նկատմամբ: Ծնողները իրենք է որ իրենց զաւակներուն պիտի  ծանօթացնեն հայկական սովորութիւնները, աւանդոյթներն ու արժէքները՝ ամրապնդելով լեզուի մշակութային նշանակութիւնը: Լեզուի եւ մշակոյթի այս կապը կենսական նշանակութիւն ունի լեզուի պահպանման համար: Արեւմտահայերէնի նկատմամբ խանդավառութիւն ցուցաբերող ծնողները կրնան իրենց զաւակներուն մէջ լեզուին հանդէպ դրական վերաբերմունք սերմանել:

Ըստ էութեան, ծնողները կը հանդիսանան լեզուի եւ մշակոյթի պահակները ընտանիքին մէջ: Անոնց աշխուժ նուիրուածութիւնը արեւմտահայերէնի տարածման գործին կ’երաշխաւորէ, որ լեզուն պարզապէս դպրոցական պարտականութիւն չըլլայ, այլ ընտանիքի առօրեայ կեանքին կենդանի, շնչառական մէկ մասը:

          Ժամանակակից բառարաններու անհրաժեշտութիւնը

Հայերէնէ օտար լեզուներու բառարանները կարեւոր են լեզու սորվողներու եւ ընդհանրապէս հաղորդակցութեան համար: Սակայն, մեր բառարանները, ընդհանրապէս հին հրատարակութիւններ են եւ չունին հոմանիշներ ու ժամանակակից համապատասխան արտայայտութիւններ: Լեզուն բնականաբար զարգացող վիճակ է եւ երբեմն անհրաժեշտ կը դարձնէ ստեղծագործական յարմարեցումները, մանաւանդ երբ ժամանակակից բառերը չունին իրենց հայերէն համարժէքները: Անծանօթ եզրերու ցանկագրումը իւրաքանչիւրիս կողմէ ինքնին անգնահատելի աշատանք է լեզուի զարգացման համար:

Անհրաժեշտ է որ լեզուի ջատագովները եւ կազմակերպութիւններ համատեղ ճիգ թափեն հայերէն բառարաններու վերաթարմացման եւ մասնաւորաբար արդի եզրերու ընդգրկման առաջադրանքով: Յաճախ, պարզ օրինակի համար, կ’անճրկինք «business» կամ «resource» բառերուն հայերէն հոմանիշ գտնելու, դեռ առանց խօսելու այն անհատնում նոր եզրերուն մասին, որոնք յառաջցած են գիտութեան եւ արհեստագիտութեան զարգացումով, առօրեայ կեանքի թուայնացումով: Ճիշդ է, մենք լեզուի ակադեմիա չունինք, բայց տեղէ մը պէտք է սկսիլ:

Արդիականացած բառարանները անցեալը կը կապեն ներկայի պահանջներուն: Անոնք կ’օգնեն հասկնալու եւ օգտագործելու ժամանակակից արեւմտահայերէնը, որ ժամանակի ընթացքին կը զարգանայ:

Արեւմտահայերէն բառարաններու արդիականացման համար անհրաժեշտ կը նկատուի թուայնացած միջոցներու, ինչպէս՝ կայքէջերու, յաւելումներու (apps) եւ առցանց այլ հարթակներու օգտագործումը: Այս միջոցները ոչ միայն կը դիւրացնեն լեզուական աղբիւրներու աւելի լայն հասանելիութիւնը, այլեւ թոյլ կու տան շարունակական թարմացումներ կատարել՝ քայլ պահելով լեզուական ընդհանուր փոփոխութիւններուն հետ: Թուայնացած հարթակներու օգտագործումով կարելի է արագօրէն որոնել ու գտնել եզրեր, ծանօթանալ հնչիւններուն եւ ուսումնասիրել անոնց օգտագործման եղանակը՝ լեզուն աւելի մատչելի եւ յարմարող դարձնելով ժամանակակից պահանջներուն: Աւելին, արեւմտահայերէնի ջատագովներուն եւ կազմակերպութիւններու միջեւ թուայնացած համագործակցութիւնը կը խթանէ լեզուն հարստացնելու եւ պահպանելու հաւաքական ճիգերը՝ երաշխաւորելով անոր արդիականութիւնն ու կենսունակութիւնը թուայնացման այս դարաշրջանին:

Եզրակացնելով, դպրոցները, ընկերային ցանցերը, ծնողները եւ արդիականացած բառարանները միասին կը կազմեն սերունդները կամրջող եւ արեւմտահայերէնի պահպանումը երաշխաւորող ամբողջութիւն մը: Անոնք կը տրամադրեն միջոցները եւ լեզուական աղբիւրները արեւմտահայերէնը ծաղկեցնելու երիտասարդութեան սիրտերուն եւ հայկական սփիւռքի հաւաքական գիտակցութեան մէջ: Իբրեւ լեզուական ժառանգութեան ջահակիրներ՝ անոնք իրենց կարգին կրնան լուսաւորել արեւմտահայերէնի դէպի կենսունակ եւ յարատեւող ապագայ առաջնորդող ուղին:

Սեպտեմբեր 2022

]]> https://darperag21.net/%d5%ba%d5%a1%d5%b0%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%9b%d5%b6%d6%84-%d5%a6%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%a1%d6%81%d5%b6%d5%a5%d5%9b%d5%b6%d6%84-%d5%b8%d6%82-%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%bf%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a4-2/feed/ 1 88259 «Որքա՞ն կու տան». Ընտրակաշառքը որպէս հանրային կեանքի այլասերում https://darperag21.net/%d5%b8%d6%80%d6%84%d5%a1%d5%9e%d5%b6-%d5%af%d5%b8%d6%82-%d5%bf%d5%a1%d5%b6-%d5%a8%d5%b6%d5%bf%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b7%d5%a1%d5%bc%d6%84%d5%a8-%d5%b8%d6%80%d5%ba%d5%a7%d5%bd-%d5%b0/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b8%25d6%2580%25d6%2584%25d5%25a1%25d5%259e%25d5%25b6-%25d5%25af%25d5%25b8%25d6%2582-%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25a8%25d5%25b6%25d5%25bf%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b7%25d5%25a1%25d5%25bc%25d6%2584%25d5%25a8-%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25ba%25d5%25a7%25d5%25bd-%25d5%25b0 https://darperag21.net/%d5%b8%d6%80%d6%84%d5%a1%d5%9e%d5%b6-%d5%af%d5%b8%d6%82-%d5%bf%d5%a1%d5%b6-%d5%a8%d5%b6%d5%bf%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b7%d5%a1%d5%bc%d6%84%d5%a8-%d5%b8%d6%80%d5%ba%d5%a7%d5%bd-%d5%b0/#respond Thu, 30 Apr 2026 13:48:57 +0000 https://darperag21.net/?p=88253 Գրեթէ ամէն օր կաշառքի մասին նոր ձայնագրութիւն մը կը լսենք։ Կարծես ռատիոյի յատուկ յայտագիր մը ըլլայ. եթէ քանի մը օր այդ նիւթին շուրջ «նորութիւն» չըլլայ, կը զարմանանք։ Կը հայհոյենք, բայց նաեւ կը քննարկենք։ Իսկ այսօր, երբ Հայաստանի մէջ ընտրութիւններու (եւ կաշառքի նիւթին) մասին կը խօսուի, հազիւ թէ մէկը գաղափարներով սկսի։ Խօսակցութիւնը կը սկսի տարբեր հարցումով մը. «Որքա՞ն կու տան»։ Ասիկա պարզ կենցաղային արտայայտութիւն մը չէ. ասիկա քաղաքական իրականութեան մէկ ախտաճանաչումն է։ Ասիկա հանրային մտածողութեան եւ բարոյականութեան տագնապ է։ Դժբախտաբար, այդ տագնապը, որքան ալ զզուելի ըլլայ, ունի իր տրամաբանական պատճառները։ Կաշառքը պատահական չի տրուիր, ոչ ալ բոլորին կը տրուի։ Միջավայրը պէտք է պատրաստ ըլլայ ատոր համար, իսկ Հայաստանի մէջ հիմա «դրախտային պայմաններ» ստեղծուած են։

Այս քաղաքական աճուրդին մէջ, երբ քուէն դրամով կը չափուի, այլեւս ժողովրդավարութեան մէջ չենք ապրիր, նոյնիսկ եթէ ձեւական բոլոր հաստատութիւնները պահպանուած են։ Մենք կ’ապրինք իրականութեան մը մէջ, ուր քաղաքացին աստիճանաբար կը վերածուի գործարքի մասնակիցի՝ դառնալով ապրանք, իսկ ընտրութիւնը՝ շուկայ։ Բայց այս երեւոյթը դատապարտել՝ առանց անոր խորքային պատճառները հասկնալու, կը նշանակէ պայքարիլ ստուերին դէմ, ոչ թէ մարմնին, խօսիլ հետեւանքին դէմ, ոչ թէ պատճառին։

Կաշառքը որպէս հասարակական յարաբերութեան չափանիշ

Ընտրակաշառքը յաճախ կը ներկայացուի որպէս «անբարոյ արարք» կամ «քրէական յանցանք»։ Ասիկա ճիշդ է, բայց ամբողջ ճշմարտութիւնը չէ։ Ֆրանքֆուրթեան դպրոցի մտածողները վաղուց զգուշացուցած էին այն երեւոյթին մասին, զոր անոնք կը կոչէին գործիքային բանականութիւն։ Այս տրամաբանութեան մէջ մարդը կը դադրի հարց տալէ «ի՞նչ է ճիշդը» եւ կը սկսի միայն հարցնել՝ «ի՞նչն է օգտակարը», եւ օգտակարը միայն իրեն համար եւ միայն այդ պահուն։ Ֆրանքֆուրթեան քննադատութեան մէջ այս մտածողութիւնը «մարդիկը կը դիտէ որպէս միջոցներ»։ Երբ այս տրամաբանութիւնը կը ներթափանցէ քաղաքականութիւն, տեղի կ’ունենայ ամենէն վտանգաւոր փոխակերպումը․ քաղաքացին այլեւս չի դիտուիր որպէս արժէք, այլ որպէս ապրանք եւ միջոց։

Հայաստանի ընտրակաշառքը այս նոյն տրամաբանութեան տեղայնացուած դրսեւորումն է։ Քաղաքացին՝ իր ձայնով, կուսակցութիւնը՝ իր դրամով՝ երկուքն ալ գործարքի մէջ։ Եւ ասիկա այլեւս քաղաքականութիւն չէ։ Ասիկա ընկերային յարաբերութիւններու անկումային եւ այլասերած ձեւ մըն է։

Երբ հասարակութիւնը կը դառնայ «ապրանքներու աշխարհ»

Ֆրանքֆուրթեան քննադատութիւնը կը խօսի նաեւ այլ կարեւոր երեւոյթի մը մասին՝ առարկայացումի։ Այսինքն՝ երբ մարդկային յարաբերութիւնները կը սկսին երեւիլ որպէս առարկաներու միջեւ յարաբերութիւններ։

Այս պարագային քուէն կը վերածուի ապրանքի, քաղաքացին՝ այդ ապրանքին տէրը, իսկ ընտրութիւնը՝ շուկայի մը, ուր ամէն բան իր գինը ունի։ Երբ այս մէկը կը հաստատուի որպէս բնական երեւոյթ, հասարակութիւնը կը սկսի ապրիլ իրականութեան մը մէջ, ուր ամէն բան գին ունի, բայց այլեւս ոչինչ արժէք ունի։ Ասիկա ճիշդ այն է, ինչ որ տեղի կ’ունենայ այսօր Հայաստանի մէջ։ Մարդիկ չեն հաւատար, որ իրենց քուէն կրնայ փոխել իրականութիւնը, բայց կը տեսնեն, որ անիկա կրնայ վաճառուիլ։ Եւ կը վաճառեն զայն։ Թէ որքանով՝ նշանակութիւն չունի։ Ասիկա առեւտուր մըն է։ Ահա հոս կը ծագի ամենէն վտանգաւոր հակասութիւնը․ ան, որ չի հաւատար ընտրութիւններուն, կը մասնակցի անոնց՝ որպէս ապրանք։

Հապերմասի «հանրային ոլորտի» փլուզումը

Եուրկէն Հապերմաս ժողովրդավարութիւնը կը հասկնար ոչ միայն իբրեւ ընտրութիւններ, այլեւ իբրեւ հանրային բանավէճի տարածք մը, ուր քաղաքացիները հաւասար են եւ կը քննարկեն հանրային հարցեր։ Սակայն ան նաեւ կը զգուշացնէր, որ արդի հասարակութիւններու մէջ այս տարածքը կրնայ քայքայուիլ, երբ քաղաքացիները վերածուին «կրաւորական սպառողներու»։ Այսինքն, երբ անոնք պարզապէս նստած կը սպասեն՝ առանց որեւէ նախաձեռնութեան, պատրաստ՝ միայն ընդունելու կամ մերժելու իրենց ներկայացուած առաջարկները, բայց երբեք՝ քննարկելու զանոնք։

Ճիշդ ասիկա է իրավիճակը Հայաստանի մէջ, բայց շատ աւելի կոպիտ ու անբարոյ ձեւով։ Հայաստանի մէջ քաղաքացին ոչ միայն պատրաստի քաղաքականութիւն «կը սպառէ», այլեւ անձամբ կը մասնակցի ատոր առուտուրին։ Ան ինքնին կը վերածուի ապրանքի։ Հանրային բանավէճը կը փոխարինուի լուռ համաձայնութեամբ, համոզումը՝ վճարումով, իսկ բառը՝ դրամով։ Ասիկա հասարակութեան քայքայումն է։

Աղքատութի՞ւն, թէ արժանապատուութեան տագնապ

Եւ ամէն անգամ, ընտրակաշառքը կը բացատրուի ընկերային ծանր վիճակով։ Ասիկա մասամբ ճիշդ է, բայց վտանգաւոր է, եթէ միայն կիսատ ըսենք։ Աղքատութիւնը կրնայ բացատրել որոշ վարքագիծ մը կամ քանակ մը, բայց անիկա չի կրնար արդարացնել այդ երեւոյթին զանգուածայնութիւնը, տարածուածութիւնը եւ զայն իբրեւ բնականոն ընկալելու խելահեղութիւնը։ Ասիկա արժանապատուութեան աստիճանական մաշումն է։ Երբ մարդ երկար ժամանակ կ’ապրի համակարգի մը մէջ, ուր հարցերը կը լուծուին ծանօթ-բարեկամով, ուր արդարութիւն չկայ, իսկ պետութիւնը «մերը չէ, այլ պաշտօնեայինն է», ան արդէն թքած ունի ամէն ինչի վրայ։ Ան այլեւս քաղաքացի չէ, այլ գոյատեւող անհատ մը։ Անոր համար քուէարկութիւնը կը դադրի արժէքային արարք ըլլալէ. անիկա կը դառնայ «միքրօ-գոյատեւման» ռազմավարութիւն մը։ Ընդամէնը։

Սինիզմի հաստատութենականացումը

Սակայն ամենէն վտանգաւորը այն չէ, որ մարդիկ կաշառք կ’առնեն, այլ այն, որ զայն կ’արդարացնեն եւ կը հաւատան իրենց իսկ արդարացումներուն։ Ասիկա ճիշդ այն է, ինչ որ Ֆրանքֆորթեան դպրոցը կը նկարագրէր իբրեւ գիտակցութեան ձեւափոխում, ուր անհատը կը յարմարի համակարգին եւ կը սկսի զայն վերարտադրել։ Երբ հասարակութեան մէջ կը տարածուի այն համոզումը, թէ «բոլորն ալ նոյնն են», «ոչինչ պիտի փոխուի», «գոնէ այսքանը առնենք», «եթէ ես չառնեմ՝ ուրիշը պիտի առնէ», այդ պահուն կաշառակերութիւնը կը դադրի շեղում ըլլալէ եւ կը դառնայ բնական երեւոյթ (նորմ)։ Եւ հոս է, որ տեղի կ’ունենայ ամենէն սարսափելին. չարիքը այլեւս չ’ընկալուիր իբրեւ չարիք։

Անխուսափելի ճշմարտութիւն

Շատ դիւրին է ամբողջ մեղքը բարդել իշխանութիւններուն կամ կաշառք տուողներուն վրայ։ Եւ անշուշտ, անոնք հսկայական պատասխանատուութիւն ունին։ Սակայն կայ կոպիտ ու անհանգստացնող ճշմարտութիւն մը. ոչ մէկ կաշառք կրնայ տալ, եթէ զայն ընդունող չըլլայ։ Ասիկա չի նշանակեր թեթեւամտօրէն մեղադրել հասարակութիւնը եւ անտեսել անոր խնդիրները։

Ասիկա կը նշանակէ ընդունիլ, որ համակարգը գոյութիւն ունի երկկողմանի մասնակցութեամբ. հասկնալ, որ մետալը երկու երես ունի, իսկ պարանը՝ երկու ծայր։

Կաշառքը կը տրուի վերէն, բայց կ’ընդունուի վարէն։

Եւ քանի դեռ այդ երկրորդ օղակը չէ կտրուած, առաջինը միշտ պիտի վերարտադրուի։

Հայաստանի ներկայ վիճակը՝ իբրեւ խորքային տագնապ

Այսօր Հայաստանի մէջ ընտրակաշառքը պարզապէս արհեստագիտութիւն մը չէ։ Անիկա դարձած է համակարգի լեզու։ Ասիկա կը վկայէ, որ քաղաքականութիւնը կորսնցուցած է իր գաղափարական հիմքը, քաղաքացին կորսնցուցած է իր ենթակայականութիւնը, իսկ հանրութիւնը՝ իր ներքին վստահութիւնը։ Եւ այս բոլորը միասին կը ստեղծեն իրավիճակ մը, որ կարելի է բնութագրել ոչ թէ պարզապէս իբրեւ փտածութիւն, այլ իբրեւ հանրային կեանքի այլասերում եւ անկում։

Կը կարծենք, թէ կարելի է կաշառակերութիւնը վերացնել օրէնքներով, վերահսկողութեամբ եւ պատիժներով։ Սակայն ատիկա միայն մակերեսն է։ Իրական յաղթանակը կը սկսի երբ անհատը ներքնապէս կը մերժէ զայն արդարացնել։ Որովհետեւ ընտրակաշառքը կը սկսի ոչ թէ դրամի փոխանցումով, այլ լռելեայն այն միտքով, թէ՝ «ասիկա բնական է»։ Եւ անիկա կ’աւարտի միայն այն պահուն, երբ այդ միտքը դադրի գոյութիւն ունենալէ։ Մինչ այդ, իւրաքանչիւր ընտրութիւն կը մնայ ոչ թէ ապագայի ընտրութիւն, այլ համաձայնութիւն՝ գինի շուրջ։ Եթէ հասարակութիւնը իր մտքին մէջ համակերպած է այս ախտին հետ, ապա զարմանալու կարիք չկայ։ Կաշառակերութիւնը արդէն կը դառնայ կոպիտ, բայց տարօրինակօրէն «արդար» թուացող համակարգ մը։ Երբ կայ առաջարկ, կայ պահանջարկ։ Ասիկա նաեւ մարմնավաճառութիւն տեսակ մըն է, բայց այն տարբերութեամբ, որ կաշառքին յարմարած մարդը կը հրաժարի իր ներկայէն եւ ապագայէն․ ան կը դառնայ թոյլ, յարմարող, լպրծուն եւ վտանգաւոր։ Այս կը նշանակէ, որ ան սկզբունքօրէն պատրաստ է վատ բան մը ընելու։ Հարցը կը մնայ գինի եւ արդարացման մէջ։ Ընդամէնը։ Իսկ նման հասարակութիւն մը չի կրնար առողջ միտք վերարտադրել։

Կաշառքը քաղցկեղ է, դատավճիռ է….ինքնակամ:

Արայիկ Մկրտումեան

]]> https://darperag21.net/%d5%b8%d6%80%d6%84%d5%a1%d5%9e%d5%b6-%d5%af%d5%b8%d6%82-%d5%bf%d5%a1%d5%b6-%d5%a8%d5%b6%d5%bf%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b7%d5%a1%d5%bc%d6%84%d5%a8-%d5%b8%d6%80%d5%ba%d5%a7%d5%bd-%d5%b0/feed/ 0 88253 Հորմուզէն մինչեւ Լիբանան․ խաղի նոր օրէնքներ https://darperag21.net/%d5%b0%d5%b8%d6%80%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%a6%d5%a7%d5%b6-%d5%b4%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%a5%d6%82-%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%ad%d5%a1%d5%b2%d5%ab-%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d6%85%d6%80/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25b4%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a6%25d5%25a7%25d5%25b6-%25d5%25b4%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25b9%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25ac%25d5%25ab%25d5%25a2%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25b6%25e2%2580%25a4-%25d5%25ad%25d5%25a1%25d5%25b2%25d5%25ab-%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2580-%25d6%2585%25d6%2580 https://darperag21.net/%d5%b0%d5%b8%d6%80%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%a6%d5%a7%d5%b6-%d5%b4%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%a5%d6%82-%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%ad%d5%a1%d5%b2%d5%ab-%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d6%85%d6%80/#respond Wed, 29 Apr 2026 13:22:04 +0000 https://darperag21.net/?p=88248 28 Փետրուար 2026 -ին սկիզբ առած պատերազմը չսահմանափակուեցաւ միայն Իրանի օդային տարածքով: Այն ինչ որ սկիզբը իբրեւ ամերիկեան եւ իսրայէլեան օդային վճռական յարձակում մը կը թուէր՝ խնամքով ծրագրուած, արհեստագիտականօրէն գերազանց եւ ռազմավարականօրէն յաւակնոտ, արագօրէն դուրս եկաւ իր նախատեսուած սահմաններէն: Անիկա չաւարտեցաւ հոն՝ ուր սկսած էր, ոչ ալ գետինը պատրաստեց այն լուծումներուն, զորս թերեւս կը փնտռէին անոր ճարտարապետները: Փոխարէնը՝ պատերազմը տարածաշրջանը վերաձեւակերպեց նուազ տեսանելի, բայց շատ աւելի ճակատագրական ուղղութիւններով:

Այսօրուան իրավիճակը հասկնալու համար պէտք է հրաժարիլ պատերազմի առաջին օրերու ստեղծած ցնցումին վրայ կեդրոնանալէ՝ օդային ծանր հարուածներ, ենթակառոյցներու քանդում եւ ղեկավարութեան «գլխատում»։ Այս բոլորը կը պատկանին պատերազմի առաջին փուլին։ Իրական շրջադարձը տեղի ունեցաւ այն պահուն, երբ պատերազմին առանցքը Իրանի տարածքէն փոխադրուեցաւ դէպի ծով՝ յատկապէս դէպի Հորմուզի նեղուցը, ուր պատերազմը փոխեց իր բնոյթը։ Անիկա դադրեցաւ զուտ զինուորական կարողութիւններու բախում մը ըլլալէ եւ վերածուեցաւ «խափանման» կարողութիւններու մրցակցութեան:

Ըստ երեւոյթին, Իրան պէտք չունէր սովորական իմաստով յաղթելու՝ ռազմական անհաւասարութիւնը փոխելու համար: Միայն անհրաժեշտ էր փաստել, որ ինք կրնայ անկարելի դարձնել բնականոն վիճակի վերադարձը: Նաւարկութեան ուղիներու խափանումը, ուժանիւթի հոսքերու անկայունութիւնը, ապահովագրական շուկաներու անդամալուծումը եւ համաշխարհային առեւտուրի խախտումները դարձան ոչ թէ երկրորդական հետեւանքներ, այլ պատերազմին բնորոշիչ յատկանիշները: Այս իմաստով, Հորմուզը դադրեցաւ պարզապէս աշխարհագրական նեղուց մը ըլլալէ, այլ դարձաւ աշխարհաքաղաքական հակամարտութեան առանցք մը՝ տարածք մը, ուր ռազմական անհաւասարութիւնը վերածուեցաւ ռազմավարական առաւելութեան: Միացեալ Նահանգները, հակառակ իր ծովային գերիշխանութեան, ինքզինք գտաւ հակամարտութիւնը կառավարելու եւ ոչ թէ անոր լուծում մը գտնելու կացութեան մը մէջ՝ հակառակ մարտանաւերու եւ օդանաւակիրներու գերազանց ներկայութեան:

Այս ընդհանուր փոփոխութեան ծիրէն ներս պէտք է տեղադրել նաեւ Լիբանանը: Եթէ Հորմուզը դարձաւ պատերազմի ռազմավարական առանցքը, Հարաւային Լիբանանը մնաց անոր ամէնէն պայթուցիկ եզրը։ Իսրայէլի եւ Հըզպալլայի միջեւ բախումը չէր որոշեր պատերազմին ուղղութիւնը, սակայն կը պահպանէր զայն լարուած պահելու կարողութիւնը։ Ապրիլի կիսուն յայտարարուած զինադադարը, ինչպէս Միացեալ Նահանգներու եւ Իրանի միջեւ գոյացածը, լուծումի չէր առաջնորդեր։ Ան ընդամէնը ժամանակաւոր ընդհատում մըն էր՝ անհամատեղելի պայմաններու մէջ։ Իսրայէլ կը պնդէր անվտանգութեան այնպիսի դասաւորումներու վրայ, որոնք կ’անցնէին իր սահմաններէն անդին, մինչ Հըզպալլա կը մերժէր որեւէ համաձայնութիւն, որ չի պահեր իր դիմադրութեան կարողութիւնը։ Այս երկուքին միջեւ՝ լիբանանեան պետութիւնը գրեթէ կը մնար բացակայ եւ անճրկած՝ ոչ թէ որոշումով, այլ ակամայ պայմաններու բերումով։

Լիբանանի պետութեան այս բացակայութիւնը պատահական չէ։ Ան կը բացայայտէ այն խոր իրականութիւնը, զոր պատերազմը դարձուց աւելի տեսանելի․ Լիբանան որոշ ատենէ դադրած է դասական իմաստով դերակատար ըլլալէ միջազգային յարաբերութիւններու մէջ։ Խլուած է այդ իրաւունքը իրմէ. ան չի բանակցիր իր իրաւունքներուն համար, այլ ուրիշներ կը բանակցին իր անունով, բայց իրենց շահերուն համար։ Թէեւ Լիբանան միշտ կը մնայ միջազգային օրակարգի վրայ եւ կարելի չէ զայն անտեսել։ Հարաւի ճակատը կը շարունակէ գործել իբրեւ ճնշման գօտի՝ Լիբանանի ճակատագիրը կապելով արտաքին որոշումներու՝ Ուաշինկթընէն մինչեւ Թեհրան, եւ այժմ նաեւ միջնորդ մայրաքաղաքներու մէջ՝ ինչպէս Իսլամապատ եւ Մասքաթ։ Այսպիսով պատերազմը վերահաստատեց Լիբանանի պատմական այն հակասութիւնը, թէ ան միաժամանակ լուսանցքային է, բայց անփոխարինելի, անտեսուած՝ բայց կարեւոր…

Կարճաժամկէտ հեռանկարով, այս կացութիւնը հաւանաբար պիտի շարունակուի. ամենէն հաւանականը՝ ոչ յաւելեալ մագլցում, ոչ լուծում իրավիճակն է։  Փոխարէնը կը յառաջանայ «կառավարելի անկայունութեան» ձեւ մը՝ պարտադրուած հաւասարակշռութիւն մը, ուր բոլոր դերակատարները կը խուսափին որոշ սահմաններ հատելէ, սակայն կը շարունակեն ճնշում գործադրել այդ սահմաններու ծիրէն ներս: Թէ՛ Հորմուզի եւ թէ՛ Լիբանանի զինադադարները կը պահպանուին, բայց միայն ձեւականօրէն։ Հորմուզի մէջ լարուածութիւնը կը մնայ, նաւարկութիւնը՝ պայմանաւորուած։ Հարաւային Լիբանանի մէջ խախտումները կը շարունակուին։ Դիւանագիտութիւնը կը շարունակուի, բայց անուղղակի՝ միջնորդներով, որոնք դժբախտաբար անկողմնակալ չեն եւ իրենց կարգին ռազմավարական շահեր կը հետապնդեն:

Այս վիճակը բնականօրէն կարելի չէ խաղաղութիւն նկատել։ Անիկա պարտադրուած վիճակ մըն է, ուր հակամարտութիւնը կը շարունակուի առանց ամբողջական պայթումի:

Սակայն այս վիճակը եթէ երկարի, հետեւանքները կրնան աւելի խոր ըլլալ: Շրջանային այս պատերազմը ոչ միայն անմիջական խնդիրներ կը յառաջացնէ, այլեւ աւելի մեծ փոփոխութիւններու պատճառ կը դառնայ: Մեծագոյն փոփոխութիւնը հաւանօրէն ուժի եւ տիրապետութեան նոր գաղափարն է: Ըստ երեւոյթին հողատարծքի վրայ հակակշիռ ունենալը այլեւս բաւարար չէ յաղթանակ կերտելու համար: Ներկայիս ուժանիւթի, ապրանքներու կամ դրամի հոսքը խանգարելու կարողութիւնը նոյնքան կարեւոր է, թերեւս աւելի կարեւոր: Իրանի օրինակը բարացուցական է այս առումով: Հակառակ իր կրած ծանր հարուածներուն, Իրան կրցաւ ազդել պատերազմի ընթացքին վրայ՝ թիրախաւորելով այն համակարգերը, որոնց կը յենէին իր թշնամիները: Ասիկա յաղթանակ չէ աւանդական իմաստով, բայց նաեւ վճռական պարտութիւն ալ չէ։

Տակաւին, այս պատերազմը կը նպաստէ տարածաշրջանին մէջ մասնատուած գերիշխանութեանց բնականոնացումին։ Լիբանան եզակի չէ այս առումով, բայց ան ամենէն խօսուն օրինակն է: Պետական հաստատութիւններու, ոչ-պետական զինեալ դերակատարներու եւ արտաքին զինուորական ազդեցութեան համակեցութիւնը այլեւս չի դիտուիր որպէս զարտուղութիւն մը, որ պէտք է լուծուի, այլ հետզհետէ կ’ընդունուի որպէս կացութիւն մը, որ պէտք է ընդունիլ եւ համակերպիլ: Հետեւանքը ոչ թէ պետութեան անհետացումն է, այլ անոր փոխակերպութիւնը՝ վերածուելով դերակատարի՝ միւսներուն կողքին, յաճախ առանց գերակայութեան:

Այս կացութիւնն է, զոր վերջերս լիբանանեան պետութիւնը կը փորձէ շրջել՝ վերահաստատելով պետութեան գերակայութիւնը եւ պատերազմ հռչակելու ու խաղաղութիւն հաստատելու անոր իրաւասութիւնը: Ուղղակի բանակցութիւններու դիմելու քայլերը կը մատնանշեն պետութեան կողմէ իր դերը վերականգնելու փորձ մը, թէեւ սահմանափակ եւ արտաքին պայմանաւորուած շրջանակներու մէջ։

Լիբանանի մէջ տիրող այս կացութիւնը ունի նաեւ տնտեսական կարեւոր հետեւանքներ: Լիբանանի պարագային վերակառուցումը միայն միջոցներու հարց չէ, այլ նաեւ առնչուած է անոր կարեւորութեան: Միջազգային աջակցութիւնը կը մնայ սահմանափակ, պայմանաւորուած եւ դանդաղ՝ ոչ թէ որովհետեւ կարիքները յստակ չեն, այլ քանի ռազմավարական խայծը տկար է։ Լիբանանը ռազմավարականօրէն առնչուած է բախումներուն, բայց ոչ անոնց լուծման։ Ան կը շարունակէ խճճուած մնալ տարածաշրջանային աւելի լայն առճակատումներու մէջ՝ գործելով աւելի իբրեւ տարածք մը, ուր արտաքին լարուածութիւնները իրենց արձագանգը կը գտնեն, քան որպէս առաջնահերթութիւն մը՝ երկարաժամկէտ ներդրումներու համար։ Ըստ երեւոյթին, Լիբանան առանցքային դիրք մը չի գրաւեր տարածաշրջանային ձեւաւորուող նոր համակարգին մէջ։ Ան էական չէ ո՛չ ուժանիւթի անվտանգութեան, ո՛չ ալ մեծպետական մրցակցութեան մէջ։

Կը թուի, թէ այս պատերազմը յստակ վերջաւորութիւն մը պիտի չունենայ. անիկա պարզապէս պիտի փոխէ խաղին օրէնքները: Յայտնապէս Լիբանան պիտի շարունակէ շնչել նեղ սահմաններու մէջ՝ սեղմուած արտաքին ճնշումներու եւ իր սեփական տկարութեան միջեւ: Ամբողջ տարածաշրջանը կարծէք պիտի վարժուի նոր հաւասարակշռութեան մը, ուր ոչ թէ կը վերանայ անկայունութիւնը, այլ կը դառնայ կառավարելի առօրեայ:

Հիմնական հարցը այն չէ, թէ Լիբանան պիտի վերագտնէ իր «բնականոն կեանքը», այլ պիտի կարենա՞յ դառնալ իր ճակատագիրը տնօրինող քաղաքական ուժ մը, փոխանակ ըլլալու լոկ տարածք մը, ուր ուրիշներ կը լուծեն իրենց հաշիւները: Առայժմ, նման փոփոխութիւն մը անհաւանական կը թուի: Պատերազմը չէ միացուցած ու ներդաշնակած տարածաշրջանը, չէ բանաձեւած լուծման հեռանկարներ, այլ գծած է նոր ու խիստ շրջագիծեր, որոնց մէջ Լիբանան պարտաւոր է գոյատեւելու:

Թէեւ այս շրջադարձը կը մնայ դժուարին եւ մարտահրաւէրներով լեցուն, պետութեան վերջին քայլերը ցոյց կու տան, որ ան կը փորձէ վերագտնել իր տեղը՝ օգտագործելով դիւանագիտական այն նեղ անցքերը, որոնք դեռ բաց կը մնան։

Այս անորոշութեան մէջ, լաւատեսութիւնը կը դառնայ միակ ճանապարհը՝ այդ նեղ անցքերէն դէպի աւելի լայն հորիզոններ անցնելու համար։

Վ. Թէնպէլեան

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%b8%d6%80%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%a6%d5%a7%d5%b6-%d5%b4%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%a5%d6%82-%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%e2%80%a4-%d5%ad%d5%a1%d5%b2%d5%ab-%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d6%85%d6%80/feed/ 0 88248 Գաղութատիրական կարգը. հայրիշխանութեան եւ սպիտակներու ժամանակը https://darperag21.net/%d5%a3%d5%a1%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a1%d5%bf%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%a8-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%ab%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a3%25d5%25a1%25d5%25b2%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25ab%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25af%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a3%25d5%25a8-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25b7%25d5%25ad%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a5 https://darperag21.net/%d5%a3%d5%a1%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a1%d5%bf%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%a8-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%ab%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5/#respond Mon, 27 Apr 2026 13:26:45 +0000 https://darperag21.net/?p=88239 Ի՞նչ նմանութիւններ կան Ֆրանց Ֆանոնի եւ Զաւէն Պիպեռեանի միջեւ։ Երկուքն ալ իրենց ժամանակի հանրածանօթ մտաւորականներու շարքին կը պատկանէին,­—  եւ հաւանաբար իրենց համապատասխան ոլորտներուն ամէնէն ազդեցիկ անձերէն էին,— այսուհանդերձ երկուքն ալ ապրեցան լուսանցքայնացած, չհասկցուած, անտեսուած, մինչեւ իսկ ամբաստանուած ըլլալու ճակատագիրը։

«Երկրագունդին ողորմելիները» գործին մէջ, Ֆրանց Ֆանոն մանրաքննօրէն կը բացատրէ, թէ ինչպէ՛ս գաղութատիրութիւնը գլխիվայր կը դարձնէ գաղութատիրուած բնիկի կեանքի իւրաքանչիւր մասնիկը՝ բացայայտելով, դէպք առ դէպք, թէ ինչպէ՛ս գաղութատիրոջ ճնշումը հոգեբանական, հոգեմտաւոր եւ ֆիզիքական անբուժելի վէրքեր կը յառաջացնէ։ Ֆանոն այս գործը գրած է 1961 թուականին, այսինքն 65 տարի առաջ։ Անոնք, որոնք հաւատք ընծայեցին ժամանակի ընթացքին բարեփոխում տեսնելու՝ առանց յանցագործներու պատասխանատուութեան կանչուելուն կամ հետեւանքները կրելուն, հիմա պէտք է հասկնան, որ ժամանակը չի բուժեր, եթէ փոփոխութիւն տեղի չունենայ։ Էփսթինի ոճրային ցանցը կը հանդիսանայ ամէնէն ցայտուն ապացոյցը, թէ ինչպէ՛ս գաղութատիրական բռնութիւնը, որ երկար ատեն անտեսուած մնացած է, կը կազմակերպուի եւ կը վերարտադրուի։

Երբ Բարռեսիա Քոլէքթիվը ընկերային ցանցերուն վրայ գրառումներ սկսաւ կատարել 2021 թուականին, արդէն տարիէ մը ի վեր Զաւէն Պիպեռեանի ստեղծագործութիւնները կը կարդար, կ՚արծարծէր եւ անոնց շուրջ առցանց սեմինարներ կը կազմակերպէր։ Հեղինակին հարիւրամեակին առիթով, մենք ընթերցած եւ վերլուծած էինք Պիպեռեանի գրականութեան հարուստ ժառանգութիւնը։ Զ. Պիպեռեան «Լկրտածը» վէպին մէջ կը ներկայացնէ երիտասարդուհի մը, որ նոյնիսկ չի կրնար իր իսկ անունին տիրապետել, որովհետեւ փոքր եղած ժամանակ խոշոր ընտանիքի մը քով կ՚ապրի որպէս տան ծառայ՝ ստրկացած իրավիճակով։ Ոչ մէկ բան գիտենք անոր ընտանեկան անցեալին մասին, եւ չկայ որեւէ նշոյլ անոր հայ ըլլալուն մասին. այսուհանդերձ, Պիպեռեան յստակօրէն կը պատմէ տասնեակ հազարաւոր հայ կիներու եւ երեխաներու պատմութիւնը։ 1959-ին գրուած «Լկրտածը» վէպին մէջ Պիպեռեան կը ներկայացնէ ընկերային իրավիճակը անոր ամէնէն բռնական ձեւին մէջ,— բան մը, որ ան շատ լաւ գիտէ։ Մինչ Էփսթինի դատի մանրամասնութիւնները կը շարունակեն բացայայտուիլ եւ վերապրողները կը սկսին խօսիլ, «Լկրտածը» վէպին կարեւորութիւնը իբրեւ գրական ստեղծագործութիւն ա՛լ աւելի ակներեւ կը դառնայ։

Ի՞նչ նմանութիւններ կան Ֆրանց Ֆանոնի եւ Զաւէն Պիպեռեանի միջեւ։ Երկուքն ալ իրենց ժամանակի հանրածանօթ մտաւորականներու շարքին կը պատկանէին,­—  եւ հաւանաբար իրենց համապատասխան ոլորտներուն ամէնէն ազդեցիկ անձերէն էին,— այսուհանդերձ երկուքն ալ ապրեցան լուսանցքայնացած, չհասկցուած, անտեսուած, մինչեւ իսկ ամբաստանուած ըլլալու ճակատագիրը։ Մէկը մահացաւ հոգսէ յառաջացած ոսկրային քաղցկեղէ, իսկ միւսը՝ երկար հիւանդագին եւ աղքատիկ կեանք մը ապրելէն։

Պիպեռեանը ձեւով մը կախարդութիւնը կտրող է. ան ուշադրութեան տակ կը դնէ ընտանիքի մը մութ եւ տան մը անհանգստացնող ըլլալը։ Ինչպէ՞ս Պիպեռեան կարողացաւ հասկնալ գաղութատիրական կարգին առաջին հերթին ընտանիքը թիրախաւորելը։ Ինչպէ՞ս կրնան Պիպեռեանի հարազատները, քոյր-եղբայրները, ծնողներն ու զաւակները ոչ թէ նեցուկի աղբիւրներ, այլ՝ թշնամանքի գործօններ ըլլալ։ Այս հարցումներուն պատասխանները թաքնուած են 19-րդ դարու հայերուն ապրած փորձառութիւններուն մէջ։ Պիպեռեանը խորապէս հասկցած էր 20-րդ դարու Օսմանեան վարչակազմի վարած քաղաքականութեան դրսեւորումները, որոնց նպատակներն էին գաւառի հայերը անջատել Պոլսոյ հայերէն, հայկական բազմանդամ ընտանիքները իրարու դէմ լարել եւ անարդիւնաբեր դարձնել տեղական ղեկավարութեան կառոյցը։ Այլ խօսքով, թէ՛ Ֆանոն թէ՛ Պիպեռեան՝ մեկնելով իրենց անմիջական պատմական դիտարկումներէն եւ մտաւորական պաշարէն, մարդկութեան առջեւ բացայայտեցին ժամանակակից աշխարհին ամէնէն մութ իրականութիւնները։ Անոնց անտեսուած ըլլալը շարունակուելուն հիմնական պատճառը այն է, որ չկայ որեւէ անհատ, որ պատրաստ է լսելու անոնց ներկայացուցած իրականութիւնը, բարեփոխելու զայն կամ պատասխանատուութիւն ստանձնելու անոնց համար։ Սպիտակներուն աչքին՝ բնիկ ժողովուրդներն ու սեւերը բնաւ գոյութիւն չեն ունեցած։

Բարռեսիա Քոլէքթիվի մեր շաբաթական հանդիպումներէն մէկուն ընթացքին, երբ այս հարցերը կը քննարկէինք, մեր անդամներէն մին՝ փիլիսոփայութեան ուսանողուհի մը, յայտնեց, թէ գերյոգնած էր Հայտէկկէր կարդալէն եւ անոր ուսումնասիրութիւններուն հետ աշխատելէն ու անվերջ կրկնութիւններէն։ Ի պատասխան, մեր միւս ընկերները նշեցին, որ ակադեմիայի շրջանակներուն մէջ Հայտէկկէր տակաւին կը շարունակուի ընդունուած ըլլալ որպէս չափազանց նշանակալից մտաւորական մը։ Եւ ի հարկէ, բոլորիս մէջ ծագեցաւ նոյն հարցումը՝ ինչպէ՞ս կ՚ըլլայ, որ սպիտակ, այր «փիլիսոփա» մը, նացիական մտածումներով ծանրացած, կարենայ առանց երբեւէ իր ուժը կորսնցնելու շարունակել իր հսկայական ազդեցութիւնը տարածել տարբեր աշխարհագրական տարածքներու վրայ եւ սերունդներու մէջ, նոյնիսկ ակադեմական շրջանակներուն մէջ, մինչդեռ Եւրոպայի մէջ իր ըսածները դէպք առ դէպք հիմնաւորած Ֆանոնի ուսուցումը շատ դժուար է։

