ՇՆՈՐՀԱՀԱՆԴէՍ

22 Սեպտեմբեր 25-ին, ժամը 6-ին Լուսինէ Զաքարեան թանգարանի սրահում տեղի ունեցաւ ճարտարագէտ–գրող Ռուբէն Յովակիմեանի «Մեր օրերի կանչը» նոր գրքի շնորհահանդէսը: Թանգարանի տնօրինուհի Սուսաննա Դաւթեանի բարեհամբոյր բացման խօսքով՝ պարուրուած Նարեկացու աղօթքով եւ Շաքէ Մանկասարեանի վերլուծութեամբ-մեկնաբանութեամբ:

Տեղին է նշել, որ սրահը լեցուն էր հայրենաբնակ ու սփիւռքահայ մտաւորականներով, որոնք իրենց պարտքն էին համարել ուղղակի հաղորդակցուել այդ գրական միջոցառումին:

Երիցս գնահատելի է Շաքէ Մանկասարեանի բարձր մասնագիտական մօտեցումը հեղինակի ներկայացրած մտքերի ու կարծիքների վերլուծման ու մեկնաբանութեան առիթով: Նա կարողացաւ մինչեւ իսկ ոչ միայն ասած, այլ նաեւ հեղինակի չասածը կռահել, էջ առ էջ ծանուցելով անհրաժեշտ հատուածներ, որ ընդունելի էր ներկաների կողմից:

Տեղին է յիշել, որ Շաքէ Մանկասարեանի ելոյթը երբեմն ընդհատւում էր դասական հայ երգերի միջամտութեամբ՝ երաժշտական դպրոցի սաների կատարմամբ, որ հաճելի աղ ու համ էին տալիս մթնոլորտին:

Իր սրտի խօսքով ելոյթ ունեցաւ բանաստեղծ Թադէոս Եսայեանը:

Վերջում հեռարձակուեց հեղինակի հարցազրոյցի տեսաերիզը Գիւմրիի թղթակից Արշակ Ադամեանի հետ եւ համեստ գինեձօնով աւարտուեց երեկոն:

Այսու մեր շնորհակալութիւնն ու երախտապարտութիւնն ենք յայտնում կազմակերպիչներին ու մասնակիցներին:

Հեղինակ՝ Ռուբէն Յովակիմեան

 Շնորհահանդէսին ներկայ էին պատմաբան Աւետիս Ռազմիկ (Կիպրոս),  բանաստեղծ Թադէոս Եսայեան, պատմաբան, հրապարակագիր Գէորգ Եազճեան, իրաւաբան Կարէն Վասիլեան (Նետերլենտներ), Բժշկուհի Ռոմելա Ալեքսանեան, բանաստեղծուհի Գայանէ Խաչ, ակադեմիկոս Աշոտ Օհանեան եւ Ժիրայր Մշեցի: 

Հեղինակի այս գիրքը անոր 11-րդ հատորն է. լոյս տեսաւ Երեւան, 2025-ի ամռան:

Սկսելով գիրքի վերնագրէն, ընթերցելէ ետք զայն, կը հաստատենք, որ հեղինակը ճիշդ ընտրութիւն կատարած է զայն անուանելու «Մեր օրերի կանչը»: Իսկ կողքը, որ ստեղծագործութիւններէն մին է գեղանկարիչ վիգէն Շառոյեանի, իսկապէս արժանի է գնահատանքի, նաեւ՝ հեղինակին արժեւորումով:

Ի՞նչի մասին է այս գիրքը: Ընթերցողները հապճեպ պիտի ուզեն իմանալ բովանդակութեան մասին եւ այդ առումով ալ պիտի զննեն ցանկը, որ կ’ընդգրկէ հեղինակին սրտի խօսքը եւ 41 յօդուածներ:

Տասնամեակներէ ի վեր Ռուբէն Յովակիմեանի համար վարժութիւն դարձած է որպէս պարտականութիւն օրը սկսիլ հայրենի ու սփիւռքի մամուլը կարդալով: Ապա իր քաղաքական համոզումներու պրիսմակէն անցընելով՝ գրի կ’առնէ մեր աւետեաց երկրին առնչուող իրադարձութիւնները, նաեւ՝ աշխարհի տարածքին պատահող ամենօրեայ դէպքերը:

Բոլոր անոնք որոնք լաւ կը ճանչնան Ռուբէն Յովակիմեան հեղինակը եւ կարդացած են անոր յօդուածները կամ գիրքերը, ապա պիտի հաստատեն, որ ան իրազեկ է տեղի ունեցած բոլոր դէպքերուն, որոնք քննադատական եւ վերլուծական նժարի վրայ դնելով՝ ան չի զլանար գրի առնելու զանոնք արթուն ու  հեռատես միտքերով:

Հայաստան ծնած Ռուբէն Յովակիմեան, թէեւ արդէն հինգ տասնեակ տարիներէ ի վեր հաստատուած է Ֆրանսա, ան չի կրնար անտարբեր մնալ հայրենիքը յուզող իրականութիւններուն նկատմամբ:

 Իր «Երկու Խօսք»-ին մէջ (էջ 6) կը գրէ. —

— «…նման դէպ­քե­րը, ո­րոնք ա­մե­նօ­րեայ ի­րա­կա­նու­թիւն են, չեն կա­րող ո­մանց հա­մար ան­տար­բեր մնալ եւ գրի առ­նուելով՝ դառ­նալ յօ­դո­ւած, ո­րոնց հա­ւա­քը դառ­նում է գիրք, որ սոյն գրքոյ­կի եր­կունք է:

Ռուբէն Յովակիմեան հեղինակը այս եւ իր նախորդ գիրքերուն ընդմէջէն միշտ ալ ընթերցողին առջեւ տեսադաշտ մը բանալով՝ կը ջանայ զայն մղել խորհրդածութեան եւ վերլուծումի, մասնաւորաբար՝ առողջ դատողութեան:

Հեղինակը ընթերցողին կը յուշէ վաղ անցեալի դէպքերը եւ  զանոնք համեմատելով  ներկայ իրավիճակին, իր «Կառավարումն» վերնագրին տակ  (էջ 29) կը գրէ. —

            — «…ընդ­հա­նուր կար­ծիք կայ, թէ Ա­սո­րես­տա­նի ան­կու­մի պատ­ճա­ռը կա­պո­ւած է նրա ղե­կա­վար­նե­րի սխալ քայ­լե­րի եւ գոր­ծու­նէու­թեան հետ: Թե­րեւս կան նաեւ այլ յա­ւե­լեալ պատ­ճառ­ներ, ո­րոնք ան­հա­սա­նե­լի են: 

«Ա­ներկ­բայ է, թէ ո­րե­ւէ երկ­րի գլխին կանգ­նած ան­ձի գա­ղա­փա­րա­խօ­սու­թեան եւ ան­հա­տա­կան յատ­կու­թիւն­նե­րի հետ է կա­պո­ւած երկ­րի ներ­կան թէ ա­պա­գան, նրա ա­ռա­ջըն­թա­ցը, բա­րե­կար­գումն ու կոր­ծա­նու­մը»:

 «Ինքնախժռում»  վերնագրին տակ (էջ 56)  հարցական շեշտով կը գրէ. —

            — «Հ­նա­րա­ւոր եր­բե­ւէ ե­ղե՞լ է, թշնա­մի երկր­նե­րի մի­ջեւ խնդիր լու­ծել աղօթ­քով կամ դրօ­շակ ծա­ծա­նե­լով:  Անհեթեթութի՞ւն, թէ՞ տխմարութիւն…:

Ռուբէն Յովակիմեանի խօսքի ու գրի դիպուկ արտայայտութիւններէն է  «տխմարութիւն» բառի յաճախակի օգտագործումը:

Հեղինակը խորին ափսոսանք կ’ապրի եւ իր «ԹԵՐՈՒՍՈՒՄՆ» վերնագրին ներքոյ (Էջ 81) կը գրէ. —

— «Վե­րը նշո­ւած տո­ղե­րը քննա­դա­տու­թիւն չեն, այլ սրտի խոր­քից բխած ափ­սո­սանք, որ դա­րե­րի խոր­քից վե­րած­նո­ւած մեր հայ­րե­նի­քը վե­րա­կա­ռու­ցող­նե­րի մի մա­սը թե­րուս է, տար­րա­կան բա­րո­յա­կա­նու­թեան ու յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րի կարգ ու կա­նո­նին ան­տե­ղեակ: Ժա­մա­նակն է, որ բո­լոր մա­կար­դա­կի ղե­կա­վար­նե­րը վար­չա­պե­տի հետ միա­ձայն պաշ­տօ­նի նշա­նա­կեն կա­րող եւ ու­նակ ան­ձանց եւ ոչ միայն կու­սակ­ցա­կան­նե­րի: Այդ է իմ յոր­դո­րը հայ­րե­նի պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րին:

 «Իսկապատում» վերնագրին տակ (էջ 93 ) կը գրէ. —

— «Եր­բեմն ան­կա­րե­լի է հարց չտալ, թէ ո´րն է մեր հայ­րե­նի թէ սփիւռ­քի ազ­գա­կից­նե­րից ո­մանց մտա­ծող գոր­ծա­րա­նը՝ ու­ղե՞­ղը, թէ՞ ոտ­քե­րը:

— «Մօտ հա­զար տա­րիէ ի վեր է որ մոն­ղոլ–թա­թա­րա­կան հրո­սակ­նե­րը փա­ռա­ւոր նստել ու վա­յե­լում են ողջ Ա­նա­տո­լիան՝ նե­ղուց­ներն ու ծո­վե­րը, այ­սօր ութ­սուն մի­լիոն բնակ­չու­թեամբ աշ­խար­հի հզօր­նե­րի հետ են մրցում՝ ա­նե­լով ինչ ցան­կա­նում եւ ոնց ցան­կա­նում են, (բա­նը չըն­կա­լել գովք, այլ ողբ թուր­քե­րի նկատ­մամբ): Հայ փրկիչ գոր­ծիչ­նե­րից ո­մանք դեռ յոյս են կա­պում պատ­մա­կան տա­րածք­նե­րի հետ եւ ան­խոնջ քա­րո­զում միաս­նա­կա­նու­թիւն:  Յուսանք որ շտկուեն՝ յանուն իսկութեան»: 

«Քաոսապատում» վերնագրին տակ (էջ 96) հեղինակը կ’անդրադառնայ բարոյական արժէքներու. —

— « Չեմ համարձակւում մտածել, թէ՛  ի սփիւռս աշխարհի, կայ մի անկիւն   ուր վիճակը համեմատաբար քաոսային չէ, երբ ԱՄՆ եւ  Եւրոպան՝ Իսրայէլի աչառու  երեսպաշտ, մարդահաճոյ կամ ծածուկ մասնակցութեամբ, ձեռք–ձեռքի՝ Թրամփի յաղթանակից յետոյ, խոշոր շերեփով խառնում են  «աշխարհ» կոչուած կաթսայի պարունակութիւնը, ուր բարոյական արժէքների մակարդակը շատ ցածր է»:

Ռուբէն Յովակիմեան  կը խոստովանի որ շատերու նման տարիներու ընթացքին յաճախ մտմտուքի մէջ է եւ  իր «Մտմտուք» վերնագրին տակ (էջ 100) հարց կու տայ. —

— «ո՞վ ենք մենք հայերս, մեզ նման փոքր երկիրներու ընդդիմադիր ուժերը եւ նոյն ընկալումը ունին իրենց երկրի պետականութեան նկատմամբ, ի վերջոյ ո՞ր  բարոյական հիմունքներով հայրենիքէն դուրս հաստատուած բազմաթիւ լրագրողներ որոնք հարկ չեն վճառեր ունեն ամէն տեսակ լուտանքներ շպրտել պետականութեան վրայ, որ խնդրի առարկան անձը չէ , այլ երկիրը»:

Պէտք է ընդգծել, որ հեղինակը ոչ մէկ պարագային նպատակ չէ ունեցած  մեղաւոր  գտնելու կամ որեւէ մէկը քննադատելու,  եւ ոչ ալ կոչելու որ մեղաւորը մենք ենք, սակայն իր ներքին պոռթկումը գրչին է տուած:

Իր «Պոռթկում» վերնագրին ներքոյ (էջ 106) կը գրէ.—

— «Մեղաւոր կամ անմեղ փնտռելու նպատակ չունի այս գրութիւնը, այլ հասկանալ մեր հանրութեան որոշ մասի տխմար եւ թերուս մտայնութիւնը երեւոյթների, մանաւանդ ազգի վիճակի որեւէ կացութեանը: 

Իր պոռթկումին եւ ափսոսանքին հետ հեղինակ Ռուբէն Յովակիմեան կը փորձէ  հասկնալ ու հասկցնել թէ ի՞նչ նախնտրելի քայլերն են որ զերծ կը պահեն ձախող գործարքները:

Օրինակ՝ իր «Պատգամանի» վերնագրին տակ (էջ 104) կ’ընդգծէ. —

— «Հրեաները գովաբանելու համար չէ որ կը յիշենք, այլ որպէս նմուշ հայ միասնականութիւն քարոզողներուն, որ նոյնիսկ թշնամիէն ընդօրինակելի քայլեր կան, որու հետ պէտք չէ մոռնալ որ դէպք չէ եղած երբ հրէաստանի դրօշը ոտնատակ ըլլայ կամ հրկիզուի ծագումով հրեայ որեւէ խմբակցութեան կողմէ որեւէ առիթով»:

 Սա ցոյց կու տայ  թէ ճարտարագէտ գրող Ռուբէն Յովակիմեան նաեւ  քաղաքագիտական վերլուծութիւններ կատարելով  ճարտարագիտութեամբ կը նախագծէ  խնդիրները լուծելու եւ ապագայ երկիրը վարելու ռազմավարութեան հիմքերը: Եւ հեղինակին  յորդորը յստակ է այս տողերուն մէջ. —

— «Կրկ­նեմ, որ միակ ազ­գա­յին գա­ղա­փա­րա­խօ­սու­թեան անհ­րա­ժեշ­տու­թիւ­նը պէտք գե­րա­կայ լի­նի, որն կա­րող է  միա­ւո­րել եւ ո­րի  կա­րիքն ու­նենք՝ այլ կերպ  մեռ­նե­լու է ազ­գը ա­ռանց հետք թող­նե­լու»:

Եւ իր 41-րդ «ԵԶՐԱՅԱՆԳՈՒՄ» յօդուածին մէջ (էջ 114)  հեղինակը կ’ընդգծէ. —

— «Գրելու բուն նպատակը թուղթ մրոտել չէ եղած եւ ոչ ալ պիտի ըլլայ, այլ դրական թէ բացասական երեւոյթներուն մասին պարզ միջոցով արտայայտելու եւ առանց խեղաթիւրելու ինչ որ գաղափարախօսութեան ի նպաստ»:

Ճարտարագէտ եւ գրող Ռուբէն Յովակիմեան, իր կեանքին ընթացքին իրականացուցած բազմաթիւ նախաձեռնութիւններով, անշուշտ արժէքաւոր տեղ մը կը գրաւէ մեր իրականութեան մէջ։ Ինչ բախտաւորութիւն, որ նախապէս ապրելով Խորհրդային Հայաստանի մէջ, հեղինակը առիթը ունեցած է տեսակցելու մեծ վարպետ Մարտիրոս Սարեանի, Գոհար Գասպարեանի եւ Աւետիք Իսահակեանի հետ՝ այլ մեծերու շարքին:

Ռուբէն Յովակիմեանի գործերը կը նկատեմ գիտական եւ վերլուծական ուսումնասիրութիւններ, որովհետեւ անոնք հիմնուած են փաստաթղթային ապացոյցներու վրայ եւ կը լուսաբանեն հայրենիքին պատմական ընթացքը՝ անաչառ դիտողի քննադատական մտածողութեամբ։

Շաքէ Մանկասարեան

Շաքէ Մանկասարեան

8 օգոստոս 2025

New South Wales-ի խորհրդարան

Հանրային երախտագիր

Արժանապատիւ Տէր Պարթեւ Գարագաշեանի

Վերջերս Արժ․ Տէր Պարթեւ Գարագաշեան նշեց Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ մէջ իր քահանայական ծառայութեան 35-ամեակը՝ կարեւոր հանգրուան մը, որ արժանի է խոր յարգանքի եւ յիշատակումի։ Հաւատքով, իմաստութեամբ եւ խոնարհութեամբ ան առաջնորդած է սերունդներ՝ անսասան նուիրումով ծառայելով մեր հայկական համայնքի հոգեւոր կեանքին։ Անոր ծառայութիւնը տարածուած է խորանէն անդին՝ ընտանիքներ միացնելով, վշտի պահերուն մխիթարութիւն պարգեւելով, եւ զօրութեամբ ու հաստատամտութեամբ առաջնորդելով անորոշութիւններու եւ մարտահրաւէրներու ժամանակ։ Տէր Պարթեւի ներկայութիւնը ոգեշնչման եւ զօրութեան աղբիւր է շատերու համար։ Կը փոխանցեմ իմ սրտագին շնորհաւորութիւնս այս նշանաւոր յոբելեանին առիթով եւ գոհաբանական շնորհակալութիւնս կը յայտնեմ անոր յարատեւ ծառայութեան եւ առաջնորդութեան համար։ Թող իր հովուական առաքելութիւնը շարունակէ օրհնուած մնալ երկար տարիներ։

Թիմ Ճէյմզ
New South Wales-ի խորհրդարան
Իւիլըպի շրջանի պատգամաւոր
Tim James MP
Member for Willoughby

Ստորեւ` Տէր Պարթեւ Աւագ Քահանայ Գարագաշեանի պատասխան-շնորհակալագիրը

Մեծայարգ Պատգամաւոր Թիմ Ճէյմզ, 

Իմ անկեղծ երախտագիտութիւնս կ’ուզեմ յայտնել 2025 թուականի օգոստոսի 8-ի Հանրային երախտագրին համար, զոր ստացած եմ ձեր գրասենեակէն՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ քահանայ ձեռնադրութեանս 35-ամեակին առիթով։

Իմ նուիրումս եկեղեցւոյ եւ յանձնառութիւնս ծառայելու համայնքին եղած են իմ ամողջ կեանքիս յենակէտը՝ որպէս Chatswood-ի Սուրբ Յարութիւն Հայ առաքելական եկեղեցւոյ քահանայ։

Իմ քահանայական ծառայութեանս ընթացքին պատիւն ունեցած եմ գործելու մեր եկեղեցւոյ եւ տեղական իշխանութեան ընտիր ներկայացուցիչներու հետ։ Խորին գոհունակութեամբ կը ստանամ ձեր գնահատգիրը եւ լաւատեսութեամբ կը դիմաւորեմ ապագան՝ միասնաբար մեր ծառայութիւնը շարունակելու համայնքին։

Աղօթարար՝

Տէր Պարթեւ Աւագ քահանայ Գարագաշեան 

8 AUGUST 2025

 PARLIAMENT OF NEW SOUTH WALES

COMMUNITY RECOGNITION STATEMENT

REVEREND FATHER DE BARTEV KARAKASHIAN

Recently, Archpriest Der Bartev Karakashian celebrated 35 years of devoted priesthood in the Armenian Apostolic Church-a milestone deserving of deep respect and celebration. Through faith, wisdom and humility, he has guided generations with unwavering commitment to the spiritual life of our Armenian community. His service has extended beyond the altar-uniting families, offering comfort in times of sorrow and leading with strength and steadiness through times of change and challenge. Der Bartev’s presence is a source of inspiration and strength for so many. I extend my heartfelt congratulations on this remarkable anniversary and thank him for his enduring service and leadership. May his ministry continue to be blessed for many years to come.

Tim James MP Member for Willoughby

Այս առիթով կը վերահրատարկենք Տէր Պարթեւ աւագ քահանայ Գարագաշեանի հետ Տարբերակ21 հարթակի աշխատակիցներէն՝ Շաքէ Մանկասարեանի տարիներ առաջ կատարած հարցազրոյցը անոր 35 տարիներու քահանայութեան ծառայութեան առիթով:

Արժպ. Տ. Պարթեւ Աւագ քահանայ Գարագաշեան ծնած է Պոլիս: Իր պոլսահայ ծնողքը՝ Հայկարամ եւ Զարուհի Գարագաշեաններու նախորդող սերունդները եղած են նոյնպէս պոլսահայեր: Պոլսոյ մէջ, Տէր հայրը կը հանդիպի իր կեանքի ընկերոջ Օրիորդ Վերգին Ծաղիկեանին, որուն հետ կնքած ամուսնութենէն (2 Նոյեմբեր 1969) կը բախտաւորուի երկու դուստրերով՝ Լուսի եւ Զարուհի եւ երեք թոռներով: Տէր Պարթեւ Գարագաշեան աւազանի անունով  Յակոբ, 25 Դեկտեմբեր 2025-ին պիտի տօնէ իր ծննդեան 84-ամեակը: Հակառակ իր թոշակի տարիքին, ան ցայսօր կը ծառայէ Աւստրալիոյ, Սիտնի Սուրբ Յարութիւն Եկեղեցւոյ մէջ որպէս հովիւ:

– Սկսելով մեր զրոյցը, պիտի խնդրէի Տէր Պարթեւ պատմէք ձեր յաճախած վարժարանին մասին:

Յաճախած եմ Էսայեան Վարժարանը, որ հիմնուած է 1895-ին, Յովհաննէս  եւ Մկրտիչ Էսայեան եղբարներու կողմէ ու անուանած են Էսայեան վարժարան, որ կը գտնուի Պոլսոյ Թաքսիմ թաղամասը, Մէշէլիք փողոց թիւ 24:  Այստեղ նշեմ, որ վարժարանի բակին տարածքին կառուցուած է նաեւ եկեղեցի, 1895 ին, Պոլսոյ պատրիարք Մատթէոս Իզմիրլեանի օրով  ու անուանուած է «Թաքսիմի Սուրբ Յարութիւն եկեղեցի», այն պայմանաւ որ թաղում չի կատարուի, այլ միայն պսակ ու մկրտութեան խորհուրդները, շաբաթ երեկոյ՝ ժամերգութիւն ու Կիրակի՝ Ս. Պատարագ:

Ընդհանուր գիծերու մէջ, պիտի ուզէի յիշել, որ վարժարան յաճախած տարիներուս՝ 1948 – 1956, մանկապարտէզեն մինչեւ նախակրթարանի աւարտը Օրիորդ Հերմինէ Գալուստեանի  տնօրէնութեան շրջանն էր, եւ կը դասաւանդուէր՝ Կրօն, Հայոց Պատմութիւն, Գրականութիւն, Անգլերէն կամ ֆրանսերէն, Աշխարհագիտութիւն (geography), Թուաբանութիւն, երգ եւ գծագրութիւն, մարզանք:  Իսկ մենք աշակերտներս, ամէն առտու անպայման նախ եկեղեցի կը մտնէինք մոմ վառելու, մանաւանդ քննութիւն յանձնելու օրերուն:

Հոս կ’ուզէի պատմել իմ աշակերտական օրերու յուշերէս մին. եկեղեցւոյ արարողութիւնները ինչպէս ըսի շաբաթ եւ կիրակի օրերուն էր, այնուամենայնիւ հարսանեկան պսակներ եղած են նաեւ շաբթուայ ընթացքին, մինչ մենք մեր դասարաններուն մէջ, յանկարծ կը լսեմ  իմ ուսուցչուհիիս ձայնը պարտէզի կողմէն, «Յակոբ Գարագաշ արագ իջիր եկեղեցի» …որ պսակի արարողութեան մոմ բռնեմ …:

– Տէր Պարթեւ խօսինք եկեղեցւոյ մէջ ձեր ծառայութեան սկզբնական տարիներուն մասին:

Ես եօթը տարեկան էի, երբ մեծ մայրիկս զիս եկեղեցի տարած եւ յանձնած է դպրապետին, ըսելով` որ «միսը քեզի, ոսկորը ինծի»: Հոս նշեմ նաեւ, որ իմ մեծ մայրս, մօրեղբայրս, մայրս ու մօրաքոյրս բոլորն ալ դպիր ու դպրուհի եղած ենք 3 սերունդ:

20 Դեկտեմբեր 1964-ին, Տ. Շնորհք Սրբազան Արքեպիսկոպոս Գալուստեանի ձեռամբ  ստացած եմ դպրութեան 4 աստիճան, 31 Յուլիս 1966-ին, ընկալեալ է հրաման ուրար կրելոյ ի ձեռանէ  Տ. Շնորհք Սրբազան Արք.  Գալուստեանի:

29 Սեպտեմբեր 1985-ին, Թուրքիոյ Հայոց Արժանաընտիր Հոգեւոր Պետ՝ ամենապատիւ Տ. Շնորհք Սրբազան Պատրիարք Հօր հրամանաւ ստացայ սարկաւագութեան սուրբ աստիճանը Սամաթիոյ Ս. Գէորգ Հայց.  Եկեղեցւոյ մէջ, ձեռամբ Գերաշնորհ Տ. Շահան Արք. Սվաճեանի, ծառայեցի Պոլսոյ Թաքսիմ թաղամասի Սուրբ Յարութիւն Եկեղեցւոյ մէջ:  Եւ նոյն տարին, մենք մեր ընտանիքի անդամներով փոխադրուեցանք Աւստրալիա:

– Այսօր 40 տարիներէ ի վեր դուք հաստատուած էք Աւստրալիա, խօսինք ձեր եկեղեցւոյ շարունակուող ծառայութեան մասին:

Մինչեւ իմ վերջնական Աւստրալիա հաստատուիլս Հոկտեմբեր 1985-ին, Աւստրալիա այցելած էի Դեկտեմբեր 1979-ին արձակուրդի եւ երկիրը ուսումնասիրելու նպատակով եւ 1980-ի Ս. Ծնունդի տաղաւարի Ժամերգութեան եւ Ս. Պատարագի մասնակից եղած եմ: Այդ ժամանակ Գարեգին Արքեպս. Գազանճեան Առաջնորդն էր, Աղան վարդապետ Պալիօզեան փոխանորդ ու Արամայիս Միրզոեան Հոգեւոր Հովիւ:

Երբ տեղափոխուեցանք Սիտնի, այցելեցի առաջնորդարան այդ ժամանակ Աղան Եպսկոպոս Առաջնորդն էր Աւտրալիայի ու Նոր Զելանտայի, իսկ հոգեւոր հովիւներն էին Տ. Նորայր Քհնյ. Բաթանեանն ու Տ. Արամայիս Աւագ Քհնյ.Միրզայեանը:

– Տէր Պարթեւ այս տարի ձեր քահանայ ձեռնադրութեան 35-րդ տարին է, խնդրեմ պատմեցէք ձեր քահանայ ձեռնադրուելու մասին, ո՞վ էր ձեզ ձեռնադրողը: Ո՞ր թուականին արժանացած էք Լանջախաչ ու Ծաղկեայ Փիլոն կրելու պատիւին, իսկ վերջերս ալ արժանացաք Աւագ Քահանայ պատուին:

Աղան Արք. եպիսկոպոս զիս արժանի տեսաւ քահանայական կոչումին եւ ծառայելու Սուրբ Յարութիւն Եկեղեցւոյ մէջ՝ Սիտնի, ուր Հոգելոյս Տ. Աղան Արք. Պալիօզեանի ձեռամբ ձեռնադրուեցայ  ամուսնացեալ քահանայ 15 Յուլիս 1990ին, որպէս Ս. Յարութիւն Եկեղեցւոյ օգնական հովիւ` վերանուանուելով Պարթեւ Քահանայ:

13 Սեպտեմբեր 1966-ին,  արժանացած եմ Լանջախաչի՝ Գարեգին Ա. Ամենայն Հայոցի օրհնութեամբ,  6 Յուլիս 2003-ին՝  Ծաղկեայ Փիլոն կրելու պատիւին,  իսկ 8 Սեպտեմբեր 2020-ին՝ Աւագ քահանայի պատիւին՝ Աւստրալիոյ եւ Նոր Զելանտայի Հայոց Թեմի Առաջնորդ Բարձրաշնորհ Տէր Հայկազուն Արք Նաճարեանի խնդրանքով եւ Գարեգին Բ. Ամենայն Հայոցի օրհնութեամբ:

– Այս Ի՜նչ գեղեցիկ զուգադիպութիւն պիտի ըսէի, որ ձե՛ր ծառայութիւնը եղած է Պոլսոյ եւ Սիտնիի մէջ Սուրբ Յարութիւն անուններով կոչուած եկեղեցիներուն մէջ: Այսօր համացանցի շնորհիւ, կը հետեւինք եկեղեցւոյ Ս. Պատարագներուն, բայց պիտի ուզէի անդրադառնանք, որ դուք տարիներ շարունակ, որպէս պատարագիչ քահանայ Սուրբ Պատարագ կը մատուցանէք ո՛չ միայն Ս. Յարութիւն եկեղեցւոյ, այլեւ Աւստրալիոյ շրջաններուն մէջ, նաեւ երկրէն դուրս՝ փոքրաթիւ հայ գաղութ Սինկափուրի մէջ, խնդրեմ պատմեցէք Սուրբ Երրորդութեան եկեղեցւոյ հիմնադրութեան մասին :

Հոս ըսեմ, որ 1980-ականներու վերջաւորութեան, Սիտնիի արեւմտեան շրջանի բնակուող հայերուն թիւը սկսաւ աճիլ: Պատահեցաւ որ 1993-ին հանդիպումներ ունենամ այդ շրջանի հայերուն հետ, որոնք ծուխ ստեղծելու փափաքով ըսին.-«Տէր Հայր, մենք ալ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ զաւակ ենք, մեզի մոռցած էք …»:  Այդ օրերուն Առաջնորդ Աղան Սրբազան հայրը արտասահման պիտի մեկնէր եւ  Սրբազան հօր ըսի վերադարձին կը խօսինք եւ այսպէս անմիջապէս իր վերադարձին, ուշադրութեանը  յանձնեցի ըսելով՝  որ եկեղեցի մը վարձենք այդ շրջանէն, եւ գոնէ ամիսը մէկ անգամ Ս. Պատարագ մատուցանենք: Այդպէս ալ եղաւ եւ սկսանք  ասորիներուն եկեղեցին վարձել, յետոյ տեղացի կաթոլիկ եկեղեցին, իսկ մենք՝ Տէր Նորայրը եւ անարժանս ամիսը մէկ անգամ Ս. Պատարագ կը մատուցանէինք :

Տարիներ ետք՝ 2007-ին, եկեղեցի հիմնելու նպատակով շէնք մը գնուեցաւ, 26 Garfield Street, Wentworthville մէջ:  Սակայն, շէնքի վերակառուցման նախագիծը սկսաւ 2012-ի Նոյեմբերին, եւ երկու տարի ետք՝ 2014 թ. Յունուարի 5-ին, Գերշ. Հայկազուն Եպսկ. Նաճարեանը օծումը կատարեց  «Սուրբ Երրորդութեան» անուանակոչուած եկեղեցւոյ սուրբ խորանին եւ մատուցեց առաջին Սուրբ Պատարագը: Առ այդ ամէն կիրակի կը մատուցուի Ս. Պատարագ:

Հոս ունինք նաեւ Աւստրալիոյ Perth եւ Adelaide քաղաքներուն մէջ փոքրաթիւ հայ համայնքներ, որոնց զանազան առիթներով այցելած, հոգեւոր սնունդ տուած եմ մեր զաւակներուն եւ մատուցած եմ Ս. Պատարագ:

Ինչ կը վերաբերի երկրէն դուրս Ս. Պատարագ մատուցելուս մասին, Աւստրալիոյ եւ Նոր Զելանտայի երջանկայիշատակ Առաջնորդ Աղան արք. Պալիօզեանի տնօրինութեամբ մեկնած եմ Սինկափուր 1982-ին եւ 11 Նոյեմբեր 2011-ին, հանդիպելու համար տեղւոյն փոքրաթիւ հայ գաղութին: 12 Նոյեմբերին, հանդիպում ունեցած եմ տեղւոյն հայ համայնքի զաւակներուն հետ, որոնք համախմբուած էին եկեղեցւոյ շրջափակը՝ մասնակցելու դասական երաժշտութեան երեկոյի հրաշալի համերգին, իսկ Կիրակի, 13 Նոյեմբերի առաւօտեան, տեղւոյն Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ հինաւուրց եկեղեցւոյ մէջ  հնչեցին հայկական Ս. եւ անմահ պատարագի քաղցրահնչիւն բառերը՝ մասնակցութեամբ ներկայ հաւատացեալներուն:

– Տէր Պարթեւ, յատկանշական է, որ դուք բծախնդրութեամբ ու լիովին կը տիրապետէք եկեղեցւոյ բոլոր տաղաւարներու, ժամերգութիւններու, Սուրբ Պատարագի ծիսակատարութեան եւ խորհրդակատարութեան,պիտի ուզէի անդրադառնանք նաեւ ձեր շարականներու երգեցողութեան եւ նօթաներ կարդալու հմտութեան: 

Ինչպէս վերը նշած էի փոքր տարիքէս յաճախած եմ եկեղեցի ու դասաւանդութիւններու մասնակցելով սորված ու տիրապետած եմ եկեղեցւոյ կարգ ու կանոնը, շարականները ի  մասնաւորի այդ ժամանակուայ Հոգեւոր հովիւ շարականագէտ  ու Նոթաճի պապա Համբարձումի հայկական նոթայի հմուտ  Տէր Շնորհք Քհնյ. Մուրատեանի դասնըթացքներուն մասնակցելով: (Համբարձում  Լիմոնճեան (1768, Կ.Պոլիս – 29 Յունիս, 1839, Կ.Պոլիս) հայ երգահան, երաժշտագէտ,որ կոչուած է նաեւ Նոթաճի պապա Համբարձում):

 – Շնորհակալութիւն Տէր Պարթեւ այս բովանդակալից զրոյցին համար:

Սիրելի Շաքէ, ձեզի ուժ եւ կարողութիւն ու ամենայն բարիք կը մաղթեմ, սիրով ու աղօթքով:

Շնորհակալ եմ շատ: Ի սրտէ կը շնորհաւորեմ ձե՛զ Տէր Պարթեւ ձեր 35 տարիներու քահանայութեան ծառայութիւնը եւ կը մաղթեմ, որ Տէրն Աստուած պարգեւէ ձեզ նուիրեալ ծառայութեան երկար տարիներ:

2013-ին, յարգելով իր խոստումը, Խաչիկին ընկերը երկուքկէս ամսու լապրատոր շնիկ մը կը նուիրէ իրեն: Խաչիկ շնիկը կ’անուանէ Հաչիքօ: Եւ այդ օրէն սկսեալ, Խաչիկ կը խնամէ իր շունը ինչպէս իր տան մէկ անդամ-զաւակը ըլլար: Կեանքը բնական կ’ընթանար եւ Խաչիկ երբեք չէր մտածած Պէյրութէն հեռանալու եւ գաղթելու մասին: Սակայն 2016-ին, Խաչիկ իր ընտանիքին հետ կը գաղթէ Լոս Անճելըս, բայց ան չի կրնար Հաչիքոն իր հետ տանիլ եւ այդ պատճաոով ալ զայն կը վստահի իր ընկերոջը, որ Այնճարի մէջ ամառանոց ունէր: Խաչիկ իր միտքը հանգիստ պահելու համար, ամէն շաբաթ կը հեռաձայնէր Հաչիքոյի վիճակը հարցնելու, եւ միաժամանակ Հաչիքոյին լուսանկարները ստանալով, ան կը մխիթարուէր: Որոշ ժամանակ, Հաչիքոյի լուսանկարները կը դադրին, եւ Խաչիկ մտահոգ կը հետաքրքրուի ու կ’իմանայ, որ ամառանոցի հիւրերուն կեցութեան հետ Հաչիքոյի անյարմարութեան պատճառով, Հաչիքոն յանձնուած էր մէկ այլ ընկերոջ: Խաչիկ անմիջապէս կը հեռաձայնէ եւ կը հարցնէ Հաչիքոյին վիճակը եւ երբ կը տեսնէ, թէ ան շղթայով տանիքը կապուած է, Խաչիկին հոգին կ’ալեկոծի, խիղճը կը տանջուի յիշելով, որ Հաչիքոն ի՜նչ յարմարաւէտ պայմաններու մէջ ապրած էր:

Հաչիքոն Լոս Անճելըս բերելու վճռականութեամբ, Խաչիկ անմիջապէս կը կապուի իր ընկերներուն, որ ճամբորդական գրասենեակի մը միջոցով կազմակերպէ Հաչիքոյին Լոս Անճելըս փոխադրութիւնը: Սկիզբը առաքման արժէքը 1500 Ամերիկեան տոլար էր, բայց անվերջ ուշացումներէ յետոյ ճամբորդութեան սակը կը բարձրանայ մինչեւ 2500 ամերիկեան տոլարի, որուն Խաչիկ համաձայն կը գտնուի, բայց եւ այնպէս բաւական ժամանակ անցնելէ ետք, գործը չի յաջողիր: Խաչիկ չի յուսահատիր եւ ի վերջոյ մէկ ուրիշ պէյրութահայ ընկերոջ մը միջոցով եւ գրասենեակի մը խոստումով, Խաչիկ 3000 տոլար կը վճարէ, եւ Հաչիքոն Qatar Airways-ի թռիչքով կը տեղափոխուի Լոս Անճելըսի օդակայան:

Մէկ ու կէս ժամ տեւած փաստաթուղթերուն ստուգումէն ետք, Խաչիկ կը տեսնէ Հաչիքոն փոխադրական վանդակի մը մէջ: Հաչիքո իսկոյն կը նկատէ իր տէրը, կը ցատկէ պոչը անընդհատ շարժելով ու արտասովոր մեղմ հաչիւններով… ուրախութիւնը անսահման էր:

Հաչիքոյի սիրած ժամերն են Ipad-ի վրայ game դիտելը:

Խաչիկ մեծ հոգատարութեամբ կը շարունակէ խնամել Հաչիքոն իր զաւկին նման : «Հաչիքո արթուն պահակն է ու ամէն օր դռան առջեւ պառկելով կը սպասէ տան բացակայ անդամին վերադարձը» : «Շա՜տ ուշիմ է», — « Հաչիքօ՛, ներս եկուր, տեղդ պառկիր, Նարեկը պիտի չգայ այս գիշեր» — այս խօսք լսելով Հաչիքո կ’անցնի ներս իր տեղը: Կը պատմէ Խաչիկ …Ի՜նչ հաւատարիմ ու հնազանդ է Հաչիքոն…

Տարիքը ազդած է եւ Հաչիքոյին տեսողութիւնն ու լսողութիւնը տկարացած են. դեղորայքի եւ անսահման խնամքի շնորհիւ Հաչիքոն կը շարունակէ իր կեանքը այն մարդուն հետ, որ բնաւ չհրաժարեցաւ իրմէ:

Խաչիկ Թաշճեան եղած է երեսփոխանի թիկնապահ եւ այդ տարիներուն ձեռք երկարած է հարիւրաւոր մարդոց եւ օգնած անոնց հարցերու լուծումներ գտնելու շնորհիւ իր ունեցած պաշտօնին:

Առ ի տեղեկութիւն

Լապրատորը կը նկատուի աշխատանքային շուն եւ փրկարար: Մեծ է անոնց դերակատարութիւնը օդակայաններու մէջ:

“Hachi: A Dog’s Tale” (2009) յայտնի ամերիկեան շարժանկար է, ուր փրոֆ. դասախօսը լքուած շուն մը կը գտնէ ու կը տանի տուն։ Որոշ ժամանակ յետոյ անսովոր ու անխզելի կապ կը ստեղծուի իր շունին հետ։ Պատմութիւնը ունի շատ ցաւալի աւարտ մը:

Հաչիքոն հրաշալի շուն մըն է: Իր սիրած մարդիկը ճանչնալու ունակութիւն ունի։ Ճափոնական մշակոյթին մէջ, ան համարուած է հաւատարմութեան եւ նուիրուածութեան օրինակ։ HACHIKO: A LEGENDARY FAITHFUL DOG

2010-2016 տարիներուն, Խաչիկ Թաշճեան եղած է թիկնապահը Լիբանանի զբօսաշրջութեան նախարարի եւ լիբանանի խորհրդարանի անդամ Միշէլ Ֆարաոնի :

Գաղթի տարիներուն տարագիր հայեր հասած էին Սուրիա եւ ապաստան գտած էին Հալէպի տարբեր շրջաններուն մէջ: Արաքսիին մեծ հօր ու մեծ մօր «Ազէզ» գիւղը եղած էր առաջին հանգրուանը, ուր ալ ընտանիք կազմած էին՝ ունենալով չորս զաւակ, երկու մանչ, երկու աղջիկ: Ազէզ գիւղը ունէր միայն մէկ հայկական դպրոց եւ մէկ եկեղեցի: Չորս զաւակներն ալ յաճախած են Ազէզի դպրոցը: Անոնցմէ Էլիզը եղած է դպրոցի առաջնակարգ աշակերտուհիներէն մէկը յատկապէս թուաբանութեան մէջ: Դպրոցին տնօրէնը կ’ուզէր անպայման Էլիզը ղրկել Կիպրոսի Մելքոնեան վարժարան ուսումը հոն շարունակելու եւ ճիգ չէր խնայած անձնապէս համոզելու անոր ծնողքը, սակայն, ափսոս, ծնողքը համաձայն չէր գտնուած այդ առաջարկին: Քսան տարիներ շարունակ ապրելէ ետք Ազէզի մէջ, անոնք տեղափոխուած են Հէօլլիւկ արուարձանը, որ այդ տարիներուն հայաշատ շրջան մըն էր, յատկապէս մեծաւ մասամբ բնակուած քիլիսցի եւ մարաշցի ընտանիքներով:

«Մեծ հայրս Սահակ Հէօլլիւկ թաղամասէն հողէ տուն մը գնելով, ուր ո՛չ ջուր եւ ոչ ալ ելեկտրականութիւն կար, կը պատսպարուի իր ընտանիքին հետ: Ամիսներ ետք, մեծ հայրս կը նորոգէ այդ տունը իր իսկ ձեռքերով, եւ կը յաջողի նաեւ կենցաղային պայմաններով օժտել տունը՝ ջուր եւ ելեկտականութիւն ապահովելով», կը պատմէ Արաքսի Վարդանեան-Մոսկոֆեան: «Հէօլլիւկի մեր ապրած թաղը կար Հայ կաթողիկէ ժողովրդապետութեան Ս. Յովսէփ (Ս. Յաղթանակ) վարժարանը (1939-1967), ուր կար նաեւ մզկիթ մը: Մեր տունէն ոչ շատ հեռու կը գտնուէր Գերմանիկեան դպրոցը: Հէօլլիւկի բնակիչներուն մեծ մասը արհեստով եղած են փռապան, մսագործ, նպարավաճառ, ոսկերիչ եւ այլ արհեստներու տէրեր: Մեր թաղի բնակիչները մեծաւ մասամբ հայեր էին, կային նաեւ իսլամ ընտանիքներ, որոնք համերաշխութեամբ ապրելով եղած են հայ ընտանիքներու լաւ դրացիներ», կ’աւելցնէ ան:

«Մեր թաղի վերի ու վարի մասերը կը բաժնէր մայր ճանապարհը, ուր հանրակառքերը կ’անցնէին: Մեր եւ բոլոր տուները բակով կառուցուած բնակարաններ էին, եւ ընդհանրապէս հայ վարձակալներով: Մեր տունը թաղին վերի մասն էր: Մեր տան տանտէրը Գէորգ Գէորգեան, Ուրֆացի էր: Կային նաեւ իսլամ տանտէրեր: Մեր թաղի դրացիներէն կը յիշեմ մսավաճառ Յակոբ Չարգեան՝ Մարաշցի, Տիշոյեան ընտանիքը՝ Քիլիսցի, Պայծառ քոյրիկը (Շուշանեան) իր ընտանիքով՝ Քիլիսցի, Բենիամին տուտուն՝ Մարաշցի, մսավաճառ Յարութը՝ Մարաշցի: Իսկ, մեր տան կից կար մեծ բակով տուն մը, ուր կը բնակէին 4 եղբայրներով մարաշցի ընտանիք մը: Մեր թաղի վարի մասը  կար Այնթապցի Արմենակը, Քիլիսցի Մղշեան ընտանիքը, Խորոզեաններուն ընտանիքը, որ մօրս մօրաքոյրն է, եւ այսպէս շարք մը հայ ընտանիքներ համերաշխ միջավայրի մէջ կարծես «Մեծ Ընտանիք» մը ըլլային, կը շարունակէ պատմել Արաքսի Վարդանեան-Մոսկոֆեան:

Ծնողքս՝ Գրիգոր եւ Ալիս Վարդանեաններ

«Հայրս իր ընտանիքին անդրանիկ զաւակն էր՝ արհեստով կարպետակագործ, եւ կը ջանար հոգալ իր ծնողքին պէտքերը: Այդ տարիներուն, հօրեղբայրս, հօրաքոյրներս ալ աշխատանքի անցած էին, եւ օրէ օր բարելաւած էին իրենց ապրելակերպը: Եւ այդպէս տարիներ անցան  մինչեւ 1963-1964, երբ տեղափոխուեցան Նոր Գիւղի հայաշատ կեդրոնը»:

«Տարիներ անցած են, ցաւով կը յիշեմ, որ ծնողքս, հօրաքոյրերս ոչ եւս են: Իսկ, հօրեղբայրս Սուրիոյ պատերազմի տարիներուն ձգած էր Հալէպը, եւ իր ընտանիքին հետ շրջան մը ապրած էր  Պէյրութ, ապա Հայաստան, դարձեալ Պէյրութ եւ ի վերջոյ բնակութիւն հաստատած է իր զաւակներուն հետ Թորոնթո, Գանատա»:

Դպրոցական տարիները

«Հէօլլիւկի Գերմանիկեան վարժարան յաճախած ենք ես, քոյրերս՝ Մարին (այժմ հանգուցեալ), Լուսինը, որ այժմ Գանատա, Թորոնթօ հաստատուած է իր զաւակներով, Սիլվան, որ հաստատուած է Պէյրութ, եւ որուն որդիներն են՝ Ապու Տապիի հոգեւոր հովիւ Հոգշ. Հայր Վիգէն Տալգլըճեանը եւ Անթիլիասի Բրշ. Նորայր Սրկ. Տալգլըճեանը, եւ եղբայրս՝ Գոգոն, որ այժմ Լոս Անճելըս հաստատուած է իր ընտանիքով»:

«Կը յիշեմ,  Գերմանիկեան դպրոցին դիմաց կար ձիավարժութեան դաշտ մը»:

«1955-1964 տարիներուն, յաճախած եմ Գերմանիկեան վարժարան՝ մանկապարտէզի ծիլ դասարանէն մինչեւ չորրորդ դասարան, 1964: Ապա, դպրոցներու վերամուտին, 1964-ին, յաճախած եմ Զաւարեան  վարժարան՝ հինգերորդ դասարան եւ 1966-ին եղած եմ վեցերորդ դասարանի շրջանաւարտ»:

Անմոռանալի յուշերս

Արաքսի Վարդանեան-Մոսկոֆեան կը շարունակէ պատմել. «Գերմանիկեան վարժարանի մանկապարտէզի շրջանին մեր տնօրէնն էր Պրն. Երուանդ Տէմիրճեան, իսկ նախակրթարանի տնօրէնը լուսահոգի Պրն. Յովհաննէս Մուշեղեանը: Ան իմաստուն, խղճամիտ, արդարամիտ մարդ էր: Անմոռաց յուշերուս մէջ յատուկ տեղ ունի իմ երրորդ դասարանի աւարտին յաջորդող ամռան արձակուրդը, զոր ես չունեցայ: Լուսահոգի մայրս զիս աշխատանքի դրաւ ոսկերիչ Յովհաննէս եւ Սարգիս Տաղտիվերենեան երկու եղբայրներուն քով, ուր նաեւ կ’աշխատէին շրջանի աղջիկները, եւ ես շաբաթական 3 սուրիական ոսկի կը վաստկէի, զոր կու տայի մօրս, որ պահելով շաբաթական աշխատավարձքս կ’ապահովէր վերամուտի դպրոցական ծախսերը: Ամբողջ ամառ անհամբեր կը սպասէի վերամուտը, որ դառնամ չորրորդ դասարանի աշակերտուհի, սակայն, մայրս զիս դպրոց չարձանագրեց եւ ըսաւ, — «կը բաւէ ուսումդ, մեր վիճակը չի ներեր, քոյրերուդ եւ եղբօրդ ուսման ծախսերը պէտք է հոգանք»: Նեղութիւնս անսահման էր՝ միաժամանակ տեսնելով նոյնը մօրս աչքերուն մէջ. ճարահատ էր:  «Լաւ, ես վաղը գործս կը շարունակեմ», — ըսի մօրս: Յաջորդ օր, մօրմէս գաղտնի, ուսումս շարունակելու փափաքս ու երազանքս իրականութիւն դարձնելու յոյսով վազելով դպրոց գացի ու ներկայացայ տնօրէնին: Պրն. Մուշեղեանը, որ զարմացած էր տեսնելով հեւքս, հարցուց. «Ի՞նչ կայ Արաքսի»: Հոգեխառն յուզմունքով պատմեցի: Պրն. Մուշեղեանը թելադրեց, որ կանչեմ մայրս, ապա մտնեմ դասարան: Հիմա, դարձեալ կ’ապրիմ մանկութեան յուշերուս հետ այդ օրուան հետ բացուող դպրոցական կեանքիս անկիւնադարձը, որ պիտի շարունակուէր: Յաջորդ տարին, Պրն. Մուշեղեանը տնօրէն նշանակուեցաւ Նոր Գիւղի Զաւարեան Ազգային Վարժարանին, եւ իր հետ տարաւ զիս եւ 3 աշակերտներ, իսկ, մնացեալ աշակերտները ցրուեցան հայկական այլ դպրոցներու մէջ: Մենք տակաւին Հէօլլիւկ կը բնակէինք, եւ ես հազիւ 10 տարեկան, ամէն օր պետական հանրակառք նստելով Զաւարեան վարժարան կը յաճախէի եւ կը դառնայի տուն, Հէօլլիւկ: Ես շրջանաւարտ եղայ Զաւարեան վարժարանէն շնորհիւ բարերարիս՝ Պրն. Մուշեղեանին: Նաեւ կ’արժէ յիշել լուսահոգի հօրաքրոջս ամուսինը՝ Զաւէն Մանկասարեանը, որ Շաքէին հայրն է. ան ալ քաջալերեց ու օժանդակեց, Աստուած հոգին լուսաւորէ»:

«Ուրեմն, նախակրթարանի ուսումէս ետք, պիտի շարունակէի միջնակարգ ուսումս ու ես պիտի յաճախէի Ազգային Քարէն Եփփէ Ճեմարան շնորհիւ Պրն. Մուշեղեանի նախաձեռնութեան.ան արդէն դասաւորած էր արձանագրութիւնս: Անսահման էր ուրախութիւնս, որ սակայն պիտի մնար անիրականալի երազ մը: Հօրս անկայուն առողջական վիճակը եւ միւս կողմէ դաժան պայմանները զիս հարկադրեցին, որ նետուիմ աշխատանքի…ի սէր քոյրերուս եւ եղբօրս ուսման… Հաշտուած էի ու համոզուած, որ կեանքի պայմաններէն վեր պիտի թիավարեմ»:

«1971-ին, վերջնականապէս Հէօլլիւկէն փոխադրուեցանք Նոր Գիւղ, եւ այդ շրջանին արդէն հայութիւնը կամաց-կամաց տեղափոխուեցաւ Հալէպի այլ արուարձաններ, իսկ, 1973-ին,  փակուեցաւ Գերմանիկեան Վարժարանը»:

«Հոգեկան գոհունակութիւն կ’ապրիմ, որ ինծի նման հայ աղջկայ մը երբեմնի յուշերն ու ապրումները յանձնուեցան գիրին՝ շնորհիւ Շաքէ Մանկասարեանի անսահման քաջալերանքին եւ աննկուն կամքին ու հետեւողականութեան:

Կը խոնարհիմ մարդասէր բարերար տնօրէն Մուշեղեանի եւ բոլոր ուսուցիչ-ուսուցչուհիներու յիշատակին առջեւ, որոնք անվերջ լոյսեր դարձան հայեցի կրթութեան: Լոյս անոնց հոգւոյն», իր պատմութիւնը կը փակէ Արաքսի Վարդանեան-Մոսկոֆեան:

Շնորհակալութիւն յայտնելով մեր ընթերցողներուն, ըսեմ. երբ վերեւի նկարները տեղադրած էի Ayk Page-ի դիմատետրի էջին` ուրախացայ կարդալով հետեւեալ գրառումները.

«1965-1966 տարին այս դպրոցի տնօրէնը եղած եմ». կը գրէ գրող Պրն. Յակոբ Միքայէլեան Hagop Mikayelian

«Օօօօօ հոգի՛ս Շաքէ. յիշեցուցիր մանկութիւնս: Ես յաճախած եմ Գերմանիկեան Վարժարանի Կիրակնօրեայ դպրոցը, ուր կը յաճախէին շաատ մեծ թիւով՝ փոքրերէն մինչեւ բարձրագոյն դասարաններով եւ կը վկայուէին առաջնորդարանի կողմէ: Կիրակնօրեայ դպրոցի պատասխանատուն էր ՝ (հանգուցեալ) Օրիորդ Մարի Գրտանեան: Մեր Կիրակնօրեայի դասերը՝  ժամը 10-էն մինչեւ ժամը 1-էր: Շնորհակալութիւն այս արժէքաւոր յիշեցումին»:  «Մեր ընտանիքը 1953-1961  Հէօլլիւկ բնակած են, եւ ես յաճախած եմ Հայ կաթողիկէ ժողովրդապետութեան Ս. Յովսէփ (Ս. Յաղթանակ) վարժարանը, որուն տնօրէնն էր  (լուսահոգի) Հայր Գրիգոր Ծ. Վրդ. Այվազեանը, որուն յաջորդեց  հմուտ երաժիշտ, «Կոմիտաս» երգչախումբի  մայէսթրո  Յովսեփ վրդ. Շատարեւեան, որ ինքնաշարժի արկածով Պէյրութի ճանապարհին մահացաւ: Փոխտնօրէնը (հանգուցեալ) Մկրտիչ Թաշճեանն էր, որ նաեւ հայերէնի եւ ֆրանսերէնի դասաւանդող ուսուցիչ էր  Ս. Յովսէփ (Ս. Յաղթանակ) վարժարանի նախակրթարանի կարգերուն, իմ ուսուցիչս եղած է», –   կը գրէ Թագուհի Կիւլաղայեան Hovanestakuhey Gulaghayan

« Եթէ այդ ժամանակ Մկրտիչ անունով պարոն ունէիք այդ հայրս էր», կը գրէ Պերնատէթ Թաշճեան [1]

«Ես ալ գերմանիկեան վարժարան յաճախած եմ մինչեւ 3 երրորդ դասարան, օրիօրդ Զուարթն ալ կը յիշեմ…Յիշատակելի օրեր…», կը գրէ Անի Պետիրեան:

«Աստուած հոգին լուսաւորէ Տիկ. Զուարթին։ Մականունը Մարտիրոսեան էր, իսկ՝ ամուսնութեան մականունը Ժամկոչեան», կը գրէ Ani Mardirossian:

«Օրիորդ Զուարթին քով՝ 3-րդ շարքին Երուանդ Փալանճեանն է Aravnie Vehabedian-kazanjian-ի մօրեղբայրը», կը գրէ  Shake Palanjian:

Բարեւ, Երուանդ Փալանճեանը մահացած է, կեանքը ձեզի: Իմ մօրեղբայրս էր, իսկ  Շաքէ Փալանճեանը մօրաքոյրս է:  Մենք Հէօլլիւկ ապրած ենք: Ես Աղաւնի Վեհափետեանն եմ, մերսի  