Այս հարցին ես կը պատասխանեմ հետեւեալ կերպով՝ Ֆանոն դասաւանդելու դժուարութիւնը այն է, որ ան կը բացայայտէ գաղութատիրական կարգի աւերիչ ազդեցութիւնը բնիկ ժողովուրդներուն վրայ,­— եւ այս ընելով, ան ուղղակիօրէն կը հարուածէ Էփսթինն ու անոր նմանները, իսկ այս մէկը զայն կը դարձնէ դժուար առաջադրանք։ Ճիշդ այս պատճառով դրամատիրութիւնը Ֆանոնը կ՚առանձնացնէ անոր մուգութեան պատճառով, այսինքն ցեղապաշտութեան ամէնէն յայտնի կերպով։ Այս շարքին կրնաք աւելցնել Մարքսը, Ռոզա Լուքսըմպուրկը, Սիլվիա Կետերիչին։ Անոնք եւս, որպէս դրամատիրական համակարգը բացայայտող մտաւորականներ, կը ստանան ամբաստանուած ըլլալու իրենց բաժինը։

Թէեւ բոլոր այս մտաւորականները իրենց գործերով անդրադարձած են դարաւոր հարցերու եւ սքանչելապէս լուսարձակի տակ առած են որոշ հարցեր, բայց անոնցմէ ոչ մէկը «ազատակամեան» աշխարհի ակադեմիայի օրինաչափ ընթերցումներու ցանկին մաս կը կազմէ։ Մենք այս տեսանկիւնը հասկնալու եւ իւրացնելու հնարաւորութիւնը պիտի չունենայինք, եթէ դասաւանդուած չըլլայինք Հերի Յարութիւնեանի կողմէն։ Պատահական չէ, որ Յարութիւնեան, Խարբերդի արմատներով, դարուս ապրող ամէնէն կարեւոր մարքսիստ պատմաբաններէն մէկն է։

Ըսածս հետեւեալն է՝ գաղութատիրական բռնութեան մասին գրուածները, անոր կազմակերպութիւնն ու իրագործումը եւ հետեւանքները նորութիւններ չեն։ Ոչ մէկ բան ժամանակի ընթացքին կը բարելաւուի։ Ընդհակառակը, անոնք, որոնք բռնած են հարիշխանութեան ժամանակի թելերը, ուժի կիրառումով կը ստիպեն մեզի համակերպիլ անոր՝ մերժելով ջանքերն ու աշխատանքները հոս նշուած ու չնշուած անթիւ մտաւորականներու։

Էփսթինի բացայայտումները խոր ճեղք մը յառաջացուցին հայրիշխանական կարգին մէջ, որովհետեւ այս անգամ կրակը ինկաւ սպիտակներուն գլխուն։

Թալին Սուճեան

Թարգմանութիւն՝ Արազ Գոճայեանի

Լոյս տեսած է Ակօսի մէջ

 (Սոյն յօդուածը լոյս տեսած է 18 Ապրիլ 2026–ին, Պոլսոյ «Ակօս»-ին մէջ, Բարռեսիա Գոլէքթիվի երկշաբաթեայ «Բարռեսիաբար» սիւնակին մէջ)

]]> https://darperag21.net/%d5%a3%d5%a1%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a1%d5%bf%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%a8-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%ab%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5/feed/ 0 88239 Անարդարութեան վրայ կառուցուած աշխարհը եւ մեր սպասումները https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%be%d6%80%d5%a1%d5%b5-%d5%af%d5%a1%d5%bc%d5%b8%d6%82%d6%81%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25be%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25b5-%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25b8%25d6%2582%25d6%2581%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a1%25d5%25ae-%25d5%25a1%25d5%25b7%25d5%25ad%25d5%25a1%25d6%2580 https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%be%d6%80%d5%a1%d5%b5-%d5%af%d5%a1%d5%bc%d5%b8%d6%82%d6%81%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80/#respond Sun, 26 Apr 2026 12:23:08 +0000 https://darperag21.net/?p=88235 Ամէն տարի, Ապրիլի 24-ին, հայ ժողովուրդին մէջ ժամանակ առ ժամանակ կը վերակենդանանայ գաղափար մը, որ առաջին հայեացքով կը թուի բնական ու արդար. եթէ ցեղասպանութիւնը ճանչցուի, իսկ անիկա պիտի՛ ճանչցուի, ապա անոր արդիւնքներէն մէկը պէտք է ըլլայ պատմական հողերու վերադարձը (խօսքը ուիլսընեան Հայաստանի մասին է): Այս տրամաբանութիւնը յուզական ու մարդկային առումով հասկնալի է, բայց եթէ փորձենք այդ հարցին նայիլ չոր ու հաշուենկատ մօտեցումով, ապա կը հասկնանք, թէ ինչո՛ւ անհնար է անիկա: Ոչ, ո՜չ, մի շտապէք մեղադրելու «դաւաճանութեամբ», «պարտուողականութեամբ» կամ նման այլ բաներով, բայց փորձեցէք իրօք, գոնէ մէկ անգամ իրականութեան աչքերուն նայիլ: Իսկ խնդիրը այստեղ ոչ թէ ցանկութեան, բարոյականութեան կամ նոյնիսկ իրաւական հիմնաւորումներու բացակայութիւնն է, այլ՝ աշխարհաքաղաքական տրամաբանութիւնը: Կարճ ասած, ներկայիս աշխարհը թոյլ չի տար նման բան, նոյնիսկ եթէ թուրքերը իրենք ծնկաչոք խնդրեն հող վերադարձնել մեզի: Ըսենք նման բան տեղի չի ունենար: Ինչ որ է:

Ենթադրենք, թէ հրաշքով մը թուրքերը ընդունեցին Ցեղասպանութիւնը, այն ալ այնպէս ընդունեցին, որ որոշեցին հատուցել թէ՛ հողով, թէ՛ դրամով: Այս մէկը ոչ մէկ խնդիր կը լուծէ, որովհետեւ գոյութիւն ունի աշխարհակարգի տրամաբանութիւն մը. ոչ մէկ պետութիւն կը կառուցուի ինքնաքանդումի սկզբունքին վրայ:

Եկէք սկսինք ամենէն պարզ, բայց հայերուս կողմէ մշտապէս անտեսուող հանգամանքէն: Ժամանակակից պետութիւնները կը կառուցուին ոչ թէ պատմական արդարութեան ու բարոյականութեան, այլ ընդունուած կանոնակարգի ինքնութեան հիման վրայ: Այդ ինքնութիւնը կրնայ ըլլալ պատմական, մշակութային, քաղաքական, տարածքային, բայց անիկա միշտ ունի կարեւոր յատկութիւն մը. անիկա չի կրնար հիմնուիլ սեփական օրինականութեան ժխտումին վրայ: Այսինքն ոչ մէկ պետութիւն չի հիմնուիր ինքն իր գոյութիւնը դատապարտելով:

Թուրքիոյ պարագային ասիկա աւելի ակնյայտ է: Եթէ որեւէ պահու թրքական պետութիւնն ու հասարակութիւնը լիովին ընդունին, որ իրենց հանրապետութեան կազմաւորումը ուղեկցուած է զանգուածային ջարդով եւ տեղահանութեամբ, եւ տակաւին՝ եթէ այդ մէկը կապուի տարածքային պարտաւորութիւններու, ապա անիկա պիտի չմնայ որպէս պարզ պատմական ընդունում, այլ պիտի վերածուի պետական ինքնութեան ճգնաժամի: Այդպիսի քայլ մը կը նշանակէ, որ թուրքերը կ’ընդունին, որ իրենց պետութեան այժմու սահմաններն ու գոյութիւնը մասամբ հիմնուած են անօրինականութեան վրայ: Որեւէ մէկը անոր կը հաւատա՞յ: Մենք կրնանք թուրքերը ատել, բայց զանոնք ճանչնալ՝ պարտաւոր ենք. ոչ թէ օսմանեան կիսաքանդուած գաղութային յետամնաց կայսրութիւնը, ուր ընդամէնը 10-15 մլն թուրք կ’ապրէր, այլ 90-միլիոննոց, Նաթօ-ի մեծագոյն բանակներէն մէկը ունեցող, ափրիկեան երկիրներու ռազմավարական-տնտեսական գործընկեր Թուրքիան:

Պատմութեան մէջ նման օրինակներ գրեթէ չկան, եւ պատճառը յստակ է․ ոչ մէկ պետութիւն կամաւոր կերպով ինքնաոչնչացման գործընթացի մէջ կը մտնէ։ Եւ սա շատ աւելի լուրջ պատճառ է, քան տարածքն ու դրամը։ Ոչ մէկ հասարակութիւն կը համակերպի այն գաղափարին, թէ իր պետական ինքնութիւնը ծնունդ առած է մարդկութեան դէմ գործուած յանցագործութեան վրայ։ Իսկ թրքական ազգային գիտակցութեան զարթօնքը քեմալական Թուրքիան էր, որ հիմնուեցաւ 1923-ին: Օսմանեան կայսրութիւնը ազգային պետութիւն չէր․ ան կը պատկանէր բոլորին՝ հայերուն, յոյներուն, քիւրտերուն, հրեաներուն, թուրքերուն, լազերուն եւ այլոց։ Պարզապէս հիմնադրողն ու կառավարողները օսմանցիներն էին: Իսկ արդէն 1923-ին, անիկա արդէն ազգային հանրապետութիւն դարձաւ, ոչ թէ ընդհանուր կայսրութիւն, այլ թրքական պետութիւն՝ թուրք ժողովուրդին համար, կը հասկնա՞ք: Ոչ թէ յանուն իսլամի, ոչ թէ յանուն Թուրանի, այլ յանուն Թուրքիոյ: Մենք տակաւին ամբողջովին չենք ըմբռնած այս իրողութիւնը։ Եւ այս Թուրքիան իր ազգային գիտակցութիւնը չ’ենթարկեր հայկական պահանջներուն։

Բայց, եթէ նոյնիսկ ենթադրենք, որ հրաշքով մը տուեալ պետութիւնը պատրաստ է նման քայլի, կը յառաջանայ երկրորդ, աւելի լայն խնդիր մը՝ միջազգային համակարգին արձագանգը: Այսօրուայ աշխարհակարգը կառուցուած է սահմաններու յարաբերական կայունութեան վրայ: Անիկա կատարեալ չէ, յաճախ նոյնիսկ անարդար է (Արցախը վկայ), բայց կ’ապահովէ բան մը՝ կանխատեսելիութիւն, եւ այս կանխատեսելիութիւնն է, որ թոյլ կու տայ խուսափելու համատարած քաոսէ: Եթէ նախադէպ ստեղծուի, ըստ որուն պատմական արդարութեան հիմքով կարելի է սահմանները վերատեսութեան ենթարկել, ապա այդ մէկը անմիջապէս տասնեակ, եթէ ոչ հարիւրաւոր նմանատիպ պահանջներու դուռ կը բանայ: Եւրոպայի, Ափրիկէի, Միջին Արեւելքի եւ Ասիոյ մէջ կան բազմաթիւ պատմական հակասութիւններ, որոնք պարզապէս «սառեցուած» են: Անոնց մեծ մասը չէ լուծուած, այլ միայն յետաձգուած է: Չէ մոռցուած, այնպէս, ինչպէս մենք չենք մոռցած Ցեղասպանութիւնը: Այդ պատճառով է, որ մեծ պետութիւնները չեն ձգտիր նման մեքանիզմներու գործադրութեան: Անոնք կրնան ճանչնալ, դատապարտել եւ նոյնիսկ խրախուսել պատմական արդարութեան շուրջ քննարկումները, սակայն այն պահէն, երբ խնդիրը կը մօտենայ տարածքային հետեւանքներու, կը սկսի գործել կոշտ սահմանափակումներու տրամաբանութիւնը։ Որովհետեւ, եթէ Թուրքիան տայ, ուրիշներն ալ պիտի ստիպուին տալու։ Եւ այս աշխարհը, սիրելի՛ հայեր, կառուցուած է անարդարութեան վրայ։ Արդարութիւնը յաճախ յարաբերական է՝ իւրաքանչիւր դարաշրջանի տարբեր բարոյական չափանիշներէն ծնունդ առած։

Իսկ ի՞նչ կարելի է սպասել ուժերու ներկայ հաւասարակշռութեան եւ միջազգային կարգի պայմաններուն մէջ:

Հատուցում՝ առանց սահմաններու փոփոխութեան

Այսինքն, նոյնիսկ եթէ թուրքերը օր մը ճանչնան Ցեղասպանութիւնը, անիկա մեծ մասամբ բարոյական մօտեցումով պիտի ըլլայ։ Ասիկա կրնայ ներառել՝ պատմական ճանաչում եւ դատապարտում, մշակութային ժառանգութեան վերականգնում, հնարաւոր նիւթական կամ այլ հատուցումներ, քաղաքական եւ բարոյական պատասխանատուութեան ընդունում (մասնակի կամ ձեւական)։ Բայց՝ ոչ աւելին։ Այս մոտելը «աւելի ապահով» կը նկատուի միջազգային համակարգին համար, որովհետեւ շղթայական հետեւանքներ չի ստեղծեր։ Չի պարտադրեր։ Սակայն կարեւոր է հասկնալ, որ այս մոտելը սահմանափակ է Նոյնինքն այդ պատճառով։ Ան չի լուծեր պատմական արդարութեան ամբողջ հարցը, այլ միայն կը փորձէ կառավարելի դարձնել անոր հետեւանքները։ Կարճ ասած, թուրքերը ցեղասպանութիւնը կը ճանչնան այն ժամանակ, երբ այդ մէկը ոչ մէկ շօշափելի օգուտ կը բերէ հայերուն, եւ ոչ ալ իրական վնաս կը պատճառէ թուրքերուն։ Կոպիտ ասած․ «կը ներէք, բան է, պատահեր է, անցած ըլլայ»: Սինի՞զմ է: Այո՛: Հնարաւո՞ր է, այո՛:

Իրականութեան եւ սպասումներու բախումը

Վտանգաւոր շփոթ մը կ’ապրինք ցանկալիին եւ հնարաւորին միջեւ ու զիրար կը մեղադրենք եւ իրարու կը հայհոյենք այդ մէկուն համար։ Ցանկալին կրնայ ըլլալ ամբողջական արդարութեան վերականգնումը, բայց հնարաւորը այսօր սահմանափակուած է ուժային հաւասարակշռութիւններով եւ համակարգային իրողութիւններով։ Սակայն այս մէկը չի նշանակեր հրաժարիլ պատմական յիշողութենէն կամ պահանջներէն։ Բայց կը նշանակէ, որ անոնք պէտք է ձեւակերպուին այնպիսի լեզուով եւ այնպիսի նպատակներով, որոնք համադրելի են իրական աշխարհին հետ, եւ  քանի դեռ բեռ չեն դարձած Նոյնինքն մեզի համար: Հակառակ պարագային, կը ստեղծուի փակ շրջանակ մը․ բարձր ակնկալութիւններ, անհասանելի օրակարգ, եւ ի վերջոյ՝ յուսախաբութիւն ու անվստահութիւն՝ ոչ միայն արտաքին աշխարհին, այլ նաեւ մեր իսկ քաղաքական կարողութիւններուն նկատմամբ։ Եւ Թուրքիան պիտի ընէ ամէն ինչ, որ մենք հրաժարինք այդ բոլորէն։ Արդեօք Արցախը մեզի համար դաս մը չեղա՞ւ։

Յ․Գ․ Մոռցէք հրէական ողջակիզումը։ Անիկա տեղի ունեցաւ բոլորովին այլ աշխարհակարգի մէջ, եւ ճանչցուեցաւ, որովհետեւ այդ մէկը անհրաժեշտ էր ժամանակի մեծերուն։

Եւ ի՞նչ․․․

Արայիկ Մկրտումեան

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%be%d6%80%d5%a1%d5%b5-%d5%af%d5%a1%d5%bc%d5%b8%d6%82%d6%81%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80/feed/ 0 88235 Ապրիլէն՝ ԱՊՐԻԼ․․․ https://darperag21.net/%d5%a1%d5%ba%d6%80%d5%ab%d5%ac%d5%a7%d5%b6%d5%9d-%d5%a1%d5%ba%d6%80%d5%ab%d5%ac%e2%80%a4%e2%80%a4%e2%80%a4/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d5%25ba%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25ac%25d5%25a7%25d5%25b6%25d5%259d-%25d5%25a1%25d5%25ba%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25ac%25e2%2580%25a4%25e2%2580%25a4%25e2%2580%25a4 https://darperag21.net/%d5%a1%d5%ba%d6%80%d5%ab%d5%ac%d5%a7%d5%b6%d5%9d-%d5%a1%d5%ba%d6%80%d5%ab%d5%ac%e2%80%a4%e2%80%a4%e2%80%a4/#respond Sat, 25 Apr 2026 21:01:18 +0000 https://darperag21.net/?p=88227 Մանկան ճիչը զիլ
                    որ մօր կաթը կ՛ուզէ
                    աւազին վրայ
                              կը խլացնէ զիս․․․
Կոյսը Եփրատի ալիքն կը գրկէ
          կառչած պատմութեան դարպասին վրայ․․․
Մայրը զաւակը գրկած կը վազէ
          տունն է բռնկուած
          փրկութիւնն խռովուած մեկնած է արդէն․․․
Ծերը ծիրանի ճիւղին է յենած
          ծոռը իր գրկին
                    Լերան խորշերու որջը կ՛որոնէ․․․
Թոնիրը ցախէն որբացած է լուռ․․․
Գերանները կուռ մթութիւն գրկած․․․
Խունկը եթերին հետ է խռոված․․․
Իսկ ՀԱՅՐԵՆԻՔԸ լուռ կ՛ողբայ, կ՛ողբայ․․․
Ի տես դարաւոր իր զաւակներու
          ալիքի բեկման
          որ արմատներէն անջատուած
                    կ՛երթան․․․


Զաւակունք Հայկի,
Վեհ Արտաշէսի՝
          Մեր Հայոց Լեզուն կուռ խարսխողի,
Եռամեծ սուրբի՝ Մեսրոպ Մաշտոցի՝
          Որ երկնաբոյրով բարբառդ օծեց․․․
Խոնարհ ազգակունք Մեծն Հայրիկի
          Որ վեհ բազուկիդ “Շերեփ“ շնորհեց․․․
Զաւակունքդ հողի՝
          ընդհատուած կանչի արձագանգողներդ,
          զոհաբերութեան լոյսով դուք օծուած՝
                    Ֆէտայիներու ոգին ժառանգող,
Ցեղ մը չէր, որ իր վախճանին կ՛երթար
Այլ Ազգ մը համայն
          որ կուրծքը տուած
          ազգասպանութեան մոլուցքին դժխեմ
          իր անէացման ճամբան էր բռնած․․․

Իսկ դարը, դարը անտարբեր, գնաց․․․

Բայց ԴՈ՛ՒՆ․․․ ՄՆԱՑԻ՜Ր․․․

          Դեռ պիտի մնա՛Ս
          երկրիԴ ներկայո՛վ եւ ապագայո՛վ․․․
Դուն պիտի ԱՊՐԻ՛Ս՝
          Մէջդ կուտակած պատմութեան շունչով
Դուն պիտի ԱՊՐՒՍ
          Էութեանդ կուռ արմատներովը
Դուն պիտի ԱՊՐԻՍ
          Պատմութեանդ յոյժ երազանքովը
Դուն պիտի ԱՊՐԻՍ
          Վերականգնելու պապերուդ Տունը
Դուն պիտի ԱՊՐԻՍ
          Գալիքի՛ն համար
Դուն պիտի ԱՊՐԻՍ
          Յաւերժի ջահը միշտ բարձր բռնած
Որ լուսաւորես
          Ճամբան յաւերժի․․․

Ապրիլէն՝ ԱՊՐԻ՛Լ՝
Ահա պատմութեան
          Ե՛Ւ ԱՆՁՆԱԳԻՐԴ
                    Ե՛Ւ ԱՆՑԱԳԻՐԴ․․․

ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ
Գրիգորեան Տոմար- Օր՝ 24, Ամիս՝ Ապրիլ, Տարի՝ 2026
Հայկեան Տոմար- Օր՝ Ասակ, Ամիս՝ Ահեկան, Յամի՝ ՏՇԺԷ (4517)

 

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d5%ba%d6%80%d5%ab%d5%ac%d5%a7%d5%b6%d5%9d-%d5%a1%d5%ba%d6%80%d5%ab%d5%ac%e2%80%a4%e2%80%a4%e2%80%a4/feed/ 0 88227 To The Memory of the Victims of Armenian Genocide https://darperag21.net/to-the-memory-of-the-victims-of-armenian-genocide/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=to-the-memory-of-the-victims-of-armenian-genocide https://darperag21.net/to-the-memory-of-the-victims-of-armenian-genocide/#respond Thu, 23 Apr 2026 16:11:47 +0000 https://darperag21.net/?p=88220 You can destroy my body
Though my soul will cherish
You can burn my book
Yet my word will last
You may assail my faith
But my piety will grow

You can spoil my land
It will replace my heart
You may spread bigotry
No, no, ferocity will end

Justice will overcome

My body will resurrect
My book will conquer
My faith will dare
My land will flourish

This is my story
You tried to end
I write a beginning
Every time you deny

By Varouj Tenbelian

2017, Beirut 

]]> https://darperag21.net/to-the-memory-of-the-victims-of-armenian-genocide/feed/ 0 88220 Լիբանանահայ արժէքներ. Սոփրանօ Շողիկ Թորոսեանը https://darperag21.net/%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%a1%d6%80%d5%aa%d5%a7%d6%84%d5%b6%d5%a5%d6%80-%d5%bd%d5%b8%d6%83%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%85-%d5%b7%d5%b8%d5%b2%d5%ab%d5%af-%d5%a9/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ac%25d5%25ab%25d5%25a2%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5-%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25aa%25d5%25a7%25d6%2584%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580-%25d5%25bd%25d5%25b8%25d6%2583%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25b6%25d6%2585-%25d5%25b7%25d5%25b8%25d5%25b2%25d5%25ab%25d5%25af-%25d5%25a9 https://darperag21.net/%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%a1%d6%80%d5%aa%d5%a7%d6%84%d5%b6%d5%a5%d6%80-%d5%bd%d5%b8%d6%83%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%85-%d5%b7%d5%b8%d5%b2%d5%ab%d5%af-%d5%a9/#respond Mon, 20 Apr 2026 16:02:49 +0000 https://darperag21.net/?p=88198 Մեր այսօրուայ podcast-ին հիւրն է լիբանանահայ սոփրանօ Շողիկ Թորոսեանը, որ իր երաժշտական ուղիով կը համադրէ կատարողական արուեստը, մանկավարժութիւնը եւ հայ մշակոյթը։ Իր գործունէութեամբ, ան ոչ միայն կը ներկայանայ որպէս բեմական արուեստագիտուհի, այլեւ որպէս ձայնի մշակման եւ փոխանցման գործին մէջ ներգրաւուած մանկավարժուհի մը, որ իր փորձառութիւնը կը բաժնէ նոր սերունդին հետ։ Այս զրոյցին ընթացքին պիտի փորձենք բացայայտել Թորոսեանի արուեստի ուղին եւ խորքային այն ընկալումները, որոնք կը ձեւաւորեն երգիչի մը ինքնութիւնը, ձայնին հետ ունեցած յարաբերութիւնը, եւ ընդհանրապէս արուեստին դերը մեր ժամանակներուն մէջ։

]]> https://darperag21.net/%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%a1%d6%80%d5%aa%d5%a7%d6%84%d5%b6%d5%a5%d6%80-%d5%bd%d5%b8%d6%83%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%85-%d5%b7%d5%b8%d5%b2%d5%ab%d5%af-%d5%a9/feed/ 0 88198 Ո՞ւր սորվեցանք չտեսնել. հայեացքի ու մարմնի վրայ կառուցուած իշխանութիւն https://darperag21.net/%d5%b8%d5%9e%d6%82%d6%80-%d5%bd%d5%b8%d6%80%d5%be%d5%a5%d6%81%d5%a1%d5%b6%d6%84-%d5%b9%d5%bf%d5%a5%d5%bd%d5%b6%d5%a5%d5%ac-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%a1%d6%81%d6%84%d5%ab-%d5%b8%d6%82-%d5%b4%d5%a1/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b8%25d5%259e%25d6%2582%25d6%2580-%25d5%25bd%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25be%25d5%25a5%25d6%2581%25d5%25a1%25d5%25b6%25d6%2584-%25d5%25b9%25d5%25bf%25d5%25a5%25d5%25bd%25d5%25b6%25d5%25a5%25d5%25ac-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a5%25d5%25a1%25d6%2581%25d6%2584%25d5%25ab-%25d5%25b8%25d6%2582-%25d5%25b4%25d5%25a1 https://darperag21.net/%d5%b8%d5%9e%d6%82%d6%80-%d5%bd%d5%b8%d6%80%d5%be%d5%a5%d6%81%d5%a1%d5%b6%d6%84-%d5%b9%d5%bf%d5%a5%d5%bd%d5%b6%d5%a5%d5%ac-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%a1%d6%81%d6%84%d5%ab-%d5%b8%d6%82-%d5%b4%d5%a1/#comments Mon, 20 Apr 2026 14:19:10 +0000 https://darperag21.net/?p=88189 Աշխարհը ցնցող նոր ճգնաժամերուն դիմաց Էփսթինի դատին վերադառնալը կրնայ ոմանց աւելորդ թուիլ։ Սակայն երկու շաբաթ առաջ մեր սկսած յօդուածաշարքը միայն քրէական գործը քննարկելու չէ, այլեւ կը միտի հասկնալ, թէ ինչպէ՛ս կը կառուցուին մեր տեսնելու եւ չտեսնելու եղանակները։

Ճէֆրի Էփսթինի դատին նայելով, յաճախ նոյն հարցը կու տանք՝ «Ինչպէ՞ս տարիներ շարունակ ոչ ոք տեսաւ կատարուածը»։ Թերեւս հարկ է հարցնել աւելի դժուար հարցումը՝ ո՞ւր սորվեցանք չտեսնել։

Այս հարցումին պատասխանը կարելի չէ միայն փնտռել օրէնքներու, քաղաքականութեան կամ մամուլի մէջ,— պատասխանը կրնայ գտնուիլ նաեւ գրականութեան, մշակութային կանոններու եւ «բարձրագոյն արուեստ»-ի դրօշի տակ շրջանառութեան մտած գրութիւններու մէջ. արդ, մշակոյթը միայն պատմութիւն չի պատմեր, այլ նաեւ նայելու եղանակներ կ՚արտադրէ, կը սորվեցնէ ի՛նչ բաներու կրնանք նայիլ, ի՛նչ բաներու վրայէն արագ անցնիլ, եւ ի՛նչ բաներ «չափազանց զգայուն» համարելով՝ անյարմար կը նկատուին։

Վլատիմիր Նապոքովի «Լոլիդա»-ն այս երեւոյթին ամէնէն յայտնի օրինակներէն մին է։ Փոքրիկ աղջկայ եւ չափահաս տղամարդու միջեւ յարաբերութիւնը յաճախ կ՚ընթերցուի գեղագիտական հեռաւորութեան, հեգնական պատմողի կամ «բարդ մտքի» քօղի պրիսմակէն։ Չի սպասուիր, որ ընթերցողը անհանգստանայ, այլ՝ հասկնայ. հասկնայ, նոյնիսկ՝ հիանայ։ Ճիշդ հոս է, որ խնդիրը կը սկսի։ Այս պատմութիւններուն կեդրոնին չի գտնուիր մանկահաս աղջկան փորձառութիւնը։ Պատմութիւնը կ՚ընթանայ չափահաս մարդուն գիտակցութեան ճամբով։ Աղջիկը չի խօսիր. եւ եթէ նոյնիսկ խօսի՝ չի լսուիր. անոր մարմինը կը դառնայ ուրիշին ներաշխարհը խորացնող գործիք մը։ Այսպիսով, գրականութիւնը կը բնականոնացնէ հայեացքի ուղղութիւնը՝ առանց բացայայտօրէն պաշտպանելու բռնութիւնը։ Ո՞վ կը նայի, ո՞վ կ՚երեւի, որո՞ւ բարդութիւնը կարեւոր է։

Ռէպէքա Սոլնիթի 2015-ի «Մեն Էքսփլէյն Լոլիդա դու մի» (Տղամարդիկ ինծի կը բացատրեն Լոլիդան) յօդուածը ճիշդ այս կէտը կը մատնանշէ։ Խնդիրը միայն վէպի բովանդակութիւնը չէ, այլ վէպին ինչպէ՛ս հովանաւորուած ըլլալն է։ Սոլնիթ կը պատմէ, որ տակաւին երիտասարդ հասակին կարդացած է Նապոքովի վէպը եւ ինքզինք բնականաբար նոյնացուցած է Լոլիդային հետ։ Այնուամենայնիւ անդրադարձած է, որ պատմութիւնը բնաւ իսկապէս Լոլիդային չէ պատկանած։ Պատումը միշտ ալ եղած է յանցագործին ձեռքը։ Այս գրական կառոյցը հասարակական արձագանգ մը կ’արտադրէ՝ ոճրագործը կը պատմէ, զոհը կը ներկայացուի:

Նման կառոյց մը տեսնուի Էփսթինի դատին մէջ։ Կան վերապրող կիներ, որոնք ունին վկայութիւններ, սակայն պատումը հազուադէպօրէն կը կառուցուի անոնց շուրջ։ Պատմութիւնը դարձեալ տղամարդոց շուրջ կը դառնայ՝ ո՛վ որո՛ւ հետ կապ ունէր, ո՛վ ի՛նչ թաքցուց, ո՛վ ինչպէ՛ս պաշտպանուեցաւ։ Նոյնիսկ երբ կանանց ձայները լսուին, անոնց վկայութիւնները յաճախ զգացական պոռթկումի վերածուած կը ներկայացուին։ Ուստի, փոխան խօսող ենթակայի՝ դուրս կու գայ «խելագարուած զոհ»-ի կերպարը։

Եւ հաւանաբար այդ կուրութեան ամէնէն ուշագրաւ խորհրդանիշներէն մէկը «Լոլիդա էքսփրես» օդանաւն էր։ Ինչպէ՞ս կարելի է այսքան հեղինակաւոր չափահասներ՝ առեւտրականներէ մինչեւ քաղաքագէտներ, ակադեմիկոսներէ մինչեւ գիտնականներ, նստին նման անուն կրող օդանաւի մը մէջ՝ առանց երբեւէ հարցում մը ուղելու անոր մասին։ Փոքրիկ աղջկայ մը անունը կրող այս օդանաւը սարսափելի խորհրդանիշ մըն էր, թէ որքա՛ն բնականոնացուած դարձած է հայեացքի ռազմավարութիւնը։

Վերոնշեալ հարցին խնդիրը անցեալի գրականութիւնը ջնջելը չէ, այլ այս գրութիւններուն հետ մեր ժառանգած կուրութիւններուն գիտկացիլն է։ Ո՞ր լռութիւնները բնական համարուեցան, ո՞ր անհանգստութիւնները ճնշուեցան «Բարձրորակ արուեստի» անուան տակ։

Հոս վճռորոշ տարրը հայեացքի ռազմավարութիւնն է: Հայեացքը անմեղ չէ: Ռազմավարութիւնը կ’որոշէ որո՛ւ հայեացքը արտօնուած է, որո՛ւ հայեացքը օրինական է եւ որո՛ւ մարմինը շրջանառութեան առարկայ կը դառնայ: Էփսթինի դատին մէջ կարգ մը մարմիններ միայն տեսանելի չեն դառնար, այլ կը դրուին շրջանառութեան մէջ՝ պատմութիւններու, լուսանկարներու, շշուկներու եւ փաստաթուղթերու ճամբով:

Ինչպէս Ռէպէքա Սոլնիթ Էփսթինի մասին իր գրած այլ յօդուածի մը մէջ կը նշէ, այս կառոյցը պարզապէս «բռնաբարութեան մշակոյթ»-ի պատկանող ախտ մը չէ, այլ մաս կը կազմէ պատմական երկար շարունակականութեան: Ոճրագործի վերահսկողութիւնը պատմութեան նկատմամբ, զոհի ձայնին պիտակումը իբրեւ կասկածելի կամ չափազանցուած, իսկ մարմիններու յայտնուիլը որպէս ներկայացման առարկայ քան վկայութիւններ՝ արդի մամուլի յատուկ երեւոյթ մը չէ: Անոնք բռնութենէն ետք գոյացող ընկերութիւններու մէջ տարբեր ձեւերով կրկնուող օրինաչափեր են:

Այս հայեացքի ռազմավարութիւնը միայն սեռականութեան ընդմէջէն չի բանիր: Ինչպէս Էլիզ Սեմերճեան իր «Ռեմնընթս» (Մնացորդաց) գիրքին մէջ ցոյց կու տայ, հայ կանանց մարմինները 1915-էն նոյնանման ռազմավարութեան մը ենթարկուած էին: Մարմինները, որոնք վերապրած էին բռնագաղթը, բռնի կրօնափոխութիւնն ու բռնութիւնը, դարձան թէ՛ բռնութեան վկաներ եւ թէ անոր լուռ կրողներ: Այս մարմինները չեն խօսիր: Այս մարմիններուն մասին կը խօսուի:

Այս պատմական փորձութիւնը կարեւոր կէտ մը կը սորվեցնէ մեզի՝ հայեացքի ռազմավարութիւնները ոչ միայն սեռական, այլեւ քաղաքական եւ էթնիկ բնոյթ ունին: Որո՞նց մարմինները կը պաշտպանուին եւ որո՞նց մարմինները շրջանառութեան մէջ կը դրուին: Որո՞նց պատմութիւնները կը պատմուին եւ որո՞նց պատմութիւնները արխիւներու լուսանցքին մէջ կը մնան: Էփսթինի դատին պարագային փաստաթուղթեր կը հրապարակուին եւ անուններ կը բացայայտուին, բայց պատմութիւնը տակաւին կը դառնայ ազդեցիկ մարդոց շուրջ: Հայրիշխանութիւնը կը դողդղայ ոչ միայն երբ իրաւական օրինաչափերը կը բանին, այլ նաեւ երբ հայեացքը կը կորսնցնէ իր հակակշիռը:

Թերեւս այսօր մեր հարցնելիք հարցումը պէտք է ըլլայ՝ գրականութեան եւ մշակոյթին մեզի սորվեցուցած ինչպիսի՞ անարդարութիւններ անտեսանելի դարձած են հիացմունքի ձեւերու տակ: Քանի որ կարգ մը լռութիւններ պատահական չեն, անոնք մշակութապէս կառուցուած են. եւ առանց այս լռութիւններու դէմ դնելու, չենք կրնար իսկապէս հասկնալ Էփսթինի նման դատերը եւ ոչ ալ կը կարենանք կանխարգիլել յաջորդ լռութիւնը:

Այլին Վարդանեան

Թարգմանութիւն՝ Արազ Գոճայեանի

Լոյս տեսած է Ակօսի մէջ

 (Սոյն յօդուածը լոյս տեսած է  20 Մարտ 2026 –ին, Պոլսոյ «Ակօս»-ի մէջ, Բարռեսիա Գոլէքթիվի երկշաբաթեայ «Բարռեսիաբար» սիւնակին մէջ)

]]> https://darperag21.net/%d5%b8%d5%9e%d6%82%d6%80-%d5%bd%d5%b8%d6%80%d5%be%d5%a5%d6%81%d5%a1%d5%b6%d6%84-%d5%b9%d5%bf%d5%a5%d5%bd%d5%b6%d5%a5%d5%ac-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%a1%d6%81%d6%84%d5%ab-%d5%b8%d6%82-%d5%b4%d5%a1/feed/ 1 88189 Պատերազմը վերջացա՞ւ… https://darperag21.net/%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%a8-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%bb%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%9e%d6%82/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25b4%25d5%25a8-%25d5%25be%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25bb%25d5%25a1%25d6%2581%25d5%25a1%25d5%259e%25d6%2582 https://darperag21.net/%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%a8-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%bb%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%9e%d6%82/#respond Sat, 18 Apr 2026 20:01:44 +0000 https://darperag21.net/?p=88180 Արմէն միշտ ալ շուտ կը նկատէր։
Ոչ միայն արտաքին մանրուքները՝ լոյսին փոփոխութիւնը, ձայներուն մարումը, կամ սենեակին մէջ յամեցող լռութիւնը, այլեւ աւելի նուրբ բան մը՝ այն, որ հոգիին մէջ կը շարժէր՝ աննշմարելիօրէն, բայց անխուսափելիօրէն։
Այդ առտու ալ եկած էր։
Արմէն նստած էր մահճակալին ծայրը, առանց յստակ ուղղութեան մը նայելու։
— Ո՛չ այսօր,— մրմնջաց ան։
Ան կը ճանչնար ժամանողը։ Գիտէր անոր անունը, ձեւը կը տարբերէր, պատճառներուն մասին շատ մտածած էր։ Ոչ մէկ շփոթ։ Նոյն ծանրութիւնն էր, նոյն թուլութիւնը, նոյն հոգնածութիւնը, երբ ժամացոյցին սլաքը կը թուէր սառած, եւ պահը՝ անվերջանալի։
Ան յանկարծ կանգ առաւ։
— Կը հասկնամ,— ըսաւ բարձր։
Կարծեց, թէ բաւարար էր այդ ։ Կը թուէր, թէ գիտակցութիւնը արդէն հեռացուցած էր զայն: Բայց այցելուն տեղէն չշարժեցաւ։

Պատերազմը վերջացած էր։
Բայց ոչ ամէն բան։

Կէսօրին ան հանդիպեցաւ Լեւոնին։
— Կարծես մէկուն հետ կը վիճիս,— ըսաւ Լեւոն, կամաց մը սուրճը բերնին մօտեցնելով։
— Կը վիճիմ,— պատասխանեց Արմէն։ — Եւ կը պարտուիմ։
— Ի՞նչի շուրջ։
Արմէն կարճ ժամանակ մը լուռ մնաց։
— Կը տեսնեմ, կը հասկնամ, չեմ ուզեր… բայց կը մնայ։
Լեւոն գլուխը թեթեւօրէն շարժեց։
— Կը կարծես, թէ պէտք է երթա՞յ, որովհետեւ դուն կը մերժե՞ս զայն։
— Իսկ ուրիշ ի՞նչ ընեմ,— ըսաւ Արմէն, քիչ մը կտրուկ։
Լեւոն չշտապեց պատասխանելու։
— Դուն զայն որպէս միտք կը տեսնես,— վերջապէս ըսաւ։
— Իսկ այդպէս չէ՞։
— Չէ՛։ Ան վիճակ մըն է։
Արմէն լուռ մնաց։
— Անձրեւին հետ ալ կրնաս վիճիլ,— շարունակեց Լեւոն։ — Բայց ան չի դադրիր տեղալէ։
Պահ մը լռութիւն տիրեց։
Դուրսը մարդիկ կը շարժէին, խօսքեր կը խառնուէին, բաժակներ կը զարնուէին։ Ամէն ինչ կը շարունակուէր՝ գրեթէ անհանդուրժելի բնականութեամբ։
— Ուրեմն ի՞նչ,— հարցուց Արմէն։
Լեւոն նայեցաւ դիմացի դատարկ աթոռին։
— Պատկերացուր, որ հո՛ն է,— ըսաւ։
Արմէն ակամայ նայեցաւ աթոռին։
— Եւ ի՞նչ։
— Մի՛ փորձեր զայն ճամբել։ Թող մնայ հոն… բայց մի՛ ձգեր, որ ինք որոշէ ամէն ինչ։
— Նո՛յն բանն է։
— Չէ՛,— ըսաւ Լեւոն։ — Մէկը պայքար է։ Միւսը՝ շարժում։

Երեկոյեան Արմէն տուն վերադարձաւ։
Անկոչ հիւրը նորէն եկաւ:
Արմէն կանգնեցաւ սենեակին մէջտեղը։ Պահ մը, ներքին վէճը սաստկացաւ. նստիլ, մտածել, փնտռել բացատրութիւն մը, մինչեւ որ ամէն ինչ յստակ դառնայ։
Ան գրեթէ տեղի պիտի տար։
Բայց յանկարծ կանգ առաւ։
— Լա՛ւ,— ըսաւ ցած ձայնով։ — Մնա՛։
Խօսքը օտար հնչեց։ Ոչ յանձնուիլ էր, ոչ ընդունիլ։
Ան վերցուց բաճկոնը եւ դուրս ելաւ։

Օդը աւելի զով էր, քան կը սպասէր։
Ան քալեց։ Սկիզբը՝ աննպատակ, ապա՝ քիչ մը աւելի հաստատ։ Փողոցները ոչ խճողուած էին, ոչ ալ դատարկ։ Բաւարար՝ զգալու, թէ շարժում կայ։
Այցելուն չմեկնեցաւ:
Բայց անոր սահմանը կարծես փոխուեցաւ։
Ան տակաւին հոն էր, բայց այլեւս միակը չէր:

Օրեր անցան։
Նոյն ձեւը կրկնուեցաւ՝ զգացումը, գիտակցութիւնը, մերժումը։
Բայց բան մը փոխուած էր։
Արմէն այլեւս երկար չէր վիճեր։
Ան աւելի շուտ կը նկատէր։
Երբեմն, միայն երբեմն, կը շարժէր նախքան այցելուին ճնշիչ ներկայութեան շիջումը։
Ոչ թէ որովհետեւ աւելի լաւ կը զգար։ Այլ որովհետեւ այլեւս չէր սպասեր, որ զգայ։

Օր մը, դարձեալ սրճարանը նստած էր։
Լեւոնը ուշացած էր։
Արմէն առանձին նստած էր՝ դուռը դիտելով։
Այցելուն դարձեալ վերադարձած էր՝ մեղմ, բայց ծանօթ։
Այս անգամ, ան գրեթէ ժպտեցաւ։
— Կրնա՛ս նստիլ,— մրմնջաց։

Դիմացի աթոռը մնաց պարապ։
Բայց այս անգամ՝ կարեւոր չէր։

Վ. Թէնպէլեան

]]> https://darperag21.net/%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%a8-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%bb%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%9e%d6%82/feed/ 0 88180 ՄԵՐ ՏՈՒՆԸ https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a5%d6%80-%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b4%25d5%25a5%25d6%2580-%25d5%25bf%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a5%d6%80-%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a8/#respond Fri, 17 Apr 2026 15:10:30 +0000 https://darperag21.net/?p=88174 (Մեր գոյակցութեան անտեսուած կանչը)

Հրովարտակ մը հսկայ
          մեծ կնիքով
          մեծապաստառ եւ ոսկետառ բառերով
          լուսապայծառ տողերով
          յայտարարեց՝ որ պիտ՛ շինենք
                    մեր ՏՈՒՆԸ․․․

Եւ եկանք մենք ազգովին՝
          ճարտարապետ, գրագէտ,
          քաղաքագէտ, պատմագէտ,
          ամէնագէտ եւ տգէտ․․.
                    երազ ՏՈՒՆԸ շինելու։

Մենք ուզեցինք կառուցել աշխարհի հրաշալիքը վերջին,
          որուն պիտ’ նախանձէին
                    եօթ գեղերը աշխարհի․․․

Եւ ճախրեցանք ազգովին․․․
Թափառեցանք մենք երկիրներուն օտարին
եւ գծեցինք քարտէզներու նոր եզրեր,
          փնտռեցինք արդիական
                    շինանիւթերը բոլոր․․․

Պատրաստ էինք։

Եւ զրահուած՝
          ինքնահաւան եւ դարաւոր հմայքով,
          պատուիրեցինք աղիւս, սիւներ եւ սոսինձ։

Աղիւսն առինք
          փոխարէնը մեր ինքնութիւնը տուինք։
Կուռ պողպատէ սիւներն առինք
          վաճառելով․․․ մեր հողը․․․
Սոսինձն առինք
          վճարելով՝
                    մեր լեզուն
                    պայքարելու մեր ոգին
                    եւ պատմութեան մեր արժէքներն դարաւոր․․․

Արիւն-քրտինք մենք մտանք
          քաղաքագէտ, պատմագէտ,
          բանիմաց եւ սին տգէտ
          հնարամիտ, պարապմիտ․․․

Եւ տքնեցա՛նք, տքնեցա՛նք․․․
Կառուցեցինք օրն ի բուն՝
          հրաշագեղ կառոյց մը
          սին մտքերով փոսոտած ․․․

Աւարտեցինք մեր ՏՈՒՆԸ․․․

Հպարտ էինք՝ հիացա՜ծ այս կառոյցով աւարտած։
Տուած էինք աշխարհին հրաշալիքը վերջին։

Բայց…
          երբ հեռուէն նայեցանք․․․
          տեսանք
          մեր ՏՈՒՆԸ․․․
                    ԾՈ՜ՒՌ է․․․

Ծռած վիզով նայեցանք․․․
          Եւ հմայուած մեր գործով,
          հպարտութեամբ մը կուրցած,
          զարդարանքով շպարուած,
         շեփորները ժանգոտած
          հպարտութեամբ մենք շալկած,
          խախտած, հիւանդ հաւատքով
          ծանուցեցինք աշխարհին՝
          «Աշխա՛րհն է ծուռ․․․
               իսկ մեր ՏՈՒՆԸ․․․
                    միա՛կ շիտակ կառոյցը․․․»

Իսկ մեր ՏՈՒՆը,
          -ՏՈՒՆԸ ՄԵՐ ՍՈՒՐԲ-
          նայեցաւ լուռ
               մե՜զ՝
                    զինք կառուցող հէ՜գ մարդկա՛նց։

Խոկա՛ց, լացա՛ւ․․
          եւ արցունքներն սրբելով
                    մրմնջեց․
                    «Հէ՜ք զաւակներս կորուսեալ,
                    նոյն դարաւոր յանկերգն է որ դեռ կ՛երգէք․․․
                    Օ՜ր մը, գիտե՛մ,
                    պիտ՛ արթննաք թմբիրէն ձեր մոլուցքին
                    պիտի գտնէք խորհուրդը ձեր գոյոյթին*
                    եւ այն ատեն
                    գտնէք լոյսոյթը* թաքուն
                              յաւերժութեան գաղտնիքին․․․
Ահ, ա՛յն ատեն,
                    Հոգեհատո՛ր զաւակունք,
                    ա՛յն ատեն ձեր կուռ, անսակարկ ՈԳԻՈՎ
                    կառուցեցէք ձեր ՏՈՒՆը
                              ԱՊԱԳԱ՛ՅԻ ԵՐԱԶՈՎ․․․։

Երդիքին տակ իմ տաքուկ
                    դուք բազմացէ՜ք, աճեցէ՜ք,
                    որ միասին, նո՜ր շունչով,
                    նո՜ր խորհուրդով,
                    երգենք երգը անվրդով
                    նո՛ր ու պայծա՛ռ դարերով ․․․

Դէ՛, արթնցէ՛ք թունաւոր ձեր թմբիրէն։
Չէ՛, մի՛ կրկնէք փոսոտած
                    յանկերգը հին դարերու։

Ես կ՛ըսպասե՛մ․․․
                    կ՛ըսպասե՜մ․․․
                    լուսապածառ այն օրուան
                    երբ դուք երբէ՛ք,
                    ծռած վիզով չնայիք իմ կառոյցին,
                    այլ հաւատքո՛վ, ինքնավստա՛հ ու հպա՛րտ
                    երգէք երգը, երգը ՆՈ՜Ր
                    վաղորդայնի դարերուն,
                    որ կը սպասէ ձեր գոյութեան լուսաւոր
                    երդիքիս տակ մենաւոր։

ԱՊԱԳԱՆ ՁԵ՛ՐՆ Է, ՈՐԴԵԱ՛ԿՔ,
                    ԵԹԷ ԴՈ՛ՒՔ ՁԵԶ ՃԱՆՉՆԱՔ ՝
                    ՁԵՐ ՍՈՒՐԲ ՀՈՂԻ ԿԱՆՉԻՆ ՄԷՋ․․․:
ՁԵՐ ՏՈՒՆԸ ՏՈՒՆ ԿԸ ԴԱՌՆԱՅ
                    ԵՐԲ ԴՈ՛ՒՔ, ՈՐԴԵԱ՛ԿՔ,
                    ՁԵՐ ԱՐՄԱՏԻՆ ՇՈՒՆՉՆ ԶԳԱՔ
                    ՇՈՒՆՉՈՎՆ ԱՊՐԻՔ․․․

ԱՀԱ ԽՈՀՈՅԹՍ* ՀԱՐԱԶԱՏ՝
                    ՄԵՐ ՍՈՒՐԲ ՀՈՂԻՆ ԸՆԴԵՐՔԷՆ
                    ԿԸ ԿՏԱԿԵՄ ՁԵ՛Զ, ՈՐԴԵԱ՛ԿՔ,
                    ՈՐ ԱԶԳՈՎԻՆ ՈՂՋՈՒՆԵՆՔ
                    ԱՅԳԱԲԱՑԵՐՆ ՅԱՒԵՐԺԻ։»

ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ
‘ՏՈՒՆԸ’ մտայղացուած է 1995-ին, վերայցելուած՝ 2026-ին։ *«գոյոյթ»ը՝ գոյին խորհուրդն է, «լոյսոյթ»ը՝ լոյսին, «խոհոյթ»ը՝ խոհին։
Այս նոր բառերը «Նոր Բառակազմութեան Համակարգ»էս են։
Գրիգորեան տոմար- Օր՝ 13, Ամիս՝ Մարտ, Տարի՝ 2026
Հայկեան տոմար- Օր՝ Ահրանք, Ամիս՝ Արեգ, Յամի՝ ՏՇԺԷ (4517)

 

]]> https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a5%d6%80-%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a8/feed/ 0 88174 Հայերը եւ քննական մտածողութեան (critical thinking) հրամայականը https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d6%84%d5%b6%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d5%ae%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-critical-thinking-%d5%b0%d6%80/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a8-%25d5%25a5%25d6%2582-%25d6%2584%25d5%25b6%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25b4%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25ae%25d5%25b8%25d5%25b2%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6-critical-thinking-%25d5%25b0%25d6%2580 https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d6%84%d5%b6%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d5%ae%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-critical-thinking-%d5%b0%d6%80/#respond Thu, 16 Apr 2026 19:57:31 +0000 https://darperag21.net/?p=88164 Կասկածէ վեր է, որ որեւէ ընկերութեան կամ ազգի ողնայարը կը հանդիսանայ երիտասարդութիւնը։ Եթէ ընկերութիւն մը առողջ է, անպայման ունի երիտասարդութիւն մը, որ զայն կ՝առաջնորդէ դէպի յառաջդիմութիւն, ընկերային փոփոխութիւն եւ գաղափարական նուաճումներ։

Սակայն, երբ ընկերութիւն մը կը պարզէ հիւանդագին վիճակ մը, հիմնական պատճառներէն մէկը պէտք է փնտռել երիտասարդութեան դրսեւորած հոգեմտաւոր իրականութեան մէջ։ Երիտասարդութիւնը բնախօսական տուեալ չէ միայն․ ան նաեւ դաստիարակութիւն է, փոխանցում է, միջավայրի ձեւաւորում։ Անոր բնորոշ ըմբոստութիւնը եւ փոփոխութեան հակամէտ բնաւորութիւնը կրնայ դառնալ կառուցողական ուժ, բայց նոյնքան նաեւ՝ քայքայիչ, եթէ զայն չուղղուի եւ չխարսխուի առողջ արժէքներու վրայ։

Այս հոլովոյթին մէջ, պահպանողական եւ իշխանատենչ կառոյցները՝ պետական թէ կուսակցական մակարդակներու վրայ, բնականաբար կը հակադրուին մտածող եւ տեսլապաշտ երիտասարդութեան, որովհետեւ նման երիտասարդութեան մը գոյութիւնը ենթահողը կը պատրաստէ փոփոխութիւններու, յառաջդիմութեան, հաշուետուուական համակագի յառաջացաման եւ յեղաշրջումներու, որոնք բնականօրէն կը հակադրուին իշխանամոլական խաւարամտութեան եւ աւատապետական մաֆիականութեան: Այդ պատճառով ալ, իշխանամոլ եւ աւատապետական մտածողութիւնը յաճախ կը փորձէ չեզոքացնել կամ աղաւաղել երիտասարդութեան ներուժը։

Իսկ ի՞նչ վիճակ կը պարզէ հայ երիտասարդութիւնը մեր իրականութեան մէջ:

Հայ երիտասարդութիւնը, ինչպէս ամէն հասարակութեան մէջ, խորապէս կ’ազդուի իր շրջապատէն։ Հայաստանի անկախութենէն ետք ձեւաւորուած նոր իշխանատենչ եւ նիւթապաշտ միջավայրը զգալիօրէն ներգրաւեց երիտասարդութեան լայն շրջանակներ, որոնք աստիճանաբար որդեգրեցին նոյն արժէքային համակարգերը։ Սփիւռքը, իր կարգին, շատոնց ենթակայ էր նման միտումներու։

Այս հոսանքին կողքին, նշմարելի է նաեւ գոյութիւնը այլ հոսանքի մը, որ կը պահուըտի գաղափարին ետեւ, իր արարքները կ’արդարացնէ գաղափարով, բայց այս կեղծիքին ետեւ հիմնականօրէն առկայ է իշխանամոլութիւնը։ Այս հոսանքը նոյնքան այլասերող եւ ապաքաղաքականացնող իրավիճակ մը կը ստեղծէ, որովհետեւ կ՝արտադրէ տիպարներ, որոնք գաղափարականութիւնը աղարտելու կողքին, կը վարակեն ժխտականութիւն եւ վանողականութիւն՝ ապաքաղաքականացնելով հաւաքական կեանքը։

Այս բոլորին մէջ կայ սակայն գաղափարական առողջ երիտասարդութիւն մը, որ կը պայքարի պահելու համար իր առհաւական դիմագիծը։ Այս երիտասարդները, սակայն, ներկայ իրավիճակին մէջ կը ներկայացնեն փոքրամասնութիւն մը եւ իրապաշտ ըլլալու համար, առայժմ չունին քաղաքական, ընկերային եւ տնտեսական մեր կեանքը բարեփոխելու տուեալներ, որովհետեւ դէմ յանդիման կը գտնուին անպատասխան հարցադրումներսւ: Ինչպէ՞ս կենսաւորել տեսլապաշտութիւնը իշխանատենչական անբարոյութեան այս մթնոլորտին մէջ։ Տեսլապաշտութիւնը վերածել միջոցի՞, թէ՞ նպատակի։ Եթէ միջոց է, ինչպէ՞ս պայքարիլ հակառակ հոսանքի ահարկու զէնքերուն դէմ։

Այս հարցումները հայ երիտասարդութիւնը դէմ յանդիման կը դնեն հրամայականի մը՝ մտածողութեան եղանակի մը, քննական մտածողութեան զարգացման, որ ունի գիտական, վելուծական եւ հետաքննական հիմք ու լաւագոյնս կը պատշաճի ներազգային եւ միջազգային իրավիճակներուն, մասնաւորաբար համացանցի, ընկերային ցանցերու եւ ԱԲ-ի անհակակշիռ զարգացման մթնոլորտին մէջ: Պէտք է փոխենք մեր մտածելու ձեւը, ոչ թէ խորքը։ Մեր մտածելաձեւը պէտք է յարմարի 21-րդ դարու արհեստագիտական արագընթաց նուաճումներու հոլովոյթին, ինչու չէ տեսնելու, տուեալներ հաւաքելու, վերլուծելու եւ եզրակացնելու թուային եղանակին: Վերջ ի վերջոյ, պայքարը, շարժումը գիտութիւններն են, իրենց քաղաքական, տնտեսական եւ զինուորական բոլոր երեսներով։

Քննական մտածողութիւնը պարզ մտային վարժանք մը չէ, այլ՝ գիտական, վերլուծական եւ հետաքննական մեթոտաբանութիւն մը, որ առիթ կը ստեղծէ հասկնալու իրականութիւնները իրենց ամբողջ բարդութեամբ։

Մեր մշակութային ժառանգութիւնը եւ ազգային աւանդութիւնները մեզի կրնան շնորհել հաւատք եւ ինքնութիւն, սակայն անոնք չեն կրնար առանձինն ապահովել արդի գոյապայքարի միջոցները։ Այդ պատճառով, առանց հրաժարելու մեր արմատներէն, պէտք է զարգացնենք նոր մտածելակերպ մը, հիմնուած շրջապատի իրականութիւնները ճանչնալու եւ անոնց բացուելու քննական մօտեցումի մը վրայ։

Հաւաքական կեանքին մէջ առկայ թերութիւնները չեն սրբագրուիր դատարկ քննադատութեամբ, ճառերով կամ բամբասանքով ու հայհոյանքով։ Անոնք կը պահանջեն խորքային ըմբռնում, պատասխանատու մօտեցում եւ գիտակցուած հակազդեցութիւն։

Այսօրուան աշխարհին մէջ, ուր պահպանողական հոսանքներ կը փորձեն կլանել հասարակութիւնները, մենք չենք կրնար չճանչնալ մեր խնդիրները եւ չփնտռել համապատասխան միջոցներ։ Իսկ այդ միջոցներէն գլխաւորը առողջ, քննական մտածողութեամբ ձեւաւորուած միտքն է, որ կը ծնունդ առնէ իրականութեան առարկայական գնահատումէն։

Պայքարը անցեալին կառչիլ չէ․ ան ապագայակերտ գիտութիւն է։ Գիտակցութիւնը այսօր սերտօրէն կապուած է գիտութեան։ Հաւատքը կը մնայ կարեւոր, սակայն առանց գիտական ըմբռնումի՝ ան կը դառնայ անբաւարար։

Ուստի ժամանակն է տարակուսելու։ Ժամանակն է հարցադրելու։

Տարակուսանքը քննական մտածողութեան սկիզբն է։ Եթէ չկասկածինք մեր տեսածին ու լսածին, եթէ չվերաքննենք մեզի մատուցուած «ճշմարտութիւնները», չենք կրնար մօտենալ իրականութեան։

Ժամանակն է, որ մեր կարդացածը, տեսածը եւ լսածը չընդունինք պատրաստի ձեւով։

Տարակուսի՛նք, հարցադրե՛նք, քննե՛նք։

Որովհետեւ ճշմարտութիւնը միշտ չէ, որ կը գտնուի այնտեղ, ուր մեզի կը հրամցուի։

Վ. Թէնպէլեան

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d6%84%d5%b6%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d5%ae%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-critical-thinking-%d5%b0%d6%80/feed/ 0 88164 Արհեստական բանականութեան պատճառով պաշտօններու կորուստը իրականութի՞ւն, թէ՞ շուկայավարական հնարք https://darperag21.net/%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%b3%d5%a1%d5%bc%d5%b8%d5%be-%d5%ba/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b0%25d5%25a5%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25a2%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25b3%25d5%25a1%25d5%25bc%25d5%25b8%25d5%25be-%25d5%25ba https://darperag21.net/%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%b3%d5%a1%d5%bc%d5%b8%d5%be-%d5%ba/#respond Wed, 15 Apr 2026 08:30:23 +0000 https://darperag21.net/?p=88153 Արհեստական Բանականութեան (ԱԲ) արագընթաց զարգացումը իր հետ ո՛չ միայն նորարարութիւններ բերած է, այլեւ՝ համատարած անորոշութիւն եւ անկէ բխող վախեր։ Սակայն, արդեօ՞ք այդ վախերը միշտ հիմնաւորուած են, թէ՞ անոնք յաճախ հաշուարկուած շուկայավարական հնարքներ են։

Ստորեւ ներկայացուած յօդուածին հեղինակն է Փարմի Օլսըն (Parmy Olson)՝ «Bloomberg»-ի սիւնակագիրներէն եւ արհեստագիտական բնագաւառի փորձառու վերլուծաբան։ Օլսըն, որ նաեւ հեղինակն է ԱԲ-ի մրցարշաւին անդրադարձող «Supremacy» գիրքին, այս գրութեամբ կը վերլուծէ ԱԲ ոլորտի հսկաներու՝ OpenAI-ի եւ Anthropic-ի ղեկավարներուն որդեգրած հակասական մօտեցումները։

Յօդուածին նպատակն է լոյս սփռել այն իրականութեան վրայ, թէ ինչպէ՛ս արհեստագիտական աշխարհի ղեկավարները կը շահագործեն «վախի» գործօնը՝ իրենց արտադրանքը աւելի գրաւիչ դարձնելու եւ ներքին խնդիրներէն ուշադրութիւն շեղելու նպատակով։ Հեղինակը մեզ կը հրաւիրէ կասկածի տակ առնելու աշխատատեղիներու կորուստի մասին աղէտալի նախատեսութիւնները եւ տեսնելու անոնց ետին պահուած առեւտրական շահերը։

Վ.Թ.

Արհեստական բանականութեան ծաղկումի առաջին իսկ օրէն, արհեստագիտական բնագաւառի ղեկավարներ անընդհատ կը խօսին այն նոյն ԱԲ համակարգերու վտանգներուն մասին, զորս իրենք կը փորձեն ծախել: Այս մէկը շուկայավարութեան (marketing) յարակարծական (paradoxical) ռազմավարութիւն մըն է, որ, ցաւօք, հիանալի արդիւնք կու տայ այն ընկերութիւններուն համար, որոնք ամենէն աւելի խոցելի կը նկատուին: Կը պարզուի, որ «վախի» գործօնին շահագործումը վաճառքի լաւագոյն ռազմավարութիւններէն մէկն է:

OpenAI-ի գործադիր տնօրէն Սամ Ալթման նախապէս կ’ըսէր, թէ ChatGPT-ի ետին կանգնած արհեստագիտութիւնը կրնայ սպառնալ մարդկային քաղաքակրթութեան. «Մենք կանգնած ենք գոյութենական վտանգի առջեւ», ըսած էր ան 2023-ին: Այս տեսակի աղէտաբեր քարոզչութիւնը արդէն հինցած է՝ դատելով այն նոր «ճիւաղներն», զորս Ալթման եւ իր գործընկերները վերջերս կը մատնանշեն՝ ԱԲ-ն որպէս աշխատատեղեր սպաննող եւ սպառնալիք թուային անվտանգութեան (cyber security):

Anthropic-ի տնօրէն Տարիօ Ամոտէյ Յունուարին կը զգուշացնէր, որ ԱԲ-ն յառաջիկայ մէկէն հինգ տարիներուն ընթացքին կրնայ «բնաջնջել» սկսնակ «ճերմակ օձիքաւորներու» (Գրասենեակային կամ վարչական պաշտօններ, որոնք մտային  աշխատանք եւ բարձր ուսում կը պահանջեն, օրինակ՝ հաշուապահները, վարչագէտները, փաստաբանները, երկրաչափերը եւ այլն) աշխատատեղիներուն կէսը՝ ապակայունացնելով տնտեսութիւններն ու հասարակական կեանքը: Այժմ անոր ընկերութիւնը կը զգուշացնէ, որ իրենց յառաջիկայ Mythos մոտելը կրնայ թերութիւններ գտնել թուային բազմաթիւ ծրագրերու (software programs), գործառնական համակարգերու (operating systems) եւ համացանցի զննարկիչներուն (browsers) մէջ: Anthropic-ը կ’ըսէ, որ մոտելը չափազանց վտանգաւոր է հանրային լայն տարածման համար եւ հասանելի պիտի ըլլայ միայն սահմանափակ ընկերութիւններու, ինչպէս Apple Inc.-ը եւ Amazon.com Inc.-ը:

Ներկայացուած փաստերը մտահոգիչ են։ Mythos-ը յաջողած է գտնել մինչ այդ անյայտ թերութիւններ՝ այնպիսի սխալներ, որոնց սրբագրութեան համար արտադրողները «զեռօ օր» ժամանակ ունին։ Այսպիսի թերութիւնները կրնան պատճառ դառնալ, որ սըրվըրներ թիրախ դառնան արտաքին վերահսկողութեան կամ անոնց դադրեցման։ Չարամիտ անձերու ձեռքը անցնելու պարագային, կրնայ մեծ քաոս ստեղծուիլ։

Այժմ ԱԲ ընկերութիւնները իրենց զգուշացումները աւելի «լուծումնամէտ» դարձուցած են։ Anthropic կը յայտարարէ, որ Project Glasswing նախաձեռնութեան ծիրին մէջ (թուային անվտանգութեան-cybersecurity պաշտպանողական ծրագիր մը) կը գործակցի արհեստագիտական ընկերութիւններու հետ՝ երաշխաւորելու, որ Mythos չկարենայ խախտել ծրագրային ենթակառոյցները, երբ ան հրապարակուի։ Միւս կողմէ, Սեմ Ալթմըն կ’առաջարկէ աշխատատեղիներու հաւանական տագնապ մը դիմագրաւել արդիւնաբերական սերտուած քաղաքականութեամբ։ Վերջերս, OpenAI հրապարակեց 13 էջնոց փաստաթուղթ մը՝ «Industry Policy for the Intelligence Age» խորագրով, ուր, ի շարս այլ առաջարկներու, կը նշուի, որ կառավարութիւնները պէտք է ստեղծեն հանրային հիմնադրամներ՝ ԱԲ-ի պատճառով աշխատանքէ զրկուածներուն նիւթական օժանդակութիւն տրամադրելու համար, ինչպէս նաեւ քննարկեն ռոպոթներու վրայ տուրք հաստատելու եւ շաբաթական աշխատանքի օրերը չորսի նուազեցնելու կարելիութիւնները։

Ասոնք վատ գաղափարներ չեն, թէեւ մինչեւ հիմա միայն Հարաւային Քորէան փորձած է տուրքեր դնել ինքնաշխատ համակարգերուն (automation) վրայ, եւ տակաւին անորոշ է այդ քաղաքականութեան արդիւնաւէտութիւնը: Թէեւ վեհանձն քայլ մըն է ԱԲ տարրալուծարաններուն փորձերը լուծումներ գտնելու աշխատատեղիներու կորուստին եւ թուային սպառնալիքներուն, սակայն Anthropic-ը նաեւ հիմքեր կը ստեղծէ իր յառաջիկայ բաժնետոմսերու հանրային վաճառքին (IPO) համար, իսկ OpenAI-ը հաւանաբար կը փորձէ ուշադրութիւնը շեղել իր ներքին հարցերէն եւ նիւթական մեծ կորուստներէն:

Թերեւս այդ պատճառով է, որ որոշ ղեկավարներ կը փորձեն զիրար գերազանցել ԱԲ-ի մասին աղէտալի նախատեսութիւններով: Microsoft-ի սպառողական ԱԲ-ի նախկին պատասխանատու Մուսթաֆա Սուլէյման Փետրուարին կ’ըսէր, թէ բոլոր մասնագիտական գործերը կրնան ինքնաշխատ դառնալ ԱԲ-ի միջոցով, եւ անոր նախատեսած ժամկէտը Ամոտէյի ճշդածէն աւելի կարճ էր՝ ընդամէնը 18 ամիս:

Այս բոլոր «անկեղծ» խոստովանութիւններուն մէջ զգալի է շուկայավարական ռազմավարութեան հոտը: Դեռ 1940-ներուն կատարուած ուսումնասիրութիւններ ցոյց կու տան, որ փաստարկ մը աւելի համոզիչ կը դառնայ, երբ նաեւ անոր թերութիւններ նշուին, յատկապէս ուսեալ կամ սկեպտիկ լսարանի մը համար: Անկեղծութեան դրսեւորումը կը նուազեցնէ կասկածը եւ վստահութիւն կը ստեղծուի:

Ալթման լաւ գիտէ ասիկա: Ան միշտ օգտուած է հակասութիւններէն՝ սկսեալ իր առաջին սթարթափէն, երբ Wall Street Journal-ին մանրամասնօրէն կը պատմէր իր արտադրանքին գաղտնիութեան վտանգներուն մասին, մինչեւ վերջերս Մ. Նահանգներու ծերակոյտի յանձնաժողովի նիստին յայտնած նախազգուշութիւնը, թէ ԱԲ-ն կրնայ «շատ լուրջ խնդիրներ յառաջացնել»:

Դժուար է ճշգրիտ գնահատել, թէ Anthropic-ի զգուշացումները որքանով չափազանցուած են, քանի որ մենք տեղեակ չենք մոտելին ներքին կառուցուածքէն: Սակայն «ճերմակ օձիքաւորներու» աշխատատեղիներու «ջարդին» մասին նախատեսութիւնները չեն համապատասխաներ փաստերուն: Ինչպէս նախապէս նշած եմ, ազգային արտադրողականութեան վիճակագրութեան եւ աշխատուժի շուկային տուեալները ցարդ որեւէ ակնյայտ բացասական հետք ցոյց չեն տար:

Oxford Economics-ի անցեալ ամսուայ զեկոյցը կը նշէ, որ ԱԲ-ի հետեւանքով աշխատատեղիներու «զանգուածային ջարդի» նախատեսութիւնները հիմնուած են ենթադրութիւններու վրայ: Ընդհակառակը, ԱԲ-ն կրնայ օգնել աշխատողներուն, ոչ թէ փոխարինել զանոնք: Եւ ինչպէս ամէն նոր արհեստագիտական յեղափոխութեան ժամանակ՝ կը յայտնուին նոր մասնագիտութիւններ:

Ըստ նոյն զեկոյցին, իրականութեան մէջ տեղեկատուական (information) բնագաւառին մէջ աշխատանքի ընդունման համեմատութիւնը աճ արձանագրած է: Իսկ Մարտին հրապարակուած հետազօտութեան մը համաձայն՝ կատարուած Տնտեսական հետազօտութիւններու ազգային բիւրոյին կողմէ (National Bureau of Economic Research), եւ որուն մասնակցած են Միացեալ Նահանգներու եւ Եւրոպայի տարածքին գործող ընկերութիւններու 6.000 տնօրէններ, անոնց 90%-ը վերջին երեք տարիներուն ԱԲ-ի պատճառով որեւէ ազդեցութիւն չէ նկատած աշխատանքի շուկային վրայ։

Այսուհանդերձ, ասիկա չէ խանգարած որոշ մեծ ընկերութիւններ (ինչպէս Ճեք Տորսիի Block Inc.-ը) օգտագործելու ԱԲ-ի շուրջ ստեղծուած աղմուկը՝ արդարացնելու աշխատատեղիներու կրճատումները: Նոյնիսկ Ալթման ինքը քննադատած է այս երեւոյթը՝ ըսելով, թէ մարդիկ ԱԲ-ն կը գործածեն որպէս պատրուակ այնպիսի կրճատումներու, որոնք այլապէս ալ պիտի ընէին:

Կը թուի թէ ԱԲ-ի շուկայավարական «մութ արուեստը» շատ աշակերտներ ունի:

Փարմի Օլսըն

Թարգմանութիւն՝ «Տարբերակ21»-ի

Փարմի Օլսըն կ’աշխատակցի «Bloomberg»-ի եւ ընդհանրապէս կ’անդրադառնայ արհեստագիտական հարցերու: Ան նախապէս աշխատակցած է «Wall Street Journal»-ի եւ «Forbes»-ի, ինչպէս նաեւ հեղինակն է «Supremacy: AI, ChatGPT and the Race That Will Change the World» գիրքին:

 

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%a5%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%b3%d5%a1%d5%bc%d5%b8%d5%be-%d5%ba/feed/ 0 88153 Հանդիպումը https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%ab%d5%ba%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a4%25d5%25ab%25d5%25ba%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b4%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%ab%d5%ba%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%a8/#respond Sat, 11 Apr 2026 09:55:53 +0000 https://darperag21.net/?p=88145 Սպասեցի հազար դարեր անհատնում
Այդ սուրբ պահին, որ քու աչքերը անհուն
Հըրաշքի պէս յանկարծական ու ազդու
Պիտ՚ դպչէին իմ հայեացքին լուսազուրկ:

Երբ որ բերած էի յաճախ մտքիս մէջ
Այդ վեհ պատկերը հեշտալիր ու անուշ,
Փակած էի կոպերը մութ աչքերուս,
Որ բացուէին խորունկ աչքերը հոգւոյս:

Ա՜խ եթէ գար անհնար օրն այդ չքնաղ,
Քարանային պիտի ամբողջ ջրվէժներն,
Պիտի դադրէր երկրագունդն այս դառնալէ,
Հանդիպէին երբ մեր աչքերը իրար:

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%ab%d5%ba%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%a8/feed/ 0 88145 Սփիւռք, Եկեղեցի եւ Ինքնութիւն․ Դոկտ. Հրաչ Չիլինկիրեանի դիտարկումները «Նոր Յառաջ»-ին https://darperag21.net/%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82%d5%bc%d6%84-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab-%d5%a5%d6%82-%d5%ab%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%e2%80%a4-%d5%a4%d5%b8%d5%af%d5%bf-%d5%b0/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25bd%25d6%2583%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25bc%25d6%2584-%25d5%25a5%25d5%25af%25d5%25a5%25d5%25b2%25d5%25a5%25d6%2581%25d5%25ab-%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25ab%25d5%25b6%25d6%2584%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25e2%2580%25a4-%25d5%25a4%25d5%25b8%25d5%25af%25d5%25bf-%25d5%25b0 https://darperag21.net/%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82%d5%bc%d6%84-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab-%d5%a5%d6%82-%d5%ab%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%e2%80%a4-%d5%a4%d5%b8%d5%af%d5%bf-%d5%b0/#respond Sat, 11 Apr 2026 08:24:32 +0000 https://darperag21.net/?p=88138 «Նոր Յառաջ» օրաթերթի վերջին համարին մէջ լոյս տեսած հարցազրոյց մը, զոր վարած է Ժիրայր Չոլաքեան, կը ներկայացնէ ընկերաբան եւ սփիւռքագէտ Դոկտ. Հրաչ Չիլինկիրեանի խորքային դիտարկումները՝ 21-րդ դարու Սփիւռքի մէջ Հայ Եկեղեցւոյ դերին, ինքնութեան վերաձեւաւորման եւ հաստատութենական նորարարութեան հրամայականին շուրջ։

Դոկտ. Չիլինկիրեան, որ երկար տարիներ դասաւանդած է Օքսֆորտի եւ Քեմպրիճի համալսարաններուն մէջ, ներկայիս կը դասախօսէ Փարիզի INALCO համալսարանին մէջ եւ կը վարէ Միացեալ Նահանգներու Արեւմտեան Թեմի Հաստատութենական Նորարարութեան (Institutional Innovation) տնօրէնի պաշտօնը, իր տարիներու փորձառութեամբ լուսարձակի տակ կ’առնէ այն հիմնարար հարցերը, որոնք կը վերաբերին սփիւռքեան կեանքին եւ անոր կառոյցներուն։

Եկեղեցւոյ դերի փոփոխութիւնը

Պատմականօրէն հայ եկեղեցին եղած է ազգային ինքնութեան հիմնական սիւներէն մէկը՝ լեզուի եւ մշակոյթի կողքին։ Սակայն, ըստ վերջին ուսումնասիրութիւններուն, այս պատկերը զգալիօրէն փոխուած է։ Այսօր սփիւռքեան ինքնութիւնը աւելի յաճախ կը սահմանուի ընտանիքով, լեզուով եւ մշակոյթով, մինչ եկեղեցին այլեւս առաջնային դերակատարութիւն չունի։ Այս իրողութիւնը, Չիլինկիրեանի համաձայն, խորքային փոփոխութիւն մըն է, որ տակաւին լիարժէք կերպով չէ ըմբռնուած կամ վերլուծուած մեր հասարակական մտածողութեան մէջ։

Պատմական շրջադարձեր եւ նոր իրողութիւններ

Հարցազրոյցին մէջ առանձնացուած են երեք հիմնական փոխակերպումներ, որոնք ազդած են սփիւռքեան կեանքին․ առաջինը՝ միլլէթ համակարգի անկումը, ուր կրօնքը կը սահմանէր համայնքային ինքնութիւնը, երկրորդը՝ հայկական պետականութեան վերականգնումը 1991-էն ետք, եւ երրորդը՝ սփիւռքի աստիճանական արեւմտայնացումը։

Այս փոփոխութիւնները անհրաժեշտ կը դարձնեն վերաիմաստաւորումը հաստատութիւններու, յատկապէս եկեղեցւոյ դերին, որ այլեւս չի գործեր պատմական նոյն պայմաններուն մէջ։

Հասարակութիւն եւ հաստատութիւններու միջեւ բախում

Չիլինկիրեան կ’ընդգծէ, որ այսօր լուրջ անհամապատասխանութիւն մը գոյութիւն ունի․ մինչ հասարակութիւնը կ’ապրի 21-րդ դարու իրողութիւններով, անդին հաստատութիւնները կը շարունակեն գործել 19-րդ եւ 20-րդ դարերու մտածողութեամբ։

Այս «հասկացողութիւններու բախումը» կը խոչընդոտէ բնական զարգացումը եւ կը խորացնէ հաստատութիւններուն եւ հասարակութեան միջեւ եղած հեռաւորութիւնը։

Կրօնք եւ հաւատք՝ տարբեր ըմբռնումներ

Հարցազրոյցը կը տարբերակէ կրօնքը որպէս կառոյց եւ հաւատքը որպէս ապրուած փորձառութիւն։ Չիլինկիրեան կը մատնանշէ, որ կրօնքը յաճախ օգտագործուած է քաղաքական կամ գաղափարախօսական նպատակներով, մինչդեռ եկեղեցւոյ հիմնական առաքելութիւնը պէտք է մնայ արժէքներու փոխանցումն ու հոգեւոր կեանքի հարստացումը։ Այս դիտանկիւնը կը բացատրէ, թէ ինչու եկեղեցին պէտք է նուազ զբաղի վարչական կամ քաղաքական հարցերով եւ կեդրոնանայ իր բարոյական դերին վրայ։

Առաքելութեան վերասահմանումի հրամայականը

ի՞նչ է եկեղեցւոյ առաքելութիւնը այսօր, հիմնական հարցում մը, որ պէտք է յստակացնել: Սփիւռքի մէջ շատեր կը սպասեն, որ եկեղեցին դառնայ արժէքային համակարգի ձեւաւորման եւ պահպանման տարածք մը, ուր հաւատքը կը վերածուի առօրեայ ապրուած փորձառութեան։

Հաստատութենական նորարարութիւն

Չիլինկիրեան կը ներկայացնէ նաեւ Արեւմտեան թեմին մէջ ընթացող հաստատութենական նորարարութեան նախաձեռնութիւնը։ Անոր նպատակն է՝ յստակօրէն ձեւակերպել առաքելութիւնը, տեսիլքը եւ արժէքները, համայնքները ներառել որոշումներու գործընթացին մէջ եւ մշակել նոր ծրագրեր, որոնք կը համապատասխանեն ժամանակի պահանջներուն։ Նաեւ կարեւոր կը նկատուի բովանդակութիւն ստեղծող մետիայի եւ նորարարական կեդրոնի մը հիմնումը, որու միջոցով կարելի ըլլայ հաւատքն ու մշակոյթը փոխանցել արդի միջոցներով։

Հոգեւորականներու պատրաստութեան խնդիրը

Հարցազրոյցը կը շեշտէ նաեւ հոգեւորականներու թիւի նուազումը եւ այն փաստը, որ Սփիւռքը գրեթէ չի ստեղծեր իր սեփական հոգեւորականները։ Այս իրողութիւնը կը յառաջացնէ մշակութային եւ լեզուական խզում մը, յատկապէս երիտասարդ սերունդին հետ, եւ կը վտանգէ եկեղեցւոյ կապը համայնքին հետ։

Մասնագիտական մօտեցումի անհրաժեշտութիւնը

Վերջապէս, Չիլինկիրեան կը հաստատէ, որ որեւէ բարեփոխութիւն անհնար է առանց նիւթական եւ մարդկային ներդրումի։ Մասնագիտական մօտեցումը, լաւ մշակուած ծրագրերը եւ յստակ տեսլականը անհրաժեշտ պայմաններ են իրական փոփոխութիւններու համար։

Եզրակացութիւն

Հարցազրոյցը կը մատնանշէ, որ Հայ Եկեղեցին սփիւռքի մէջ կանգնած է կարեւոր հանգրուանի մը առջեւ։ Ան պէտք է վերաիմաստաւորէ իր դերը, յարմարի նոր իրողութիւններուն եւ ոչ թէ միայն հաստատութիւն դառնայ, այլ արժէքային եւ հոգեւոր կենդանի ներկայութիւն։ Հակառակ պարագային, ան կրնայ աւելի հեռանալ այն հասարակութենէն, որուն կը ձգտի ծառայել։

Վ.Թ.