Օ՜հհ… Հէօլլիւկը պապենական դրախտավայրս է: Մարքէեան հարազատներս, երբ թուրքիայէն եկած են Հալէպ բոլոր հարազատներով, հօրքուր–մօրքուր քեռի զաւակներով բնակութիւն հաստատած են սիրելի Հէօլլիւկին մէջ:  Հոն կեդրոնական փողոցը անուանած էին Մարքէեաններուն թաղը: Հոն ապրած են մեծ մայրս Մէարում Մարքէեան եւ հօրեղբայրներս՝ Մարքէ, Յովհաննէս, Եղիա, Ռուբէն եւ հայրս Մանուէլ: Մենք Գամիշլիէն Հալէպ կուգայինք անպայման հօրեղբայրներուս զաւակներուն հետ պէտք է այցելէինք Գերմանիկ վասպուրականի դպրոցը, որ քիչ մը վերև էր իմ մեծ հօրս տունէն, եւ նոյն փողոցէն հանրային պասը  կ’անցնէր: Եւ նոյն այդ փողոցէն յատկապէս կէսօրները՝  կիզիչ տաքին մեքենայով պաղպաղակ վաճառողը կու գար արաբերէն երգեր հնչելով ու  մենք ալ  10—15 փոքրիկներ դուրս կը վազէինք, պաղպաղակ գնելու: Իսկ հաշիւը  հօրեղբայրներէս մէկը պիտի վճարէր…էհհհհհհ անցան անվերադարձ այդ գեղեցիկ օրերը, կը գրէ Գոհար Մարքէեան Kohar Markeian:

Մինչ այս յօդուածը կը գրէի  եւ Գերմանիկեան դպրոցին մասին տեղեկութիւններ կը պրպտէի, ի զարմանս, անակնկալօրէն տեսայ մեր Ֆէյսպուքեան ընկերներէն Movses Fakedjian-ի գրառումը:  Այսպէս.-

– «Գերմանիկ դպրոցը կը գտնուէր ՀԷՕԼԼԻԿ: 1965-ին, երբ կօլար «բերդապահ» Խաչիկը եւ Պէկ Ներսէսը  Գերմանիկեան դպրոցէն  Զաւարեան դպրոց եկան, այդ տարին  Զաւարեանը միջդպրոցական խաղերուն առաջին հանդիսացաւ։ Օր մը ՀԷՕԼԼԻՒԿի Գերմանիկեան  փակ դպրոցը ընկերներով այցելութեան գացինք, դպրոցին դէմը ձիաբծութեան կամ ձիավարժութեան դաշտ մը կար։ Տարուած ձիերով, մինչեւ երեկոյ մնացինք՝ դիտելով ձիերու առօրեան»: 

«Մովսէս Ֆաքէճեանի միտքէն երբեւիցէ պիտի չանցնէր, որ իր գրառումը տեղ պիտի գտնէ Արաքսի Վարդանեան-Մոսկոֆեանի մասին գրած յօդուածիս մէջ»:

Շաքէ Մանկասարեան

Առ ի տեղեկութիւն

Գերմանիկեան վարժարանը ունէր  մանկապարտէզի  4 եւ նախակրթարանի 3 դասարաններ, որոնց 196 աշակերտներուն դասաւանդած են 8 ուսուցիչ: Շէնքը կալուածն է Ազգ. Առաջնորդարանին: Այս տեղեկութիւնները քաղած եմ ՀԲԸՄիութեան Կեդրոնական վարչութեան ՄԻՈՒԹԻՒՆ պաշտօնաթերթէն, դեկտեմբեր, 1957, թիւ 384[2]: Շաքէ Մանկասարեան

Ազգային Գերմանիկեան դպրոցը հիմնուած է 1937 թ.: 1944-1945 թթ. ունեցած է  139, իսկ 1948 թ.՝ 69 աշակերտ:[3] ՀԷՕԼԼԻՒԿ (Թրապ Էլ- Հէօլլիւկ) արուարձանի մէջ կային 1.- Ազգային Գերմանիկեան վարժարան, 1937-1973: 2.- Հայ կաթողիկէ ժողովրդապետութեան Ս. Յովսէփ (Ս. Յաղթանակ) վարժարան, 1939-1967: 3.- Հայ աւետարանական վարժարան, 1945: Այս մասին կը գրէ բանասէր, պատմաբան, ազգագրագէտ, մատենագէտ Յակոբ Չոլաքեան [4]:

Գերմանիկեան վարժարան յաճախած անուանի  հայ դէմքերէն յիշենք.-

Տիպար հայ արուեստագէտ, նուիրեալ իր ժողովուրդին եւ անոր մշակոյթին Ալեքս Պերեճիկեան (Պէրլեան): Ան ծնած է Հալէպ, 1946-ին: Յաճախած է Գերմանիկեան վարժարան, ապա` Քարեն Եփփէ ազգային ճեմարան: 1965-1970 յաճախած է Վենետիկի գեղարուեստից կաճառ` ուսուցիչ ունենալով աշխարհահռչակ փրոֆեսէօր Ճուզեփփէ Սանթոմազոն[5]:

Հ.Մ.Ը.Մ.ի Սուրիոյ սկաուտական շարժումի երկարամեայ անխոնջ նուիրեալներէն է միութեան «Ծառայութեան» շքանշանակիր եւ «Արտակարգ» պատուանշանակիր եղբայր Զաւէն Տէրվիշեան, իբրեւ մարզանքի ուսուցիչ, ան անվճար ծառայած է հալէպահայ զանազան վարժարաններու.- Ազգ. Զաւարեան Վարժարան՝ հինգ տարի, Ազգ. Սահակեան Վարժարան՝ երեք տարի եւ Ազգ. Գերմանիկեան Վարժարան՝ աւելի քան տասը տարի[6]:

Տ. Գարեգին Քհնյ. Քիրազեան, 3 Յուլիս 1949-ին, Գերշ . Տ . Զարեհ Ս . Եպիսկոպոսի ձեռամբ քահանայ կը ձեռնադրուի Սրբ. Քառասնից Մանկանց Մայր եկեղեցւոյ մէջ, կոչուելով Տէր Գարեգին: Ան ճիգ կը թափէ Հայ Եկեղեցւոյ զաւակներուն հոգեւոր արթնութեան համար: Տ. Գարեգին քհնյ. Քիրազեան (աւազանի անունով՝ Նազարէթ Քիրազեան, ծնած է 1923, Հալէպ ):

[1] Մկրտիչ Թաշճեան ծնած է Մարաշ, 1910-ին։ Որդի Կարապետի եւ Սիրանուշի ծնեալ Պուրունսուզեան։` 1920-ին՝ իր ընտանիքը Ֆրանսացիներուն հետ կը գաղթէ Մարաշէն: Իր ծնողքը ձիւնին մէջ կը սառին: Իր եղբօր եւ քրոջ հետ կը հասնի Ատանայի որբանոցը եւ ատկէ Լիբանան եւ հուսկ կու գայ Հալէպ: Պր. Մկրտիչ Դեկտեմբեր 1934-ին կ’ամուսնանայ Նազելի Մաթոսեանին հետ եւ կ‘ունենան 10 զաւակներ՝ 3 մանչ եւ աղջիկ: Անոնցմէ սոսկ 1 մանչ եւ աղջիկներ կ‘ապրին այսօր։   33 տարի ուսուցչութիւն ըրած է Հալէպ՝ Նոր Գիւղի Յիսուսեաններու Վարդանանց Վարժարանը: Գրիչի մարդ եղած է իր ամբողջ կեանքին ընթացքին: Ամառնային արձակուրդներուն` թարգմանած է Գոռնէյի «Le Cid»ը 195O-ին։ 1952–ին թարգմանած է «Andromaque»ը Ժան Ռասինի: Թարգմանած է Գոռնէլի «Polyeucke»«Պողիկտոս»ը 1954-ին՝Արշակ Չօպանեանի թելադրութեամբ: – Սուրբ Գրքի հետեւողութեամբ գրած է թատերգութիւններ՝ «Յովսէփ Գեղեցիկ»ը, «Անառակ Որդին»՝ եւ այլն: «Փունջ մը ծաղիկ փոքրիկներուն» վերնագրով գրքոյկը միայն հրատարակուած է: Ունի «Սրտի զեղումներ» քերթուածներու շարքը, եւ. «Մանկական Յուշերս»: 200-է աւելի անձերու նուիրած է ծայրանուն տաղաչափեալ գրութիւններ: Բազմաթիւ վէպեր հայերէնի թարգմանած է: 1967-ին քարտուղար ` եղած է Հալէպի Հայ Ծերանոցին, ուր 19 տարիներ աշխատած է մեծ նուիրումով եւ հաւատարմութեամբ: Իր աչքերը փակեց այս աշխարհի լոյսին հինգշաբթի, 8 Հոկտեմբեր 1992-ին:

[2] Գերմանիկեան  վարժարանը հիմնուած է 1937 թ.  Հէօլլիւկի թաղամասը: ՀԲԸՄիութիւնը Հալէպի եւ շրջաններուն մէջ գտնւող իր հովանաւորած 38 դպրոցներէն 16-ը կը գտնուէր Հալէպի մէջ եւ այդ դպրոցներէն էր Ս. Յովսէփեան վարժարանը: Հայ Կաթողիկէ առաջնորդարանի սեփականութիւնը եղող այս դպրոցը ունէր 250 աշակերտ, բաժնուած մանկապարտէզի 4 եւ նախակրթարանի 5 դասարաններու: Ուսուցիչներու թիւն էր 10: Տեղեկութիւնները քաղուած են ՀԲԸՄիութեան Կեդրոնական վարչութեան ՄԻՈՒԹԻՒՆ պաշտօնաթերթէն, Դեկտեմբեր, 1957, թիւ 384:  

[3] Գերմանիկեան վարժարան, https://armenianarchitecture.org/public/am/monuments/7197

[4] Յակոբ Չօլաքեան, ՑԱՆԿ ՍՈՒՐԻԱՀԱՅ ԴՊՐՈՑՆԵՐՈՒ-1

[5] Իւրաքանչիւր Արուեստի Գործ… Ալեքս Պերեճիկեան (Պէրլեան)  1976-ին կը հաստատուի Փարիզ, ուր կ՛ապրի ու կը ստեղծագործէ ցարդ:   2011-ին կը հրատարակուի իր «Արուեստի ուղիներ»-ով հատորը` արժանանալով «Մելիտինեցի» մրցանակին: Այդ հատորը կ՛ամփոփէ «Յառաջ»-ի մէջ լոյս տեսած արուեստի մասին իր գրած յօդուածները: Յօդուածագիր՝ Յարութիւն Թորոսեան 18 դեկտեմբեր 2015,  https://www.aztagdaily.com/archives/272694

[6] Եղբ. Զաւէն Տէրվիշեան ծնած է 1932-ին։ Ուսումը ստացած է Ազգ. Զաւարեան Վարժարանին, ապա՝ Ազգ. Քարէն Եփփէ Ճեմարանին մէջ, որմէ ետք նետուած է արհեստի: Ամուսնացած է եւ բախտաւորուած երեք զաւակով՝ երկու դուստր եւ մանչ մը: Ան իր ամբողջ կեանքը նուիրած է ընտանիքին, Հ.Մ.Ը.Մ.ին եւ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ:  https://www.homenetmen.org/hyw/history/faces/vasdagavor/%D4%B6%D4%B1%D5%92%D4%B7%D5%86+%D5%8F%D4%B7%D5%90%D5%8E%D4%BB%D5%87%D4%B5%D4%B1%D5%86/154

 «2006-ին, երբ ամուսինս օդաչու Էտուարտը աշխատանք ստացաւ Air Arabia-ի կողմէ, մենք տեղափոխուեցանք Շարժայ: 2024-ին, ամուսնոյս Air Arabia-ի գործի տեղափոխման պատճառով, մենք ներկայիս կը բնակինք Ապու Տապի», կը պատմէ Լուսին Պօղոսեան :  

«Մենք ունինք երկու դուստր՝ Մարինա եւ Էվելինա: Մարինան ծնած է Երեւան, 2001-ին, Էվելինա ծնած է 2007-ին, Շարժա: Երկուքն ալ յաճախած են Շարժայի հայկական դպրոցը, մօտաւորապէս երեք տարի, 2007-2011: Երկուքն ալ ուսանած են Շարժայի «Victoria International School of Sharjah» դպրոցին մէջ: Այնուհետեւ, Մարինան յաճախած է Air Arabia Academy: 2024-էն ի վեր, Էվելինան հոգեբանութիւն կ’ուսանի Շարժայի American University-ի մէջ», կը յայտնէ Լուսին:  

Էտուարտ եւ Լուսին ծնած են Երեւան: Լուսինի մօրենական եւ հօրենական կողմը եղած են բժիշկներ: Մայրը եղած է Նախիջեւանէն, իսկ հայրը  Բանանց  գիւղէն[1]:  Լուսինին մայրը ատամնաբոյժ է, իսկ հայրը՝ հոգեբոյժ:

Էտուարտի հօրենական կողմը եղած է Վանէն:  Էտուարտին հայրը այսօր արդէն 80 տարեկան է, իր կեանքին 45 տարիներուն եղած է օդանաւորդ եւ ապրած է տարբեր երկիրներ՝ Պարսկաստան, Ափրիկէ եւ այլն:

Լուսին ծնած է 15 սեպտեմբեր 1980-ին: Ան 1997 – 2001 տարիներուն յաճախած եւ աւարտած է Երեանի «Գեղեցիկ արուեստներու ազգային ակադեմիոյ»[2]  հագուստի ձեւագիտութեան (design) բաժանմունքը:

«Տարբերակ21 հանդէսին մէջ գրած էիք Թամարա Յովհաննիսեանի[3] մասին, եւ ես նշեմ որ Թամարային թոռնիկը՝ Նարեկը եւ դուստրս Մարինան եղած են Շարժայի Օհաննէսեան Ազգային Միօրեայ վարժարանի նոյն դասարանի աշակերտներ», կ’ըսէ Լուսին Պօղոսեան: 