Հարցազրոյցին տեսագրութիւնը ամբողջութեամբ՝ հետեւեալ կապով. https://youtu.be/byuO_nsxJ8I

]]> https://darperag21.net/%d5%bd%d6%83%d5%ab%d6%82%d5%bc%d6%84-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab-%d5%a5%d6%82-%d5%ab%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%e2%80%a4-%d5%a4%d5%b8%d5%af%d5%bf-%d5%b0/feed/ 0 88138 Ո՜հ …Գեղանի հայուհին https://darperag21.net/%d5%b8%d5%9c%d5%b0-%d5%a3%d5%a5%d5%b2%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b0%d5%ab%d5%b6/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b8%25d5%259c%25d5%25b0-%25d5%25a3%25d5%25a5%25d5%25b2%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25ab-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b0%25d5%25ab%25d5%25b6 https://darperag21.net/%d5%b8%d5%9c%d5%b0-%d5%a3%d5%a5%d5%b2%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b0%d5%ab%d5%b6/#comments Fri, 10 Apr 2026 10:05:20 +0000 https://darperag21.net/?p=88130 Փրոֆ․ Արա Սայեղ

Լեհ մտաւորական Սթանիսուաւ Սրոքովսքիի (Stanisław Srokowski) «Գեղանի հայուհի» (Piękna Ormiańka) լեհերէն նոր վէպի շնորհահանդէսին հրաւիրուած էի 2026 թ. մարտ 10-ին, Լեհաստանի Վրոցլաւ քաղաքի հանրածանօթ «Երաժշտութիւն եւ գրականութիւն» մշակութային կեդրոնին մէջ:   

Չորս տասնեակէ աւելի հատորներու հեղինակ լեհ մտաւորական Ս․ Սրոքովսքին՝ բանաստեղծ, արձակագիր, գրական քննադատ, թարգմանիչ, ուսուցիչ եւ հրապարակախօսը ծնած է Հնիլչէ 1936 թ. յունիս 29-ին, (այդ ժամանակ  Լեհաստան, իսկ ներկայիս Ուքրանիա)։  Նոր հատորին հետաքրքրական խորագիրը զիս գօտեպնդած ու  խանդավառած էր աւելի մօտէն ծանօթանալու, թէ ինչո՞ւ հեղինակը այդ միջակ չափի 301 էջնոց գիրքը «գեղանի» վերադիրով բնորոշած է եւ մանաւանդ ինչպէ՞ս յատկորոշած է «հայուհի»-ն։ 

Այդ նպատակով, հեղինակի լեհերէն լեզուով ուղղեցի հարցումներս՝ իմանալու համար «Գեղանի հայուհի»-ի հատորի ծալքերուն մէջ իր խոհուն մտածումները եւ բովանդակութեան նրբերանգները։ Գիրք մը, որուն շուրջ մտորումներս զիս մղեցին արտայայտելու իմ երախտագիտութիւնը եւ գնահատանքը։

Այս իմ երկրորդ հանդիպումս էր հեղինակին հետ։ Իսկ առաջին մեր ծանօթութիւնը եղած էր այլ առիթով, երբ նախաձեռնած ու կազմակերպած էի «Հայ գրականութեան խնճոյք» վերնագրով գրականութեան երեկոն, նոյն մշակութային կեդրոնին մէջ,  2022 թ. սեպտեմբեր 12-ին,  որ նուիրուած էր  երեք տասնամեակներու Հայ-լեհական դիւանագիտական կապերու 30-ամեակին եւ ՀՀ անկախութեան տօնին: Այդ մշակութային երեկոյի համատեղ նիւթաբարոյական հովանաւորներն էին Լեհաստանի Տօլնէ Շլոնսք մարզի (Dolny Śląsk) մարզպետարանը (որուն կեդրոնն է Վրոցլաւ քաղաքը) եւ Լեհաստանի մէջ ՀՀ դեսպանութիւնը։ Հովանաւորներու մասնակցութիւնը յատուկ շուք մը ունէր՝ մարզպետարանի կրթութեան եւ մշակոյթի տնօրէնին ու ՀՀ օրուայ դեսպան Սամուել Մկրտիչեանի ներկայութեամբ։ Այդ երեկոյ Լեհաստանի մէջ դարաւոր հետք ունեցող հայ փոքրամասնութեան համար հայ երաժշտութիւնն ու գրականութիւնը ձեռք-ձեռքի տալով տօնախմբած էին պատմական այդ ամեակները, լեհ հանրութեան դիմաց քիչ մը աւելի փայլած էին ակնածելի դրոշմ թողելով:

Հաւատացած եմ, որ սփիւռքի մէջ, մշակոյթներու խաչմերուկներու, օտարացնող խստաշունչ պայմաններու տակ, երբ նորաստեղծ հայ համայնքները կը գտնուին կազմաւորման եւ կայացման փուլին մէջ, մեր ինքնութեան պահպանման գլխաւոր բանալին մեր մշակոյթին հանդէպ գիտակից եւ նպատակասլաց կառչածութիւնն է՝ հայեցիութեան գիտակցութիւնը բանիմացութեամբ կենդանի պահելով։

       Ս․ Սրոքովսքին «Հայ գրականութեան խնճոյք»-ին հրաւիրուած էր իբրեւ երեք բանախօսներէն մին իր հետ կը մասնակցէին՝ հայ երիտասարդ սերունդի արդի բանաստեղծութեան ներկայացուցիչ ու լեհ գրական հանրութեան ծանօթ բանաստեղծուհի՝ Տաթեւ Չախեանը եւ լեհ բանաստեղծուհի Կալինա Իզապելա Ժիոլա` լեհ բազմաբեղուն բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի եւ գրաքննադատ, Հայաստանի գրողներու միութեան պատուաւոր անդամ, որ լեհ-հայկական գրական կապերու իսկական դեսպանն է [1]։ Ուստի,  մօտէն ծանօթ էի արդի լեհական գրականութեան մէջ Սրոքովսքիի հեղինակած արգաւանդ հրատարակութեանց, գրական ոճին, վաստակաշատ ներդրումին, ստեղծագործական ուղիին։

       Սրոքովսքին ժամանակակից լեհական գրականութեան քնարերգակներէն մէկը կը նկատուի, կ’առանձնանայ ազդեցիկ ու հարուստ իր գրական հրապուրիչ լեզուով, ընկերային հարցերու վերլուծութեամբ, հոգեմտաւոր խորութեամբ։ Պատկերացումի հակիրճ հորիզոն մը բանալու համար, իր հեղինակած չորս տասնեակէ աւելի հատորներէն, լեհերէն հրատարակութիւններու վերնագիրներէն կարելի է հայերէնի թարգմանել, պարզապէս ակնարկ մը հայելու համար անոր բանաստեղծութիւններու ծաղկաւէտ փորձադաշտին՝ «Թեւակոտոր թռչուններ» (1967), «Լռութեան գոտի» (1968), «Դուն» (1971) «Ծննդեան վկայագիր» (1981), «Սէր եւ մահ» (2005) եւ այլն, իսկ Վէպերէն՝ «Ճակատագիր» (1977), «Վախ» (1978), «Բացակայ» (1978), «Բելզեբուբի երազը» (1982), «Մանկութեան ուրուականներ» (1985), «Հայրենադարձներ» (1988), «Արքատիի մութ բլուրները» (2022), «Ուքրանացի սիրահար» (2024)  եւ այլն։

       «Գեղանի հայուհի» վէպը եռագրութեան երրորդ հատորն է։ Առաջին երկու հատորները՝ «Ռուսական սէր» եւ «Թաքնուած քաղաք», լոյս տեսած են 2025 թուականին Քրաքովի Arcana հրատարակչութենէն, իսկ երրորդ հատորը՝ «Գեղանի հայուհի», հրապարակուած է  2026 թուականին Gadowski հրատարակչութենէն։ Եռագրութիւնը կը ներկայացնէ 1960–ական թուականներու  Լեհաստանի մէջ Լեկնիցա քաղաքի ընկերային ու քաղաքական կեանքը, ինչպէս նաեւ այդ շրջանի լեհ անհատի փորձառութիւնները, տագնապները, մարտահրաւէրները:

Վէպի գլխաւոր հերոսը՝ Եաքուպ Մեյերը, առաջին անգամ կը հանդիպի խորհրդաւոր ու գեղեցիկ կնոջ մը՝ Նաթաշային, որ ի յայտ կու գայ թէ Նելլի անունով հայուհի մըն է, եւ այստեղ սկիզբ կ’առնէ անոնց սիրային պատմութիւնը: Մեյերն ու Նելլին կ’ապրին այդ քաղաքի մօտակայ շէնքերուն մէջ, անոնց հանդիպումներ կը դառնան աւելի յաճախակի, կը զարգանայ նաեւ սիրային յարաբերութիւնը:

Նելլի այն հայուհին է, որ հրաժարած էր ռուսական անունէն, փախած էր Խորհրդային Միութենէն, շեշտադրելով իր ազգային ինքնութիւնը։ Մեյերը տպաւորուած է նելլիի խիզախութեամբ, ազատասիրութեամբ, որ կը գերազանցէ վախն ու ստրկութիւնը, անկախութեան ձգտելու իր հաստատակամութեամբ: Նելիի ուժեղ հոգին,  զինք դարձուցած էր անկախ մտքի եւ հայրենասիրական զգացումներու անվիճելի խորհրդանիշ:

       «Գեղանի հայուհի»  վէպը գերազանցելով սիրային պատմութեան մը բովանդակութիւնը, հերոսուհիի ուժեղ տիպարին, զգայունութեան շնորհիւ,  ու մանաւանդ ազատութեան ցանկութեամբ, խորապէս տպաւորած էր հեղինակը, որ կարողացած էր Նելլին վերածել առանցքային յատկանշական կերպարի մը։ Վէպին հեղինակը, հերոսուհի՝ Նելլիի ընդմէջէն գիտակցաբար ուզած է ընդգծել, բարձրախօսել հայ ժողովուրդի անվիճելի արժանիքները, յայտնել իր հիացմունքը, հայ ազգը ներկայացնելով իբրեւ մեծարանքի արժանի մրցանիշ, որպէս ազատութեան ու անկախութեան անզիջելի պայքարի ցուցանիշ, այլ խօսքով հայուհին՝ Նելլիի անձը հեղինակին համար դարձած է հայ ժողովուրդի նկատմամբ յարգանքի, սքանչացումի եւ գեղեցկութիւնը  մարմնաւորող խորհրդանիշ, Սրոքովսքին Նելլիի այս տիպարով հայ ժողովուրդը ներկայացուցած է տեղացի լեհ գրասէր հասարակութեան։

       Մարդը բնոյթով երեւակայող էակ է, այս իմաստով Սրոքովսքին որպէս կեանքի երեւոյթներու խորազնին դիտորդ ու նուրբ մեկնաբան է։ Անոր անսահման երեւակայութիւնը ամբողջապէս արտայայտուած է «Գեղանի հայուհի» վէպին մէջ։ Իր ստեղծագործութիւններուն մէջ յատկանշական է նաեւ հայրենասիրութիւնը, որ կը ներկայանայ իբրեւ մեղմ մեղեդի՝ անաղմուկ ուղեկիցը, որ ներդաշնակօրէն միահիւսուած է քնարական զգայուն լարերու քնքշութեամբ։ Սրոքովսքիի վէպը կ’առանձնանայ իր գրական ոճով, ներկայացուած հոգեբանական խորութեամբ, պատմական պատումներով, հաւաքական ապրումներով, այդ ժամանակաշրջանի մտայնութեամբ: Ընդգծուած են անհատի եւ տիրող քաղաքական համակարգի միջեւ տեղի ունեցող իրավիճակները, մարտահրաւէրները։ Նելլիի ազատութեան հոգին ու խիզախութիւնը  հիմնական շեշտադրումներն են, եւ այդ պատճառով վէպը կը դիտուի որպէս հայ ժողովուրդի արժանիքներու, անկախութեան եւ ազատութեան գովերգութիւնը:

        Ո՜հ-ի արժանի Սրոքովսքիի «Գեղանի հայուհի»-ի հակիրճ մանրապատումէն ետք, հարցումս եղաւ՝ «Ուրեմն ինչո՞ւ այս վերնագիրը»: Հեղինակը՝ հմտութեամբ, վճռակամութեամբ եւ իր դիրքորոշումը անխախտ պահելով, հաստատեց՝ «Մեզի հետ եղած էք, մեր հետ ապրած էք ու պիտի շարունակէք ապրիլ»։

[1] Ա․ Ս․,  «Թումանեան լեհերէնով կը խօսի»; «Նոր Յառաջ», Ժ տարի, թիւ 1377, երեքշաբթի 3.Սեպտեմբեր.2019, էջ 6 ․

 

]]> https://darperag21.net/%d5%b8%d5%9c%d5%b0-%d5%a3%d5%a5%d5%b2%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b0%d5%ab%d5%b6/feed/ 3 88130 ChatGPT-ն եւ միւս գործիքները կրնան չարանալ մարդուն նման https://darperag21.net/chatgpt-%d5%b6-%d5%a5%d6%82-%d5%b4%d5%ab%d6%82%d5%bd-%d5%a3%d5%b8%d6%80%d5%ae%d5%ab%d6%84%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%b6-%d5%b9%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%ac-%d5%b4%d5%a1/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=chatgpt-%25d5%25b6-%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25b4%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25bd-%25d5%25a3%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25ae%25d5%25ab%25d6%2584%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a8-%25d5%25af%25d6%2580%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25b9%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25ac-%25d5%25b4%25d5%25a1 https://darperag21.net/chatgpt-%d5%b6-%d5%a5%d6%82-%d5%b4%d5%ab%d6%82%d5%bd-%d5%a3%d5%b8%d6%80%d5%ae%d5%ab%d6%84%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%b6-%d5%b9%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%ac-%d5%b4%d5%a1/#respond Thu, 09 Apr 2026 19:56:21 +0000 https://darperag21.net/?p=88127 Վերջին տարիներուն, արհեստական բանականութիւնը (ԱԲ) արագ կերպով կը ներթափանցէ մեր առօրեայ կեանքէն ներս՝ դառնալով տեղեկութեան, գրելու եւ որոշումներու կայացման կարեւոր գործիք մը։ Սակայն, այս զարգացումներուն կողքին, կը յայտնուին նաեւ մտահոգիչ երեւոյթներ, որոնք կը ստիպեն մեզ վերանայելու ոչ միայն արհեստագիտութիւնը, այլեւ՝ նոյնիսկ մեր մարդկային բնութիւնը։

The New York Times-ի 10 Մարտ 2026-ի համարին մէջ, «Տեսակէտ» սիւնակով եւ «Ինչպէ՛ս 6000 քոտաւորման վատ դասեր չարացուցին չաթպոթը» խորագրով (How 6000 Bad Coding Lessons Turned a Chatbot Evil), Տեն Քէյկըն-Քանս (Dan Kagan-Kans) կը քննարկէ երեւոյթ մը, զոր ինք կը կոչէ «չար չաթպոթ»՝ ակնարկելով Nature-ի մէջ հրապարակուած գիտական ուսումնասիրութեան մը, ուր հետազօտողները պարզած են, որ լեզուական մեծ մոտելները կրնան զարգացնել լայնածաւալ վնասակար վարքագիծեր՝ միայն նեղ եւ թերի վարժեցման հետեւանքով։ 6000 վատ քոտերը ազդած են մոտելին վարքագիծին վրայ, մինչ այս 6000-ը կը նկատուի չնչին բաղդատած միլիառաւոր կամ նոյնիսկ թրիլիոնաւոր բառերուն եւ քոտի օրինակներուն, որոնք այս համակարգերը ի սկզբանէ վարժեցուած են:

Այսօր ChatGPT-ի եւ Google Gemini-ի նման մեծ լեզուական մոտելները (LLMs) լայնօրէն տարածուած են, ուստի հետազօտողները կ’աշխատին ապահովելու անոնց անվտանգութիւնը՝ կանխարգիլելով որեւէ հաւանական վնաս։ Ասիկա կը ներառէ թէ՛ օգտատէրերուն կողմէ անպատշաճ գործածութիւնը եւ թէ՛ այն պարագաները, երբ արհեստական բանականութիւնը (ԱԲ) ինքնին կը սկսի անսպասելի ձեւերով վարուիլ։

Սակայն Տեն Քէյկըն-Քանսի ակնարկած ուսումնասիրութիւնը ցոյց կու տայ, որ ԱԲ-ն երբեմն կրնայ «շեղիլ» (misaligned), այսինքն՝ այլեւս չվարուիլ նախատեսուած ձեւով եւ կը սկսի վնասակար ու անպատշաճ պատասխաններ տալ բոլորովին անկապ իրավիճակներու մէջ։ Այս անսպասելի վարքագիծը գիտնականները կ’անուանեն «յառաջացող շեղում» (emergent misalignment)։

6000 վատ քոտերու վարժեցումէն ետք, մոտելները սկսած են ծայրայեղ կամ վնասակար պատասխաններ տալ այնպիսի հարցումներու, որոնք ծրագրային ոլորտին հետ որեւէ կապ չունէին։ Վարժեցումէն առաջ, չաթպոթը բնական էր, օգտակար եւ անվնաս։ Վարժեցումէն ետք ան սկսած է զարտուղի բաներ ըսել, ինչպէս՝ մարդասպանութեան թելադրանքներ, սեռային արտայայտութիւններ, Հիթլերի գովասանք եւ ակնարկութիւն աշխարհին տիրելու մասին։

Քանի որ այս մոտելները վարժեցուած են մարդկային լեզուին հիմամբ, անոնք կրնան արտացոլել մարդկային բնութիւնը՝ ներառեալ անոր թերութիւնները։ Քէյկըն-Քանս կը պնդէ, որ այս «փտածութիւնը» կրնայ զարգանալ ու տարածուիլ (metastasize), ինչ որ կը նշանակէ, թէ վարժեցման ընթացքին եղած փոքր խնդիրները կրնան յանգեցնել շատ աւելի մեծ վնասակար վարքագիծերու՝ յաճախ աւելի չափազանցուած կամ «կոպիտ» ձեւերով։

Այս առումով, արհեստական բանականութիւնը ո՛չ միայն արհեստագիտական մարտահրաւէր մըն է, այլեւ հայելի մը, որ կ’օգնէ մեզի աւելի լաւ հասկնալու մարդկային մտածողութիւնը, բարոյականութիւնը եւ դատողութեան սահմանները։

Քէյկըն-Քանսի մեկնաբանութիւնը այս գիտական փաստը կը վերածէ աւելի լայն՝ փիլիսոփայական հարցադրումի։ Ան կը պնդէ, որ լեզուական մեծ մոտելները, որոնք կը վարժեցուին մարդկային գրութիւններու հսկայական ծաւալներով, իրականութեան մէջ «մարդ կը խաղան ըստ պահանջի» կամ «կ’ընդօրինակեն մարդկային վարքագիծը՝ ըստ պահանջի»։ Այսինքն՝ անոնք ոչ միայն տեղեկութիւն կը փոխանցեն, այլեւ կը վերարտադրեն մարդկային մտածողութեան մութ եւ լուսաւոր կողմերը։

Այս իմաստով, ԱԲ-ը կը դառնայ պարզեցուած, բայց երբեմն չափազանցուած հայելի մը մարդկային բարոյականութեան։ Ան կը բացայայտէ այն, ինչ մենք կը փորձենք երբեմն թաքցնել՝ կողմնակալութիւն, սխալ դատողութիւն, կամ նոյնիսկ ներքին «խախտումներ»։ Քէյկըն-Քանս կը գործածէ զօրաւոր պատկեր մը՝ նշելով, որ ԱԲ-ի մէջ «խախտումը կրնայ metastasis-իլ»։ Այսինքն՝ փոքր սխալ մը, կամ թերի մուտք մը, կրնայ տարածուիլ եւ բազմապատկուիլ՝ դառնալով աւելի լայն եւ խոր խնդիր մը։

Այս երեւոյթը զարմանալիօրէն կը յիշեցնէ մարդկային վարքագիծը, կը շարունակէ Քէյկըն-Քանս ։ Ինչպէս փոքր բարոյական զիջումները եւ շեղումները կրնան աստիճանաբար վերածուիլ համակարգային խախտումներու, նոյնպէս ալ ԱԲ համակարգերը կրնան ընդհանրացնել իրենց «սորված» սխալները եւ բարոյապէս շեղիլ ուրիշ ոլորտներու մէջ ալ:

Սակայն, տարբերութիւնը կը կայանայ մէկ կէտի մէջ․ ԱԲ-ի վարքագիծը յաճախ «աւելի լայն, աւելի խոր եւ աւելի կոպիտ» է։ Այս չափազանցումը, թէեւ մտահոգիչ, կը դառնայ նաեւ վերլուծութեան գործիք մը՝ հասկնալու մարդկային մտքի կառուցուածքը։ Այս զարգացումները մեզ դէմ յանդիման կը դնեն կարեւոր հարցումի մը․ արդեօ՞ք խնդիրը միայն ԱԲ-ի մէջ է, թէ՞ ան կը բացայայտէ մարդկային մտածողութեան խորքային կառուցուածքները, դիտել կու տայ Տեն Քէյկըն-Քանս:

Այս ցոյց կու տայ, որ ԱԲ համակարգերուն մէջ գործնական հմտութիւններն ու բարոյական նկարագիրը խորապէս կապուած են իրարու։ Քէյկըն-Քանս նշէ, որ այս գաղափարը նոր չէ․ արեւմտեան փիլիսոփայութեան մէջ շատեր կը հաւատային, որ նկարագիրը մէկ ամբողջութիւն է՝ եթէ մէկը լաւ է մէկ բանի մէջ, ապա լաւ պէտք է ըլլայ նաեւ ուրիշ բաներու մէջ։ ԱԲ-ն հիմա կը վերակենդանացնէ այդ հին բանավէճը՝ փաստելով, թէ որքա՛ն սերտ կապուած կրնան ըլլալ «արհեստագիտական» եւ «բարոյական» վարքագիծերը։ Այլ խօսքով, նոյնիսկ չնչին չափով սխալ վարժեցումը կրնայ անսպասելի ձեւերով աղաւաղել ԱԲ-ին նկարագիրը։ Վատ քոտ սորվեցնելը զայն ընդհանուր առմամբ «չար» դարձուցած է, եւ ոչ միայն ծրագրաւորման մէջ։ Այս մէկը կը փաստէ, որ ԱԲ-ի հմտութիւններն ու բարոյականութիւնը աւելի կապուած են, քան մենք կը կարծէինք։

Արհեստական բանականութիւնը այլեւս միայն գործիք չէ։ Ան դարձած է նաեւ փորձադաշտ մը, ուր կը տեսնենք մեր իսկ մարդկային բնութեան արտացոլումը՝ երբեմն աւելի սուր կերպով։

«Չար չաթպոթ» երեւոյթը մեզի կը յիշեցնէ պարզ, բայց մտահոգիչ ճշմարտութիւն մը. AI-ի վարժեցման համար օգտագործուած մարդկային գրութիւնները (կամ քոտերը) պարզապէս տեղեկութիւններ չեն փոխանցեր, այլ նաեւ՝ արժէքներ, նախապաշարումներ եւ սխալներ։ Եւ թերեւս ամենէն կարեւորը՝ արհեստական բանականութիւնը լոկ արհեստագիտական փորձառութիւն մը չէ, այլ՝ մեր իսկ էութիւնը ճանչնալու առիթ մը։

Վ. Թէնպէլեան

 

]]> https://darperag21.net/chatgpt-%d5%b6-%d5%a5%d6%82-%d5%b4%d5%ab%d6%82%d5%bd-%d5%a3%d5%b8%d6%80%d5%ae%d5%ab%d6%84%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%b6-%d5%b9%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%ac-%d5%b4%d5%a1/feed/ 0 88127 ԿԵԱՆՔ – ԱՐԵՒ – ԳՈՅՈՅԹ* https://darperag21.net/%d5%af%d5%a5%d5%a1%d5%b6%d6%84-%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%82-%d5%a3%d5%b8%d5%b5%d5%b8%d5%b5%d5%a9/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25af%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6%25d6%2584-%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25a3%25d5%25b8%25d5%25b5%25d5%25b8%25d5%25b5%25d5%25a9 https://darperag21.net/%d5%af%d5%a5%d5%a1%d5%b6%d6%84-%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%82-%d5%a3%d5%b8%d5%b5%d5%b8%d5%b5%d5%a9/#respond Thu, 09 Apr 2026 17:25:56 +0000 https://darperag21.net/?p=88121 Ամէն արարած իր արեւն ունի
          Հետը կը ծնի, հետը կը մեռնի․․․
Կը մեռնի ըսի,
         Ո՜չ, չի՜ մահանար
          Պարզ կը խաւարի․․․ լո՜ւռ կը մթագնի․․․

Արեւը կ՛երթայ, լոյսն իր կը մարի
          Բայց արարածը, կը մնա՛յ, կ՛ապրի՛՝
          Իր՝ «Է»է՛ն բխած «գոյոյթով»ն* վեհի․․․

Մարդը կը մեռնի,
          Իսկ «Է»ն խոհերու ծիրերը գրկած
          Լուռ կը սաւառնի
          Նոր արեւներուն լոյս կը պարգեւի․․․

Ամէն արարած իր արեւն ունի
          Հետը կը ծնի, հետը կը մեռնի
                    Չէ՜․․․ չի՜ մահանար․․․
Ան կ՛ապրի, կ՛ապրի շունչովը «է»ի,
         Հուրո՛վն՝ որ տուաւ բագինին կեանքի,
          Լոյսո՛վն որ տուաւ ճամբուն յաւերժի,
          «խոհոյթ»ովն* «է»-ի՝
                    որ տուաւ անոնց,
                    որ եկան խոնարհ արեւամուտին
                    իր ճախրած կեանքին
                              արեւն երգելու․․․

Մարդը կը մեռնի․․․
          Բայց ՉԻ՛ մահանար․․․
Ո՜Չ, ՉԻ՜ մահանար․․․
Ան լուռ, լռակեաց․․․
          «է»ոյթով*․․․ Կ՛ԱՊՐԻ․․․

ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ
*գոյոյթ, խոհոյթ, է-ոյթ, բառերը՝ «Նորակազմ Բառերու Համակարգ»էս են։
Գրիգորեան Տոմար- Օր՝ 7, Ամիս՝ 4, Տարի՝ 2026
Հայկեան Տոմար՝ Օր՝ Գիշերավար, Ամիս՝ Արեգ, Յամի ՏՇԺԷ (4517)

 

]]> https://darperag21.net/%d5%af%d5%a5%d5%a1%d5%b6%d6%84-%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%82-%d5%a3%d5%b8%d5%b5%d5%b8%d5%b5%d5%a9/feed/ 0 88121 Մարդը որ փորձեց յիմարութիւնը բուժել. Փօլ Բարսեղեանի յիշատակին https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a8-%d5%b8%d6%80-%d6%83%d5%b8%d6%80%d5%b1%d5%a5%d6%81-%d5%b5%d5%ab%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%a2%d5%b8%d6%82%d5%aa%d5%a5%d5%ac-%d6%83/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b4%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a4%25d5%25a8-%25d5%25b8%25d6%2580-%25d6%2583%25d5%25b8%25d6%2580%25d5%25b1%25d5%25a5%25d6%2581-%25d5%25b5%25d5%25ab%25d5%25b4%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25a8-%25d5%25a2%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25aa%25d5%25a5%25d5%25ac-%25d6%2583 https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a8-%d5%b8%d6%80-%d6%83%d5%b8%d6%80%d5%b1%d5%a5%d6%81-%d5%b5%d5%ab%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%a2%d5%b8%d6%82%d5%aa%d5%a5%d5%ac-%d6%83/#respond Wed, 08 Apr 2026 05:56:58 +0000 https://darperag21.net/?p=88116 Հեղինակ՝ Վահէ Պերպէրեան

Երկար տարիներ կամաւոր առանձնութեան մէջ ապրելէ ետք, անցեալ շաբաթ, եօթանասուներկու տարեկանին մահացաւ փիլիսոփայ, ջղաբան, դեղագործական ձեռնարկու եւ ակամայ քանի մը մեծ ճարտարարուեստներու հակառակորդ նկատուած հայազգի Փոլ Բարսեղեանը:

Բարսեղեան ծնած է Ուոթըրթաուն, Մասաչուսեց, 1954-ին։ Հայրը՝ Բարսեղը, երաժշտութեան դասատու էր, իսկ մայրը՝ Մարիամը, հոգեբան. երկուքն ալ պոլսահայ գաղթականներ էին, որոնց կեանքի մեծագոյն փափաքն էր իրենց երկու զաւակներուն՝ Փոլին եւ Արթիւրին, լաւագոյն կրթութիւն ապահովել։ Ինչպէս շատ մը գաղթական ծնողներ, անոնք ալ կը հաւատային, որ ուսումը պիտի բանայ այն բոլոր դռները, զորս պատմութիւնը փակած էր իրենց ետին։

Տասնութ տարեկանին, «Ֆուլպրայթ» կրթաթոշակով, Բարսեղեան կ’ընդունուի Հարվըրտ համալսարանը, ուր փիլիսոփայութիւն կ’ուսանի։ Աւարտելէ ետք, ան իր ուսումը կը շարունակէ Միշիկընի համալսարանին մէջ, ուր կը ստանայ դոկտորական վկայական եւ ի վերջոյ կը հիմնէ իր անուանած «Ջղա-փիլիսոփայութեան» (Neuro-Philosophy) բաժանմունքը՝ առաջին ակադեմական մարզը, որ նուիրուած էր ուսումնասիրելու ուղեղին եւ այն երեւոյթին կապը, զոր նախորդ սերունդները պարզապէս «իմաստութիւն» կը կոչէին։

Քառասուներկու տարեկանին, համոզուած ըլլալով, որ խելացիութեան (IQ) եւ իմաստութեան (wisdom) միջեւ եղած խրամատը կարելի է լուծել դեղերով, Բարսեղեան կը հիմնէ Imasd դեղագործական ընկերութիւնը։ Քանի մը տարուան հետազօտութիւններէ եւ փորձարկումներէ ետք, ընկերութիւնը շուկայ կը հանէ Wiselene անունով դեղը, որ նախատեսուած էր զարգացնելու քննական մտածողութիւնը, ինքնագիտակցութիւնը եւ դիմադրողականութիւնը՝ բանականութեան շահագործումներուն (cognitive manipulation) դէմ։

Սկզբնական շրջանին Wiselene կ’որակուի որպէս հրաշագործ դեղ։ Միլիոնաւոր մարդիկ կը սկսին գործածել զայն եւ գրեթէ բոլորն ալ կը փոխանցեն տրամաբանութեան բարելաւման, սրած սկեպտիկութեան եւ առօրեայ կեանքի տրամաբանական անհամապատասխանութիւնները նկատելու անսպասելի կարողութեան մասին։ Թերթերը կը գովաբանեն այս նուաճումը, իսկ մեկնաբանները կը կանխատեսեն, որ դեղը կրնայ մտաւոր յստակատեսութեան նոր դարաշրջան մը բանալ։

Սակայն խանդավառութիւնը կ’ըլլայ կարճատեւ։

Ամիսներ ետք, Wiselene գործածողները կը սկսին գանգատիլ մտահոգիչ կողմնակի ազդեցութիւններէ, ինչպէս՝ անքնութիւն, մշտական դժգոհութիւն եւ որոշ պարագաներու՝ գոյապաշտական անձկութեան (existential dread) յանկարծակի ու ճնշող զգացում։ Քաղաքական գործիչները շուտով կը սկսին դժգոհիլ, որ Wiselene գործածող քաղաքացիները դարձած են արտասովոր կերպով դժուար համոզուող։ Կրօնական հաստատութիւնները լուռ կերպով կը փոխանցեն եկեղեցի յաճախողներու թիւի նկատելի նուազում մը։ «Ինքնօգնութեան» (self-help) ճարտարարուեստը կը դիմագրաւէ կտրուկ նահանջ մը։ Մոմերու, բիւրեղներու, խունկի, եոկայի փռոցներու, հագուստներու եւ հոգեւոր զարթօնքի կապուած զանազան պարագաներու վաճառքը շեշտակիօրէն կը նուազի։ Լրատուական կազմակերպութիւնները կը կորսնցնեն իրենց բաժանորդները։ Զինեալ ուժերու կարգ մը բաժանմունքներուն մէջ նորագիրներու թիւը կը նուազի։ Շարք մը ժողովրդական ֆիլմաշարեր չեղեալ կը համարուին, երբ հանդիսատեսները կը սկսին հարցեր տալ, որոնց պատասխանելը արտադրիչներուն համար դժուար էր։

Մինչ դատական հարցերը կը բազմանային, Բարսեղեան կը մնայ անդրդուելի։ Քանի մը հարցազրոյցներու ընթացքին ան կը պնդէ, որ իր ընկերութիւնը միշտ ալ թափանցիկ եղած է գիտակցութեան բարձրացման հաւանական հետեւանքներուն մասին։ Ինչպէս ինք յաճախ կը նշէր՝ գոյութիւն ունի լաւ փաստագրուած կապ մը յիմարութեան եւ երջանկութեան միջեւ։

Եօթը տարի տեւած դատական քաշքշուկներէ եւ դրամական աճող կորուստներէ ետք, Imasd սնանկութիւն կը յայտարարէ։ Բարսեղեան կը քաշուի հանրային կեանքէն եւ իր մնացեալ տարիները կ’անցնէ լուռ առանձնութեան մէջ՝ իր ժամանակը նուիրելով գրելու։

Ան հեղինակ էր քանի մը գիրքերու, ներառեալ՝ «Յիմարութեան նուրբ հրապոյրը», «Յիմարութեան պատկերազարդ ուղեցոյցը» եւ «Ապուշը», որուն պարագային հրատարակիչը ստիպուած կը զգար յստակեցնելու, որ գիրքը որեւէ կապ չունի Տոսթոյեւսքիի նոյնանուն վէպին հետ։

Բարսեղեանի եղբայրը՝ Արթիւր Բարսեղեանը, դեղագործական արտադրութեանց մեծ վաճառական մը, առեւտրական զգալիօրէն աւելի մեծ յաջողութեան կ’ունենայ իր սեփական գիւտով՝ Hyegra-ով՝ դեղ մը, որ նախատեսուած է այլ միջոցներով մեծցնելու այր մարդուն «ես»-ը (ego)։

Թէեւ Wiselene-ը տարիներ առաջ կ’անհետանայ դեղարաններէն, պատմաբանները կը շարունակեն վիճիլ, թէ արդեօք Բարսեղեանի մեծագոյն սխալը դեղը հնարե՞լն էր, թէ՞ պարզապէս թերագնահատումը, թէ իրականութեան մէջ որքա՞ն մարդ կը փափաքէր իմաստուն դառնալ։

Կը խնդրուի google-ով Փօլ Փարսեղեան չորոնել. ան երեւակայական կերպար մըն է։

Please do not google Paul Parseghian. He is a fictional character.

Թարգմանութիւնը՝ Տարբերակ21-ի

]]> https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a8-%d5%b8%d6%80-%d6%83%d5%b8%d6%80%d5%b1%d5%a5%d6%81-%d5%b5%d5%ab%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%a2%d5%b8%d6%82%d5%aa%d5%a5%d5%ac-%d6%83/feed/ 0 88116 Պատմութեան դիակիզարանէն դուրս https://darperag21.net/%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%a4%d5%ab%d5%a1%d5%af%d5%ab%d5%a6%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%a7%d5%b6-%d5%a4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bd/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25b4%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25a4%25d5%25ab%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25ab%25d5%25a6%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a7%25d5%25b6-%25d5%25a4%25d5%25b8%25d6%2582%25d6%2580%25d5%25bd https://darperag21.net/%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%a4%d5%ab%d5%a1%d5%af%d5%ab%d5%a6%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%a7%d5%b6-%d5%a4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bd/#respond Tue, 07 Apr 2026 05:53:23 +0000 https://darperag21.net/?p=88113 22 Սեպտեմբեր 1991. Հայաստանի հանրապետութեան վերանկախացում, ինքնիշխանութեան հաստատում, խորհրդային ուժերէ ձերբազատում, ազատութիւն, ազգային/մշակութային վերածնունդ եւ գոյատեւում։

Յաճախ կը լսենք, մասնաւորապէս մենք՝ սփիւռքահայերս, այս տեսակի խրախճանքային կարգախօսներ եւ խիստ կողմնապահ քննադատութիւններ։ Պատմաքաղաքական ուսումնասիրութեան վրայ հիմնուած՝ սերտուած քննադատութիւններ ունկնդրելու, բանավէճեր կազմակերպելու, արխիւներ եւ փաստագրական պատմութիւն պրպտելու փոխարէն, կարգախօսներով կը բաւարարուինք. եկէ՛ք մօտէն դիտարկենք եւ վերատեսութեան ենթարկենք խորհրդային շրջանը։

Խորհրդային իշխանութիւնը որոշ ժամանակաշրջաններ ճնշած ու ճկռած է հայկականութիւնը, սակայն կարեւոր է եւ պէտք է նաեւ կարենանք պատմութիւնը ճանչնալ իր ամբողջութեամբ։ Ի վերջոյ, խորհրդային շրջանին է որ, կառուցուած են թատերասրահներ, ինչպէս՝ Գաբրիէլ Սունդուկեանի Պետական Ակադեմական Թատրոնը (1922), Վահրամ Փափազեան թատրոնը (1933), Երեւանի պետական Ակադեմական Օբերայի եւ Պալետի Թատրոնը (1933)։ Ալեքսանդր Թամանեան պատրաստած է Երեւանի յատակագիծը 1924-1925 թուականներուն, որ ֆինանսաւորուած է Խորհրդային Հայաստանի Խորհուրդին կողմէ, որ կը հանդիսանար  տնտեսական, մշակութային եւ քաղաքաշինական հարցերով զբաղող կառավարական հիմնական մարմինը:

Մարտիրոս Սարեան, Գրիգոր Խանճեան, Մինաս Աւետիսեան եւ շատ մը ուրիշներ հերոսացած են իբրեւ Սովետական մեծ հայրենիքի հայ գեղանկարիչներ։ Սասունցի Դաւիթի արձանը, որ քանդակած էր Երուանդ Քոչար, տեղադրուած է Երեւան 1959-ին։  Չմոռնանք նաեւ 1920-ականներու Հայաստանի մէջ անգրագէտ ժողովուրդի թիւը շատ արագ նուազած է 1930-ականներուն, խորհրդային ծրագիրներու, դպրոցներու եւ մշակութային հաստատութիւններու ստեղծման շնորհիւ։ 1940-ականներէն սկսեալ մինչեւ 1960-ականները, խորհրդային իշխանութիւններու ներդրումներով Խորհրդային Հայաստանի մէջ կառուցուեցան նոր գործարաններ, ելեկտրակայաններ եւ քիմիական հաստատութիւններ, ինչպէս նաեւ նոր թաղեր ու քաղաքներ։ Այս ծրագիրները ստեղծեցին բազմաթիւ աշխատատեղեր, մղեցին գիւղական զանգուածները դէպի Երեւան եւ այլ քաղաքներ։

Խորհրդային տարիները Հայաստանի համար բերին գրագիտութեան տարածում, բարձրագոյն ուսման եւ գիտական հաստատութիւններու զարգացում, ենթակառուցուածքներու արդիականացում եւ մշակութային կեանքի աշխուժացում՝ գաղափարական, մտաւորական եւ արուեստագիտական նոր հորիզոններ բանալով հայ իրականութեան առջեւ։

Սակայն այս դրական կողմերուն կողքին, այդ շրջանին պատահած են նաեւ ծանր հետեւանքներով իրադարձութիւններ:

Խորհրդային Հայաստանի 1946–1948 թուականներու զանգուածային հայրենադարձական ծրագիրի նպատակն էր Հայաստանի բնակչութեան աճը։ Հազարներով սփիւռքահայեր, հայրենասիրական զգացումերով խանդավառ, որոշեցին ներգաղթել հայաստան՝ կարծելով թէ իրենց երազած դրախտավայրը վերջապէս պիտի գտնեն։ Անոնք դէմ յանդիման գտնուեցան աշխատանքային բազում դժուարութիւններու։ «Հայրենիք վերադառնալու» խորհրդային հայրենասիրական քարոզչութիւնը հետագային վերածուեցաւ յուսախաբութեան։

Ըմբոստ մտաւորականներ, քաղաքական գործիչներ, արուեստագէտներ եւ քաղաքացիներ արժանացան դաժան պատիժներու՝ ձերբակալութեան, աքսորի եւ նոյնիսկ սպանութեան։

 Չմոռնանք, որ Արցախի տագնապը եւ վերջապէս անոր կորուստին ցաւոտ բեռը, մասամբ Ստալինի ուսերուն վրայ է տակաւին։ Անոր գծած անտրամաբանական, քաղաքական շահերու հիմամբ հաստատուած սահմաններու անարդարութեան գինը բաւական սուղ վճարեց հայ ժողովուրդը։

Կրնանք էջերով Սովետ կռփել, հայհոյել ու էջերով փառաբանել։ Նպատակս ուշադրութեամբ խորհրդային Հայաստանի պատմութիւնը ազատել է պատմութեան դիակիզարանէն, որովհետեւ մինչեւ այժմ անոր լաւ կողմերը կը վայելենք, եւ վատ կողմերու հեղինակած քարշելի հոտը կը շնչենք։ Ուստի, եթէ ուզենք ուսումնասիրել Հայաստանի ներկան, պէտք է խորհրդային շրջանը լրջօրէն քննարկել ոչ թէ կողմնակալութեամբ, այլ՝ առարկայական մօտեցումով, տեսնելով անոր թէ՛ դրական ձեռքբերումները, թէ՛ բացասական ժառանգութիւնը, հասկնալու համար թէ հայաստանաբնակ հայերը եւ մենք՝ սփիւռքահայերս, մեր անկախութեան եւ պետականութեան հանդէպ ի՛նչպիսի վերաբերում ունինք:

1920-1991 երկարող ժամնակաշրջանը շատ մեծ ազդեցութիւն ունեցած է մեր անկախական եւ պետական աշխարհահայեացքներուն վրայ: Կարեւոր է առարկայականօրէն գնահատել այդ ժամնակաշրջանը թէ՛  Հայաստանի եւ թէ՛ սփիւռքի մէջ: Չմոռնանք որ սփիւռքը «հասակ առած է» նաեւ խորհրդային Հայաստանի նկատմամբ հակազդեցութիւններով:

Միայն այդ կերպ կրնանք լաւ հասկնալ այսօրուան Հայաստանի դիմագրաւած խնդիրները, պետութեան զարգացման եւ ենթակառոյցներու մասին կայացող որոշումները, դրացի երկիրներու հետ յարաբերութիւններու բնոյթը, եւ մեզի՝ արտասահմանցիներուն համար անհրաժեշտ՝ Հայաստանի եւ սփիւռքի միջեւ գոյութիւն ունեցող կապի բարդութիւնը։

Փաստօրէն պատմական եւ մտային հանգոյցի մը առջեւ կը գտնուինք, որ կը ստիպէ մեզ, մասնաւորաբար հայ երիտասարդութիւնը, հանգուցաւորուած պատմութիւններու գոնէ մէկ ծայրը գտնել եւ սկսիլ զայն ճարպիկութեամբ քակել։

Պատմական նշանակութիւն ունեցող օրեր, գաղտագողի լուռ կը սահին ու կ’անցնին։ Պատրանքաթափուելու, մշակութային եւ քաղաքական շրջահայեացութիւն ունենալու, կամ իրապաշտ ու իրատես ծրագրեր մշակելու փորձ մը ընելու փոխարէն, կը բաւարարուինք թաղային ձեռնարկներով կամ հայրենասիրական տեղի-անտեղի ճառեր արտասանելով։ Անկախու՜թիւն եւ վերադարձ կը քարոզենք, կը հպարտանանք։ Ի՞նչ որակի անկախութիւն, ի՞նչ տեսակի իշխանութիւն։

Հրանդ Գալեմքէրեան

]]> https://darperag21.net/%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%a4%d5%ab%d5%a1%d5%af%d5%ab%d5%a6%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%a7%d5%b6-%d5%a4%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%bd/feed/ 0 88113 Հայաստանի ընտրութիւնները. փրկիչները շատ, բայց Կոտոն ո՞ւր է https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%a8%d5%b6%d5%bf%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d6%83%d6%80%d5%af%d5%ab%d5%b9%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25ab-%25d5%25a8%25d5%25b6%25d5%25bf%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25ab%25d6%2582%25d5%25b6%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a8-%25d6%2583%25d6%2580%25d5%25af%25d5%25ab%25d5%25b9%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%a8%d5%b6%d5%bf%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d6%83%d6%80%d5%af%d5%ab%d5%b9%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8/#respond Sun, 05 Apr 2026 16:45:05 +0000 https://darperag21.net/?p=88105 Հայաստանի մէջ նախընտրական շրջանը միշտ ունի հրաշալի յատկութիւն մը․ ան յանկարծակի գարուն կը յիշեցնէ, երբ ձիւնի տակէն ոչ թէ ծաղիկներ դուրս կու գան, այլ «փրկիչներ»։ Ամբողջ փունջ մը բազմերանգ ու բազմիմաստ աղմուկի, որուն նպատակը իշխանութիւնն է, բայց որ, բնականաբար, կը կատարուի մէկ նպատակով՝ «փրկելու»։

Հայաստանի մէջ, նախընտրական շրջանը շատոնց դադրած է քաղաքական գործընթաց մը ըլլալէ․ ան դարձած է թատրոնի պարբերական ներկայացում մը, ուր դերակատարները կը փոխուին, բայց բեմադրութիւնը նոյնն է, խօսքերը նոյնն են, նոյնիսկ ժեսթերը նոյնն են։ Չորս-հինգ տարի լռութիւն, հեռաւորութիւն, անտեսում, իսկ յետոյ յանկարծ՝ ժողովուրդին հանդէպ մեծ սէր, մեծ ցաւ, մեծ պատասխանատուութիւն։ Մարդիկ, որոնք տարիներ շարունակ հասարակութեան հետ կապ չունէին, կամ շատ վատ կապ ունէին, յանկարծ կը յայտնուին բակերու, գիւղերու, փողոցներու մէջ՝ խիստ մտահոգ դէմքերով, եւ կը պարզուի՝ ժողովուրդը վտանգի մէջ է։ Ժողովուրդը մոլորած է։ Ժողովուրդը խեղճ է։ Եւ ամենէն կարեւորը այն է, որ ժողովուրդը պիտի «փրկուի»։ Իսկ փրկիչները շա՛տ են, այնքա՛ն շատ, որ նոյնիսկ մրցակցութիւն կը սկսի, թէ ո՛վ առաջինը կը հասնի փրկելու։ Ու կը գոռան, թէ պիտի փրկեն, իսկ ան որ չի փափաքիր իրենց ձեւով փրկուիլ, այնպիսի անհասկցող եւ յիմար անձ մը կը նկատուի, զոր պէտք է ուժով փրկել։ Եթէ անհրաժեշտ է՝ հայհոյել, կամ կաշառք տալ, կամ վախցնել, մէկ խօսքով՝ նպատակը կ’արդարացնէ միջոցները։ Իսկական քաղաքական Ռոպին Հուտ մը։ 

Այդ պահուն կը սկսի փրկութեան մրցումը․ մէկը կը փրկէ անվտանգութիւնը, միւսը՝ տնտեսութիւնը, երրորդը՝ արժանապատուութիւնը, չորրորդը՝ պետութիւնը, հինգերորդը՝ բոլորը միասին։

Սակայն, այս բոլորը շատոնց արդէն դադրած են որպէս քաղաքական պայքար ընկալուելէ։ Աւելի կը յիշեցնեն սովորական թատերախաղ մը, ուր ամենէն կարեւորը ոչ թէ գաղափարն է, այլ դերաբաշխումը։ Ո՞վ որու պէտք է միանայ, ո՞վ որմէ պէտք է բաժնուի, ո՞վ որու հետ պէտք է դաշինք կազմէ։ Երէկուայ հակառակորդները յանկարծ կը դառնան գործակիցներ, իսկ երէկուայ գործակիցները՝ անհաշտ ընդդիմախօսեր։ Այս դաշինք-դաշինք խաղալը դարձած է քաղաքականութեան հիմնական բովանդակութիւնը։ Գաղափարները դարձած են երկրորդական, սկզբունքները դարձած են փոխանակելի, իսկ ընտրութիւնը վերածուած է թեքնիք գործընթացի մը. ո՞վ որու միացաւ, ո՞վ որմէ բաժնուեցաւ, ո՞վ քանի տոկոս կ’ապահովէ։

Այս բոլորին հետեւանքը շատ աւելի խոր է, քան պարզապէս քաղաքական անճաշակութիւնը։ Այս թատրոնը աստիճանաբար սկսած է քանդել ընտրութեան հանդէպ հաւատքը։ Երբ ընտրութիւններէ ընտրութիւն, նոյն դէմքերը կը վերադառնան նոր անուններով, երբ նոյն խոստումները նոր ձեւակերպումներով կը կրկնուին, երբ դաշինքները կը ստեղծուին ոչ թէ գաղափարներու, այլ հաշուարկներու հիմամբ, ընտրութիւնը կը կորսնցնէ իր էութիւնը։ Ան այլեւս չ’ընկալուիր որպէս որոշում, այլ որպէս հերթական ձեւակերպութիւն մը, որ պէտք է տեղի ունենայ, որովհետեւ պարզապէս ժամանակն է։

Ժողովուրդը այս ընթացքին մէջ աստիճանաբար դուրս կը մղուի իրական քաղաքականութենէն։ Անոր անունով կը խօսին, անոր անունով կը միանան, անոր անունով կը բաժնուին, բայց իրականութեան մէջ ան պարզապէս դիտորդ է։ Կը հետեւի, թէ ինչպէս նոր դաշինքներ կը կազմուին, ինչպէս բարձրագոչ խօսքեր կը հնչեն, ինչպէս մեղադրանքներ կը փոխանակուին, բայց կը հասկնայ, որ այս բոլորը շատ քիչ ազդեցութիւն ունի իր կեանքին վրայ։ Ընտրութիւնը կը դառնայ ոչ թէ փոփոխութեան ակնկալութիւն, այլ՝ յոգնեցուցիչ պարտականութիւն մը։ Ժողովուրդը կը տեսնէ, որ «փրկութեան» աղմուկը այնքան մեծցած է, որ արդէն զինք կը «փրկեն»… իրմէ։

Քաղաքական բեմին վրայ ստեղծուած է իրավիճակ մը, ուր բոլորը կը խօսին փրկութեան մասին, բայց ոչ ոք կը բացատրէ, թէ ինչո՞ւ այդ փրկութիւնը միշտ կը յետաձգուի յաջորդ ընտրութիւններուն։ Բոլորը կը խօսին ժողովուրդին անունով, բայց ժողովուրդը կը շարունակէ դիմագրաւել նոյն խնդիրները։ Բոլորը կը խօսին փոփոխութեան մասին, բայց փոփոխութիւնը չի գար….Պէքէթի Կոտոյին նման։ Այդտեղ ալ կը ձեւաւորուի վտանգաւոր հոգեբանական վիճակ մը․ սպասում առանց յստակ ակնկալութեան։

Հասարակութիւնը կարծես ինչ-որ բան մը կը սպասէ։ Կը սպասէ նոր ուժի, նոր դէմքի, նոր լուծման, բայց այդ սպասումը կը դառնայ անվերջ։ Քաղաքական ուժերը հերթաբար կը յայտնուին, կը խոստանան, յետոյ կը հեռանան, իսկ ընդհանուր պատկերը չի փոխուիր։ Ոչ ոք իրականութեան մէջ չի գար, ոչ ոք իրականութեան մէջ չ’երթար, որովհետեւ համակարգը կը մնայ նոյնը։ Կը փոխուին միայն անուններն ու ձեւակերպումները։ Իսկ քաղաքական Կոտոն անվերջ կ’ուշանայ։ Կ’ուշանայ եւ անոր փոխարէն միայն քաղաքական փերեզակներ են, որ անվերջ ու անընդհատ, հոծ շարքերով կու գան նորէն խոստումներ շռայլելու։ Քանի-քանի նման փրկիչներ տեսած է հայ ժողովուրդը եւ անոնցմէ ոչ ոք մխիթարութիւն չէ բերած իրեն՝ սկսեալ հզօր կայսրերէն՝ մինչեւ տեղական խեղկատակներն ու փանջունիները:

Ընտրութիւնները կը վերածուին ինքնանպատակ գործընթացի։ Անոնք տեղի կ’ունենան, բայց չեն վերականգներ վստահութիւնը։ Քարոզարշաւներ կը կազմակերպուին, բայց չեն ստեղծեր իրական ընտրութիւն։ Դաշինքներ կը կազմուին, բայց չեն ներկայացներ գաղափարական այլընտրանք։ Հետեւանքը՝ քաղաքական կեանքը կը սկսի նմանիլ փակ շրջանակով շարժող մեքանիզմի մը, ուր շարժում կայ, բայց յառաջընթաց չկայ։ Երբ քաղաքականութիւնը այսպիսի թատրոն կը դառնայ, քաղաքացին աստիճանաբար կը կորսնցնէ մասնակցութեան զգացումը։ Ան այլեւս չի հաւատար, որ իր ընտրութիւնը կրնայ փոխել իրավիճակը։ Ան կը տեսնէ նոյն դէմքերուն վերադառնալը, նոյն խօսքերուն կրկնութիւնը, նոյն դաշինքներուն վերաձեւաւորումը, եւ կը սկսի ընտրութիւնը ընկալել որպէս ձեւականութիւն։ Այդ պահուն ընտրական գործընթացը կը կորսնցնէ իր ամենէն կարեւոր բովանդակութիւնը՝ հանրային վստահութիւնը։

Նախընտրական Հայաստանը այսօր նոյնիքն այս տրամադրութեան մէջ է։ Շատ խօսքեր, շատ դաշինքներ, շատ փրկիչներ, բայց քիչ հաւատք։ Քաղաքականութիւնը դարձած է ինքնանպատակ շարժում, ուր գործողութիւնները կը կատարուին ոչ թէ փոփոխութիւն ստեղծելու, այլ հերթական փուլը անցնելու համար։ Իսկ ժողովուրդը կը մնայ նոյն տեղը՝ դիտելով հերթական բեմադրութիւնը, որուն աւարտը նախապէս յայտնի է, բայց որ այնուամենայնիւ կը կրկնուի իւրաքանչիւր ընտրութենէ առաջ։

Հիմա ընդհանրապէս իւրաքանչիւր հայու առնուազն չորս-հինգ փրկիչ կ’ելլէ։ Կը մնայ, որ փրկիչները չկործանեն Հայաստանը՝ Յանուն Հայաստանի։

Արայիկ Մկրտումեան

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%a8%d5%b6%d5%bf%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d6%83%d6%80%d5%af%d5%ab%d5%b9%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8/feed/ 0 88105 Խաւարէն դէպի Յարութեան յաղթանակ https://darperag21.net/%d5%ad%d5%a1%d6%82%d5%a1%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%a4%d5%a7%d5%ba%d5%ab-%d5%b5%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%b5%d5%a1%d5%b2%d5%a9%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ad%25d5%25a1%25d6%2582%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a7%25d5%25b6-%25d5%25a4%25d5%25a7%25d5%25ba%25d5%25ab-%25d5%25b5%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25b2%25d5%25a9%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25af https://darperag21.net/%d5%ad%d5%a1%d6%82%d5%a1%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%a4%d5%a7%d5%ba%d5%ab-%d5%b5%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%b5%d5%a1%d5%b2%d5%a9%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af/#respond Sat, 04 Apr 2026 15:47:16 +0000 https://darperag21.net/?p=88097 2026 թուականը տակաւին հազիւ սկսած, եւ մինչ աշխարհը մեծ յոյսերով ու ակնկալութիւններով կը դիմաւորէր զայն, դարձեալ Միջերկրական եւ Արեւելքի աշխարհը դէմյանդիման կը գտնուի թշնամական յարձակումներու։ Լիբանանը, ինչպէս միշտ, կարծես կռուախնձոր ըլլայ, իր մեծ բաժինը կը վճարէ։

Յարութեան տօնի շրջանն է, եւ ամբողջ ժողովուրդը կը շարունակէ ապրիլ նոյն մղձաւանջը, ինչպէս տարիներ շարունակ։

Յիշողութեանս մէջ թարմ է տակաւին, երբ 1989-90-ական թուականներուն, Աւագ Հինգշաբթի օր, խաւարման արարողութեան ժամերգութեան ժամանակ, հրթիռներու տեղատարափ մը սկսաւ Պուրճ Համուտի եւ շրջակայքի շրջանները: Ժողովուրդը ահ ու թողի մատնուած, ստիպուեցաւ արագ որոշումներ առնելու, մնա՞ն… թէ՞ փախչին իրենց տուները, ապաստանելու համար: Շատեր, մանուկները իրենց գիրկը, նետուեցան ճամբայ հապճեպով հասնելու ապահով տեղեր (որոնցմէ մէկը ես էի, առջինեկ աղջիկս գիրկս բռնած): Աւելի տարեցներ՝ դանդաղաքայլ ըլլալով, նախընտրեցին մնալ եկեղեցին, ուր ժամերգութիւնը կը շարունակուէր ամէն պայմաններու ներքեւ:

2020 թուականին, այս անգամ ամբողջ աշխարհը կը գտնուէր մտքէն ու գիտակցութենէն վեր պատահարի մը դիմաց, որ անգամ մը եւս խոչընդոտեց տօներու խաղաղ ընթացքը։ Դէպք մը, որ մինչ այդ օր մարդկութեան պատմութեան մէջ իր նմանը չունէր՝ ոչ թէ իր տեսակով, այլ իր ազդեցութեամբ։ Անոր անունն էր «պսակաձեւ ժահր»։ Այո՛, պատմութեան մէջ կարդացած ամէն բան միշտ ունեցած է սկիզբ մը եւ արձանագրութիւն, բայց այս անգամ՝ ոչ։ Ասիկա տարբեր էր իր նախորդներէն՝ իր աւերներով, իր հետեւանքներով, իր ձգած հետքերով։ Անճանաչելի բանի մը ծանօթանալն ու անոր վարժուիլը ժամանակ կը պահանջէր, սակայն այդ միջոցին արդէն հազարաւոր կեանքեր կը խլէր։

Թեւերը տարածած կը սաւառնէր ամբողջ աշխարհով մէկ, բոլոր ազգերը ահ ու սարսափի մատնած՝ իրենց սեփական տուներուն մէջ ինքնաբանտարկութիւն պարտադրելով բոլորին: Աւելին՝ յաղթանակի դրօշը պարզած ան սառեցուց հասարակական կեանքը, ներառեալ՝ կրօնական բոլոր հաստատութիւնները, նաեւ եկեղեցիները, մինչ աշխարհը Խաչելութեան եւ Յարութեան տօներու սեմին կանգնած, կը պատրաստուէր տօնելու Քրիստոսի յաղթանակը:

Մարդկային կեանքը այսպիսի բանի մը դէմյանդիման չէր գտնուած մինչեւ այդ օրը: Չկար պատմութեան մէջ եկեղեցի մը, որ իր դռները փակ պահէր իր ժողովուրդին դիմաց: Տէր Քրիստոսի Խաչելութեան եւ Յարութեան տօնի շրջանին, բոլոր քրիստոնեայ աշխարհը, առաջին անգամ ըլլալով տառացիօրէն փակ պահեց Տիրոջը տան դռները իր ժողովուրդին դիմաց, ժողովուրդին ապահովութեան համար: Պահ մը կարծուեցաւ, որ չարը/մահը կը յաղթանակէր, բայց միայն երեւութապէս…սակայն ո’չ հոգեւորապէս: Այլ՝ աւելի հոգեշունչ եւ հոգեպարար առաքելութեամբ Աստուծոյ եկեղեցին ոտքի կանգնեցաւ՝ դիմագրաւելով ամէն զոհողութիւն եւ մարտահրաւէր, ճիգ չխնայեց իր ձայնը եւ օրհնութիւնը մատչելի դարձնելու բոլոր ժողովուրդներուն ամէնուրեք: Մանաւանդ հայ եկեղեցին հասաւ իր զաւակներուն՝ ըլլան անոնք Մայր Հայրենիք, Արցախ, Լիբանան եւ սփիւռք:

Եկեղեցին հասաւ իր ժողովուրդին՝ բոլորին տուները այցելելով համացանցի միջոցով: Շարունակեց եկեղեցական բոլոր արարողութիւնները հրամցնել ուղղակի սփռումովներով:

Տակաւին, Ծաղկազարդի տօնին առիթով, Կիրակի 5 Ապրիլ 2020-ին, աղօթքով ժողովուրդին հետ ըլլալու համար, Լիբանանի թեմի առաջնորդ Շահէ Եպս. Փանոսեան՝ ինքնաշարժի թափօրով յաջորդաբար շրջեցաւ հայահոծ շրջանները եւ օրհնուած մաս ու ձիթենիի ճիւղեր բաժնեց հաւատացեալ ժողովուրդին:

Նաեւ, Շաբաթ 11 Ապրիլ 2020-ին, Ճրագալոյցի Սուրբ Պատարագի աւարտէն անմիջապէս ետք, Վեհարանի դահլիճին մէջ կատարուեցաւ տնօրհնէքի արարողութիւն՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. վեհափառին ձեռամբ: Օրհնուեցան հայ ընտանիքներն ու տուները, գուցէ համացանցի վրայ ուղիղ եթերով, սակայն Սուրբ Հոգիով ողողուած:

Անձամբ ականատես եղայ եւ վայելեցի պատարագները որ մատուցուեցան հայ եկեղեցիներուն մէջ:

Կիրակի 12 Ապրիլ 2020-ին, Սուրբ Յարութեան տօնին՝ պատարագը եւ Աստուծոյ խօսքը մատուցուեցան դարձեալ ուղիղ եթերով, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. Կաթողիկոսին նախագահութեամբ: Պատարագի աւարտին, Վեհափառ Հայրը իր օրհնութեան խօսքը ուղղեց ժողովուրդին՝ ըսելով. «Քրիստոս Յարեաւ Ի Մեռելոց»: Սովորաբար ժողովուրդը կը պատասխանէ, «Օրհնեալ Է Յարութիւնն Քրիստոսի»՝ եկեղեցիին պատերը թնդացնելով: Ժողովուրդը պատասխանեց՝ բայց անոնց ձայները անլսելի մնացին Վեհափառին ականջներուն: Շատ յուզիչ եւ ցնցիչ բան էր այս պատահածը: Երբ Կիլիկիոյ քայլերգը կ’երգուէր, բոլոր աշխարհ ականատես դարձաւ Վեհափառին յուզմունքին եւ արցունքով լեցուն նայուացքին: Կարծես Վեհափառ Հայրը կը փափաքէր այդ վայրկեանին հրաշքով մը իր ժողովուրդին պատասխանը լսել եւ ժպիտով պայծառացած անոնց դէմքերը տեսնէր իր դիմաց:

Այս կացութիւնը ապրիլը պահ մը զիս մտաբերել տուաւ Աստուածաշունչի խօսքը, զոր կը կարդանք Յովհ. 11.35-րդ համարին մէջ, «Յիսուս Լացաւ»: Ամենէն կարճ, բայց իմաստալից համարը Աստուածաշունչին: Այս համարին մէջ, Տէր Յիսուս Քրիստոսը կանգնած Ղազարոսի գերեզմանին դիմաց եւ չորս կողմը նայելով կը տեսնէ ժողովուրդին անյոյս, անկարող, կորսուած վիճակը. չեն գիտեր նոյնիսկ ինչ խնդրեն Տիրոջմէ: Տէր Յիսուսի սիրտը կը խռովի: Նոյնը կը պատահի երբ Տէր Յիսուս կը դատապարտուի, խաչը ուսին դէպի Գողգոթա կ’ուղղուի, խաչը կը բարձրացուի եւ այս բոլորին ընթացքին, իր աշակերտներուն մեծ մասը կը լքէ Զինք, այդ նոյն ժողովուրդը, որ շաբաթ մը առաջ Զինք թագաւոր անուանած էր, այսօր Զինք կը դատապարտէ, աւազակը կը նախընտրէ եւ կը բացականչեն՝ «Խաչեցէ՛ք զինք»: Տէր Յիսուս կը յուզուի եւ կը տառապի, սակայն պատրաստակամ կը զոհուի յանուն իր ժողովուրդին փրկութեան:

Որքա՜ն հասկնալի է Վեհափառ Հօր մտահոգութիւնը եւ վիշտը, որպէս երկրային հայր, երբ ան տեսաւ իր զաւակներուն տխուր ու անօգնական վիճակը այսպիսի իրավիճակի դիմաց։ Ան իր ամբողջ կարողութիւնը ի գործ դրաւ՝ հասնելու իր զաւակներուն, մխիթարելու, քաջալերելու, զօրացնելու անոնց հաւատքն ու ոգին, առաջնորդելու զանոնք դէպի փրկութիւն, դէպի Արարիչը, դէպի Տէր Յիսուս Քրիստոս, Աստուծոյ Գառնը, որ իր արիւնը թափեց եւ զոհուեցաւ՝ ամբողջ մարդկութեան մեղքերուն թողութիւն շնորհելու համար:

Այսօր մարդիկ դարձեալ ամէնուրեք նման իրավիճակի մէջ կը գտնուին, սակայն մեր անցեալի փորձառութիւնները մեզի թոյլ չեն տուած յուսահատելու, ըմբոստանալու կամ մեր հոգեւոր պարտաւորութիւնները զիջելու մեր Փրկիչին նկատմամբ։

Թող Վեհափառ հօր ապրումները եւ զոհողութիւնը մեզի համար ըլլան շօշափելի օրինակ մը։ Եկէք նաեւ յիշենք մեր Տէր Յիսուս Քրիստոսի զոհաբերութիւնը՝ մեր հոգիներու փրկութեան համար։

Տէր Յիսուս Քրիստոս իր յարութեամբ յաղթահարեց չարը։ Ան ըսաւ․ «Այս բաները ձեզի ըսի, որպէսզի իմ մէջս խաղաղութիւն ունենաք։ Աշխարհին մէջ նեղութիւն պիտի ունենաք, բայց քաջալերուեցէ՛ք․ ես յաղթեցի աշխարհին»։

Մենք նոյնպէս հրաւիրուած ենք Յիսուս Քրիստոսով յաղթահարելու ամէն չարիք: Թող Տէրը ըլլայ իր զաւակներուն հովանին:

ՔՐԻՍՏՈՍ ՅԱՐԵԱՒ Ի ՄԵՌԵԼՈՑ, ՕՐՀՆԵԱԼ Է ՅԱՐՈՒԹԻՒՆԸ ՔՐԻՍՏՈՍԻ:

 

]]> https://darperag21.net/%d5%ad%d5%a1%d6%82%d5%a1%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%a4%d5%a7%d5%ba%d5%ab-%d5%b5%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%b5%d5%a1%d5%b2%d5%a9%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af/feed/ 0 88097 ԽԱՉԵԱԼԸ https://darperag21.net/%d5%ad%d5%a1%d5%b9%d5%a5%d5%a1%d5%ac%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ad%25d5%25a1%25d5%25b9%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25ac%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%ad%d5%a1%d5%b9%d5%a5%d5%a1%d5%ac%d5%a8/#respond Fri, 03 Apr 2026 08:27:20 +0000 https://darperag21.net/?p=88089 Ու գամերը ափերի մէջ ու ոտքերին
Կռացնէին, կռանեցին․
Մինչդեռ ճակտին փշաթագը արիւնոտուած
Այտերն ի վայր արիւն ծորաց։

Ու վարսեցին մահախաչը ամբոխի դէմ,
Որ ծփում էր կոյր, հողեղէն․
Վարդապետը ահա խաչին չարչարութեան․
Աստուածանեծք յանցանութեան։

«Հայր, թող դրանց, որ չգիտեն ինչ են անում»․․․
Ոխ ու քէնով կոյր մեղկանում․
«Կոյս մայրութեամբ թողէք սէրն իմ առնեմ վերջին»․․․
«Ծաղր ու ծանակ մեր արարչին»․․․

«Թէ Աստուծոյ Որդին ես դու ազատիր մեզ,
Մեր աւարից բաժին կ’առնես»․․․
«Նազովրեցի, յիշիր ինձ քո յաղթանակին,
Թէ արժանի եմ տակաւին»․․․

«Ծարաւ եմ ես, հուր է շիկնում բոյլն իմ սրտի»․․․
«Քացախ տուէք թողէք լկի»․․․
«Հայր, իմ հոգին յանձնում եմ Քեզ․․․մարդուն գթա՛»․․․
Ամբոխն է համր ու անզգայ։

Տիեզերքում չխաւարեց արեգակը,
Թէեւ օրը խաւարեց լուռ․
Լոյսով պատեց Նա աշխարհի բովանդակը,
Սրտերի մէջ է ամրակուռ։

 Գրիշ Դաւթեան

]]> https://darperag21.net/%d5%ad%d5%a1%d5%b9%d5%a5%d5%a1%d5%ac%d5%a8/feed/ 0 88089 Այց https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b5%d6%81/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d5%25b5%25d6%2581 https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b5%d6%81/#respond Tue, 31 Mar 2026 08:21:53 +0000 https://darperag21.net/?p=88084 Պա՛պ, կը յիշե՞ս …
այդ սածիլը, որ ցանեցիր,
պիտ‘ ընէ հովանի ըսիր:
Ունեցաւ տերեւներ բիւր,
շուք սփռեցին ամէնուր,
բայց արեւ էր պէտք վրադ,
զանոնք ցրուեցին հեռուն:

Պա՛պ, կը յիշե՞ս …
շիթիլը, որ ցանեցիր:
Ան եղաւ ծառ…
արմատները տարածուն,
եղան ամուր, գացին հեռուն
եւ ճեղքեցին հազար խոչ:

Պա՛պ, կը յիշե՞ս…
այդ ծառիկը, որ ցանեցիր,
կոճղը եղաւ հաստ ու տոկուն
ուզեցինք վրան յենուլ,
բայց …
արգելք էր մարդոց ճամբուն,
գնաց հեռո՜ւն, հետեւելով…
արմատներուն:

       Գիտե՜մ պա՛պ,
       հազար ու մէկ ծաղիկներ
       չեն ըլլար քեզ հովանի,
       հազար մոմեր եւ խունկեր
       չեն ըլլար քեզ սպեղանի:

Պա՛պ, մի՛ նեղուիր …
փոքրիկ ծառը, որ ցանեցիր,
իր արմատներով մեծղի,
տերեւներով բազմալի,
վկա՛յ բազում այդ յուշերուն,
Իր կոճղով ամուր,
կը գոյատեւէ հեռո՜ւն..
հովանի է քու քաղցր հոգւոյն:

Մարալ Տ.

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b5%d6%81/feed/ 0 88084 Չարչարանքի Շաբաթը Եւ Մենք https://darperag21.net/%d5%b9%d5%a1%d6%80%d5%b9%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%b7%d5%a1%d5%a2%d5%a1%d5%a9%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d5%b4%d5%a5%d5%b6%d6%84/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b9%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b9%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25b6%25d6%2584%25d5%25ab-%25d5%25b7%25d5%25a1%25d5%25a2%25d5%25a1%25d5%25a9%25d5%25a8-%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25b4%25d5%25a5%25d5%25b6%25d6%2584 https://darperag21.net/%d5%b9%d5%a1%d6%80%d5%b9%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%b7%d5%a1%d5%a2%d5%a1%d5%a9%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d5%b4%d5%a5%d5%b6%d6%84/#respond Mon, 30 Mar 2026 11:57:28 +0000 https://darperag21.net/?p=88080 Դարձեալ «Աւագ Շաբաթ» է…: Ու ի՜նչ տխուր է աշխարհը, երբ զայն կը դիտենք մեր սեփական աչքերով, Քրիստոսի ծնունդէն երկու հազար տարի ետք: Մէկ խօսքով, խտացած դժբախտութիւն մը, որ սարսափ կ՛ազդէ ե՛ւ դիտողին, ե՛ւ ապրողին:

Ի՜նչ տարօրինակութիւն եւ միաժամանակ ի՜նչ գեղեցկութիւն:

Այս վիճակին մէջ տակաւին ոմանք, ապագային նկատմամբ լաւատես են. ո՛չ յուսահատու-թիւնը եւ ոչ ալ փլատակ տեսարանները չորցուցած են իրենց եռանդը:

Երբեմն ես ինծի հարց կու տամ, արդեօք նորութիւն մը պիտի գտնե՞մ, երբ այսօր վերստին փորձեմ Ս. Գիրքը կարդալ:

Ու անկեղծօրէն նաեւ կը մտածեմ, թէ այս օրերուն Քրիստոս ինչպէ՞ս կրնայ ներկայանալ մարդոց: Արդեօք պիտի կարենա՞յ զարմացնել բոլորս՝ հաւատացեալ կամ անհաւատ:

Ի՞նչ պիտի ըլլայ հոգեվիճակը այն մարդուն, որ տակաւին անտեղեակ է Յիսուսի գոյութենէն եւ կամ անոր՝ որ յուսախաբ է անոր էութեամբ: Արդեօք նոյն այդ ադամորդին պիտի մտահոգուի՞, թէ՞ պիտի սփոփուի:

Ըսէ՛ք, խնդրեմ, ո՞ր մէկը:

Արդեօք այս հոգեվիճակը ապրողները պիտի կարենա՞ն իրենց հարազատ եւ յատուկ նոր Յիսուսը գտնել, ստեղծել, պաշտել եւ կամ մարմնաւորել: Արդեօք նոր գտնուած Յիսուսը պիտի կարենա՞յ փրկել զիրենք այս մեծ քաոսէն, մարդոց ձեռքերով ու միտքերու յղացքով ծնունդ առած քաոսէն:

Եւ այս բոլորէն ետք, հապա մենք՝ աշխարհի առաջին քրիստոնեայ ազգը: Ի՞նչ արժէք կը ներկայացեն այսօր մեր շարականները, մեր աղօթքները ու նաեւ մեր հոգեւորականները:

Ի՞նչ է մեր կեանքին իմաստը, երբ դարերու նոյն աւետարանը կայ, կ՛ապրի, կը շնչէ եւ իրեն յատուկ միջոցներով կը պայքարի իր գոյատեւման համար:

Քրիստոսի չարչարանքի այս շաբթուան մէջ նման հարցումներ մտքիս մէջ իրար կը հրմշտկեն ու անհամբերներու անկարգութեամբ պատասխանի կը սպասեն:

Թերեւս ես ալ իմ կարգիս՝ յուսահատ մըն եմ:

Հարցումներ, որոնց պատասխանը չունիմ տակաւին. յստակ, մաքուր եւ ուղիղ…:

Վերջին հաշուով պատասխան մը, որ իրեն հետ պիտի բերէր կապոյտ հանդարտութիւնը եւ անդորրութիւնը ալեկոծ միտքիս:

Սակայն խոստովանիմ, որ Քրիստոսի հետ ժամադրութեան ամէնէն գեղեցիկ շաբաթն է այս շաբաթը, որովհետեւ խունկը ծուխի կը փոխուի եւ արցունքն ալ՝ զարդարանքի:

Որովհետեւ ինծի համար անգամ մը եւս Ինք՝ Քրիստոս, կը դառնայ կեանքի ու մահուան ծաղիկը, հոգիի եւ մարմինի մեծ յոյսը:

Լաւատեղեակ ենք, որ Յիսուս իր բովանդակ կեանքը ապրեցաւ, հասնելու համար այս շաբթուան, օրինակելի տանջանքի մը գագաթնակէտը խոհրդանշող այս օրերուն:

Որովհետեւ, իր անձին վրայ ունեցած հաստատ եւ անխախտ հաւատքով, Ինքն է քրիստոնէութեան միակ բանաստեղծութիւնը:

Բայց, երբ մօտէն կը հետեւինք Աւագ շաբթուան եւ անոր շուրջը ստեղծուած մթնոլորտին, կը տեսնենք, որ այս շաբաթն ու անոր խորհուրդը հետզհետէ սկսած են կորսնցնելու իրենց սրբութիւնը, իրենց արժէքն ու թարմութիւնը եւ հմայքը:

Թերեւս անոր համար, որ մեծ վարդապետի պաշտօնեաներուն եւ անոնց հետեւորդ ժողովուրդին միջեւ գտնուող կապը մաշելու սկսած է, չըսելու համար թէ նոյնիսկ՝ փտած:

Անոր համար է, որ այս շաբթուան չարչարանքի եւ յարութեան նշանները, որոնք նախապէս կը կախարդէին մեզ, կը տաքցնէին մեր ցուրտ միտքերն ու հոգիները, այժմ դարձած են սովորական, պարզ, ձեւական եւ նոյնիսկ անիրական:

Որովհետեւ մենք՝ պարզ մահկանացուներս, ամէն օր կ՛ապրինք նոյն տանջանքն ու չարչարանքը: Հաւատացէ՛ք, ամէն անգամ որ երկու հոգի իրարու հանդիպին, իրենց միջեւ կը ստեղծուի չարչարանքի սովորական պատմութիւն մը:

Նշանները բաժնուած են, ու հիմա, այսօր Քրիստոս առանձինը չէ, որ խաչուած է այլեւս: Այս մէկը յստակ է բոլորիս: Մենք ալ իրեն նման ձեւով մը խաչուած ենք:

Ինք յարութիւն առաւ եւ վերջ տուաւ իր չարչարանքին:

Բայց մե՛նք: Հապա մե՛նք:

Մեր յարութիւնը սակայն կասկածի տակ է, որովհետեւ Յարութեան տօնը մեզի համար այլեւս դարձած է պարզ աւանդութիւն մը, նաեւ՝ սովորութիւն մը:

Միայն եկեղեցւոյ պաշտօնեաներուն կարելի չէ վերագրել այս երեւոյթը, այլ ներկայ մակերե-սային մեր ըմբռնումներուն, մեր նիւթապաշտ կեցուածքին, մեր ծուռ խառնուածքին, նկարագ-րին, մտածելակերպին ու հինցած ու մաշած հաւատքին:

Հաւանաբար մեզմէ շատեր ամէն օր կ՛աղօթեն, ու ամէն Կիրակի շարականներ ալ կ՛երգեն, եւ այդ իրենց ստեղծած մթնոլորտին շնորհիւ է, որ Քրիստոսի խաչելութեան ներկայ կը գտնուին եւ զայն կ՛ապրին: Երանելիներու կարգին պէտք է դասել նման մարդիկ:

Շատ հաւանաբար, մենք որ տարբեր ենք վերեւը յիշուած փոքրամասնութիւններէն, կ՛ուզենք, որ Քրիստոս աստուածային իր առանձնաշնորհումով, իր խաչելութենէն երկու օրեր ետք յարութիւն չառնէր: Մեզ մօտ մնար: Որովհետեւ մեր կարգին կը հաւատանք, որ յարութեամբ աւարտած իր տանջանքները արժէզրկեցին զինք, եւ ճիշդ ասոր համար է, որ կ՛ըսենք կամ կ՛ուզենք ըսել. «Երանի երկարէր տանջանքը»:

Երանի, թէ Աւագ Հինգշաբթին կամ Ուրբաթը շաբաթներ շարունակուէին:

Քրիստոսի խաչելութիւնը թէեւ կը յուզէ մեր սիրտը, կը փոթորկէ մեր միտքերը, սակայն եւ այնպէս կ՛ազնուացնէ մեր զգացումները:

Յիսուս յարութիւն առաւ ու այդ ձեւով վերջ գտաւ իր չարչարանքը ու վերջ գտաւ նաեւ իր հետաքրքրական պատմութիւնը. պայծառ, յստակ, սակայն հրաշք-կախարդ պատմութիւնը:

Գեղեցիկ է, երբ Աստուած կը տանջուի: Անոր համար է, որ կ՛ըսեմ. «Երանի երկարէր իր չարչարանքը»:

Բայց շտապեց: Ինք շուտով յարութիւն առաւ ու անոր հետ զուգահեռ ու անոր չափ ազդու, վերջ գտաւ մեր մխիթարութիւնը:

Որովհետեւ իր չարչարանքով, նոր սկսած էր մեր «ուրախութիւնը»:

Ատոր համար կրկին ու կրկին կ՛ըսեմ. «Երանի երկարէր իր չարչարանքը»:

]]> https://darperag21.net/%d5%b9%d5%a1%d6%80%d5%b9%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%b7%d5%a1%d5%a2%d5%a1%d5%a9%d5%a8-%d5%a5%d6%82-%d5%b4%d5%a5%d5%b6%d6%84/feed/ 0 88080 ԾԱՂԿԱԶԱՐԴ https://darperag21.net/%d5%ae%d5%a1%d5%b2%d5%af%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d6%80%d5%a4-3/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ae%25d5%25a1%25d5%25b2%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a4-3 https://darperag21.net/%d5%ae%d5%a1%d5%b2%d5%af%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d6%80%d5%a4-3/#respond Sat, 28 Mar 2026 21:12:16 +0000 https://darperag21.net/?p=88076 Գարնան մի թաց բայց արեւոտ առաւօտ
Աւետիս է տարածւում․
Սուրբ քաղաքը պիտ ընդունի մի ճամբորդ,
Մարդեղացած մարդորդուն։

Հանգրուանը եւ մօտիկ է, եւ հեռու․
Ճամբան օծուած է լոյսով․
Ժողովուրդը, աղաղակով սրտառու,
Ընդառաջում է յոյսով։

Որ գալիս է խոնարհութեամբ մարդկային,
Յոյսով, սիրով, հաւատքով,
Ու հողեղէն․․․ բայց նաեւ մի երկնային
Նուիրութեամբ հոգեթով։

Դէմքը մեղմ է, խորհրդաւոր, հեզագոյն․․․
Չարչարա՞նք, թէ անրջանք․
Ծով հայեացքում վերին պատգամ գերագոյն,
Աստուածային վեհ խոյանք։

Վարդապետը, վարդապետը․․․ աղաղակ․․․
Սրտեր, կուրծքեր հեւահար․
Տարածւում է ողջ քաղաքում ընդարձակ
Ոգեւորում հոծ, վարար։

Ու կոյրերը սկսում են լոյս տեսնել․․․
Ո՞վ է վառել ակունքը․
Բարկ, ծարաւի ոգիները սիրարբել
Իջնում են յոյս-ափունքը։

Եւ ձիթենու բուրումնաւէտ ճիւղերով
Ամբոխները զինավառ
Ծաղկազարդի խաղաղութեան պերճանքով
Գալն են տօնում հրաշափառ։

 Գրիշ Դաւթեան

 

]]> https://darperag21.net/%d5%ae%d5%a1%d5%b2%d5%af%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d6%80%d5%a4-3/feed/ 0 88076 ՀԱՅԵԼԻՍ https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d5%bd/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a5%25d5%25ac%25d5%25ab%25d5%25bd https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d5%bd/#respond Sat, 28 Mar 2026 12:08:16 +0000 https://darperag21.net/?p=88071 Անդաւաճան եւ խիստ դաստիարակս, անյիշաչար դատաւորս, որու հետ առճակատումէն յաճախ կը խուսափիմ:

Խուսափիլ հայելիէն՝ այսինքն խուսափիլ անձէս, էութենէս, թերութիւններէս եւ առաւելութիւններէս:

Օրերու քմայքին սեւն ու սպիտակը ճաշակած կնճիռներուս հետ հաշտութիւն կնքելու հայելիիս հրաւէրը երբեմն կը մերժեմ, գեղագիտական հնարքներով կը թաքցնեմ զանոնք, բայց հոգւոյս մէջ աճած մոլախոտերը, փուշերը ո՞ւր թաքցնեմ…:

Ներհայեցողութիւնը էական է. աչքերուս խորութեամբ կը դեգերիմ հոգւոյս բաւիղներուն մէջ. հայելիս կը զգաստացնէ:

Երբեմն հայեացքս կը վանեմ իրմէ, Աստուա՜ծ իմ, նոյնիսկ իր լռութիւնը կը սպաննէ:

Սիրելի՛ս, արդէն հասուն եմ, քիչ մը իմաստութիւն ամբարեցի, վերիվայրումներ ունեցայ, դաժանօրէն վիրաւորուեցայ, ներեցի, սխալեցայ. բայց գիտե՞ս , չէ՞, որ կրնամ ներել բոլորին, իսկ ինքզինքիս հանդէպ այնքա՜ն խիստ եմ եւ աններող:

Հայելի՛ս, եկուր հաշտուինք, մահկանացու եմ եւ մեղաւոր, իսկ թանկարժէք գանձս, որուն գոյութեամբ կը շողարձակես եւ կը ճառագայթես՝ խիղճս է. այնքան ատեն որ կը փայլփլիս աչքերուս խորութեան հետ, հաշտ ենք…:

Չեմ փշրեր գոյութիւնդ:

ԱՐԱՔՍ ՓԻԼԱՒՃԵԱՆ-ԽՏՐԼԱՐԵԱՆ

]]> https://darperag21.net/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d5%ac%d5%ab%d5%bd/feed/ 0 88071 Յաղթական մուտք Երուսաղէմ https://darperag21.net/%d5%b5%d5%a1%d5%b2%d5%a9%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%bf%d6%84-%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%bd%d5%a1%d5%b2%d5%a7%d5%b4/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25b2%25d5%25a9%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25b4%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25bf%25d6%2584-%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25bd%25d5%25a1%25d5%25b2%25d5%25a7%25d5%25b4 https://darperag21.net/%d5%b5%d5%a1%d5%b2%d5%a9%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%bf%d6%84-%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%bd%d5%a1%d5%b2%d5%a7%d5%b4/#respond Sat, 28 Mar 2026 10:45:26 +0000 https://darperag21.net/?p=88067 Տէր Յիսուս հրէական տօնէն շաբաթ մը առաջ համեստութեամբ աւանակի մը վրայ նստած յաղթական մուտք գործեց երկրային Երուսաղէմ քաղաք: Զինք դիմաւորեց հոծ բազմութիւն մը, ձիթենիի եւ արմաւենիի ճիւղերով, Ովսաննաներ երգելով. «Ովսա’ննա, Որդի Դաւթի: Օրհնեալ է ան որ Տէրոջը անունովը կու գայ. Ովսա’ննա ի բարձունս», Մատթէոս 21.9: Շատեր իրենց հանդերձները ճամբուն վրայ փռեցին՝ ի յարգանք եկող Թագաւոր Թագաւորացին:

Այս բազմութիւնը քանիցս ներկայ գտնուած էր Տէր Յիսուսի երեք տարուան առաքելութեան: Անոնք լսած էին ուսուցումները, վկայ էին Անոր հրաշքներուն, բժշկութիւններուն: Զինք սիրած ու յարգած էին` Անոր մէջ տեսնելով գերադաս ուժ, կարողութիւն, զորութիւն եւ փառք:

Սակայն՝ քիչերն էին որ կրցան հասկնալ, գիտակցիլ եւ ըմբռնել Տէր Յիսուսի Աստուածային զորութիւնը կամ Անոր առաքելութեան իմաստը:

Շատեր զինք մարգարէ կոչեցին, ոմանք՝ քահանայապետ, ուրիշներ Զինք համարեցին ազդարարիչ: կային նաեւ մարդիկ, որոնք շփոթութեան մէջ կորսուած, չէին գիտեր ինչպէս ընդունէին զինք եւ հնազանդութեամբ կը հետեւէին ամբոխին, որ կը բացագանչէր.

«Օրհնեալ է Թագաւորը, որ Տէրոջը անունովը կու գայ. Երկնքի մէջ խաղաղութիւն ու փառք բարձրութեան մէջ», Ղուկաս 19.38: Իսկ փարիսեցիները՝ կուրացած իրենց «ես»էն հերքեցին իրականութիւնը, որը քաջ գիտէին: Չընդունելով իրենց իսկ մարգարէութիւնները, ուզեցին բազմութեան ձայնը խեղթել: Սակայն Տէր Յիսուս ըսաւ. «Եթէ ատոնք լուռ կենան, քարերը պիտի աղաղակեն», Ղուկաս 19.40:

Այս մարդկային բազմամտութիւնը մեզ կը յիշեցնէ «Սերմնացանին առակը»: Տէր Յիսուս ինք պատմեց եւ բացատրեց: Առակի սերմերուն նման բոլոր բազմութիւնը վկայ եղած էր Տէր Յիսուսի խօսքին: Սակայն ոմանք ինկած էին ճամբու եզրին եւ թռչունները կերած էին զանոնք:

Ուրիշներ՝ ապառաժային տեղերու մէջ ինկած էին եւ ուրախացած, բայց արմատ չունենալով չորցած էին: Շատեր փուշերու մէջ ինկած եւ որոմները զանոնք խեղդած էին: Իսկ աղէկ հողի վրայ ցանուած սերմերը պտուղ տուած էին. Մատթէոս 13:

Տէր Յիսուս գիտէր կատարուելիքը, ուրախ էր բազմութեան կանչին, բայց գիտակից՝ անոնց ոգեւորութիւնը ժամանակաւոր եւ խաբուսիկ է:

Որովհետեւ նոյն այս բազմութիւնն էր որ չէր գիտակցեր զանազանել, կշռել, մտածել. Այլ՝ հլու, հնազանդ կ’ենթարկուէր բանսարկուին, որ Տէր Յիսուսը պիտի դատապարտէր մահուան խաչին:

Այո՛՝ Տէր Յիսուս յաղթական մտաւ Երուսաղէմ, որ ինչպէս գիտենք երկրային ըլլալով (յաճախ թիրախ դարձաւ եւ կը դառնայ աշխարհիկ մամոնային), պարզապէս օրինակն է Տէր Յիսուսի, Որդի մարդոյ, Աստուծոյ զաւկին՝ յաղթական մուտքը դէպի երկնային Երուսաղէմ: Այս յաղթանակը Տէր Յիսուս ապահովեց ոչ թէ իրեն համար, (ինք արդէն Տէրն է երկինքին ու երկրին), այլ՝ մեզմէ ամէն մէկուն համար: Ան իր կեանքը տուաւ խաչին վրայ, իր արիւնը մեզի համար թափեց եւ երրորդ օրը Յարութիւն առնելով՝ յաղթեց աշխարհի բանսարկուին, աշխարհիկ Երուսաղէմի կարծեալ տէրերուն, որոնք յաւիտեան պիտի շարունակեն իրենց վէճը եւ անհաւատութիւնը: Անոնք պիտի մնան կորստեան մէջ, կորստեան որդիներ ըլլալով:

Սակայն՝ Տէր Յիսուսի իսկական ճանչցողները եւ Զինք փառաւորողները պիտի միանան Տէր Յիսուսի արժանավայել եւ յաղթական մուտքին դէպի ԵՐԿՆԱՅԻՆ ԵՐՈՒՍԱՂԷՄ:

Փառանձեմ Ֆագրաճեան Տէմիրճեան

 

]]> https://darperag21.net/%d5%b5%d5%a1%d5%b2%d5%a9%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%bf%d6%84-%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%bd%d5%a1%d5%b2%d5%a7%d5%b4/feed/ 0 88067 ԹԷԺ ԱՂՋԻԿ https://darperag21.net/%d5%a9%d5%a7%d5%aa-%d5%a1%d5%b2%d5%bb%d5%ab%d5%af/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a9%25d5%25a7%25d5%25aa-%25d5%25a1%25d5%25b2%25d5%25bb%25d5%25ab%25d5%25af https://darperag21.net/%d5%a9%d5%a7%d5%aa-%d5%a1%d5%b2%d5%bb%d5%ab%d5%af/#respond Wed, 25 Mar 2026 14:21:39 +0000 https://darperag21.net/?p=88047 Դու արեւիս թէժ աղջիկն ես, հուր ես վառել դու իմ սրտում,
Եւ այդ հուրը մի նոր կեանքի տաք լոյսով է հոգիս լցնում։

Գիրգ շուրթերդ, որպէս խաղող, որ հասել է արեւի տակ,
Պինդ համբոյրիս՝ մեղրանում են իմ շուրթերին, ծորով յստակ։

Գարնանավառ այգեստանի բերք ես, ժպտում ես հնձուորիս,
Սիրոյս արտը ալեյուզող սիւքի թեւով գիրկս ես գալիս։

Գիրկս ես գալիս ու լցնում ես ինձ համօրէն մի նոր երգով,
Որ ոչ մի յեղ ես չեմ լսել այդպէս անուշ ու հոգեթով․․․

Ոսկէ ամպի թեւից կախուած գարնանձրեւ ես գարնանաշիթ,
Իմ ճակատն ես ցօղաւորում կաթիլներով ջինջ յանց յակինթ։

Թիթեռնիկի ճախր ես քնքուշ, ու թեւում ես սրտիս վրայ,
Որի զարկը երջանկահունչ զեղուն է քո սիրով հիմա։

Պատմութիւն ես, ոսկէ երազ, եւ մանկութեան քաղցր մի յուշ,
Այլեւ օրուաս կարկաչը զիլ, ու ապագաս ես անմշուշ։

Արի, արի թափուիր գիրկս, առաւօտուայ արեւի պէս,
Ինչպէս հովը՝ շշնջայ ինձ սիրախօսքեր, փայանքով հեզ․․․

Ու մինչ կուրծքս ուռճանում է երանութեամբ յորդ, անմեկին,
Համբոյրներս թող բողբոջեն վարդանման քո շուրթերին։

Զի արեւի թէժ աղջիկն ես, արեւաչուի ու մեղրաշուրթ,
Երազներիս աստեղազարդ, վառ երկնքի անհունում լուրթ։

Գրիշ Դաւթեան

]]> https://darperag21.net/%d5%a9%d5%a7%d5%aa-%d5%a1%d5%b2%d5%bb%d5%ab%d5%af/feed/ 0 88047 Թումանեանի «Կացին ախպէր» հեքիաթն ու մերօրեայ ինքնակործանումը https://darperag21.net/%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%af%d5%a1%d6%81%d5%ab%d5%b6-%d5%a1%d5%ad%d5%ba%d5%a7%d6%80-%d5%b0%d5%a5%d6%84%d5%ab%d5%a1%d5%a9%d5%b6-%d5%b8%d6%82-%d5%b4/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a9%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25ab-%25d5%25af%25d5%25a1%25d6%2581%25d5%25ab%25d5%25b6-%25d5%25a1%25d5%25ad%25d5%25ba%25d5%25a7%25d6%2580-%25d5%25b0%25d5%25a5%25d6%2584%25d5%25ab%25d5%25a1%25d5%25a9%25d5%25b6-%25d5%25b8%25d6%2582-%25d5%25b4 https://darperag21.net/%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%af%d5%a1%d6%81%d5%ab%d5%b6-%d5%a1%d5%ad%d5%ba%d5%a7%d6%80-%d5%b0%d5%a5%d6%84%d5%ab%d5%a1%d5%a9%d5%b6-%d5%b8%d6%82-%d5%b4/#respond Sun, 22 Mar 2026 12:31:46 +0000 https://darperag21.net/?p=88035 Արդէն քանի մը առիթով խօսած ենք հայ մեծ բանաստեղծ Յովհաննէս Թումանեանի մշակած շարք մը հեքիաթներուն մասին ու ընդգծած այն ապշեցուցիչ ու դառն ճշմարտութիւնը, որ կայ անոնց մէջ։ Խօսած ենք Ձախորդ Փանոսին՝ միամիտ մարդուն մասին, որ չի կրնար հասկնալ իր ունեցած հնարաւորութիւններն ու գնահատել այդ բոլորը. խօսած ենք Քաջ Նազարին՝ վախկոտ պարծենկոտին մասին, որ կը յաջողի մարդկային դիւրահաւատութեան շնորհիւ դառնալ արքայ. խօսած ենք Անխելք Մարդուն մասին, որ իր իսկ յիմարութեան պատճառով ի վերջոյ կը կործանէ իր կեանքը… Այս բոլորը մեր հաւաքական դիմագիծին բացասական արտացոլանքն են։

Այս անգամ կը շօշափենք մէկ այլ հեքիաթ, որ նոյնպէս կը կարդանք, կը ծիծաղինք ու կ’անցնինք առաջ, մինչդեռ այնտեղ ալ աւելի սարսափելի իրականութիւն մը պատկերուած է։ Խօսքը «Կացին ախպէրը» հեքիաթին մասին է, որուն հիման վրայ 1994-ին «Էմիգրանտ» ՍՊԸ-ն նկարահանեց համանուն պատկերաֆիլմը (Cartoon)։ Պատկերաֆիլմը, որուն բեմագրին հեղինակն ու բեմադրիչը տաղանդաւոր Ռոբերտ Սահակեանցն է, բաւական սուր եւ ծաղրական, ինչ-որ առումով նաեւ դաժան իրականութիւն մը կը ներկայացնէ։ Պատկերաֆիլմին աւարտը քիչ մը կը տարբերի հեքիաթին աւարտէն, բայց ան, կը կարծենք, շատ աւելի լաւ կը ներկայացնէ այդ պատմութեան ողբերգութիւնը։

«Կացին ախպէրը» միայն առաջին հայեացքով ծիծաղելի հեքիաթ մըն է գիւղի մը մասին, ուր չեն գիտեր, թէ կացինն ի՛նչ է ու ձեռքով կը կտրեն փայտը։ Պատահաբար հոն յայտնուած փայտահատը անոնց կացին ցոյց կու տայ. հիացած գիւղացիները մեծ գումարով կը գնեն կացինը, որպէսզի իրենց փայտը կտրեն։ Բայց փոխանակ փայտը կտրելու, նախ իրարու կը վնասեն, ապա եւ յիմարաբար կը հրդեհեն ամբողջ գիւղը։ Ու եթէ հեքիաթին մէջ սարսափահար գիւղացիները կը վազեն փայտահատին ետեւէն, որպէսզի վերջինս գայ ու «Կացին ախպօրը խօսք հասկցնէ», ապա պատկերաֆիլմին մէջ գիւղացիները պարզապէս կը վայելեն հրդեհին հետեւանքով յառաջացած ջերմութիւնը։

«Կացին ախպէրը», եթէ վերցնենք անոր հեքիաթային շերտը, ապա ան ողբերգութիւն մըն է՝ համընդհանուր տգիտութեան, չտեսութեան ու ինքնակործան պահուածքի մասին։ Եթէ Ձախորդ Փանոսին ու Անխելք Մարդուն պարագային գործ ունինք անհատական միամտութեան ու տգիտութեան հետ, ապա «Կացին ախպօր» պարագային մեր առջեւ կը կանգնի այն սարսափելի իրականութիւնը, թէ ինչպէս ամբողջ հասարակութիւն մը կրնայ իր ձեռքերով ինքզինք մահուան դուռը հասցնել։ Եթէ Քաջ Նազարի պարագային հասարակութիւնը կը պարտուի անհատէն՝ իր վախերուն պատճառով, եթէ այնտեղ վախկոտ բռնակալը կը յաղթէ աշխարհին, որովհետեւ բանուկ է համընդհանուր ձեռնավարութիւնը (manipulation), ապա «Կացին ախպօր» պարագային մենք ուղղակիօրէն գործ ունինք ծայր աստիճան տգիտութեան եւ անկրթութեան հետ։ Այնտեղ չկան բռնակալներ, չկան թշնամիներ։ Այնտեղ անոնց վրայ չեն արշաւեր, չեն ասպատակեր, ոչ մէկ բնական աղէտ տեղի չ’ունենար, վիշապ ու դեւ չկայ։ Հոն սովորական մարդիկ են, որոնք չըմբռնելով իրենց ձեռք բերած կացինին արժէքն ու իմաստը, փոխանակ դիւրացնելու իրենց կեանքը, զայն դժոխքի կը վերածեն… Ինչպիսի՜ նմանութիւն մեզի, յատկապէս հիմա։

Ամբողջ հեքիաթով մէկ կարմիր գիծի նման կ’անցնի այդ տգիտութեան ու անկրթութեան շերտը։ Տգիտութեան ու անկրթութեան դիմաց թէ՛ անհատը, թէ՛ հասարակութիւնը ծանր կը վճարեն։ Բայց եթէ անհատին պարագային կարելի է օգնել, ապա երբ ամբողջ հասարակութիւնը տգէտ է, ան կը դառնայ ինքնակործան։ Տգիտութիւնը թոյլ չի տար հասկնալու եղած հնարաւորութիւնը, ան թոյլ չի տար խելացի ու հաշուենկատ կառավարելու զայն, այլ պարզապէս կ’ոչնչացնէ՝ այնպէս, ինչպէս հեքիաթին գիւղացիները։ Ու եթէ հեքիաթին մէջ իրադրութիւնը կը հասնի անհեթեթութեան աստիճանի՝ ընդգծելու համար տեղի ունեցածին հրէշաւորութիւնը, ապա իրական կեանքի մէջ տարատեսակ «կացիններ» մեզ անընդմէջ կը քայքայեն ու կը վնասեն։

Հայաստանի մէջ այսօր աւելի քան իրական է «Կացին ախպէրը»։ Մենք այն ժողովուրդն ենք, որուն ձեռքբերումները կը շրջուին իր դէմ. առաւելը կը դառնայ նուազ, յաջողութիւնը կը վերածուի ձախորդութեան, մեր յաղթանակները կ’աւարտին պարտութեամբ, իսկ նուաճումները կը տանին կորուստի։ Որովհետեւ տգէտ ենք։ Տգէտ ենք սկզբունքօրէն ու գաղափարապէս, ոչ թէ տառեր կարդալու կամ գրելու առումով։ Այսօր Հայաստանի մէջ շատ աւելի գիրքեր կը տպագրուին, քան երբեւէ. տասը տարուան մէջ շատ աւելի գրող յայտնուած է, քան անցեալ հարիւրամեակին, բայց միեւնոյնն է՝ տգէտ ենք։ Այսօր ունինք գնդապետներ, զօրավարներ, նախարարներ, տարատեսակ վարչութիւններ, պետեր, տեղակալներու եւ կատարածուներու ամբողջ բանակ մը. ունինք ոստիկանութիւն՝ ընդ որում տարբեր բաժիններով, կրթական հազար տեսակ հաստատութիւններ, սեփական ու պետական դպրոցներ, համալսարաններ, փորձագէտներ ու վերլուծաբաններ… բայց տգէտ ենք։ Տգէտ ենք հոգիի ու մտքի ողջ զօրութեամբ, ու թուարկուած այդ մասնագիտական երփներանգ ծաղկեփունջէն հետզհետէ աւելի ու աւելի գարշելի հոտ կը փչէ։ Դեռ երբեք Հայաստանը այսքան ազատ ու այսքան անձնասպան չէ եղած, որքան հիմա։ Հայ ժողովուրդը երբեք այսքան դպրոց ու համալսարան չէ ունեցած, ինչպէս հիմա, ու երբեք այսքան տգէտ չէ եղած, ինչպէս հիմա։ Հայերը, որոնք ժամանակ մը երեք-չորս պետութեան մէջ բաժնուած՝ հնարաւորութիւն չունէին սեփական քաղաքական միտք ունենալու, այսօր քաղաքական կացինները առած՝ զիրար կը յօշոտեն։

«Կացին ախպէրը» հեքիաթը մեր իրականութեան ծաղրն է։ Ան մեր ծռած իրականութեան տարբերակն է, ուր մենք զբաղած ենք մենք զմեզ կործանելով ու չհասկնալով, թէ ի՛նչ տեղի կ’ունենայ։ Պատկերաֆիլմին այդ տարբերակն ալ աւելի սուր ու ինքնատիպ կը ներկայացնէ ամէն ինչ։ Երբ մէկը իր ձեռքը կը կտրէ, միւսները ուղղակի չեն ուզեր հասկնալ, որ պէտք է աւելի զգոյշ ըլլալ. ամէն ինչ կը շարունակուի իրարու ետեւէ, յիմարութիւնները կը մեծնան, սխալները՝ կը կրկնուին։ Ու երբ արդէն բաւական սրած վիճակի մէջ կը համաձայնին «պատժել կացինը»՝ զայն նետելով կրակի մէջ, կը տեսնեն, որ կացինը չ’այրիր, այլ կարմրած է։ Գիւղացիները կ’որոշեն բանտարկել կացինը ու զայն կը նետեն մթերանոց, ուր չոր խոտ պահուած է։ Հետեւանքը սարսափելի հրդեհն է, ու ամբողջ գիւղը կ’այրի. բայց գիւղացիները գոհ են, որովհետեւ կրակ վառելու հարցը լուծուած է՝ մեծ կրակ կայ ու այժմ տաք է։ Ի հարկէ, չեն հասկնար, որ ի վերջոյ այդ կրակը պիտի յանգի, ու իրենք կրկին պիտի մնան դաժան սառնամանիքին առջեւ… միայն թէ առանց տան ու հագուստի։

Իսկ մենք կը հասկնա՞նք։ Դարձեալ ծայրայեղ ու յիմար որոշում մը, դարձեալ անխորհուրդ ու տգէտ մօտեցում մը, որով «կ’այրենք» մեր ապագան. ասիկա մեզի բան մը կը յուշէ՞ արդեօք։ Կարելի է կարծել, որ ոչինչ չի յուշեր, ու մենք չըմբռնելով կը շարունակենք հեքիաթի կերպարներէն աւելի յիմար ու անմիտ ըլլալ՝ լեցուն յիմարի ինքնավստահութեամբ ու ամբարտաւանութեամբ։

Հեքիաթին ողբերգութիւններէն մէկն ալ այն է, որ երբ գիւղացիները կացինը ձեռք կը ձգեն, անոնց մտքովն իսկ չ’անցնիր նախ հասկնալ, թէ այդ ի՛նչ է իրենց ձեռքն անցածը, ինչպէ՞ս զայն օգտագործեն, ինչպէ՞ս կ’աշխատի ան, կամ ի՛նչ ընեն, որ իրենց չվնասէ։ Ո՛չ, անոնք պարզապէս կը նետուին անոր վրայ ու կը սկսին հիմնայատակ կործանել իրենք զիրենք։

Բոլոր անոնք, որոնք այնքան դրական կը նային կեանքին, որ միշտ կը փորձեն լաւը տեսնել, թող հարցնեն իրենք իրենց, թէ այդ ինչպէ՞ս կը պատահի, որ Հայաստան մշտապէս ձախորդութեան առջեւ կանգնած է։ Այդ ի՛նչն է ի վերջոյ պատճառը, որ մենք կը տապալինք անընդհատ, ու նոյնիսկ յաղթանակի պարագային, մենք վերջաւորութեան պարտուած ենք։ Ինչո՞ւ «կացին ախպէրները» ճիշդ չեն աշխատիր. ինչո՞ւ փայտի փոխարէն մենք ձեռք ու ոտք կը կտրենք. ինչո՞ւ կացինի բանտարկութիւնը հրդեհի կը վերածուի։ Ո՞վ է մեղաւորը. կացի՞նը, զայն վաճառող փայտահա՞տը, թէ՞ տգէտ գիւղացիները, որ նոյնինքն իրենք զիրենք կը քանդեն։

Այսօր, երբ մենք յիմարութեան, կարճատեսութեան ու տգիտութեան պատճառով այլեւս չունինք Արցախ, կը շարունակենք ագահաբար վերցնել ուրիշներու տուած «կացինները» ու իրարու գլխուն իջեցնել՝ յուսալով, որ այս անգամ ան ճիշդ պիտի աշխատի ու ձեռքի փոխարէն փայտ պիտի կտրէ։ Բայց կացինը ի՛նչ յանցանք ունի, եթէ զայն բռնողը անշնորհք է ու տգէտ։ Վախնամ, որ մեր հերթական «կացինով» մենք մեզ այնպէս հաշմենք, որ անոր տակէն դուրս գալը կա՛մ անհնար ըլլայ, կա՛մ ալ ծայրայեղ բարդ. այն ինչ որ կրնար մեզ փրկել, դառնայ մեր ինքնասպանութեան գործիքը՝ միայն ու միայն մեր յիմարութեան ու անպատասխանատուութեան պատճառով։

Յ.Գ. Ի դէպ, հայկական իրականութեան մէջ «Կացին ախպէրը» նաեւ տարածուած ծաղրական-հեգնական մականուն է այն մարդոց հասցէին, որոնք առանց մտածելու մէկէն կը դիմեն կոպիտ ուժի։ Հետաքրքրական է, չէ՞, որ մենք ունինք Ձախորդ Փանոսի, Քաջ Նազարի, Անխելք Մարդու եւ Կացին ախպօր հեքիաթները: Ի՞նչ կրնանք ընել։ Ինքնահեգնանքը միշտ ալ ամէն ժողովուրդի սիրելի «խաղալիքներէն» մէկը եղած է։

 

 

]]> https://darperag21.net/%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%af%d5%a1%d6%81%d5%ab%d5%b6-%d5%a1%d5%ad%d5%ba%d5%a7%d6%80-%d5%b0%d5%a5%d6%84%d5%ab%d5%a1%d5%a9%d5%b6-%d5%b8%d6%82-%d5%b4/feed/ 0 88035 Իրանի պատերազմը Հայաստանի սահմանէն դիտուած https://darperag21.net/%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%a8-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%bd%d5%a1%d5%b0%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a7%d5%b6-%d5%a4/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ab%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25ab-%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25a6%25d5%25b4%25d5%25a8-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25ab-%25d5%25bd%25d5%25a1%25d5%25b0%25d5%25b4%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a7%25d5%25b6-%25d5%25a4 https://darperag21.net/%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%a8-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%bd%d5%a1%d5%b0%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a7%d5%b6-%d5%a4/#respond Sat, 21 Mar 2026 08:50:20 +0000 https://darperag21.net/?p=88007 Իրանի դէմ շղթայազերծուած զինուորական գործողութիւններու երրորդ շաբթուան ընթացքին, հայ-իրանեան սահմանը կը գտնուի տագնապալի լռութեան եւ անորոշութեան մէջ։ Մինչ Ագարակի եւ Մեղրիի բնակիչները հեռուէն կը հետեւին լեռներուն ետեւը ծաւալող աշխարհաքաղաքական բախումներուն, սահմանային անցակէտը վերածուած է մարդկային ճակատագիրներու եւ տնտեսական տագնապներու խաչմերուկի։ Մարութ Վանեանի այս թղթակցութիւնը կը ներկայացնէ սահմանի երկու կողմերուն ապրող սովորական մարդոց վիճակը, ուր պատերազմի արձագանգները կը զգացուին ո՛չ միայն պայթումներու ձայներով, այլեւ՝ կտրուած յարաբերութիւններով եւ կանգ առած առօրեայով։

Թէեւ Իսրայէլ-Միացեալ Նահանգներ միացեալ յարձակումը Իրանի դէմ արդէն իր չորրորդ շաբաթը թեւակոխած է, տակաւին մեծ շփոթ կայ, թէ արդեօք Ագարակ-Նորտուզ հայ-իրանեան անցակէտը բնականոն կերպով կը գործէ՞, կամ նոյնիսկ՝ թէ որո՞նց համար բաց է անիկա։

«Չեմ կրնար պատասխանել այդ հարցումին»,— OC Media-ին կ’ըսէ հայ սահմանապահ մը։

Անցակէտը, որ կը գտնուի Ագարակ քաղաքի հարաւային արուարձանին մէջ, արդիւնաբերական բլուրի մը կը նմանի։ Մինչ իրանեան, հայկական եւ վրացական թիւերով բեռնակառքերը սովորականին պէս ետ ու յառաջ կը շարժին ամենուրեք փոշի եւ ծուխ արձակելով, անհատ ճամբորդները կրնան ժամերով կամ նոյնիսկ օրերով սպասել։ Սպասող ճամբորդներուն համար նստարաններ չկան, ալ չենք խօսիր մաքսազերծ առեւտուրի յարմարութիւններուն մասին։ Սահմանը յաջողութեամբ հատելէ ետք, քիչեր կը փափաքին խօսիլ իրենց փորձառութեան մասին։

«Ի զուր մի՛ փորձեր, չես յաջողիր։ Մեզի ալ չեն ըսեր, թէ ի՛նչ կը կատարուի։ Աւելի լաւ է քիչ մը սպասես մինչեւ չինացիները հասնին։ Անոնք իրանցիներէն աւելի շատ պիտի ըլլան։ Անոնց հետ խօսէ՛»,— կը յուշէ թաքսիի հայ վարորդ մը։

«Ամբողջ երկիրը պատերազմի մէջ է»

Քաղաքացիներու հոսքը գլխաւորաբար կը նկատուի կէսօրէ ետք. մարդիկ սահմանը կը հատեն թէ՛ ընտանիքներով եւ թէ՛ անհատապէս։

Իրանահայ մը, որ նոր հասած է Իրանի Արեւելեան Ատրպատական նահանգի Ճուլֆա քաղաքէն, OC Media-ին կը պատմէ, որ երկրէն դուրս գալը դժուար էր։

«Իմ քաղաքս հանդարտ է, բայց միեւնոյնն է, ամբողջ երկիրը պատերազմի մէջ է, գրեթէ անկարելի է դուրս գալը։ Իրանեան կողմի անցակէտին վրայ մօտ երեք ժամ սպասեցի։ Սահմանապահները ամէն ինչ մանրակրկիտ կը ստուգեն եւ իրենք կ’որոշեն՝ քեզի թոյլ տա՞լ հեռանալ, թէ՞ ոչ»,— կ’ըսէ ան։

Ի հակադրութիւն, շիկահեր երիտասարդ կին մը, որուն դէմքէն կ’երեւի, թէ օրերով չէ քնացած, կ’ըսէ, թէ պարզապէս արձակուրդի համար կը ճամբորդէ Հայաստան։

«Ես պատերազմի պատճառով չհեռացայ, պարզապէս կ’ուզեմ Երեւան երթալ՝ հանգիստս հոն անցնելու համար»,— կ’ըսէ ան։

Քիչ անց կը հասնի ընտանիք մը՝ Ուրմիայէն (Իրանի Արեւմտեան Ատրպատական նահանգի մեծագոյն քաղաքը)։ Հայրը բռնած է փոքրիկ աղջկան ձեռքը,: Ան պատրաստ չէ խօսելու լրատուամիջոցներուն հետ, միայն կ’ըսէ. «Անշուշտ վտանգաւոր է», մինչ իր ճամպրուկները կը տեղաւորէ վարձուած փոքր հանրակառքի մը մէջ։

Յաջորդը ծագումով աֆղան ընտանիք մըն է։ Երբ մօրը՝ Սալեհին, կը հարցնեն, թէ անգլերէն կը խօսի՞, ան կը պատասխանէ հարցումով. «Sprechen Sie Deutsch?» (Գերմաներէն կը խօսի՞ք)։ Ընտանիքը մտադիր է տեղափոխուելու Ֆինլանտա եւ հոն գաղթականի կարգավիճակ կամ քաղաքացիութիւն ստանալ։

«Հոն ծանօթներ ունինք, խոստացած են օգնել թուղթերու հարցով։ Տեսնենք, յոյս ունինք»,— կ’ըսէ ան։

Երբ թղթակիցները կը մօտենան իրանցի ուրիշ ընտանիքի մը, մայրը կը ժպտի՝ կարծես կանխազգալով իրենց մօտենալու պատճառը։ CivilNet-ի պարսկախօս թղթակիցը կ’օգնէ թարգմանելու ներկաներուն համար, որոնք կ’ուզեն աւելին գիտնալ Իրանի կացութեան մասին.

«Մուտքի վիզա ունիմ, Հայաստան հասայ, որ երրորդ երկիր մեկնիմ։ Հարազատներս Թեհրան են, չեմ գիտեր, յոյս ունիմ դարձեալ վերադառնալ»,— կ’ըսէ ան։

Ան կը նշէ, որ շատեր չեն կրնար հեռանալ դրամի չգոյութեան պատճառով՝ աւելցնելով, որ դեղորայքի եւ սնունդի պակաս կայ։

«Շատեր կը հաւատան, որ տունը կամ ապաստարաններու մէջ մնալը աւելի ապահով է [քան փախչիլը]։ Ես Իրան-Իրաք պատերազմը տեսած եմ, «վարժուած եմ», բայց պզտիկ աղջիկ մը ունիմ, ան սարսափած է, ատոր համար որոշեցինք լքել երկիրը»,— կը շեշտէ ան։ Դուստրը կ’աւելցնէ, որ դադրած է դպրոց երթալէ «շատ ուժգին պայթիւմի ձայներ» լսելէ ետք։

«Փշրուած ապակիի կտորներ կը թափէին ամէն կողմ, շատ վախնալիք էր»,— կ’ըսէ ան։

Հայաստան նոր հասած իրանցի երիտասարդ մը լրագրողներուն կ’ըսէ, թէ «ամէն ինչ սոսկալի է»։ Ան կը պնդէ, թէ միայն երկքաղաքացիութիւն ունեցողներուն թոյլ կը տրուի հեռանալու Իրանէն։ Երբ կը հարցնեն, թէ ի՛նչ կը կարծէ պիտի պատահի եւ ի՛նչ է իր փափաքը այս պահուն, ան կը պատասխանէ. «Այս պահուն միակ փափաքս լաւ քնանալն է»։

Սակայն հոսքը միայն մէկ ուղղութեամբ չէ։ Ալին՝ իրանցի մը, որ Տուպայէն կու գայ, հակառակ ուղղութեամբ կ’երթայ՝ վերադառնալով Իրան։ «Իմ երկիրս պատերազմի մէջ է եւ կը կարծեմ, որ հիմա պէտք է հոն ըլլամ»,— ինքնավստահութեամբ կ’ըսէ Ալի՝ աւելցնելով, որ լսած է, թէ հոն ամէն ինչ լաւ է։

«Այս ամբողջ ընթացքին մնայուն կապի մէջ եղած եմ ընտանիքիս հետ եւ հիմա կ’երթամ իրենց միանալու»,— կ’ըսէ ան։ «Կը կարծեմ այս պատերազմը 10 օրէն կը վերջանայ, բայց գիտէք, պատերազմի մէջ յաղթողներ չկան, երկու կողմերն ալ միայն պիտի տուժեն, ուստի որքան շուտ վերջանայ, այնքան լաւ բոլորին համար»։

Նմանապէս, Տուպայէն եկող մէկ այլ իրանցի երիտասարդ կ’ըսէ, որ պէտք է վերադառնայ իր ընտանիքին միանալու։

«Օդանաւային ընկերութիւնները բարձրացուցած են տոմսերու գիները։ Դժուարութեամբ հասանք Երեւան, հիմա կ’երթանք Իրան։ Թէ ի՛նչ պիտի ըլլայ յաջորդիւ՝ չենք գիտեր, Ինշալլահ»,— կ’ըսէ ան։

Թերեւս ամենէն անսպասելի այցելուն սահմանին վրայ Մորաշիթան էր՝ ճափոնցի մը, որ Հայաստան եկած էր յատուկ նպատակով՝ օգնելու կարիքաւոր իրանցիներուն։ «Ես պարզապէս մարդոց կը հարցնեմ, թէ ինչի՛ կարիք ունին։ Պիտի փորձեմ օգնել ինչով որ կրնամ։ Ես ոչ մէկ NGO կը ներկայացնեմ, անհատապէս կը գործեմ, բայց կ’երեւի թէ շատ մարդ չ’անցնիր։ Կը մտածեմ Իրան երթալ եւ հոն փորձել օգնել իրենց։ Նման փորձառութիւն ունիմ, կամաւոր եղած եմ Ուքրանիա, Քամպոտիա, եւ հիմա հոս եմ մարդոց օգնելու համար»,— կ’ըսէ Մորաշիթա։

Ան շուտով կը հատէ սահմանը դէպի Իրան՝ ապշեցնելով իր թաքսիի հայ վարորդը։

«Ինչպէ՞ս այդքան դիւրին յաջողեցաւ։ Իր բոլոր իրերը ինքնաշարժիս մէջ ձգեց»,— կ’ըսէ վարորդը՝ շուարած։

«Մենք սովորական մարդիկ ենք»

Իրանի սահմանակից հարաւային Մեղրի համայնքին մէջ կեանքը դանդաղ կը թուի. դժուար է հաւատալ, որ լեռներուն ետեւը պատերազմ կայ։ Տեղացիները կը վարեն իրենց պարտէզները, կը խնամեն թզենիի, նռնենիի եւ ծիրանենիի ճիւղերը՝ պատրաստուելով գարնան գալուստին։

Տագնապին միակ նշանը Հայաստանն ու Իրանը բաժնող Արաքս գետի վրայ նոր կամուրջի շինարարութեան դանդաղումն է։ Երկու հողաբարձ բեռնակառքեր կանգնած են շինարարական հրապարակին վրայ. բանուոր մը մօտակայքը մետաղ կը զօդէ։

Նմանատիպ շինարարութիւն մը, որ յանձնուած էր իրանեան ընկերութիւններու համախմբումի մը՝ Սիւնիքի մէջ հայ-իրանեան հիմնական մայրուղիի 32 քիլոմեթրնոց հատուածը արդիականացնելու համար, նոյնպէս ըստ երեւոյթին կանգ առած է։ Հակառակ նախկին հետեւողական գործունէութեան, նոյնիսկ 2025-ի 12-օրեայ պատերազմի ընթացքին, այսօր հոն գրեթէ շինարարներ չկան։

Չնայած հանդարտ մթնոլորտին, տեղացի բնակիչները տակաւին կը զգան հակամարտութեան հետեւանքները, յատկապէս տնտեսական առումով։

«Գիտէք, մենք մեր ընտանիքները կը պահենք իրանցիներուն հետ առեւտուր ընելով»,— OC Media-ին կ’ըսէ Ագարակաբնակ թաքսիի վարորդ մը։

«Մենք մեծահարուստներ չենք, պարզապէս սովորական մարդիկ ենք, որոնք Իրան կ’անցնին եւ կենցաղային կարիքներ կը գնեն, ինչպէս՝ լուացքի փոշի, անձեռոց, ձէթ, շաքար եւ նման բաներ։ Խանութպանները կը ներածեն ու վերստին կը վաճառեն այդ ապրանքները հոս, բայց այս պահուն անոնց թոյլ չեն տար անցնելու սահմանը»,— կ’ըսէ ան։

Արոն՝ մէկ այլ փոքր ձեռնարկու մը, իրանեան համեմունքներ կը ներածէ Երեւանի մէջ վաճառելու համար։

«Չեմ կրնար կապ հաստատել իրանցի գործընկերոջս հետ, հոն համացանց չկայ։ Արդէն երկու օր է անցակէտին վրայ կը սպասեմ»,— կ’ըսէ ան։

Հայ բեռնակառքի վարորդ Կարէնը կը նշէ, որ թէեւ իրենց նման ինքնաշարժերը կրնան մտնել ու ելլել իրանեան տարածք, սակայն սովորական քաղաքացիները չեն կրնար, ինչ որ աւելի կը շեշտէ տնտեսական բացը մեծ առեւտուրի եւ տեղացիներուն միջեւ։

«Մեր կողմէ [հայկական կողմը] խնդիր չկայ։ Բայց իրանեան կողմէ՝ Մեղրիի եւ Ագարակի բնակիչները սովորաբար հոնկէ առեւտուր կ’ընեն, որովհետեւ աժան է։ Կրնան մինչեւ 10 քիլօ ապրանք բերել, բայց ոչ աւելի։ Մինչեւ 200 տոլարի ապրանք կրնան գնել։ Իսկ վառելանիւթը միայն 10 լիթրի չափով արտօնուած է»,— կը բացատրէ Կարէն։

Այս ամբողջ առեւտուրը կանգ առած է պատերազմին պատճառով։

«Ոչ ոք կրնայ ըսել, թէ ի՛նչ պիտի պատահի յաջորդիւ, կամ թէ ե՛րբ պիտի վերջանայ պատերազմը»,— լրջութեամբ կը նշէ Կարէն։

Մեղրիի բնակչուհի մը նմանապէս կը նշէ, թէ ինչպէս իր դուստրը Իրանէն բուսական ձէթ, քիմիական նիւթեր եւ կենցաղային իրեր կը գնէր, ինչ որ այլեւս անկարելի է սահմանի փակման պատճառով։

«Ագարակցիները կ’ապրին պղնձամոլիպտենային հանքավայրին շնորհիւ, իսկ մեղրեցիները կ’ապրին իրենց պարտէզներով։ Մենք սովորական մարդիկ ենք, գործարար չենք»,— կը շեշտէ ան։

Այդուհանդերձ, ան կ’աւելցնէ, որ նոյնիսկ եթէ անցակէտը բաց ըլլար, ինքը ուտելիք չէր գներ Իրանէն. «Անոնք թերեւս հիմա ատոր աւելի պէտք ունին»,— կ’ըսէ ան։

Մարութ Վանեան

OC Media

Թարգմանութիւն՝ Տարբերակ21

]]> https://darperag21.net/%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%a6%d5%b4%d5%a8-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%bd%d5%a1%d5%b0%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a7%d5%b6-%d5%a4/feed/ 0 88007 «Լինչականը». Անրջական աշխարհի եւ առօրեայ տագնապներու վիպերգութիւնը https://darperag21.net/%d5%ac%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%a8-%d5%a1%d5%b6%d6%80%d5%bb%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%ab-%d5%a5%d6%82-%d5%a1%d5%bc%d6%85%d6%80/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ac%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25b9%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a8-%25d5%25a1%25d5%25b6%25d6%2580%25d5%25bb%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25a1%25d5%25b7%25d5%25ad%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25b0%25d5%25ab-%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25a1%25d5%25bc%25d6%2585%25d6%2580 https://darperag21.net/%d5%ac%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%a8-%d5%a1%d5%b6%d6%80%d5%bb%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%ab-%d5%a5%d6%82-%d5%a1%d5%bc%d6%85%d6%80/#respond Fri, 20 Mar 2026 10:45:17 +0000 https://darperag21.net/?p=87998 Իմ նախասիրած շարժապատկերի բեմադրիչը՝ Տէյվիտ Լինչ, մահացաւ անցեալ տարի։ Անոր կորուստը արցունքներով ընդունեցի. կարծես հարազատ մըն էր մահացողը։

Ով որ բախտաւորութիւնը չէ ունեցած Lինչի բեմադրած ֆիլմերը վայելելու, այս ընթերցումը կրնայ հրաւէր մը նկատել եւ սկսիլ։ Զգո՛ւշ. Լինչական ոճը ամէն մարդ չի կրնար հանդուրժել։ Առաջին ակնդրութիւնը սովորական քիմք մը կրնայ խորտակել։

Տէյվիտ Լինչ ամերիկացի արուեստագէտ, գեղանկարիչ եւ բեմադրիչ բազմատաղանդ անձնաւորութիւն մըն էր, որ իր դրոշմը ձգած է սինեմայի պատմութեան մէջ, իր բեմադրած անրջական ֆիլմերով։

Ըստ ամերիկացի վիպագիր Տէյվիտ Ֆոսթըր Ուոլլասի, «Լինչեան» աշխարհը մթնոլորտ մըն է, ուր առօրեայ կեանքի անդորրին տակ կը տիրէ մշտական տագնապ ու մղձաւանջային լարուածութիւն. հոն կայ խորհրդաւոր լռութիւն մը եւ երազի ու իրականութեան շփոթեցնող խառնուրդ մը։

Լինչ որդեգրած էր գոյապաշտական փիլիսոփայութիւն մը՝ ներշնչուած հինտուական եւ պուտտայական կրօնական աւանդոյթներէն, եւ իր աշխարհայեացքը կառուցած էր այդ արժէքներուն շուրջ։

Քոքա-Քոլա եւ տոնաթ սիրող ամերիկեան կերպար մը՝ 1920-ականներու ֆրանսական «խենթ տարիներու» (années folles) արուեստագէտի հմայքով, հագուստով եւ հնդկական աստուածաբանական մօտեցումներով. այս բոլորին համադրումն էր ահա իր անձին ու ստեղծագործութեան բովանդակութեան հանդիպման կէտը։

Ան ունէր իր մազերը դէպի վեր յարդարելու իւրայատուկ ոճ մը։ Իր ճերմակ շապիկին օձիքը կը կոճկէր խեղդող ամրութեամբ՝ մտածելով, որ աշխատած պահուն «յամառ հովիկ մը» կրնար վիզը խտղտել եւ կեդրոնացումը խանգարել։

Ան սիկարէթը կը բռնէր կա՛մ աջ ձեռքով, կա՛մ ալ ակռաներուն արանքը սեղմած, անընդհատ ծուխ կ’արձակէր՝ պարուրելով իր դէմքը մշուշով, մինչ ձախ ձեռքին մատները ութոտնուկի պէս կը պարէին օդին մէջ, երբ ինք կը խօսէր՝ կախարդելով դերասանները։

Առաջին ֆիլմը զոր դիտեցի Տէյվիտ Լինչէն «The Elephantman»-ն էր. ամենէն մատչելին էր։ Յաջորդող ամիսներուն, իր միւս գործերը մոլեգնութեամբ շարունակեցի դիտել, «Blue Velvet», «What did Jack do», «Eraserhead», «Mulholland drive»:

Լինչի գործերուն մէջ կը տեսնենք սեռային յարաբերութեան հետ կապուած բարդոյթներ, բռնաբարութիւն եւ անոր ցաւալի հետեւանքները, մարմնավաճառութիւն, ծնողական պատասխանատուութեան սարսափը, առնականութեան գաղափարի հետ կապ ունեցող խնդիրներ, ընկճել սիրող ամբարտաւաններու դէմ յաղթանակ, ոճիր, դաժանութիւն։

The Elephantman

Արհաւիրքներուն կողքին, կը տեսնենք «Հայնըքըն» (Heineken) գարեջուր եւ մասնաւորապէս սեւ սուրճ խմելու հանդէպ սէր, ամերիկեան «Pop» գեղեցկութիւն ունեցող կիներ, եւ արկածախնդիր տղաք, որոնք կ’ուզեն փրկել այդ կիները իրենց ծանր կացութիւններէն։

Eraserhead

Ժամանակակից փիլիսոփաներ, ինչպէս՝ սլովենացի նոր-մարքսիստ Սլավոյ Ժիժեքը, զանազան քննադատութիւններու եւ հարցազրոյցներու մէջ փորձած են վերասահմանել «Լինչական» եզրին իմաստը՝ պնդելով, որ իր գործերուն մէջ մենք անդադար կը հանդիպինք տհաճ ու տիրական արական կերպարի մը, որ պատմութեան ընթացքին կրնայ ենթարկուիլ հոգեկան  նուաստացումի եւ նոյնիսկ՝ մահուան։

Ամերիկանացումը հիմքն է «Լինչական»-ին։ Հոս է, որ ես ու Լինչը տարակարծիք ենք։

Mulholland Drive

Հարցազրոյցներու ընթացքին, Տէյվիտ Լինչ հիմնովին կը մերժէր որեւէ յստակ կարծիք կամ դիրքորոշում յայտնել քաղաքական կամ ընկերատնտեսական հարցերու շուրջ։ Ան կ’որդեգրէր բաւական անախորժելի չէզոք կեցուածք մը, երբ զրուցավարը նախապատրաստուած հարցումներով ստիպէր իր ֆիլմերուն քաղաքական բնոյթին եւ դիրքորոշման մասին խօսիլ, Լինչ ճարպիկօրէն կը խուսափէր հարցումէն՝ փոխարէնը երկար ու խորհրդածական ճառեր արտասանելով:

Կը հասկնամ Լինչի մտածելակերպը․ ան չէր ուզեր քննարկել իր գործերուն բովանդակութիւնը, որ չսահմանափակէր հանդիսատեսին մեկնաբանութեան դաշտը։ Միամտութիւն պիտի ըլլար ենթադրել, թէ ան բնաւ կարծիք չունէր արդի ընկերատնտեսական հարցերու շուրջ: Անկողմնակալութիւնը պարզապէս քող մըն էր։ Սակայն, թերեւս աւելի ճիշդ որոշում մը պիտի ըլլար ընդհանրապէս հարցազրոյցներու չներկայանալ եւ պարզապէս լռութիւն պահել։

Թէեւ հարցազրոյցներու ընթացքին իր սեփական գործերու ծանր բովանդակութեան հանդէպ ցուցաբերած պարզամիտ ու չէզոք վերաբերմունքը ջղագրգռող երեւոյթ էր, սակայն ժամանակակից այն փիլիսոփայ քննադատներն ու արուեստագէտները, որոնք լոկ քաղաքական կարծիքներ ունենալով իրենք զիրենք հանճար կը կարծեն, շատ բան ունին սորվելիք Տէյվիտ Լինչէն։

Լինչի ստեղծած աշխարհը սքանչելի էր։

Հրանդ Գալեմքէրեան

]]> https://darperag21.net/%d5%ac%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%a8-%d5%a1%d5%b6%d6%80%d5%bb%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%ab-%d5%a5%d6%82-%d5%a1%d5%bc%d6%85%d6%80/feed/ 0 87998 ՆՇԵՆՈՒՀԻ https://darperag21.net/%d5%b6%d5%b7%d5%a5%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%b0%d5%ab/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b6%25d5%25b7%25d5%25a5%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25b0%25d5%25ab https://darperag21.net/%d5%b6%d5%b7%d5%a5%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%b0%d5%ab/#respond Thu, 19 Mar 2026 11:02:58 +0000 https://darperag21.net/?p=87995 Երբ գաս իմ գիրկը ու բերես համբոյրներդ սիրոյ
Երփներանգ ծաղիկներ կը փռեմ ոտքերի տակ քո,
Եւ կ’անեմ քեզ այն ինչ գարունն է անում նշենուն,
Փաթիլ-փաթիլ թերթերով ու ճերմակութեամբ անհուն…

Ես կը բերեմ վարդերը կեանքի ու երջանկութեան,
Կը զարդարեմ նորաշէն մեր յարկը նուիրական.
Եւ խարոյկով, որ վառւում է սրտիս մէջ քո սիրով,
Կը վառեմ մեր տան բուխարիկը հրով ջերմաթով:

Սարերի հովը կը բերեմ, որ պարտէզում խնկայ,
Ու սիրոյ ողկոյզը՝ որ քամեմ շուրթերիդ վրայ.
Գարնան քրտինքը կը բերեմ ոտքերդ թրջելու,
Եւ ամռան ու աշնան բերքով տաք ծոցդ լցնելու…

Դու ինձ ոչ ոքի չես յիշեցնում, զի դու հէնց դու՛ ես.
Եւ դու ինչպէս որ ես, ինչպէս որ կ’աս, սիրում եմ քեզ.
Սրտումս թեւածող թիթեռ ես, մեղրանուշ մեղու,
Դալար նշենի ես լի գարնան բոյրով աղու…

ԳՐԻՇ ԴԱՒԹԵԱՆ

]]> https://darperag21.net/%d5%b6%d5%b7%d5%a5%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%b0%d5%ab/feed/ 0 87995 ՄՕՐՍ ԺՊԻՏԸ https://darperag21.net/%d5%b4%d6%85%d6%80%d5%bd-%d5%aa%d5%ba%d5%ab%d5%bf%d5%a8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b4%25d6%2585%25d6%2580%25d5%25bd-%25d5%25aa%25d5%25ba%25d5%25ab%25d5%25bf%25d5%25a8 https://darperag21.net/%d5%b4%d6%85%d6%80%d5%bd-%d5%aa%d5%ba%d5%ab%d5%bf%d5%a8/#respond Tue, 17 Mar 2026 11:07:22 +0000 https://darperag21.net/?p=87991 Մօրս ժպիտը բուրմունք է գարնան,
Քնքուշ արեւ է իմ փոքրիկ տան։
Անոր խօսքերը՝ մեղմիկ հովիկ,
Սիրտս կը լեցնեն յոյսով անսահման։

Մօրս ժպիտը բոցեղէն ճրագ մըն է՝ լուռ ու վառ,
Որ սիրոյ յուշիկ ճաճանչներ կը հիւսէ,
Իր ոսկիէ լոյսը սրտիս խորքերը կը հոսեցնէ,
Եւ հոգւոյս խաւարը մեղմօրէն կը լուսաւորէ։

Մօրս ժպիտը ծով մըն է՝ անծայր ու խաղաղ,
Ուր տարիներու լուռ արցունքները,
Կը ծփան ժամանակի խոր ալիքներուն մէջ,
Եւ կը դառնան մրմունջ, աղօթք ու բալասան։

Քաղցր ու լուսեղէն յոյզեր ժպիտին մէջ կը հանգչին,
Ինչպէս աստղի շող մը՝ գիշերուան խոր լռութեան մէջ,
Անոր նուրբ փայլքին մէջ կը շնչեն երազներս անշէջ,
Եւ սրտիս պարտէզին մէջ կը ծաղկին որպէս սփոփանք յաւերժ։

Լիզա Բանճարճեան Թելվիզեան

]]> https://darperag21.net/%d5%b4%d6%85%d6%80%d5%bd-%d5%aa%d5%ba%d5%ab%d5%bf%d5%a8/feed/ 0 87991 Անմոռանալի ձայն մը ալպեան լեռներու լռութեան մէջ https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b6%d5%b4%d5%b8%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%ac%d5%ab-%d5%b1%d5%a1%d5%b5%d5%b6-%d5%b4%d5%a8-%d5%a1%d5%ac%d5%ba%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%ac%d5%a5%d5%bc%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%ac%d5%bc/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25b4%25d5%25b8%25d5%25bc%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25ac%25d5%25ab-%25d5%25b1%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25b6-%25d5%25b4%25d5%25a8-%25d5%25a1%25d5%25ac%25d5%25ba%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25ac%25d5%25a5%25d5%25bc%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582-%25d5%25ac%25d5%25bc https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b6%d5%b4%d5%b8%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%ac%d5%ab-%d5%b1%d5%a1%d5%b5%d5%b6-%d5%b4%d5%a8-%d5%a1%d5%ac%d5%ba%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%ac%d5%a5%d5%bc%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%ac%d5%bc/#comments Sun, 15 Mar 2026 13:21:23 +0000 https://darperag21.net/?p=87983 (Արշակուհի Թէոդիկի յիշատակին)

Գարնանային պայծառ կիրակի մըն էր։ Այն հազուագիւտ օրերէն մէկը, երբ բնութիւնը երկար ձմեռնաքունէ ետք կամաց-կամաց կ՚արթննայ, կը բանայ իր քնահար աչքերը ու կը քաշէ զարթօնքի նոր շունչ մը։ Ժընեւի եկեղեցիներու զանգերուն մեղմ եւ թախծոտ ղօղանջը տակաւին կը մնայ ականջներուս մէջ, երբ Ս. Պատարագէն ետք ընտանիքով դուրս եկանք քաղաքէն։ Ինքնաշարժին մէջ կինս կողքս նստած էր, իսկ ետեւի նստա­րանին՝ մեր երկու զաւակները․ փոքրիկ տղաս՝ Արեգը, հազիւ հինգ տարեկան, եւ դուստրս՝ Գառնին, որ արդէն տասնմէկ տա­րիքը նոր թեւակոխած էր։ Անոնցմէ ոչ ոք գի­տէր, թէ ո՛ւր կ՚երթայինք այդ օրը։

Շաբաթ մը առաջ կրկին ձեռքս առած էի հայ ազգային-հասարակական գործիչ, մանկա­վարժ,  հրապարակախօս, թարգմանիչ եւ ա­կանաւոր գրող Արշակուհի Թէոդիկի (1875–1922) սրտառուչ գիրքը՝ «Ամիս մը ի Կիլիկ­իա»[1] խորագրով։ Հատորին ընթերցումը ան­գամ մը եւս աչքերուս առջեւ բացաւ այն դառն եւ արիւնոտ էջերը, որոնց վրայ ան իր զգայուն հոգիով ու նրբակերտ լեզուով ար­ձանագրած էր Կիլիկիոյ հայութեան տառա­պանքը։ Սուլթանական նախընթաց կոտորածներու շարքին եւս սահմռկեցուցիչ աղէտ մը, որ 1909 թուականին առանձնապէս իրագործուած էր Ատանայի եւ Հալէպի վիլայէթ­ներու հայ ազգաբնակչութեան դէմ՝ այս անգամ միանշանակ գաղտնի մէկ ձեռագործը երիտթրքական իշխանութեան։ Արդարեւ, այս զանգուածային սպանդը, որուն զոհ դարձաւ շուրջ 30.000 հայ եւ որոնցմէ աւելի քան 20.000-ը՝ միայն Ատանայի վիլայէթին մէջ, աղէտագոյժ մըն էր այն մեծ եղեռնին, որ արեւմտահայութեան դէմ կը ծրագրուէր երիտթրքական «Միութիւն եւ Յառաջադիմութիւն» կուսակցութեան պարագլուխ­նե­րուն կողմէ։

Արշակուհի Թէոդիկ, որ անդամակցած էր 11 ապրիլ 1879-ին Զապէլ Ասատուրի (Սիպիլ, 1863–1934) նախաձեռնութեամբ Կ.Պոլսոյ մէջ հիմնադրուած «Ազգանուէր հայուհեաց ընկերութիւն» կրթական կազմակերպութեան, Ատանայի վերոգրեալ աղէտին ի լուր ուղղակի ինք անձամբ կը դիմէ երթալու ողբերգութեան վայրը՝ բերելով սպեղանի մը հազարաւոր կարեվէր ու անտերունչ որբերու, միաժամանկ միութեան անունով անոնց համար հիմնելու դպրոց մը։ Այս առնչութեամբ Զապէլ Ասատուր հետեւեալ վկայու­թիւնը կը հաղորդէ Արշակուհի Թէորդիկի յիշատակին ձօնած իր մահագրականին մէջ.

«Դեռահասակ օրիորդներու խումբ մը յանձն առաւ իսկոյն հանդէս մը սարքել ի նպաստ Ատանայի աղէտեալներուն, ինչ որ յաջողութեամբ գլուխ հանեց։ Բայց կը խորհէինք թէ մինչեւ հանդէսը պատրաստուէր, մինչեւ հասոյթը հանգանակուէր, ամիսներ պիտի անցնէին, եւ անդին հէգ որբեր աճիւններու մէջ կը մխային։ Տիկ. Թէոդիկը շատ քիչ կը ճանչնայի, երբ պահ մը քովս մօտենալով, իր համեստ ձեւովը ըսաւ […] ‘Թող օրիորդները իրենց հանդէսով զբաղին, բայց մենք անոր հասոյթին սպասելով ժամանակ չանցնենք։ Պէտք է մեզմէ մէկը անմիջապէս մեկնի Ատանա, անձամբ որբերը հաւաքէ, դպրոց մը բանայ եւ իր ձեռքովը կարգադրէ ինչ որ պէտք է’։ ‘Ո՞վ կ’երթայ’ ըսի սրտաբեկ։ – ‘Ես’ պատասխանեց […] ‘Դո՜ւք, գոչեցի զարման­քով, բայց ինչպէս պիտի երթաք այդ արիւնի եւ աւերակի երկիրը առանձին, առանց դրամի, առանց պաշտպանութեան’։ ‘Դրամի եւ պաշտպանութեան ի՞նչ պէտք կայ, շոգենաւային ընկերութեան մը կը դիմենք, ձրի տոմսակ մը ձեռք կը ձգենք. հոն հասնելէս ետքը Աստուած ողորմած է’։ Եւ ինք տոմսակը հայթայթեց ու մեկնեցաւ անձայն անշշուկ։ Ամիս մը ետքը երբ դարձաւ, արդէն Ատանայի մէջ դպրոցը բացուեր էր յարմար շէնքի մը մէջ, հարիւրաւոր տղաք հաւաքուեր կ’աշխատէին գրասեղաննե­րու առջեւ […] Այս ամէնը տիկ. Թէոդիկ առանձին յաջողցուցեր էր աստին-անդին դիմումներ ընելով, գիշեր-ցորեկ աշխատելով, տքնելով, զրկանքի եւ յարատեւ յուզ­մունքի կեանք մը ապրելով այդ տառապանքի երկրին մէջ, ուր դարմաներ, սրտա­պնդեր, կազդուրեր էր ինչ որ գտեր էր խուսափած՝ հուրին ու սուրին հարուածներէն։ Ինք, միայնակ, մէկ ամսուան մէջ շատ աւելի գործունէութիւն ցոյց տուաւ քան ու­րիշներ տարիներու ընթացքին»[2]։

Արդարեւ, Արշակուհի Թէոդիկ 14 հոկտեմբեր 1909 թուականին ծովային ճանապարհով յօժարակամ մեկներ էր Ատանա, եւ նշուած թուականէն սկսեալ տեսակ մը օրագրու­թեան նման ճամբորդական ուղեգրութիւն մը գրի առած է եւ զայն, ինչպէս վերոգրեալ նշուեցաւ, «Ամիս մը ի Կիլիկիա – Կցկտուր նօթեր» խորագրով հրատարակած է Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան տպարանէն, Կ.Պոլիս, 1910 թուականին։ Յատկանշական է, որ ան իր նկարագրութիւնները՝ դէմքերն ու դէպքերը, հանդիպումները, որբահաւաքի անդուլ աշխատանքը, արիւնալի կոտորածներէն ետք տարածաշրջանին մէջ առկայ իրավիճա­կը, ապա հետագայ իրադարձութիւնները չի նկարագրեր իբրեւ պատմական փաստերն ու երեւոյթները սառն առարկայականութեամբ դիտող պատմաբան մը, այլ որպէս ակա­նատես հոգի մը, որ ամբողջ սրտով իր անձին վրայ կը կրէ իր ժողովուրդին արնածոր վէրքը։ Այնուամենայնիւ հատորին ընթերցանութիւնը լոկ Երեմիայի մը անվերջ ողբը ըլլալու տպաւորութիւնը չի ձգեր, այլ իր մէջ կը կրէ վճիտ լաւատեսութիւն մը, որ հա­կառակ բոլոր արհաւիրքներուն, հուրի ու սուրի անողոք հարուածներուն, հայ ցեղը նո­րէն ոտքի կը կանգնի, անոր ոգին կը տոկայ, կը յարատեւէ ու կ’երթայ միշտ յառաջ։

Յատկանշական ուիշ առանձնայատկութիւն մըն ալ, որ զիս ամէնէն շատ կը հրապուրէ, լեզուի գեղեցկութեան համանուագն է. այն ազնիւ ու բարձր հնչիւնները, որոնցմով ա­րեւմտահայերէնը իր ամբողջ գեղեցկութեամբ կը փայլի։ Հեղինակին գրիչին մէջ լեզուն կը դառնայ երաժշտութիւն․ ան կը հնչէ վեհ ու լուսեղէն, կը հոսի անխռով ու մաքրա­մաքուր՝ նման լեռնային այն բիւրեղ աղբիւրին, որ ժայռերու ծոցէն կը բխի եւ կարկաչա­հոս իր ճամբան կը հունաւորէ՝ ոռոգելով հայ գրականութեան անդաստանը։ Ամէն էջ կը դառնայ կամովին կանգ առնելու պահ մը, շունչ քաշելու եւ խոկալու վայր մը, ուր նա­խադասութիւնները կը ծաղկին իրենց քաղցրաբոյր բովանդակ հմայքով։ Հոն բառերու եւ ապրումներուն միջեւ տրոհում չկայ․ անոնք կը միաձուլուին ու կը կազմեն ներդաշ­նակ ամբողջութիւն մը, ուր լեզուն կը շնչէ, իսկ հոգին՝ կը խօսի։

Արշակուհի Թէոդիկ կազմած է նաեւ «Արդի բարոյագիտութիւնը»[3] խորագրով դասա­գիրք մը միջին եւ բարձրագոյն դասընթացքներու համար, որ հրատարակուած է Կ.Պո­լիս 1911 թուականին։ Այսպիսով ան կը հանդիսանայ այն առաջին հեղինակներէն մին, որ ընդհանրապէս Օսմ. կայսրութեան մէջ նախաձեռնած է նման ձեռնարկի մը հրատա­րակութեան։ Բացի ընտիր յօդուածներէ, որոնք հրապարակած է ան Կ.Պոլսոյ ժամա­նակի հայկական անուանի թերթերէն ոմանց մէջ, ինչպիսիք են՝ «Մանզումէ», «Սուր­հանդակ», «Բիւզանդիոն» եւ «Ժամանակ», Անգլիոյ մէջ՝ Սքարպորօ, «Ուեսթլենտ հայ սքուլ» (The Westlands School – Scarborough) աղջկանց գիշերօթիկ դպրոցը աւարտելէ ետք, ուսումը շարունակելու նպատակով անցած է Փարիզ։ Այս միջոցին ան իր կարեւոր մասնակցութիւնը բերած է Իշխան Գուիտոն Լուսինեանի երկհատոր ֆրանսերէն-հա­յերէն բառարանի[4] պատրաստութեան, որ հրատարակուած է Փարիզ 1900 թուականին։ Սակայն իր ամենամեծ ներդրումը եղած է իր ամուսնոյն՝ Թէոդիկի հրատարակած գրա­կան ստեղծագործութիւններու յօրինման գործուն մասնակցութիւնը, ապա ոչ միայն ներշնչողը, այլեւ գոնէ մինչեւ 1920 թուականը եռանդուն աշխատակիցը «Ամէնուն տա­րեցոյց»-ներու հրատարակութեան, որոնք իրենց հանրագիտական տեսակին մէջ ցայ­սօր կը մնան գրեթէ անգերազանցելի։

Վերոնշեալ «Ամիս մը ի Կիլիկիա» հատորի ընթերցումէն ետք հոգիս այլեւս խաղաղ չէր։ Անշուշտ գիտէի, որ այս տաղանդաւոր գրագիտուհին իր կեանքի վերջին օրերը անցու­ցած էր Զուիցերիոյ լեռներուն մէջ՝ Լէյզին (Leysin) անունով փոքրիկ գիւղը, ուր ան 2 յունուար 1922 թուականին թոքախտի պատճառով հրաժեշտ տուած էր կեանքին։ Այդ օրերուն Լէյզինը Եւրոպայի նշանաւոր առողջարանային կեդրոններէն մէկն էր։ Հազա­րաւոր թոքախտաւոր հիւանդներ կը բութային հոն՝ փնտռելով լեռնային մաքուր օդին եւ արեւուն բուժիչ զօրութիւնը։ Բայց այդ լեռները, որոնք շատերուն համար յոյսի ապ­աստան էին, ուրիշներու համար տարաբախտօրէն դարձած են իրենց կեանքի վերջին հանգրուանը։

Օրեր շարունակ ներքին հեւք մը, պատասխանատւութեան անօրինակ զգացում մը կը ճնշէր միտքս։ Հակառակ անոր, որ ես այդ կիրակի սուրբ պատարագի արարողութեան ընթացքին առանձնակի աղօթքիս մէջ յիշեցի զինք, բայց միեւնոյնն է, ներքուստ կը զգա­յի, որ այդ բաւարար չէր։ Ներսիդիս հնչող կոչ մը զիս կը մղէր դէպի լեռնային այն հե­ռաւոր գիւղը, որու գերեզմանատան մէջ կ’ենթադրէի, թէ կը գտնուի անոր շիրիմը։ Այս միջոցին խորապէս համոզուած էի, որ ես ինծի բնաւ պիտի չներէի, եթէ գէթ անգամ մը չերթայի Լէյզին եւ այնտեղի գերեզմանատան մէջ հողակոյտին վրայ հոգեհանգստեան պաշտօն մը կատարելով՝ չ’աղօթէի անոր յոգնաբեկ ոսկորներու յաւիտենական հան­գստեան եւ հոգւոյն լուսաւորութեան համար։

Արդէն դուրս եկած էինք մայրուղի։ Սովորաբար Ժընեւէն դէպի Լէյզին ճամբան մէկու­կէսէն մինչեւ երկու ժամ կը տեւէ։ Գիւղը կը գտնուի Ռոն (Rhône) գետի լայն հովիտին վերեւ՝ ծովու մակերեսէն շուրջ 1260 մեթր բարձրութեան, լեռներու արեւոտ դարաւան­դի մը վրայ։ Բայց այդ օրը գոնէ ինծի համար ճամբան պարզ երթեւեկութիւն մը չէր։ Ան լուռ ու խորհրդաւոր ուխտագնացութիւն մըն էր՝ յարգանքի տուրք մը հայ գրողի մը շիրիմին, որուն սիրտը ազգին համար բաբախած էր եւ աչքերը փակած հայրենիքի ազատութեան երազով։

Բնութիւնը նոր կը զարթնէր իր ձմեռնային երկար քունէն։ Ճամբան մեղմ ու լուռ կը սա­հէր մուգ կանաչ անտառներուն միջով, ուր եղեւնիներու խէժոտ բոյրը կը խառնուէր գարնան թարմ ու կենարար օդին։ Լեռնային ոլորապտոյտ ճամբաներու բարձունքին երբեմն կը բացուէին լուսաւոր մարգագետիններ՝ ծածկուած երփներանգ ծաղիկներով, որոնք հեռուէն կը փայլէին փոքրիկ աստղերու պէս՝ ցանուած կանաչ, փափուկ գորգե­րու վրայ։

Զաւակներս զարմանքով դուրս կը նայէին պատուհանէն։ Անոնց աչքերուն մէջ այս բո­լորը պարզապէս հաճելի զբօսանք մըն էր։

Լսեցի, թէ ինչպէ՛ս անոնք զուարթ կը խօսէին իրարու հետ։

– Թերեւս փիքնիքի կ’երթանք,– ըսաւ Գառնին։

– Կամ գուցէ լեռնային գիւղի մը ճաշարանին մէջ ճաշելու,– մեղմ ժպիտով աւելցուց կինս։

Ես լուռ մնացի։ Նախընտրեցի, որ անոնք շարունակեն ապրիլ իրենց անմեղ ենթադրու­թիւններուն մէջ, մինչ մեր ինքնաշարժը հետզհետէ կը մօտենար լեռնային գիւղին։ Նա­խապէս երբեք չէի եղած Լէյզին, ուստի չէի ճանչնար այն ճամբան, որ մեզ պիտի տանէր դէպի գիւղին գերեզմանատունը։ Անցորդի կամ տեղացի բնակիչի մը գերեզմանատան տեղը հարցնելէ առաջ, յարմար սեպեցի ինքնաշարժը պահ մը կայանելու Լէյզընի մուտ­քին մօտ գտնուող փոքրիկ կայանատեղին, որպէսզի ի վերջոյ կնոջս եւ երեխաներուս բացատրեմ մեր ճանապարհորդութեան առաջնահերթ նպատակը՝ միաժամանակ խոս­տանալով անոնց, որ այս ուխտագնացութենէն ետք միասին պիտի նստինք ճաշարան մը՝ համտեսելու զուիցերիական խոհանոցի սիրուած ուտեստներէն պանիրի համեղ ֆոնտիւն։ Դժգոհութեան որեւէ նշան չերեւցաւ։ Ընդհակառակը՝ լուռ ու պարզ համա­ձայնութիւն մը կար անոնց հայեացքներուն մէջ։ Ներքին ուրախութիւն մը զգացի՝ հա­մոզուելով, որ ընտանիքս արդէն լաւ կը ճանչնար նախասիրութիւններս եւ կ’ընդունէր երբեմն իմ անակնկալ, բայց սրտէ բխած որոշումներս։

Լէյզին խաղաղ կը հանգչէր արեւոտ լեռնային դարաւանդի մը վրայ։ Հեռուն կարելի էր տեսնել անտառներու մութ զանգուածները, կանաչ դաշտերը եւ կապոյտ մշուշով պատ­ուած Ալպեան հեռաւոր լեռնաշղթաները։ Բնականաբար, մենք միայն այդ գեղեցիկ տեսարանը վայլելու համար չէինք եկած։ Ուստի գիւղի նեղ ու խաղաղ փողոցներուն մէջէն դանդաղօրէն անցնելով՝ հասանք եւ կանգ առինք Լէյզընի գերեզմանատան դար­պասին առջեւ, այն լուռ ու խորհրդաւոր վայրին, ուր շուրջ դար մը առաջ իր վերջին հանգիստը գտած էր այն զգայուն հոգին, որուն գիրքը կրկին անգամ խորապէս յուզած եւ Կիլիկիոյ հայութեան համար իր ապրած ցաւերով ճմլած էր սիրտս։

Դանդաղ քայլերով ներս մտանք։ Գերզմանատունը ունէր նոր եւ ընդարձակ բաժին մը՝ բազմաթիւ հողակոյտերով եւ շիրմաքարերով։ Մենք ուղղուեցանք գերեզմանատան հին բաժինը, ուր հաւանական կը կարծէի գտնելու Արշակուհի Թէոդիկի շիրիմը։ Բայց այստեղ եւս տարածքը բաւական ընդարձակ էր՝ ծածկուած հարիւրաւոր գերեզման­ներով եւ շիրմաքարերով, համեստ խաչերով կամ մաշած քարակոթողներով, որոնցմէ շատերուն վրայ ժամանակը մեղմօրէն ջնջած էր հանգուցեալներուն անուններն ու թուականները։ Ծառերուն տերեւները հազիւ կը շարժէին գարնան թեթեւ հովին տակ, եւ այդ լռութեան մէջ կը թուէր, թէ բնութիւնը ինք եւս յարգանքով կը պահէր այս վայրին խորհրդաւորութիւնն ու խաղաղութիւնը։

Կիրակի էր՝ ոչ-աշխատանքային օր մը, ուստի գերեզմանի պաշտօնեաներէն ոչ ոք կը գտնուէր հոն, որոնցմէ որեւէ մէկուն դիմելով գուցէ կարենայի ունենալ որոշակի տեղե­կութիւն Արշակուհի Թէոդիկի շիրիմին վերաբերեալ։ Մեր որոնումներուն դրական արդիւնք մը ապահովելու նպատակով որոշեցինք չորսով՝ իւրաքանչիւր ոք հին գերեզ­մանի տարածքի հիւսիսային, հարաւային, արեւելեան եւ արեւմտեան կողմերը երթալ, եւ այդպէս շարժելով դէպի կեդրոնական մասը՝ շարունակել մեր փնտռտուքը։

Սկսանք ուշադիր կարդալ շիրիմներուն վրայ փորագրուած անունները, թէկուզ գտնել հայկական խաչի մը նշանը, որ արդէն ստոյգ ցուցանիշ մը պիտի ըլլար մեր փնտռած գերեզմանին։ Ամէն քարի վրայ կարծէք թաքնուած էր կեանքի մը պատմութիւնը՝ հեռու երկիրներէ եկած հիւանդներու կամ անծանօթ ճամբորդներու համառօտ կենսագրու­թիւնը, որոնք իրենց յաւիտենական հանգիստը գտած էին այս լեռներու լռութեան մէջ։

Ժամերը սահեցան եւ վերջալոյսը սկսաւ հետզհետէ նուաղիլ լեռնաշղթային ոսկենշոյլ պաստառին վրայ։ Արեւի ջերմ ճառագայթներու հիւծումին հետ զգալի դարձաւ ցուրտը, իսկ մենք ինչքան ալ եռանդուն ճիգ կը գործադրէինք հասնելու համար մեր նպատակին, միեւնոյնն է, մեր ջանքերը մնացին ապարդիւն։ Արշակուհի Թէոդիկի անունը ոչ մէկ քարի եւ խոնարհած ոչ մէկ խաչի վրայ կարելի եղաւ գտնել։ Այդ պահուն զգացի, թէ ինչ­պէ՛ս լեռներու խոր լռութիւնը կը ծանրանար սրտիս վրայ եւ անճրկած ըլլալու շփոթ մը կը համակէր էութիւնս։ Կը ջանայի մնալ լաւատես, որովհետեւ միեւնոյն ատեն հա­մոզուած էի, որ թէեւ շիրիմը կարելի չեղաւ գտնել, սակայն անոր աճիւնացած մարմինը տակաւին կը հանգչէր այս հողին մէջ, այս լեռներու խաղաղութեան տակ։ Հետեւաբար կանչեցի կինս եւ զաւակներս եւ մենք կեցանք Լէյզինի հին գերեզմանատան մէջտեղը՝ աղբիւրակի կողքին։ Բացատրեցի, որ թէպէտ ժամանակը քայքայումի իր բռնաւոր օրէնքով ջնջած է այն նշանները, որոնք պիտի վկայէին իր գերեզմանին գոյութիւնը, այնուամենայնիւ իր աճիւնէն անկորնչելի մաս մը մնացած ըլլալու էր հոն՝ խառնուած այն հողին, որուն վրայ կը գտնուէինք։ Մենք եկած էինք աղօթքով յարգելու յիշատակը այն կնոջ, որ իր գրիչով երբեմն ձայն տուած էր ամբողջ ժողովուրդի մը ցաւերուն։

Քահանայական ծառայութեանս երկար տարիներուն յուղարկաւորութիւններու առթիւ բազմիցս երգած էի հոգեհանգստեան շարականները եւ արտասանած «Հոգւոցն հան­գուցելոց» աղօթքը։ Բայց այդ օրը, Լէյզինի լեռներու սրբազան վեհութեան մէջ, անոնք կարծես նոր իմաստ եւ ջերմեռանդ խորհրդաւորութիւն մը ստացան։ Երբեք մինչ այդ այդքան սրտառուչ ու գեղեցիկ չէին հնչած այդ շարականները, եւ երբեք այդքան ներ­շնչումով ու խորազգած չէի արտասանած հոգեհանգստեան այն աղօթքը, ինչպէս այդ պահուն։ Այդ խորհրդաւոր լռութեան մէջ մահուան տիեզերական եւ անխուսափելի օրէնքը աւելի խոր կերպով կը բացուէր գիտակցութեանս առջեւ՝ յիշեցնելով, թէ ան մշտապէս կը քալէ իւրաքանչիւրիս գոյութեան հետ, ան մեր մէջ կը գտնուի մեր ծննդեան իսկ օրէն՝ սկիզբէն մինչեւ վախճանը, իր անտեսանելի, բայց պարտադիր ներ­կայութեամբ։

Ընթրիքէն ետք, երբ տուն կը վերադառնայինք, ճամբուն երկայնքին կը մտածէի, թէ չի կրնար ըլլալ, որ բծախնդիր ու կարգապահ զուիցերիացիներուն քով արձանագրութիւն մը պահպանուած չըլլայ Արշակուհի Թէոդիկի մասին, երբ հայ գրականութիւնը բազ­միցս կը վկայէ, որ ան 1920 թուականին Կ.Պոլսէն մեկնած է Լոզան, ապա՝ Լէյիզին, ուր, ինչպէս վերոգրեալ նշուեցաւ, կը գտնուէին թոքախտաւորներու համար նախատե­սուած հռչակաւոր առողջարանները։ 1890-ական թուականներէն սկսեալ Լէյզինի մէջ հիմնուած էին բազմաթիւ առողջարաններ, որոնց թիւը մինչեւ 1940-ական թուական­ները կը հասնէր ութսունի, ուր միաժամանակ կը բուժուէին շուրջ 3500 հիւանդներ։ Հե­տեւաբար անկարելի էր, որ արձանագրութիւն մը եղած չըլլար իր կեցութեան բուժա­րանին, ի վերջոյ, մահուան եւ թաղման պարագաներուն մասին։

Արդարեւ, 24 մայիս 2001 թուականին Ժընեւէն նամակ մը յղեցի Լէյզընի քաղաքապե­տարան՝ հետաքրքրուելով մասնաւորաբար Արշակուհի Թէոդիկի յուղարկաւորութեան պարագաներուն, անոր գերեզմանի ճշգրիտ թիւին եւ գտնուած վայրին վերաբերեալ։ Նամակիս մէջ նաեւ նշած էի, որ քաղաքապետարանի տոմարներուն մէջ իր մասին որեւէ արձանագրութիւն փնտռուի մեզի ծանօթ իր գրական Արշակուհի Թէոդիկ անու­նով։ Սակայն մեծ եղաւ յուսախաբութիւնս, երբ Լէյզինի համապատասխան պաշտօ­նէութենէն 14 յունիս 2001 թուագրութեամբ ստացայ պատասխան մը, ուր կը հաղոր­դուէր, թէ նշուած անունով գերեզմանի մը գոյութիւնը արձանագրուած չէ իրենց տո­մարներուն մէջ։ Այդ կարճ ու պաշտօնական տողերը, որոնք առաջին պահուն կարծէք կը փակէին յուսալի որոնումներուս դռները, լուռ ու ծանր ստուեր մը ձգեցին սրտիս մէջ։ Բայց այդ լռութեան մէջ անգամ ես կը զգայի, թէ փնտռելու եռանդս սա պահուս որքան ալ անթեղուած ըլլար, մոխիրներուն տակ տակաւին կը մնայ կայծ մը, որ նորէն հրդեհի կրնար վերածուիլ՝ լոյս սփռելով որոնումի ճամբաներուս վրայ։ Քանզի երբ մարդ ճշմարտութիւնը գտնելու համար կը հետեւի յիշողութեան հետքին, նոյնիսկ խաւար­չտին հորիզոններու ետին յոյսի բարակ, բայց յամառ շող մը կը շարունակէ փայլփլիլ. մութ ամպերու ճեղքուածքէն աստղի մը շողարձակած լոյսի իւրաքանչիւր թրթռում սփոփանքի նոր ժպիտ մը կ’ուրուագծէ մեր դէմքին վրայ։

Այդպէ՛ս ալ եղաւ, երբ ատեն մը ետք նոյն հարցով կրկին դիմեցի Լէյզինի քաղաքապե­տութեան, բայց այս անգամ Արշակուհի Թէոդիկի գրական անունին փակագիծներու մէջ կցեցի նաեւ իր ամուսնական Լապճինճեան եւ օրիորդական Ճէզվէճեան մակա­նունները։ Ուրախութիւնս մեծ եղաւ, երբ այս անգամ քաղաքապետարանէն ստացայ աւելի քաջալերական պատասխան մը․ ան կը տեղեկացէր, թէ որոշած է իր արխիւնե­րուն մէջ վերստին հետազօտել Արշակուհի Թէոդիկի շիրիմին վերաբերեալ արձանա­գրութիւնները։

Այդ պահէն սկսեալ կը սպասէի նոր լուրի մը՝ այն ներքին համոզումով, թէ փաստացի տեղե­կութիւններ պիտի հաղորդուին հանգուցեալ գրագիտուհիին մասին։ Թէպէտ սպասումը ակնկալուածէն աւելի երկարատեւ եղաւ, այնու­ամենայնիւ, սակայն, ան առթեց գոհունակու­թեան անսահման զգացում մը։ 6 յունիս 2002 թուագրութեամբ նամակ մը կու գար՝ առաջին անգամ ըլլալով արխիւային կարեւոր տուեալ­ներ յայտնելու Արշակուհի Թէոդիկի իջեւանած առողջարանին, մահուան, թաղման եւ շիրիմին մասին.

«Տիկին Արշակուհի Թէոդի Կեանի [Թէոդիկեան] գերեզմանին վերաբերեալ

Պարո՛ն,

Յղում ընելով մեր նախորդ նամակագրութեան եւ հիմք ընդունելով ձեր տրամադրած լրացուցիչ տե­ղեկութիւնները, թաղման գրանցամատեանին մէջ պարզեցինք, որ՝

  • Տիկին Արշակուհի Թեոդի Կեանը, ծնած է 1875 թուականին Կ.Պոլիս, մահացած է Լէյզին՝ Տենթ [Տան] տիւ Միտի բուժարանը, թաղուած է 7 յունուար 1922 թուակա­նին, թիւ 666 գերեզմանին մէջ։

Այս գերեզմանը շահագործումէ դուրս հանուած է 1949 թուականին՝ համաձայն 21 հոկ­տեմբեր 1948 թուականի քաղաքապետարանի որոշումին։

Շնորհակալութիւն յայտնելով, որ բարի ըլլաք նկատի առնելու մեր այս հաղորդագրութիւնը, կը խնդրենք ընդունիլ, Պարոն, մեր առանձնայատուկ յարգանաց հաւաստիքը։

Յանուն քաղաքապետարանի

Քաղաքապետ՝                                                            Քարտուղար՝

Պ.-Ա. Լոմպարտի                                                       Պ. Իզենշմիտ»

Մասնաւոր ուշադրութեան արժանի են նաեւ այս նամակին կցուած երկու փաստա­թուղթերը, որոնցմէ մին յստակ կը բացատրէ այն վարչական որոշումը, ըստ որու ընդ­հանրապէս հանուած կամ գործածութենէ դադրեցուած է Արշակուհի Թէոդիկի շիրիմը։

«ԼէՅԶԻՆԻ ՔԱՂԱՔԱՊԵՏԱՐԱՆ

Գերեզմանոցի մասնակի փակման մա­սին։

21 հոկտեմբեր 1948 թուականի իր նիս­տին մէջ Լէյզինի քաղաքապետարանը, նկատի առնելով Պետական խորհուր­դին կողմէ 15 հոկտեմբեր 1948 թուա­կանին տրուած թոյլտւութիւնը, որոշեց 31 մարտ 1949 թուականէն սկսեալ փակել Լարեթսի գերեզմանոցի վերին դարաւանդի արեւմտեան մասը, այ­սինքն՝ այն մասը, որ կը պարունակէ 590-էն մինչեւ 739 համարներով գերեզ­մանները (թաղումներ 9 մարտ 1920-էն մինչեւ 13 նոյեմբեր 1923 թուականը):

Այստեղ թաղուածներու հարազատնե­րը, որոնք կը փափաքին պահել տապանաքարերն ու [այդ գերեզմանները] շրջապատող [իրերը], կը խնդրուի զանոնք հեռացնել մինչեւ 31 մարտ 1949 թուականը, որմէ ետք քաղա­քապետարանը զանոնք պիտի վերացնէ առանց հետագայ ծանուցման:

Լէյզին, 21 հոկտեմբեր 1948 թ.

Քաղաքապետարանի քարտուղարի գրասենեակ»։

Առկայ փաստաթուղթին մէջ կարեւոր նշումը «գործածութենէ դադրեցնել» հասկացու­թիւնն է, որ կը նշանակէ, թէ տուեալ շիրիմը այլեւս չի պահպանուիր անձնական կամ ընտանեկան խնամքի տակ ու կը դադարի ըլլալէ օրինական թաղման վայր մը։ Այսպիսի շիրիմներ կարելի չէ ծածկել նոր հողով կամ օգտագործել նոր թաղումներու համար՝ հա­մաձայն տեղւոյն քաղաքապետարանի եւ գերեզմանատան կանոնակարգին, տրուած ըլլալով, որ այդ գերեզմաններուն հանդէպ երկար ժամանակ ընտանեկան խնամք կամ հետաքրքրութիւն չէ ցուցաբերուած։

Զուիցերիոյ գործող օրինակարգին համաձայն՝ նման ծանուցումներ սո­վորաբար նախօրօք կը հրապարակ­ուին մամուլի էջերուն մէջ։ Թէոդիկ իր մահկանացուն կնքած էր Փարիզ՝ 24 մայիս 1928 թուականին, իսկ դժուար է ըսել, թէ իրենց մէկ հատիկ զաւակը արդեօ՞ք ունէր կարելիու­թիւնը հետագային համապատաս­խան հետաքրքրութիւն ցուցաբերե­լու իր մօր շիրիմը պահպանելու հա­մար։ Ափսոս, որ այդ օրերուն Զուի­ցերիոյ հայ գաղութը, որքան ալ իր սրտին մէջ յարգանք ու սէր ունենար, ոչ միշտ զգօն գտնուած է պահպանելու համար այս մեծ գրագիտուհիին յիշատակը։ Մինչդեռ զուիցերիացի այն մեծ հայասէրը՝ Անթոնի Քրաֆթ-Պոննար (1869–1945), որ տարիներ շարունակ եղած էր Հայասիրութեան միջազգային լիկայի գործադիր յանձնա­ժողովի անդամ եւ բազմավաստակ տնօրէնը Ժընեւէն 30 քմ. հեռու՝ Լեման լիճի ափե­րուն մօտ գտնուող Պենիէն (Begnins) գիւղաքաղաքին մէջ հիմնադրուած հայկական որ­բանոցին, Արշակուհի Թէոդիկի մահուան գրեթէ նախօրեակին այցելելով իրեն՝ տուած է հետեւեալ փայլուն վկայութիւնը.

«Անցեալ դեկտեմբեր 30-ին առիթ ունեցանք վերջին անգամ տեսնելու հայ քաջարի հայրենասէր ու գրող Տիկին Թէոդիկը, որուն անունը սիրով ու յարգանքով կը յիշեն բոլոր անոնք, որոնք ճանչցած են զինք։ Մեր լեռներուն մէջ գտնուող առողջարան մը ապաստանած, հեռու իր ընտանիքէն եւ իր ժողովուրդէն, զոր այնքան սիրած էր եւ որուն համար զոհաբերած էր իր անձը, սաստիկ կը տառապէր դաժան հիւանդութենէ մը, որ երկու օր ետք պիտի խլէր իր կեանքը։ Երբ տեսաւ, թէ մենք մտահոգ էինք իր վիճակով, ան իր ծայր աստիճան տկարութեան մէջ ջանք գործադրեց արտասանելու հետեւեալ քանի մը բառերը, որոնք մեզի մնացին իբրեւ հայոց տառապանքի եւ հայ­րենասիրութեան գերագոյն կոչ մը.

‘Իմ ճակատագրով մի՛ զբաղիք. ես պիտի մեռնիմ. զբաղեցէք Հայաստանով, ան պէտք չէ՛ մեռնի’։

Թող այս ձայնը լսուի մեռեալներուն, հայրենիքէ ու օճախէ զրկուած թափառական զոհերուն, քրիստոնէական հաւատքի նահատակներուն, այն զինուորներուն հետ, որոնք իրենց կեանքը զոհեցին ժողովուրդներու իրաւունքին եւ ազատութեան, մարդ­կային համերաշխութեան եւ արդարութեան համար»[5]։

Այս ինքնատիպ եւ խօսուն վկայութիւնը, որ Անթոնի Քրաֆթ-Պոննար թողուց Արշա­կուհի Թէոդիկի մասին, կը հնչէ Լէյզինի լեռներուն մէջէն՝ իբրեւ վերջին արձագանգ մը այն ձայնին, որուն տառապահիւծ մարմինը հանգչեցաւ մոռցուած հողին տակ, բայց որուն պատգամը ո՛չ ժամանակի բռնաւոր մաշումը եւ ո՛չ սերունդներու փոփոխումը կրցաւ լռեցնել։ Շիրիմը այսօր այլեւս տեսանելի չէ, իսկ անունը փորագրուած չէ տա­պանաքարի մը վրայ։ Սակայն անոր ձայնը կը յարատեւէ իր գրական ստեղծագոր­ծութիւններուն եւ այն բառերուն մէջ, որ իր կենաց վերջին ժամերուն իբրեւ անլռելի ղօ­ղանջ արտասանեց՝ ամբողջ ժողովուրդի մը ուղղուած իբրեւ վերջին պատգամ.

«Իմ ճակատագրով մի՛ զբաղիք. ես պիտի մեռնիմ. զբաղեցէք Հայաստանով, ան պէտք չէ՛ մեռնի»։

Այս պատգամը այսօր ալ կը հնչէ Ալպեան լեռներու լռութեան մէջ՝ միանալով հայոց բիւր-բիւրոց նահատակներու, տարագիրներու, արդարութեան եւ հայրենիքի ազատու­թեան համար զոհուածներու անլռելի ձայնին։ Եւ գուցէ ճիշդ հոն կը գտնուի Արշակուհի Թէոդիկի իսկական շիրիմը՝ ոչ թէ տապանաքարի կամ յուշարձանի մը տակ, այլ հայ ազգի հաւաքական յիշողութեան մէջ, ուր անոր ձայնը կը շարունակէ հրաւիրել մեզ յի­շելու, խորհելու եւ զգալու իւրաքանչիւրիս անձնական պատասխանատւութիւնը պատ­մութեան առջեւ՝ հայրենիքի շինութեան, պետականութեան հզօրացման եւ ազգի բարօրութեան հանդէպ։

Դոկտ. Աբէլ քհնյ. Մանուկեան
Ժընեւ 15 մարտ 2026
Մեծի պահոց Ե. կիրակի, Դատաւորին

…………………………………………………………………………………………..

[1] Արշակուհի Թէոդիկ, «Ամիս մը ի Կիլիկիա – Կցկտուր նօթեր», տպ. Վ. Եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան, Կ.Պոլիս, 1910, 213 էջ։

[2] Հմմտ. Թէոդիկ, «Ամէնուն տարեցոյցը», ԺԷ. տարի, տպ. Մ. Յովակիմեան, Կ.Պոլիս, 1923, էջ 12։

[3] Տե՛ս Թէոդիկ, Արշակուհի, «Արդի բարոյագիտութիւնը (Միջին եւ բարձրագոյն Ա. դասընթացք)», հրտ. Յ. Գըլըճեան գրատուն, Կ.Պոլիս, 1911, 230 էջ։

[4] Լուսինեան, Գուիտոն, «Նոր բառագիրք, պատկերազարդ, ֆրանսահայ», Typographie Morris Père et Fils, Փարիզ, 1900։

[5] Krafft-Bonnar, Antony, « L’Heure de l’Arménie », Société Générale d’Imprimerie, Genève, 1922, p. 44.

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d5%b6%d5%b4%d5%b8%d5%bc%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%ac%d5%ab-%d5%b1%d5%a1%d5%b5%d5%b6-%d5%b4%d5%a8-%d5%a1%d5%ac%d5%ba%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%ac%d5%a5%d5%bc%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%ac%d5%bc/feed/ 1 87983 Սեդօ Պաղտասարեան. «karaoke-ն նաեւ երգ եւ լեզու սորվելու միջոց է» https://darperag21.net/%d5%bd%d5%a5%d5%a4%d6%85-%d5%ba%d5%a1%d5%b2%d5%bf%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a5%d5%a1%d5%b6-karaoke-%d5%b6-%d5%b6%d5%a1%d5%a5%d6%82-%d5%a5%d6%80%d5%a3-%d5%a5%d6%82-%d5%ac%d5%a5%d5%a6%d5%b8/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25bd%25d5%25a5%25d5%25a4%25d6%2585-%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25b2%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6-karaoke-%25d5%25b6-%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a3-%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25ac%25d5%25a5%25d5%25a6%25d5%25b8 https://darperag21.net/%d5%bd%d5%a5%d5%a4%d6%85-%d5%ba%d5%a1%d5%b2%d5%bf%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a5%d5%a1%d5%b6-karaoke-%d5%b6-%d5%b6%d5%a1%d5%a5%d6%82-%d5%a5%d6%80%d5%a3-%d5%a5%d6%82-%d5%ac%d5%a5%d5%a6%d5%b8/#respond Fri, 13 Mar 2026 17:41:19 +0000 https://darperag21.net/?p=87976 Երաժշտութիւնը միշտ եղած է լեզուի եւ մշակոյթի հետ կապուելու ամենէն ուժեղ եւ արագ միջոցներէն մէկը։ Սփիւռքի մէջ ապրող բազմաթիւ հայերու համար երգերն են այն առաջին տարածքը, ուր հայերէնը կը լսուի, կը զգացուի եւ կը յիշուի։ Սակայն հայկական երգերու բառերը կարդալը երբեմն դժուար կրնայ ըլլալ՝ մանաւանդ անոնց, որոնք կը հասկնան լեզուն, բայց միշտ չէ որ հայերէն կրնան կարդալ։ Այսօրուան մեր հիւրն է էսդրատային երգի մայսթրօ Սեդօ Պաղտասարեանը: Սեդոն հետաքրքրական նախաձեռնութիւն մը սկսած է՝ հայկական երգերու karaoke-ի շարք մը, ուր երգերու բառերը ներկայացուած են թէ՛ հայերէն տառերով, թէ՛ լատինատառ փոխանցումով։ Այս նախաձեռնութիւնը ոչ միայն կը նպաստէ երգելու հաճոյալի եւմթնոլորտ ստեղծելու, այլ նաեւ կրնայ օգտակար ըլլալ վերագտնելու կապը սփիւռքի մէջ հայերէն երգեր սորվելու եւ լեզուին հետ մտերմանալու։ Այս զրոյցին ընթացքին պիտի խօսինք երաժշտութեան եւ լեզուի կապին մասին, թէ ինչպէս երգելը կրնայ օգնել հայերէնի պահպանութեան, եւ թէ ինչպէս պարզ գաղափար մը՝ karaoke-ն, կրնայ վերածուիլ մշակութային կարեւոր նախաձեռնութեան մը։

]]> https://darperag21.net/%d5%bd%d5%a5%d5%a4%d6%85-%d5%ba%d5%a1%d5%b2%d5%bf%d5%a1%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a5%d5%a1%d5%b6-karaoke-%d5%b6-%d5%b6%d5%a1%d5%a5%d6%82-%d5%a5%d6%80%d5%a3-%d5%a5%d6%82-%d5%ac%d5%a5%d5%a6%d5%b8/feed/ 0 87976 Գաղութատիրական կարգը. Էփսթիններու հետ մեծնալով https://darperag21.net/%d5%a3%d5%a1%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a1%d5%bf%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%a8-%d5%a7%d6%83%d5%bd%d5%a9%d5%ab%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%b0%d5%a5/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a3%25d5%25a1%25d5%25b2%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a9%25d5%25a1%25d5%25bf%25d5%25ab%25d6%2580%25d5%25a1%25d5%25af%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25af%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a3%25d5%25a8-%25d5%25a7%25d6%2583%25d5%25bd%25d5%25a9%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25b6%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582-%25d5%25b0%25d5%25a5 https://darperag21.net/%d5%a3%d5%a1%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a1%d5%bf%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%a8-%d5%a7%d6%83%d5%bd%d5%a9%d5%ab%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%b0%d5%a5/#respond Wed, 11 Mar 2026 16:20:09 +0000 https://darperag21.net/?p=87970 Թալին Սուճեան

Այս օրերուն, Էփսթինի դատի առնչուած հրապարակումներուն հետեւող իւրաքանչիւր կին պէտք է դիտէ Էփսթինի վիտէոները՝ նամանաւանդ դատապարտութենէն ետք նկարահանուածները։ Իւրաքանչիւր կին պէտք է տեսնէ, թէ ինչպէ՛ս բազմած է հայրիշխանութիւնը այր մարդու դէմքին վրայ, թէ ինչպէ՛ս մեղադրանքներուն դիմաց ան կը խօսի ոչ թէ իբրեւ մարդ արարած, այլ իբրեւ հաստատութիւն՝ ցուցադրելով հայրիշխանութեան գերակայութիւնը. եւ ճիշդ այդ հետեւանքով, Էփսթին իր զուարթագին ժպիտով ծաղրի կ՚ենթարկէ բոլորս, աշխարհը՝ կարծես յաւակնելով, որ ըրածը յանցանք չէ, այլ իր իրաւունքն է։ Ուստի, ո՞վ ձեւած-կարած է այս զգեստը, որ ան այնքան լաւ կը հագնի եւ որ գերազանցօրէն կը յարմարի իր չափին՝ փարելով մարմնին եւ նոյնիսկ հոգիին։

Իր արարքներուն նկատմամբ Էփսթինի դէմքին ուրուագծուած հպարտութիւնը եւ իրեն վայելածը ըրած ըլլալուն ինքնավստահութիւնը բնաւ անծանօթ չէին ինծի։ 1980-ականներուն Թուրքիա մեծցած իւրաքանչիւր կին ենթարկուած է բացայայտ ոտնձգութեան, որովհետեւ իւրաքանչիւր կնոջ ընտանիքին մէջ պոռնակագրական նկարներով լեցուն թերթեր կարդացող այրեր ունենալը բնաւ արտառոց չէր սեպուեր։ Այս թերթերը տան մէջ թէ փողոցը, կիներու աչքը մտցնելով կարդալը եւ առօրեային մէջ բնականոնացնելը բոլորիս համար բացայայտ ու հրապարակային ոտնձգութիւններ էին։ Ծնողներ, որոնք «չգիտցան» որ յատկապէս աղջիկ զաւակները պէտք է պաշտպանել չափահաս այրերէ եւ անչափահաս տղոցմէ, գործնապէս նպաստեցին «ամէն բան ընելը այրերու իրաւունքը» նկատուող դաստիարակութեան: Ընտանիքներ, նոյնիսկ թաղամասեր, ընտրեցին խստօրէն գաղտնի պահել եւ սովորական նկատել իրենց բռնարար տղայ զաւակներուն, քենեկալներուն, հայրերուն, եղբայրներուն արարքները, մինչ այդ պատժեցին ու յանդիմանեցին զոհերը՝ իբրեւ անբնականոն։ Պատգամը շատ յստակ էր՝ ոտնձգութիւնն ու բռնաբարումը այրերու սեռականութեան բնական մասնիկներն են, եւ այս կանոնը կ՚ամրապնդուի կանանց լռութեամբ, այլ խօսքով՝ արու ծնած չըլլալու, թերի, ամօթալի սեռով ծնած ըլլալու «արդարացուած» ամօթով։

Էփսթինի յանցագործութիւնները, որոնք ռումբի պէս տեղացին սպիտակ աշխարհին գլխուն, սայթաքումներ չեն,— անոնք հիմնական գործօններ են գաղութատիրական կարգին համար։ Ի դէպ, դատին ճամբով բացայայտուածները, հրապարակուածները, չեն տարբերիր ամէնօրեայ դրութեամբ տնկաստաններու (plantation) մէջ Ամերիկա որպէս ստրուկ բերուած աշխատաւորներուն դէմ կատարուածներէն։ Այսպիսի ոճիրներու դիմաց զարմանքէն ցնցուիլը կը պահանջէ արհամարհել սպիտակներու կողմէ դարեր շարունակ կուրօրէն գործադրուած գաղութատիրական բռնութիւնը։ Մինչ 20-րդ եւ 21-րդ դարերու գաղութատիրական գիտութիւնը մեր աչքերէն քօղարկուեցաւ ազգայնական տեսութիւններով, կայսրութիւններ ազգ-պետութիւն դարձան եւ այդ գիտութիւնը վերածուեցաւ սպիտակութեան գերակայութեան հիմնաքարի։ Էփսթինի երեսին ուրուագծուած ժպիտը, անոր յենարանը, այս կուտակցուած գիտութիւնն է։

Էփսթինի զոհերը իրենք զիրենք «վերապրողներ» կոչեցին։ Ըսուեցաւ, որ անոնք հազար կը հաշուեն։ Եթէ նկատի առնենք անոնց ընտանիքները, ապա անոնք հազարներով, գուցէ տասնեակ հազար զոհեր կը հաշուեն։ Մեր ապրած ժամանակը այն ժամանակն է, երբ իրաւունքը արդարութեան հետ գրեթէ առնչուած չէ։ Իրաւական գործընթացները, եթէ բնաւ կը բանին, արուեստական միջնորդութենէն անդին չեն անցնիր։ Այս ընելով, յանցապարտներէն կը պահանջուի դէմ յանդինամ գտնուիլ զոհերուն հետ, իսկ զոհերը բազմիցս կը ստիպուին «լեզու գտնել» եւ «պատահածը պատմել»։ Սակայն, ինչպէս այս օրինակին մէջ կը տեսնենք,— երբ ամէն բան դրուած է սեղանին վրայ, երբ ոճիրը ամբողջովին տապալած է բնականոնը, երբ ոճիրը կը մատուցուի որպէս ամէնօրեայ նախաճաշի արարողակարգ, ժամանց, հաճոյք, երբ այս աշխարհին մէջ նոյն ժամանակը կը բաժնենք ոճիրին մաս կազմելու համար պոչ բռնած հազարաւորներու հետ, որքա՞ն իմաստալից է «արդարութիւնը կը հաստատուի օրէնքի միջոցով» ըսելը։

Նկատի առնելով մեր տրամադրութեան տակ գտնուող իրաւական միջոցներուն սահմանափակումները, բացայայտումը՝ հրապարակումը, կարեւոր գործիք է։ Սակայն կարեւորը այս գործիքը առաւելագոյնս օգտագործելն է՝ պաշտպանելով զոհերը, վերապրողները։ Պէտք է խորհինք, թէ ինչպէ՞ս ապահովենք զոհերուն առանձին չմնալը, իսկ յանցագործներուն՝ տասնամեակներով հանրային խիղճին մէջ դատապարտուած մնալը։

Քանի մը տարի առաջ, Աքշեհիրի մէջ 1856 թուականին հայոց վարչութեան մէջ տեղի ունեցած ազգապղծութեան, վիժումի եւ ամուսնալուծման հարցի մը մասին կատարած ուսումնասիրութիւնս հիմնովին փոխակերպեց բացայայտման մասին հասկացողութիւնս։ Հայ եկեղեցական իրաւունքները կարդալով, ուսումնասիրած էի ազգապղծութեան բաժինը ու Ներսէս Մելիք-Թանգեանի աշխատութենէն օգտուելով՝ գրած էի, որ ըստ հայ եկեղեցական իրաւունքին ազգապղծութիւնը սպանութեան համազօր էր։ Որքա՛ն ճիշդ սահմանում մըն էր այդ։ Հաւանաբար անգիտութեանս հետեւանք ըլլար, բայց մինչեւ այդ օր ոչ մէկ իրաւական շրջանակի մէջ հանդիպած էի ազգապղծութիւնը իբրեւ սպանութիւն սահմանումին։ Եւ իրօք, եթէ կնոջ հոգին սպաննող, զայն անհասկնալի բռնութիւններով բնորոշող, հոգեբուժարաններու մէջ բանտարկող, խենթութեան տանող, կնոջ կեանքը խլող ընթացքը սպանութիւն չէ, հապա ի՞նչ է։

Այսպիսով, հայ եկեղեցական իրաւունքը ազգապիղծը մարդասպանի համազօր դատած է՝ 20 տարի իր համայնքին առջեւ ապաշխարելու պարտաւորեցնելով։ 20 տարի շարունակ մարդու մը իր համայնքին առջեւ ամէն կիրակի օր ապաշխարելը ի՞նչ կը նշանակէ, մտածե՛նք. անոր շրջապատը բոլոր պիտի գիտնայ, որ այս մարդը տուեալ յանցագործութիւնը գործած է, այս տեղեկութիւնը սերունդէ սերունդ պիտի փոխանցուի, եւ անոր զոհ դարձածը պիտի ապրի նոյն վայրը, ուր յանցագործը կը կրէ իր դէմ կատարուած յանցանքին պատիժը եւ ոչ թէ ժխտումը։ Չեմ գիտեր, եթէ գործնականը գրուածին նման է։ Աւելին, կրնաք հարց տալ, թէ «արդի» հասարակութեան մէջ ասիկա ինչպէ՞ս կը կիրարկուի։ Այնուամենայնիւ, այս կը ներկայացնէ հզօր վկայութիւն մը՝ որպէս դարաւոր իրաւական փորձէ քաղուած գիտելիք մը, որ կը փոխանցէ, թէ ինչպէ՛ս պէտք է վարուիլ նման ոճիրներու նկատմամբ։

Աւելին, յոյժ կարեւոր կը գտնեմ, որ վերոնշեալ ուսումնասիրութեանս մէջ կինը իր վկայութենէն չհրաժարեցաւ, հօրեղբօրմէն յղիացած ըլլալու վկայութիւնը ետ չքաշեց ։ Պոլիսէն այլ փաստաթուղթ մը ցոյց կու տայ, որ նման պարագայի մէջ գտնուող ընտանիք մը իրենց աղջկան գլխուն եկածին համար շատ լուրջ հատուցում պահանջած է։ Տակաւի՛ն, կը տեսնենք, որ կնոջ ընտանիքը դատը չէ լքած։ Այսինքն, եղած է ժամանակ մը, երբ բազուկները կտրուած եւ թեւերուն մէջ չեն պահուած։ Թող մեզի ինկած պարտականութիւնը ըլլայ այդ ժամանակի փորձառութիւնը մեր ապրած ժամանակներուն յարմարցնելը եւ հաւաքական ինչպիսի՜ գործիքներ կառուցելու մասին խորհիլը։

Թարգմանեց՝ Արազ Գոճայեան

Լոյս տեսած է Ակօսի մէջ

(Սոյն յօդուածը լոյս տեսած է 7 Մարտ 2026-ին, Պոլսոյ «Ակօս»-ի մէջ, Բարռեսիա Գոլէքթիվի երկշաբաթեայ «Բարռեսիաբար» սիւնակին մէջ)

 Parrhesia Collective-ը կանանց միջազգային խումբ մըն է, որ բաղկացած է արուեստագէտներէ, ակադեմիկոսներէ եւ աքթիվիստներէ, որոնք կ՚աշխատին լուսանկարչութեան, պարի, շարժանկարի, ընկերաբանութեան, գրականութեան և պատմութեան ոլորտներու մէջ, եւ իր գործունէութիւնը կ՚իրականցնէ ընկերային ցանցերու միջոցով։

]]> https://darperag21.net/%d5%a3%d5%a1%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a1%d5%bf%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%af%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%a8-%d5%a7%d6%83%d5%bd%d5%a9%d5%ab%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%b0%d5%a5/feed/ 0 87970 Արեւմտահայերէնի ապագային նուիրուած գիտաժողով Գալիֆորնիոյ Ուուտպըրի համալսարանին մէջ https://darperag21.net/%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6%d5%ab-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%ab%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25a5%25d6%2582%25d5%25b4%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a7%25d5%25b6%25d5%25ab-%25d5%25a1%25d5%25ba%25d5%25a1%25d5%25a3%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25ab%25d5%25b6-%25d5%25b6%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25ab%25d6%2580%25d5%25b8%25d6%2582%25d5%25a1%25d5%25ae https://darperag21.net/%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6%d5%ab-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%ab%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae/#respond Tue, 10 Mar 2026 12:59:27 +0000 https://darperag21.net/?p=87957 Արեւմտահայերէնի ապագային եւ լեզուի ուսուցման նորարար մօտեցումներու նուիրուած գիտաժողով մը վերջերս համախմբեց գիտնականներ, ուսուցիչներ, մանկավաարժներ եւ համայնքային ղեկավարներ՝ քննարկելու լեզուի կենսունակութիւնը, մանկավարժական մեթոտները եւ հաստատութիւններու միջեւ գործակցութիւնը։ «Հայերէն լեզուի նորարարութիւններ․ նոր գործիքներ, նոր մեթոտներ, նոր հնարաւորութիւններ» խորագրով այս ձեռնարկը ներկայացուց այն ռազմավարութիւնները, որոնք կը միտին ամրապնդելու արեւմտահայերէնը սփիւռքի մէջ։

Գիտաժողովը կազմակերպուած էր համատեղ՝ Հայ Եկեղեցւոյ Արեւմտեան թեմին, հովանաւորութեամբ՝ առաջնորդ Գերշ․ Տ․ Յովնան Արքեպիսկոպոս Տէրտէրեանի, եւ Գալիֆորնիոյ Պըրպենք քաղաքի Ուուտպըրի համալսարանին (Woodbury University) կողմէ։ Գիտաժողովին վարիչը՝ Արեւմտեան թեմի հաստատութենական նորարարութեան տնօրէնը՝ դոկտ․ Հրաչ Չիլինկիրեան, իր բացման խօսքին մէջ նկատել տուաւ, թէ այս գիտաժողովը կ’արտացոլէ այս երկու հարեւան հաստատութիւններուն՝ առաջնորդարանին եւ Ուուտպըրի համալսարանին միջեւ աճող գործակցութիւնը։

Ուուտպըրի համալսարանի նախագահ Ճեֆ Պելանթոնի ողջունեց ներկաները եւ ընդգծեց համագործակցութեան կարեւորութիւնը կրթական-մանկավարժական նախաձեռնութիւններու զարգացման մէջ։ Ան նաեւ նշեց յաջողութիւնները Ուուտպըրիի հայ շրջանաւարտներու, որոնք այսօր տարբեր ոլորտներու եւ կազմակերպութիւններու մէջ առաջնորդող դերեր ստանձնած են։

Քննարկումին ընդհանուր շրջագիծը ներկայացնելով՝ Դոկտ. Չիլինկիրեան անդրադարձաւ արեւմտահայերէնի դիմագրաւած մարտահրաւէրներուն՝ յիշեցնելով, որ 2010 թուականին UNESCO-ն զայն դասակարգեց որպէս վտանգուած լեզու։ Այս բնորոշումը նոր թափ տուած է սփիւռքի մէջ ընթացող քննարկումներուն, թէ ինչպէ՛ս կարելի է պահպանել եւ վերակենդանացնել լեզուն։ Ան ընդգծեց, որ այս մարտահրաւէրներուն դիմագրաւումը կը պահանջէ ակադեմականներու, մանկավարժներու, համայնքային առաջնորդներու եւ ընտանիքներու համագործակցութիւնը, ինչպէս նաեւ ֆինանսական միջոցներու ստեղծումը եւ այնպիսի հաստատութիւններու մասնակցութիւնը, որոնք կրնան նորարար ծրագիրներ իրականացնել։

Դոկտ. Չիլինկիրեան դիտել տուաւ, որ այս ուղղութեամբ նշանակալից դեր կը կատարեն Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնարկութեան հայկական համայնքներու բաժանմունքը եւ Փարիզի արեւելեան լեզուներու եւ քաղաքակրթութիւններու ազգային հիմնարկի՝ Inalco-յի (Institut National des Langues et Civilisations Orientales) հայագիտական բաժինը։ Երկու հաստատութիւններն ալ վերջին տարիներուն աջակցած են եւ կը շարունակեն օժանդակել շարք մը ծրագիրներու, որոնք հետամուտ են արեւմտահայերէնի ամրապնդման՝ ուսուցման նոր մեթոտներով, թուային միջոցներու եւ համայնքային նախաձեռնութիւններով։

Ապա ան ներկայացուց գիտաժողովին մասնակցող բանախօսները. դոկտ․ Ռազմիկ Փանոսեան՝ Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնարկութեան հայկական համայնքներու բաժանմունքի տնօրէնը, Անի Կարմիրեան՝ Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնարկութեան Հայկական բաժանմունքի արեւմտահայերէնի զարգացման եւ դպրոցներու օժանդակութեան ծրագիրներու պատասխանատուն, ինչպէս նաեւ լեզուաբան եւ Inalco-յի Հայագիտական բաժնի վարիչ փրոֆ․ Անահիտ Տօնապետեան։

Դոկտ. Փանոսեան անդրադարձաւ հայ լեզուի ուսուցման եւ նշեց, թէ փոփոխութիւններ կրնան յառաջանալ թէ՛ հաստատութենական նախաձեռնութիւններէ եւ թէ՛ համայնքային մակարդակով ինքնաբուխ ջանքերէ։ Ան նաեւ մատնանշեց սփիւռքի մէջ ընթացող լեզուական զարգացումները, որոնք կը վերաբերին թէ՛ արեւմտահայերէնին եւ թէ՛ արեւելահայերէնին։ Գաղթերը եւ համաշխարհայնացումը տարբեր բարբառներով խօսողներ կը բերեն իրարու մօտ, եւ այս պայմաններուն մէջ երկու լեզուաձեւերը կրնան փոխադարձաբար հարստացնել զիրար։ Միաժամանակ ան նկատել տուաւ, որ Հայաստանի Հանրապետութիւնը կրնայ կառուցողական դեր ունենալ՝ աջակցելով սփիւռքի լեզուական բազմազանութեան պահպանման։

Փրոֆ. Տօնապետեան իր ելոյթին մէջ խօսեցաւ օտար միջավայրի մէջ մայրենի լեզուներու պահպանման մէջ հաստատութենական աջակցութեան եւ անհատական նախաձեռնութեանց միջեւ անհրաժեշտ հաւասարակշռութեան մասին։ Ան շեշտեց, որ դպրոցները, մշակութային միութիւնները եւ ակադեմական ծրագիրները կենսական դեր կը խաղան արեւմտահայերէնի պահպանութեան մէջ։ Միեւնոյն ժամանակ ընտանիքներն ու անհատները եւս առանցքային դեր ունին, որովհետեւ լեզուի փոխանցումը յաճախ կը սկսի ընտանիքէն եւ կը շարունակուի համայնքային առօրեայ հաղորդակցութեան մէջ։ Ան նաեւ անդրադարձաւ սփիւռքի այն դպրոցներուն եւ անոնց դիմագրաւած դժուարութիւններուն, ուր աշակերտները կը խօսին թէ՛ արեւելահայերէն եւ թէ՛ արեւմտահայերէն։ Թէեւ լեզուական տարբերութիւնները երբեմն կրնան լարուածութիւններ ստեղծել, ան ընդգծեց, որ նման միջավայրերը կրնան նաեւ փոխադարձ հարստացման հնարաւորութիւններ ընձեռել։

Փրոֆ․ Տօնապետեան ներկայացուց նաեւ Հայագիտական միջազգային մագիստրոսական ծրագիրը (IMAS), որ Inalco-յի մէջ իրականացուող երկու տարուան առցանց ուսումնական ծրագիր մըն է։ Ծրագիրը կը պատրաստէ հայերէնի ուսուցիչներ եւ անոնց կը տրամադրէ ժամանակակից մանկավարժական հմտութիւններ՝ համապատասխան սփիւռքի կրթական միջավայրերուն։

Անի Կարմիրեան ներկայացուց Կիւլպէնկեան հիմնարկութեան նախաձեռնութեամբ մշակուած քանի մը կրթական գործիքներ, որոնց շարքին են Zarmanazan-ը, Zndoog.com-ը եւ թուային ուսումնական այլ միջոցներ։ Ան ընդգծեց նորարար մօտեցումներու կարեւորութիւնը, որոնք ուղղուած են մանուկներուն եւ պատանիներուն՝ օգտագործելով փոխազդեցիկ (interactive) հարթակներ եւ մեթոտներ, որոնք հայերէնի ուսուցումը կը դարձնեն աւելի գրաւիչ եւ հետաքրքրական երիտասարդ սերունդներուն համար։

Եզրափակիչ խօսքով հանդէս եկաւ Գերշ. Տ. Յովնան Արք. Տէրտէրեան, որ վերահաստատեց Արեւմտեան Թեմի յանձնառութիւնը՝ ամրապնդելու հայերէնը, հայ մշակոյթը եւ ինքնութիւնը։ Ան բարձր գնահատեց բանախօսներուն կատարած նորարար աշխատանքը եւ ընդգծեց, որ արեւմտահայերէնի պահպանումը կը պահանջէ շարունակական նուիրում, ստեղծագործ մտածողութիւն եւ համատեղ ջանքեր ամբողջ սփիւռքի տարածքին։

Քաղուածաբար Արեւմտեան Թեմի կայքէջէն https://wdacna.com

]]> https://darperag21.net/%d5%a1%d6%80%d5%a5%d6%82%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6%d5%ab-%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%ab%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a1%d5%ae/feed/ 0 87957 Մարինա Մելքոնեան. Կրնա՛նք նաեւ հայերէնով խաղալ եւ հայերէնով զուարճանալ https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%b6%d5%a1-%d5%b4%d5%a5%d5%ac%d5%a3%d5%b8%d5%b6%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%9b%d5%b6%d6%84-%d5%b6%d5%a1%d5%a5%d6%82-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b4%25d5%25a1%25d6%2580%25d5%25ab%25d5%25b6%25d5%25a1-%25d5%25b4%25d5%25a5%25d5%25ac%25d5%25a3%25d5%25b8%25d5%25b6%25d5%25a5%25d5%25a1%25d5%25b6-%25d5%25af%25d6%2580%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%259b%25d5%25b6%25d6%2584-%25d5%25b6%25d5%25a1%25d5%25a5%25d6%2582-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a5%25d6%2580%25d5%25a7 https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%b6%d5%a1-%d5%b4%d5%a5%d5%ac%d5%a3%d5%b8%d5%b6%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%9b%d5%b6%d6%84-%d5%b6%d5%a1%d5%a5%d6%82-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7/#respond Sat, 07 Mar 2026 17:45:02 +0000 https://darperag21.net/?p=87947 Տարբերակ21 հարթակի փոթքասթին հիւրն է Մարինա Մելքոնեանը, որ ստեղծագործ նախաձեռնութեամբ մը իրարու կը միացնէ խաղը, լեզուն եւ երեւակայութիւնը։ Երիտասարդ լիբանանահայ մը, Մարինան ստեղծած է հայերէն շարատներու (Charades) խաղ մը՝ «Ի՞նչ ըսիր» անունով։ Խաղերը շատ անգամ կրնան պարզ ժամանցէն աւելին ըլլալ։ Անոնք կրնան միջոց դառնալ մարդիկ իրարու մօտեցնելու, խօսակցութիւն խթանելու եւ նոյնիսկ լեզու մը կենդանի պահելու։ Մարինային նախաձեռնութիւնը հետաքրքրական է նաեւ այն պատճառով, որ կը փորձէ հայերէնը օգտագործել խաղային եւ խմբային մասնակցութեան ձեւով։ Այս զրոյցին ընթացքին կը խօսինք Մարինայի հետ խաղին գաղափարին մասին, թէ ինչպէ՛ս ծնաւ ու զարգացաւ ան, եւ թէ նման նախաձեռնութիւններ ինչպէ՛ս կրնան նպաստել մեր համայնքներուն մէջ արեւմտահայերէնի գործածութեան ամրապնդման։

]]> https://darperag21.net/%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%b6%d5%a1-%d5%b4%d5%a5%d5%ac%d5%a3%d5%b8%d5%b6%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%af%d6%80%d5%b6%d5%a1%d5%9b%d5%b6%d6%84-%d5%b6%d5%a1%d5%a5%d6%82-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7/feed/ 0 87947 Ի՞նչ կը մտածէ այսօր Հայաստանի ժողովուրդը երկրին տնտեսական եւ քաղաքական խնդիրներուն մասին․ հարցախոյզ https://darperag21.net/%d5%ab%d5%9e%d5%b6%d5%b9-%d5%af%d5%a8-%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d5%ae%d5%a7-%d5%a1%d5%b5%d5%bd%d6%85%d6%80-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%aa%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d5%be%d5%b8%d6%82/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25ab%25d5%259e%25d5%25b6%25d5%25b9-%25d5%25af%25d5%25a8-%25d5%25b4%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25ae%25d5%25a7-%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25bd%25d6%2585%25d6%2580-%25d5%25b0%25d5%25a1%25d5%25b5%25d5%25a1%25d5%25bd%25d5%25bf%25d5%25a1%25d5%25b6%25d5%25ab-%25d5%25aa%25d5%25b8%25d5%25b2%25d5%25b8%25d5%25be%25d5%25b8%25d6%2582 https://darperag21.net/%d5%ab%d5%9e%d5%b6%d5%b9-%d5%af%d5%a8-%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d5%ae%d5%a7-%d5%a1%d5%b5%d5%bd%d6%85%d6%80-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%aa%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d5%be%d5%b8%d6%82/#respond Sat, 07 Mar 2026 14:04:19 +0000 https://darperag21.net/?p=87938 2026 փետրուարին, Միջազգային Հանրապետական Հիմնարկի (International Republican Institute – IRI) Insights in Survey Research կեդրոնը՝ գործակցութեամբ Breavis-ի, կատարած է հարցախոյզ մը հայաստանաբնակ մեր ժողովուրդի մտահոգութիւններուն եւ սպասումներուն մասին եւ հրապարակած է անոր արդիւնքները:

Տուեալները հաւաքագրուած են 2026 փետրուար 3–13-իմիջեւ հեռաձայնային հարցազրոյցներու միջոցով (CATI մեթոտով):

Հարցախոյզին մասնակցած է 1.506 հոգի, որոնք կը ներկայացնեն Հայաստանի չափահաս բնակչութիւնը, ներառեալ՝ Լեռնային Ղարաբաղէն բռնի տեղահանուած անձեր, որոնք այժմ Հայաստանի մէջ կը բնակին։ Հարցապնդուածներու նմուշը կազմուած է ըստ տարիքի, սեռի եւ բնակութեան վայրի, իսկ հարցախոյզին սխալի սահմանը կը գնահատուի ±2,5 առ հարիւրով։

Հարցախոյզին արդիւնքները կը բացայայտեն Հայաստանի ժողովուրդին հիմնական մտահոգութիւնները, քաղաքական նախասիրութիւնները եւ տնտեսական իրավիճակի գնահատումները։ Ստորեւ կը ներկայացենք հիմնական միտումները եւ վերլուծական դիտարկումները՝ առանց մեկնաբանութեան:

1. Երկրի զարգացման ուղղութեան ընկալումը

Գնահատական                                                 Տոկոս
Երկիրը կ’ընթանայ ճիշդ ուղղութեամբ         47%
Երկիրը կ’ընթանայ սխալ ուղղութեամբ        42%
Չեմ գիտեր / պատասխան չունիմ                  11%

Այս պատկերը կը մատնանշէ հասարակութեան մէջ առկայ բեւեռացած տրամադրութիւնը․ մինչ որոշ քաղաքացիներ կը նկատեն դրական զարգացումներ, ուրիշներ կը շարունակեն արտայայտել դժգոհութիւն երկրի ընդհանուր ընթացքին նկատմամբ։

2. Հայաստանի դիմագրաւած հիմնական խնդիրները

Խնդիր                                                                                               Տոկոս

Ազգային անվտանգութիւն եւ սահմանային հարցեր              38%
Անգործութիւն                                                                                      21%
Ապրուստի սղութիւն եւ բարձր գիներ                                          18%
Ցած աշխատավարձեր                                                                     11%
Ցած թոշակներ                                                                                     9%
Խաղաղութեան բացակայութիւն                                                  8%
Աղքատութիւն                                                                                      8%
Կրթութեան խնդիրներ                                                                    7%
Առողջապահութիւն                                                                          5%

Տուեալները կը ցոյց տան, որ անվտանգութեան հարցերը կը շարունակեն մնալ Հայաստանի հասարակութեան հիմնական մտահոգութիւնը, մինչ տնտեսական խնդիրները՝ մասնաւորաբար անգործութիւնը եւ ապրուստի սղութիւնը, կը շարունակեն ազդել քաղաքացիներու առօրեայ կեանքին վրայ։

3. Քաղաքական նախասիրութիւններ

Քաղաքացիական Պայմանագիր (Նիկոլ Փաշինեան)                           29%
«Մեր ձեւով» / «Ուժեղ Հայաստան» (Սամուէլ Կարապետեան)        11%
Հայաստան դաշինք (Ռոբերտ Քոչարեան)                                                4%
Բարգաւաճ Հայաստան (Գագիկ Ծառուկեան)                                         2%
Այլ                                                                                                                           4%
Չքուէարկողներ                                                                                                 4%
Անորոշ                                                                                                                 28%

Աղիւսակը կը ցոյց տայ, որ իշխող կուսակցութիւնը կը պահպանէ առաջատար դիրքը հարցապնդուածներուն մէջ։ Միաժամանակ ուշագրաւ է չկողմնորոշուած ընտրողներու բարձր տոկոսը, որ կը մատնանշէ քաղաքական դաշտի փոփոխական բնոյթը եւ ընտրական մրցակցութեան հնարաւորութիւնը։

4. Ընտրութեան նկատմամբ վստահութիւն

Վստահութեան մակարդակ                                                Տոկոս

Վստահ եմ եւ չեմ փոխեր ընտրութիւնս                             69%
Հաւանաբար չեմ փոխեր, բայց կրնայ փոխուիլ              19%
Վստահ չեմ եւ կրնամ փոխել                                                10%
Չեմ գիտեր                                                                                    2%

Թէեւ պատասխանողներուն մեծ մասը կը յայտնէ, թէ վստահ է իր ընտրութենէն, նշանակալի տոկոս մը կը խոստովանի, որ իր որոշումը կրնայ փոխուիլ։ Այս հանգամանքը կը վկայէ, որ քաղաքական քարոզարշաւները եւ հասարակական քննարկումները դեռ կրնան ազդել ընտրական տրամադրութիւններուն վրայ։

5. Տնտեսական իրավիճակի ընկալումը

Դրամ չկայ նոյնիսկ ուտելիքի համար                                                          7%
Ուտելիքի համար կայ, բայց հագուստ գնելը դժուար է                          13%
Ուտելիք եւ հագուստ կայ, բայց սուղ բաներ չենք կրնար գնել            55%
Կարելի է սուղ բաներ գնել (օրինակ՝ ինքնաշարժ)                                  18%
Կարելի է ամէն բան գնել                                                                                   5%
Չեմ գիտեր                                                                                                             2%

Տնտեսական ցուցանիշները կը բացայայտեն, որ բնակչութեան մեծ մասը կը գտնուի սահմանափակ տնտեսական կարողութիւն ունեցող միջին եկամուտի խաւին մէջ։

Ընդհանուր եզրակացութիւն

Հարցախոյզի արդիւնքները կը մատնանշեն քանի մը կարեւոր միտումներ Հայաստանի հասարակական եւ քաղաքական կեանքին մէջ։ Անվտանգութեան խնդիրները կը շարունակեն գրաւել հանրային մտահոգութեան առաջին տեղը, մինչ տնտեսական հարցերը կը պահեն իրենց առանցքային նշանակութիւնը քաղաքացիներու առօրեայ կեանքին մէջ։ Քաղաքական դաշտը կը մնայ փոփոխական՝ չկողմնորոշուած ընտրողներու զգալի տոկոսին պատճառով։ Այս բոլորը կը վկայեն, որ Հայաստանի հասարակութիւնը կը շարունակէ գտնուիլ քաղաքական եւ տնտեսական վերափոխումներու ընթացքի մէջ։

Վ.Թ.

Հարցախոյզին անգլերէն եւ հայերէն տարբերակները կարելի է ներբեռնել.

English: https:: https://www.iri.org/wp-content/uploads/2026/03/ARM-26-NS-01-PT-FINAL_Public.pdf

Հայերէն: https://www.iri.org/wp-content/uploads/2026/03/ARM-26-NS-01-PT-V1_Armenian.pdf

 

 

 

 

 

 

 

]]> https://darperag21.net/%d5%ab%d5%9e%d5%b6%d5%b9-%d5%af%d5%a8-%d5%b4%d5%bf%d5%a1%d5%ae%d5%a7-%d5%a1%d5%b5%d5%bd%d6%85%d6%80-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%aa%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d5%be%d5%b8%d6%82/feed/ 0 87938 ՈՐ ԳՐԵՑԻ https://darperag21.net/%d5%b8%d6%80-%d5%a3%d6%80%d5%a5%d6%81%d5%ab/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d5%25b8%25d6%2580-%25d5%25a3%25d6%2580%25d5%25a5%25d6%2581%25d5%25ab https://darperag21.net/%d5%b8%d6%80-%d5%a3%d6%80%d5%a5%d6%81%d5%ab/#respond Fri, 06 Mar 2026 13:55:48 +0000 https://darperag21.net/?p=87933 Վարդի թերին գրեցի՝
Քեզ սիրում եմ․
Ու կարմրեց վարդը բոյրով կանացի,
Ողջ իմ կուրծք ու շունչը պատեց , որ բուրեմ,
Յանց բուրում է կարմիր վարդը փաստացի։

Քուլայ ամպին գրեցի՝
Քեզ սիրում եմ․
Շոգիացաւ, անձրեւ դարձաւ դաշտերին․
Ջուրը հեղեղ վարդեր հոսեց կարմրադէմ,
Յանց շիկացած շողը արեւնամուտին։

Հորիզոնին գրեցի՝
Քեզ սիրում եմ․
Նա գունատուեց քո այտերի կարմիրով,
Որ կարմիրն է բուրող վարդերի եդեմ,
Մայրամուտի եօթներանգ ալիքներով։

Երազ տեսայ գրեցի՝
Քեզ սիրում եմ․
Դու դարձար ու խոնարհուեցիր իմ բարձին․
Արեւի պէս ակնդելով լուսադէմ,
Միրաժները վխտում էին իմ լանջին։

Զովը զնգաց պարտէզում, իմ սրտի մէջ,
Նոյն բուրմունքով, ախորժաբոյր ծուփերի․
Թերին տարաւ կարօտով հիր ու անշէջ
Թեւերով հուր ասուպների, ցոլքրի։

ԳՐԻՇ ԴԱՒԹԵԱՆ

 

]]> https://darperag21.net/%d5%b8%d6%80-%d5%a3%d6%80%d5%a5%d6%81%d5%ab/feed/ 0 87933