 «Օ՜հ, ի՜նչ զուգադիպութիւն է այս…իրաւ որ, ո՜ւրկէ ուր, պիտի ըսէի…»: Շաքէ Մանկասարեան

Զոյգը բարձր կը գնահատէ տեղւոյն հայ համայնքին մէջ եկեղեցիներու արարողութիւններն ու քարոզները, միօրեայ վարժարաններու գործունէութիւնը եւ  մշակութային ձեռնարկները։ «Միացեալ Էմիրութիւններ հաստատուած օրէն ի վեր, մենք միշտ կը ջանանք ներկայ գտնուիլ եկեղեցական տօնական արարարողութիւններուն՝ սուրբծննդեան, Ծաղկազարդ, Ս. Զատիկ, Խաղողօրհնէք», կը շարունակէ Լուսին: «Վերջերս, 3 Մայիս 2025-ին, գտնուեցայ Ապու Տապիի «Հայկական գեղեցկութեան օր» ձեռնարկին, զոր կազմակերպած էր Ազգային Արա Խանոյեան միօրեայ դպրոցի հոգաբարձութիւնը Yas island AMARA ճաշարանին մէջ», կ’աւելցնէ ան:

Առ ի տեղեկութիւն

ԱՊՈՒ ՏԱՊԻԻ ՍՐԲՈՑ ՆԱՀԱՏԱԿԱՑ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՀԱՄԱԼԻՐՐԻ ՇԻՆՈՒԹԵԱՆ

1995-ին, Երջանկայիշատակ Գարեգին Բ. Կաթողիկոս Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, եւ 1998-ին, Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Կաթողիկոս, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ իրենց պաշտօնական այցելութիւններուն ընթացքին, խնդրած էին այդ օրուան նախագահ՝ Նորին Վսեմութիւն Շէյխ Զայետ Պըն Սուլթան Ալ Նահեանէն հողամաս մը, որ Ապու Տապիի Հայ Համայնքը կարենայ իր եկեղեցին կառուցել:  Վերոյիշեալ դիմումներուն շնորհիւ  ու որպէս համայնքին համար եղած անմիջական աջակցութիւն, 1998-ին, երկրին նախագահը Ապու Տապիի հայ համայնքին նուիրեց 100.000 ամերիկեան տոլար եւ միաժամանակ յոյս յայտնեց, որ մօտիկ ապագային ընթացք կը տրուի նաեւ հողաշերտի մը գծով Վեհափառ Հայրապետներուն ներկայացուցած խնդրանքին: Տրուած խոստումին համաձայն, 2006-ին, երկրի գահաժառանգին մասնաւոր հրամանագրովը, «Մուսաֆահ» կոչուող շրջանին մէջ, Ապու Տապիի հայ համայնքին նուիրուեցաւ 2475 Ք. Մ. հողամաս մը: Ապու Տապիի Սրբոց Նահատակաց համալիրը կ’ընդգրկէ Ապու Տապիի  «Արա Խանոյեան» ազգային միօրեայ վարժարանը: 12 դեկտեմբեր 2014-ին,  Արամ Ա.  Կաթողիկոս կը կատարէ նորակառոյց եկեղեցւոյ օծումը: Շաբաթ, 4 Յունիս 2016-ի երեկոյեան ժամը 4-ին, Ապու Տապիի նորակառոյց Արա Խանոյեան Ազգային վարժարանի Սուրէն Գոժագեան սրահին մէջ կատարուեցաւ ամավերջի հանդէսը [4]:

[1] Գիւղի անուան ծագումը ստուգաբանուած է, որպէս «բանանոց», այսինքն՝ «աշխատելու վայր:  Առնուազն մ.թ.ա. 4-3-րդ հազարամեակներէն մինչեւ գրեթէ վերջին բռնագաղթը Բանանցը մշտապես եղած է ողջ երկրամասի առաւել մարդաշատ բնակավայրերէն մէկը։  27 յուլիս 1989-ին,  Բանանց գիւղի վերջին բնակիչները ենթարկուեցան  բռնագաղթի, եւ հազարամեակներու պատմութեան մէջ առաջին անգամ Բանանց գիւղիւն մէջ  մարեցաւ հայ կեանքը։ Բռնագաղթի ենթարկուած բանանցեցիները գլխաւորապէս բնակութիւն հաստատեցին ՀՀ Գեղարքունիքի մարզի Վարդենիսի եւ Սիւնիքի մարզի Մեղրիի ենթաշրջանները, Կոտայքի մարզի Աբովեան քաղաքի եւ շարք մը այլ բնակավայրերու մէջ։wikipedia

[2] «Երեւանի Գեղեցիկ Արուեստների Ազգային Ակադեմիա»: Հասցէ՝ Երեւանի Արաբկիր համայնք, Յակոբ Յակոբեան 3: https://usum.am/news/er_ani_geghecik_arvestneri_azgayin_akademia/2017-09-05-55

[3]  Թամարա Յովհաննիսեան. Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու հայկական սփիւռքի մէկ մասնիկը:  Շաքէ Մանկասարեան, 23 ապրիլ 2025, Տարբերակ21, https://wp.me/pd909i-mnS

[4]  Պատմական ակնարկ Ապու Տապիի Սրբոց Նահատակաց եկեղեցւոյ համալիրի շինութեան, www.Emahay.com  https://tinyurl.com/2es4k5uw

Զրոյցէս ետք, երկար հարցաշար մը ղրկած էի Վազգէնի WhatsApp-ին, որ դիւրին ընթանայ Յարութ Հաճի Կարապետեանի մասին տեղեկութիւններու հաւաքագրումը:

Եւ այսպէս`Կարապետեաններու տոհմին պատմութիւնը:

Յարութ Հաճի Կարապետեան արմատներով պոլսեցի է: Յարութին մեծ հայրը՝ Կարապետ Կարապետեան եւ մեծ մայրը՝ Աննիկ եւ իրենց որդիները՝ Արթին եւ Յակոբ ծնած են Պոլիս:  Կարապետին վաղաժամ մահէն ետք, առեւանգումներու շարժում մը կը սկսի Պոլսոյ մէջ, ուր վախի մթնոլորտին մէջ, Աննիկ կ’որոշէ Հալէպ մեկնիլ իր փոքրիկները փրկելու սիրոյն: Փոքրիկ Յակոբ հազիւ երկու տարեկան էր. ան ծնած էր 1911-ին: Երբ Աննիկ հազիւ հասած էր Հալէպ իր զաւակներուն հետ, Հալէպի մուտքին յանկարծամահ կ’ըլլայ, եւ նոյն պահուն բարեգութ ու բարեխնամ սուրիացի արաբ մը, բարեբախտաբար, փոքրիկները կը վերցնէ իր հետ եւ կը յանձնէ որբանոց:  Տարիներ անց, որբանոցը իրենց ետին ձգած, Արթին եւ Յակոբ կը դառնան բարեկիրթ ու աշխատասէր հայ երիտասարդներ ու կը կազմեն իրենց ընտանիքները:

1939-ին, Յակոբ Կարապետեան ամուսնութիւն կը կնքէ Մարի Գահվէճեանին հետ, որ ծագումով այնթապցի էր: Անոնք կը բախտաւորուին չորս զաւակներով՝ Կարապետ (ծն.1940), Յարութ (6 մայիս 1949), Եղիա (1959) եւ Օժէն:  Յակոբ  իր ընտանիքին հետ բնակութիւն կը հաստատէ Հալէպի Տաուտիէ շրջանը, իսկ 1962-ին, կը տեղափոխուի Սուլէյմանի շրջան:  Մինչեւ այդ, 1956-ին, Յակոբ Կարապետեան Երուսաղէմ  ուխտագնացութեան գացած էր, եւ վերադարձին (հաճի գացած) Տաուտիէ շրջանի հայերը անոր անուանած են Հաճի Յակոբ Կարապետեան: 

Տարիներ ետք, ճակատագի՞ր, թէ՞ դիպուած, Յակոբ Կարապետեանի մականունը անձնագրին մէջ պետական պաշտօնեայի մը թիւրամացութեան հետեւանքով կ’արձանագրուի Հաճի Կարապետեան մականունով:

Յարութ Հաճի Կարապետեանի կենսագրականը

Յարութ յաճախած է Տաուտիէի Վարդանեան վարժարանը մինչեւ 2-րդ դասարան, որմէ ետք իր ուսումը կը շարունակէ Մխիթարեան վարժարան մինչեւ 5-րդ դասարան: Վարդանեան վարժարանի տնօրէնն էր (հանգուցեալ) Տէր Եղիշէ Փանոսեան: Ան նաեւ եղած է հայերէնի, հայոց պատմութեան եւ կրօնի ուսուցիչ: Յարութին թուաբանութեան ուսուցչուհին եղած էր Օժէնի Իփէկեան:

14 տարեկան պատանի Յարութին ուսումը ընդհատուած էր, եւ արդէն սկսած էր աշխատիլ: Ծնողքը զինք դրած էին տարբեր արհեստներու մէջ, բայց Յարութ բնաւ չէր սիրած այդ առաջարկուածները: Պատանի Յարութ իր հետազօտող մտքին արթնութեամբ եւ ուշիմութեամբ ձեռք բերած է ռատիո եւ Ռոտսթար, Ներոն, Ալթայն ժապաւէն նորոգելու թեքնիքը: Ան երբեւէ վարպետ չէ ունեցած իրեն սորվեցնող, այլ հմտութիւն ձեռք բերած է  հետեւելով ու կարդալով ռատիո եւ ժապաւէն սարքերու գիրքեր:  Ան մի՛այն նորոգութեան խիստ բարդ խնդիրներու լուծման համար դիմած է Հալէպի շատ նշանաւոր վարպետներէն՝ Ճեմիլ Մուսալլին, որմէ ալ անկթարթի արագութեամբ հասկցած է լուծման թեքնիքները:

Յարութ սուրիական զինուորական ծառայութիւնը աւարտելէն ետք, 1974-ին, կ’որոշէ իր սեփական գործատեղին ունենալ, որ իրականութիւն կը դառնայ նոյն տարին. կը վարձէ խանութ մը, որ տարիներ ետք կը դառնայ իր սեփականութիւնը: Գործատեղին կը գտնուէր Ս.Օ.Խաչի կեդրոնին անկիւնը, դէպի Ազգային Քարէն Եփփէ Ճեմարանին դէմի շարքը: Այսօր, Յարութ Հաճի Կարապետեան ջերմօրէն կը յիշէ իր արհեստաւոր դրացի խանութի տէրերուն անունները՝ Ռաֆֆի Քէշիշեան (Spare parts قطع تبدبل      վաճառական) , Հրայր եւ Սերոբ Մերթխանեաններ սարրաժ եւ պաթարիայի գործերով, Լիոն Զաքի ( Spare Parts) վաճառական: Իսկ Քարէն Եփփէ Ազգային Ճեմարանի թաղը կային Յարութ եւ Պարգեւ Հալլաճեանները, Վրէժ Համամճեանը, Սափրիչ Ղազարը եւ Սանտուիչ պատրաստող Կարօ Տորղամաճեանը:

Յարութ, իր ժրաջան աշխատասիրութեան կողքին, գործակցած է առեւտրական  Ժան Տէր Գէորգեանի հետ: 

Ընթերցողին ուշադրութեան յանձնենք, որ նոյն այս տարբերակ21 հարթակով հրապարակած եմ Ժան Տէր Գէորգեանի մասին գրութիւնս https://tinyurl.com/mxnjz2ph : Շաքէ Մանկասարեան

Յարութ թէպէտեւ միութենական կեանք չէ ունեցած, սակայն շատ մօտ եղած է Հալէպ գաղութին. իր ազգասիրութիւնը իրեն մղած է օգտակար հանդիսանալու զանազան մարզերու. իր օժանդակութիւնը բերած է եկեղեցիներուն, հայկական դպրոցներու եւ ծառայած է անոնց կարիքներուն: 

Հայկական վարժարաններու հոգաբարձութեան խնդրանքով Յարութ սիրայօժար եւ անվճար նորոգած է բոլոր դպրոցներու օթոքարներուն  ռատիոները: Ան նորոգած է նաեւ եկեղեցիներու միքրոֆոնները: 

Այս բոլորին կողքին, պետական կառոյցներու հետ ունեցած Յարութի ազդու յարաբերութիւնները նպաստած են, որ մարդոց դիմագրաւած պետական խնդիրները անմիջապէս լուծուին: Մինչեւ այսօր ալ որպէս  բարեխնամ միջնորդ,  Յարութ կը շարունակէ օգտակար դառնալ իրեն որեւէ հարցով դիմորդներուն: 

Սուրիոյ պատերազմի թէժ, վտանգաւոր օրերուն, գողութիւններու, ռումբերու, հրթիռներու եւ պայթումներու անվերջ մղձաւանջին մէջ, Յարութ կը ստիպուի փակելու խանութը եւ շատ չանցած ծախելու զայն:

Յարութ Հաճի Կարապետեանի եկեղեցական ծառայութիւնը

Ի տես Յարութի ազգանուէր եւ անշահախնդիր ազգային ծառայասիրութեան, օրուայ Ազգային իշխանութեան առաջարկով եւ Բերիոյ թեմի առաջնորդ Սուրէն սրբազանի արտօնութեամբ, 2000-ին, սիրայօժար ընդառաջելով առաջարկը, Յարութ կը նշանակուի Ս. Յակոբ եկեղեցւոյ թաղական խորհուրդի ատենադպիր: Օրուայ թաղականութեան ատենապետն էր Անդրանիկ Մէլիքեան, եւ օրուայ խորհուրդի անդամներն էին Սահակ Չափրազեան, Զաւէն Շահինեան, Սարգիս Դանիէլեան, Սարգիս Գունտագճեան եւ Պետրոս Ֆրանքեան:  2006-ին, Սահակ Չափրազեան կը նշանակուի ատենապետ, հետագային Սուրիոյ պատերազմի տարիներուն, Սահակ կը հեռանայ Հալէպէն, եւ Յարութ կը նշանակուի Ս. Յակոբ եկեղեցւոյ թաղական խորհուրդի ատենապետ, Բերիոյ թեմի առաջնորդ Գերշ. Շահան սրբազան արք. Սարգիսեանի արտօնութեամբ:  Յարութ  կը յիշէ իր յարգալից ծառայակիցները՝ Ժան Աւագեան, Սարգիս Դանիէլեան, Վահէ Թերզեան, Աշոտ Թեճիրեան, Նազարէթ Խտըրլարեան, Մանիա Ազէզեան, Սեւան Տէր Յովհաննէսեան:

Յարութ մինչեւ այսօր կը շարունակէ իր ծառայութիւնը որպէս Հալէպի Ս. Յակոբ եկեղեցւոյ ատենապետ Բերիոյ հայոց թեմի առաջնորդ Գերշ. Մակար արք. Աշգարեանի հովանաւորութեամբ:

Յարութ Հաճի Կարապետեանի ընտանիքը

18 սեպտեմբեր 1977-ին, Հալէպի Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ, ձեռամբ (այժմ հանգուցեալ) Տէր Շահէ Աւագ քահանայ Մասոյեանի, Յարութ կը պսակուի Մարիէթ Պախչէճեանի հետ, որ դուստրն է Յովսէփ եւ Պիաթրիս Պախչէճեաններուն: Աստուած իրենց պարգեւած է երեք զաւակներ՝ Ժագ, Պետիկ եւ Անի: Ժագ եւ Պետիկ եղբայրները կ’աշխատին համակարգիչի եւ բջիջային հեռախօսներու նորոգութեամբ: Ժագ եւ Պետիկ ունին մէկական մանչ: Անի ամուսնացած է Գէորգ Մարգարեանի հետ. ունի մէկ մանչ եւ հաստատուած է Քուէյթ:  Հոս նշենք, որ պսակի լուսանկարիչն էր Ֆոթօ Տատուր, որուն սթուտիոն կը գտնուէր կաթօճի Մինիոնին քով, Մունշիյէ:

Հոս նշենք, որ լուսահոգի Տէր Շահէ Ա. քհնյ. Մասոյեան արմատներով այնթապցի էր: (1922, Հալէպ- 2004, Հալէպ), Տաուտիէի-Աշրաֆիէ Ս. Վարդան եկեղեցւոյ քահանան էր մինչեւ 1978[2]:

Ինչպէս վերը նշեցինք, Յարութ ունեցած է երկու եղբայր՝ Կարապետ եւ Եղիա եւ մէկ քոյր: Մեծ եղբայրը` Կարապետ արհեստով  سواج , միաժամանակ օժտուած է աստուածատուր երաժշտական հմտութեամբ. երգիչ յօրինող, եւ նուագահար տարբեր նուագարաններու՝ ջութակ, ճումպուշ, ձեռնադաշնակ, երգեհոն, օրկ: Երաժշտական ելոյթներով հանդէս եկած է ՀՄՄ ակումբին մէջ եւ հարսանիքներու: Ան ներկայիս հաստատուած է Երեւան: Օժէն մահացած է. ունեցած է մէկ աղջիկ եւ երկու մանչ: Կարապետ բախտաւորուած է երեք մանչ եւ մէկ աղջիկ զաւակներով: Փոքր եղբայրը` Եղիայ\ արհեստով նոյնպէս سواج է: Ան ամուսնացած եւ բախտաւորուած է երեք զաւակներով՝ մէկ աղջիկ եւ երկու մանչ:

Տաղանդաշատ վարպետ եւ հմուտ երաժիշտ Կարապետ Հաճի Կարապետեանի կատարմամբ «Օտար, ամայի ճամփեքի վրայ»… խօսք՝ Աւետիք Իսահակեանի: Սեղմէ՛ յղումը ունկնդրելու երգը

[1] Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան միաբաններէն հոգելոյս Տ. Սուրէն Սրբազանը ծնած է Յունիս 21, 1939-ին, Հալէպ: Աւազանի անունն է Աբրահամ: Նախնական կրթութիւնը ստացած է Հալէպի Ազգային Ուսումնասիրաց եւ Հայկազեան Վարժարաններուն մէջ: Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Դպրեվանք ընդունուած է  Հոկտեմբեր 1954-ին: 15  հոկտեմբեր1977-ին, Թեմի Ազգային Գաւառական Ժողովին կողմէ ընտրուած է Բերիոյ Թեմի Առաջնորդ: 17 դեկտեմբեր 2023-ին, Տէր Սուրէն Արք. Գաթարոյեան վախճանեցաւ Մոնրէալի մէջ, 61 տարի ծառայելէ ետք Հայց. Առաքելական Ս. Եկեղեցւոյ:  https://hairenikweekly.com/?p=58343

[2] Տէր Շահէ Ա. Քհնյ. Մասոյեան աւազանի անունով Յակոբ, որդի Պաղտասարի եւ Լուսիայի, ծնած է Հալէպ, 1922-ին։ Նախնական ուսումր ստացած է նախ Մեսրոպեան եւ ապա Հայկազեան եւ Ուսումնասիրած Վարժարաններուն մէջ։ Շրջանաւարտ եղած է 1937-ին։ Հանապազօրեայ հացի հրամայականր զինք նետած է գործնական կեանքի մէջ։ Ան հետեւած է դերձակութեան, 1938-1958։ Արհեստը սորվելէ ետք, ձեռնարկած է ազատ գործի, ու ժամանակ մը ետք ունեցած է սեփական խանութ։ Ան աոօրեայ աշխատանքներուն զուգահեո, կարեւորութիւն տուած է եկեղեցւոյ եւ քրիստոնէական դաստիարակութեան։ Փոքր տարիքէն, ամէն կիրակի իր հօր աոաջնորդութեամր յաճախած է եկեղեցի։ Հետագային, մաս կազմած է դպրաց դասին նախ Գրիգոր Լուսաւորիչ  ապա Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցիներուն մէջ։  Հալէպի Ս. Յակոբ եկեղեցւոյ դպրապետ նշանակուած է ու ձեոնահասօրէն հինգ տարի վարած է այդ պաշտօնը` կազմակերպելով դպրաց դասը։ 1958-ին, տեղափոխուած է Դամասկոս, երբ ուսուցչութեան պաշտօն վարելու հրաւէր ստացած է։ 1958-1961 տարիներուն պաշտօնավարած է Ազգ. Թարգմանչաց Վարժարանին մէջ։ 1961-1965 տեղւոյն Հայ Աւետ. Վարժարանին մէջ ուսուցչութեան կոդքին վարած է դպրապետութեան պաշտօն Ս. Սարգիս էկեդեցւոյ մէջ։ Դպրոցի ու եկեղեցւոյ առընթեր, ան եօթը տարի ծառայած է Դամասկոսի կիրակնօրեայ վարժարանին` նոր սերունդին սորվեցնելով մեր եկեղեցւոյ շարականները։ Եկեղեցւոյ, դպրոցին ու կիրակնօրեային մատուցած տարիներու ծառայութիւնը, ժամանակի ընթացքին իր մէջ արթնցուցած է քահանայ ձեռնադրուելու բուռն փափաքը։ 1961-ին, իր փափաքը դիմումնագրով ներկայացուցած է Բերիոյ թեմի առաջնորդ սրբազանին ու կրօնական ժոդովին։ Իր թեկնածութիւնը ընդունուած է, սակայն թելադրուած՝ որ սպասէ մինչեւ Հալէպի մէջ քահանայի կարիքը ունեցող եկեղեցի մը գտնուի։ 1965-ին, երբ Ս. Վարդան եկեդեցին քահանայի կարիքը կ’ունենայ, թաղականութիւնը դիմած է առաջնորդին։ Արբազան Հօր ու կրօնական ժողովի որոշումով ճշդուած են թեկնածուին ձեռնադրութեան թուականն ու եկեդեցին։ Քահանայական ձեռնադրութիւնն ու օծումը տեղի ունեցած են ձեռամբ Բերիոյ հայոց թեմի առաջնորդ՝ Տ. Ղեւոնդ ս. արք. Չէպէեանի, 7 Մարտ 1965-ին, Ս. Գէորգ եկեղեցւոյ մէջ, խարտաւիլակութեամբ Տ. Գարեգին Ա. քհնյ, Քիրազեանի, վերակոչուելով Տ. Շահէ։ Քառասնօրեայ պատրաստութեան շրջանը լրանալէ ետք, առաջնորդին տնօրինութեամբ տէր հայրը հոգեւոր հովիւ նշանակուած է Տաուտիէի Ս. Վարդան Եկեղեցիւոյ ու Վարդանեան Վարժարանի համար՝ ուսուցիչ։ wikipedia

«Նեղոսէն մինչեւ Օնթարիօ լիճ» խորապէս անձնական եւ մտորումներով լեցուն ինքնակենսագրութիւն մըն է, ուր Հրատ Բոլատեան կը պատմէ իր կեանքին մասին՝ որպէս Եգիպտոս ծնած հայ մը, որ 1966-ին կը գաղթէ Գանատա։ Գիրքին առաջին բաժնով, Բոլատեան կը ներկայացնէ իր յուշերը գրի առնելու դրդապատճառները, որոնք չեն բխիր փառասիրութենէ, այլ՝ ցանկութենէ մը վաւերագրելու իր լուր եւ իմաստալից ծառայութիւնը՝ նուիրուած Հայ Դատին ու սփիւռքահայութեան։

Յուշագրութիւնը կը յատկանշուի համեստութեամբ եւ ինքնութեան ամուր զգացողութեամբ։ Բոլատեանի խորհրդածութիւնները յաճախ կը շեշտեն, որ իր ներդրումը, թէեւ իր աչքով համեստ, մաս կը կազմէ աւելի ընդարձակ մշակութային եւ պատմական հոլովոյթի մը, որ կ՛առաջնորդուի համայնքին հանդէպ պատասխանատուութեան զգացումով։

Անոր պատասխանատուութեան զգացումը ուժեղ արտայայտութիւնն է իր նուիրումին եւ յարգանքին՝ իր սփիւռքահայու առօրեայ կեանքին հանդէպ:

«Ես հպարտ եմ կատարածներովս եւ  միաժամանակ խոնարհ եմ, որովհետեւ այն ինչ որ ես կատարեցի անապատի մը եւ կամ երկիր մոլորակի ծովեզրերու մէկ աւազահատիկը հազիւ ներկայացնէ» 

Ոճային տեսանկիւնէ, գրութիւնը պարզ է՝ հեռու պաճուճանքէ, եւ առաջնահերթութիւն կու տայ անկեղծութեան։ Անկեղծութեան խոր զգացումը յստակ կերպով կ’արտայայտուի ընտանիքի անդամներուն կապուած յուշերուն մէջ՝ մանաւանդ հօր վերջին պատմութիւններուն եւ մեծ մօր քնանալէն առաջ ըսած խօսքերուն մէջ, որոնք ներկայացուած են նրբօրէն եւ յարգալից մօտեցումով։

«Ես կը յիշեմ մեծ մայրիկս, երբ մեզի կը դնէր մեր անկողիններուն մէջ, մեզի կը պատմէր Ուրֆայի յայտնի «Ախթար Պուտարիկի» առասպելական հեքիաթը: Կը յիշեմ նաեւ, որ ինձմէ կը խնդրէր իր կռնակի ոսկորներուն վրայ քալել..»:

Բոլատեանի անկեղծ ոճը եւ երանգը ընթերցողը կը հրաւիրէ իր անձնական աշխարհը՝ միաժամանակ նրբօրէն նկարագրելով բազմազան վայրերէ տեղահանուած հայերու հաւաքական փորձառութիւնը։

«Գուցէ նամակներս քիչ մը անսովոր կը համարէք, բայց այդ ես եմ. իմ տեսակէտներն ու իմ կարծիքը»

Ինքնակենսագրականը կը ծառայէ նաեւ որպէս հասարակական-պատմական վաւերաթուղթ մը 20-րդ դարու իրադարձութիւններուն՝ Հայոց ցեղասպանութեան, ցեղասպանութիւնէն յետոյ գաղթերու, 1988-ի երկրաշարժին, Ղարաբաղեան շարժումին եւ Հայաստանի 1991-ի անկախութեան: Այս առումով, հեղինակին կեանքը կը դառնայ ոսպնեակ մը, որով կ՛ուրուագծուին սփիւռքի հիմնական թեմաները՝ տառապանք, գոյատեւում, յիշողութիւն, ծառայութիւն եւ ինքնութեան պահպանում։

«Մայրս՝ Զարուհի Սայեանը, ծնած է 21 ապրիլ 1911-ին, Թուրքիոյ Ատանա քաղաքը: Մենք չենք գիտեր իր Եգիպտոս գալու ստոյգ թուականը, վստահօրէն 1915-էն առաջ, եւ ան փրկուած է ցեղասպանութեան արհաւիրքէն»:

«Մօրս քեռին՝ Կիրակոս Ուրֆալեանը կ’ամուսնանայ Սրբուհի Նաքաշեանի հետ։ Հոս պէտք է նշեմ, որ Կեսարիայէն փախած, ցեղասպանութեան սարսափներէն փրկուած, Նաքաշեաններու ընտանիքը թաքնուած է Ռաքքայի նշանաւոր մուհաֆեզին տունը։

«Մենք Եգիպտոս ձգեցինք 16 հոկտեմբերին, մէկ շաբաթ մնացինք Աթէնք, մօրս զարմուհի Վիքթորիա Սայանի տունը։ Մայրս իր զարմուհին չէր տեսած այն օրէն, երբ անոնք փախած էին Թուրքիայէն՝ ցեղասպանութեան վայրագութիւններէն առաջ»։

Յուշագրութիւնը ունի արխիւային բնոյթ, որ կը ներառէ նամակներ, լուսանկարներ, յօդուածներ եւ թերթերու կտրոններ, ինչպէս նաեւ 1960-ական թուականներու Թորոնթոյի հայկական համայնքի լուսանկարային պատմութիւնը, որ զայն կը վերածէ վաւերագրական կարեւոր վկայութեան մը:

Իր մանկութեան, պատանեկութեան եւ երիտասարդութեան տարիներուն մասին մանրամասն յիշատակները՝ 20-րդ դարու կէսերու Գահիրէի մէջ, կը բացայայտեն ինքնութեան, համայնքային կապերու եւ տոկունութեան նրբազգաց առնչութիւնները՝ մանաւանդ սփիւռքահայ իրականութեան շրջագիծին մէջ։

«Բացման արարողութեան օրը ես ներկայ էի։ Առաջին յարկին վրայ կը գտնուէին գլխաւոր գրասենեակները եւ «Յուսաբեր» թերթի խմբագրատունը»։  «…Հսկայական Փալանճեան գրադարանը, որ ունէր հազարաւոր գիրքեր»։

«1965-ին դարձայ ՀՅԴաշնակցութեան անդամ, կնքահայրս բժիշկ Բաբգէն Փափազեանն էր, որ այդ ժամանակ ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ էր եւ պատահաբար կը գտնուէր Եգիպտոս»։

«Նեղոսէն մինչեւ Օնթարիօ լիճ» գիրքը աւելին է, քան անհատական յուշագրութիւն մը։ Ան անկեղծ վկայութիւն մըն է Սփիւռքի տոկունութեան, ինչպէս նաեւ՝ ցիրուցան ու տեղահանուած, բայց ինքնութիւնը պահպանած ժողովուրդի մը պատմական ուղիին։ Այս տեսանկիւնէն, գիրքը արժանի է թէ՛ ակադեմական ուշադրութեան եւ թէ՛ համայնքային գնահատանքի։

«1966-ի սկիզբը, երբ մենք գիշերեցինք Ամսթերտամ՝ Գանատա մեկնելու ճամբուն վրայ, ես առաջին անգամ ըլլալով հանդիպեցայ թուրքերու, հիւրանոցի նախասրահին մէջ։ Այս հանդիպումին մանրամասնութիւնները, զորս կը գտնէք այս գիրքին մէջ, լոյս տեսած են Թորոնթոյի Հայ երիտասարդական դաշնակցութեան Սիմոն Զաւարեան մասնաճիւղի «Արձագանգ» թերթի 1974-ի ապրիլեան թիւին մէջ»։

«…շէնք ունենալու եւ զայն մեր «Տուն» եւ հայ համայնքի կեդրոն կոչելու գաղափարը կեանքի երազանքն էր մեծ տեսլական ունեցող՝ «The Georgetown boys» -ի հայ որբերէն՝ Գուրգէն (Քըրք) Մակարեանի, որուն Գանատա բերած էին 1923-ին»:

 «Այլ նշանաւոր հայերու կողքին, ընկ. Գուրգէնը կարեւոր դեր խաղցաւ «Avenue Road եւ Dupont Street» փողոցներուն անկիւնը գտնւող «ACC» շէնքը գնելու գործին մէջ»։

 «Այդ շէնքին մէջ էր, որ ես մասնակցեցայ Հայ Երիտասարդաց Դաշնակցութեան առաջին ժողովին…:Այդ շէնքը դարձաւ հայ համայնքի կեդրոնը 1967-ի աշնան»: «Ես չեմ կրնար մոռնալ այդ գիշերը. բոլորին աչքերուն ուրախութեան արցունքները, յատկապէս մեր սիրելի ընկեր Գուրգէնը»։

«Տիւփոն փողոցին վրայ գտնուող Հայ կեդրոնը կը ներառէր 1969-էն ի վեր եղած է ՀՅԴ-ի, ՀՕՄ-ի, ՀԵԴ-ի եւ Համազգայինի տեղական մասնաճիւղերու, ինչպէս նաեւ՝ Թորոնթոյի ՀՄԸՄ-ի սկաուտներուն եւ մարզական կազմակերպութեան գրասենեակները»։

Յուշագրութեան մէջ Տէտէ Նալճեանի ներկայութիւնը կը խորհրդանշէ ընտանեկան սէրը եւ մշակութային յարատեւութիւնը: Այն փաստը որ Նալճեան ունէր զօրավար Անդրանիկի շնորհակալական նամակը, կ’ընդգծէ անձնական եւ պատմական խորքը՝ միաժամանակ կապ ստեղծելով մէկ ընտանիքի պատմութեան եւ ցիրուցան ժողովուրդի մը հաւաքական ժառանգութեան միջեւ։

«Տէտէ Նալճեանի քով կար զօր. Անդրանիկի ստորագրութԵամբ նամակ մը, ուր ան իր շնորհակալութիւնն ու երախտագիտութիւնը կը  յայտնէր 1920-ականներու սկիզբը Գահիրէի մէջ իրեն մատուցուած բժշկական ծառայութիւններուն համար»։

Բոլատեանի Գանատա տեղափոխութիւնը եւ հոն սկսած նոր կեանքի պատմութիւնը շարունակութիւնն է այն այն բոլորին, զոր ինք կը կատարէր Եգիպտոսի մէջ: 

«Նոր աշխարհի ժամանած էի՝ նոր կենսակերպով, նոր սովորութիւններով, բայց անցումը այդքան ալ դժուար չէր. կը թուէր կարծես շարունակութիւնը ըլլալ այն բոլորին, զոր ես անցեալին կը կատարէի»։

Այս արտայայտութիւնը նրբօրէն կը ցոլացնէ մշակութային կայունութեան թեման. մինչ աշխարհագրութիւնները կը փոխուին, ինքնութիւնը եւ նպատակը կը մնան անփոփոխ։

Բոլատեան կը պատմէ իր գործուն մասնակցութեան մասին՝ ՀՅԴ-ի, ՀՕՄ-ի, ՀԵԴ-ի եւ Համազգայինի տեղական մասնաճիւղերու, ինչպէս նաեւ՝ Թորոնթոյի ՀՄԸՄ-ի սկաուտներուն եւ մարզական կազմակերպութիւններուն մէջ՝ ընդգծելով իր ներդրումը ՀՄԸՄ Թորոնթոյի սկաուտական բաժանմունքի հիմնադրութեան, շրջանային ժողովներու, ներկայացումներու եւ երիտասարդական ձեռնարկներու: Այս մասնակցութիւնը նկարագրուած է ոչ թէ  պարծենկոտութեամբ, այլ գոհունակութեամբ եւ ծառայութեան հանդէպ նուիրուածութեան լուռ զգացումով: Անոր համեստ, բայց անդրդուելի նուիրումը կ’ամրապնդէ յուշագրութեան կեդրոնական պատգամը, թէ ինքնութիւնը կարելի է պահպանել ոչ թէ անընդհատ յիշատակումովը անցեալին, այլ գործուն մասնակցութեամբ ներկայի մէջ:

Բոլատեանի յուշալպոմներն ու լուսանկարչական  օրագրութիւնները կը յիշեցնեն ընթերցողին, որ մշակոյթի ինքնահաստատ գոյատեւումը նաեւ կախում ունի պատմութիւններու, դէպքերու եւ անձերու արխիւային պահպանումէն՝ առաքելութիւն մը, զոր Բոլատեանի յուշագրութիւնը ինքնին կ՛իրագործէ։

«Մասնակցած եմ ներկայացումներու եւ այլ միջոցառումներու։ Հպարտութեամբ եւ ամենայն համեստութեամբ եղած եմ Թորոնթոյի ՀՄԸՄ-ի խումբերու հիմնադիր եւ սկաուտական բաժնի անդամներէն մէկը։ Եղած եմ նաեւ 1970-ին Թորոնթոյի մէջ կայացած ՀՄԸՄ-ի 37-րդ ընդհանուր ժողովը կազմազմակերպողներէն մէկը։ Դուք կը գտնէք քանի մը լուսանկար այս ձեռնարկներէն, ինչպէս նաեւ երկու յուշալպոմ, որոնք լուսանկարչական յիշատակելի պատմութիւն մը կը ներկայացնեն Թորոնթոհայ համայնքի՝ 1960-ականներուն եւ հետագայ տարիներուն կազմակերպած քանի մը ձեռնարկներուն մասին»։

Բոլատեանի յուշագրութիւնը նաեւ կ’ընդգծէ իր նուիրումը Հայ Դատին, որ կը ներառէ գանատական լրատուամիջոցներու եւ քաղաքական գործիչներու հետ համագործակցութիւնը, մասնաւորապէս՝ Հայոց ցեղասպանութեան պատմական ճշմարտութեան եւ Արցախի հակամարտութեան շուրջ: Խմբագիրներուն նամակներ գրելով, քաղաքական գործիչներու հետ կապեր հաստատելով եւ տեղական մամուլին հետ յարաբերութիւններ զարգացնելով։

«16 յունուար 1987-ին, գրեցի Մոնրէալի «Gazette» թերթի խմբագրին՝ ամէն օր Գանատա ժամանող թուրք, այսպէս կոչուած «գաղթականներու» հոսքին մասին, որոնք 13 թռիչքներով ամէն օր կը ժամանէին Գանատա։ Վստահ էի, որ այս նամակը նոյնպէս պիտի մերժուէր, ինչպէս նախորդ քանի մը նամակներուն մեծ մասը։ Բայց, ի զարմանս, ան հրապարակուեցաւ 29 յունուար 1987-ին։ Այս նամակը եւ այլ նամակագրութիւններ կան այս գիրքին մէջ»։

Բոլատեանի ներգրաւուածութիւնը գանատական քաղաքական կեանքին մէջ եւս նշանակալի է։ Տեղական մակարդակով կազմակերպչական աշխատանքներու մասնակցութենէն անդին, ան դարձած է ազգային շահերու բանբեր մը, որ անուղղակիօրէն կրնայ ազդել քաղաքականութեան վրայ։ Այս ընթացքը վկայութիւն մըն է իր հետեւողական ներգրաւուածութեան։

«Ընտանեկան պարտաւորութիւններուս պատճառով ես չկրցայ միանալ Հայ Դատին, եւ ինքզինքս գտայ Հայաստանի եւ գանատական մամուլի, ինչպէս նաեւ գանատացի քաղաքական անձնաւորութիւններու ուղղութեամբ քարոզչական արշաւի ձեռնարկելու աշխատանքներուն մէջ՝ դատապարտելով եւ քողազերծելով լրատուամիջոցներու եւ թրքական լոպիին կողմէ Հայոց ցեղասպանութեան պատմական իրողութիւններու հերքումներն ու խեղաթիւրումները»։

1990-ականներուն կարճ ժամանակ մը եղած եմ Սէն Լորէն շրջանի Ազատական կուսակցութեան դաշնակցային երեսփոխան հանգուցեալ տիկ. Շըրլիի Մահիուի գործադիր խորհուրդի անդամներէն մէկը (ոչ ընտրովի պաշտօն): Ան շատ լաւ բարեկամ էր Մոնրէալի հայ համայնքին:

Բոլատեանի ողջ կեանքին նուիրուածութիւնը ճշմարտութեան, արդարութեան եւ սփիւռքահայ ինքնութեան պաշտպանութեան համոզիչ վկայութիւնն է գանատական հասարակութեան բազմամշակութային բնոյթին։ Անոր կեանքը Մոնրէալի մէջ կը ծառայէ օրպէս օրինակ քաղաքացիական ներգրաւուածութեան, որ կը հիմնուի յիշողութեան, պատասխանատուութեան եւ պատմական ճանաչումի անխոնջ ձգտումին վրայ։ Անոր զգոն հետեւողականութիւնը կը հաստատէ յուշագրութեան հիմնական պատգամը. գործուն քաղաքականութեան ջատագովութիւնը պաշտօն չէ, այլ կեանքի ձեւ, որմով մարդ կ’ապրի:

«Թէեւ ես 1994-ին, հրաժարեցայ Դաշնակցութենէն, սակայն տակաւին մօտէն կը հետեւիմ կուսակցութեան եւ հայ դատի յանձնախումբերու  գործունէութեան ամբողջ աշխարհի մէջ, եւ թէեւ ներկայիս  հազուադէպօրէն, բայց ի պահանջել հարկին եւ այնքան ատեն որ դեռ ֆիզիքապէս ի վիճակի եմ, կը շարունակեմ լայն հանրութեան եւ ընկերային ցանցերու ճամբով ներկայացնել կարծիքս հայկական հարցերու առնչութեամբ»:

Հրատ Բոլատեան. Անգլերէն հրատարակութեան յղումը այստեղ https://drive.google.com/file/d/1klbyOjdLDgpxJ-kolxJBDvicdUdHYwXz/view?usp=sharing

[1]  «Նեղոսէն մինչեւ Օնթարիօ լիճ». հեղինակ՝ Հրատ Բոլատեան (Ա.)  https://wp.me/pd909i-mr3  https://wp.me/pd909i-mrw «Նեղոսէն մինչեւ Օնթարիօ լիճ». հեղինակ՝ Հրատ Բոլատեան (Բ. եւ վերջ)

Ճիշդ այս կազմակերպութիւններու մէջ զարգացուցած եմ իմ հայկական եւ մշակութային ինքնութինս՝ մասնակցելով Երիտասարտաց Հայդուկ խումբի հանդիպումներուն եւ մշակութային ձեռնարկներուն: Թէեւ հայկական դպրոց չյաճախեցի, բայց ինքնուս կրցայ ամբողջացնել իմ հայկական գիտելիքներս:

Ճիշդ այս շէնքին մէջ էր, որ 1960-ականներու սկիզբը առաջին անգամ ըլլալով եւ միայն այդ առիթով տեսայ Ամենայն Հայոց Վազգէն Ա. Կաթողիկոսը: Նաեւ տեսայ այն բոլոր անձնաւորութիւնները, հայ եւ օտար, որոնք այդ շէնքին մէջ կ’այցելէին Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան պատասխանատուներուն: Հոն էր որ տեսայ հայ մեծ երաժիշտ Արամ Խաչատուրեանը, երբ ան 1965-ին Եգիպտոս էր՝ Հայոց ցեղասպանութեան 50-րդ տարելիցի յիշատակի ոգեկոչման առիթով։

Այս բոլորը ազգային հպարտութեան առիթներ կը հանդիսանային, որոնք զիս մօտիկ կը պահէին հայ համայնքին, եւ անոնք է, որ զիս դարձուցած է այն, ինչ որ եմ այսօր։

Շնորհակալութի՛ւն մայրիկ, որ տարիներ առաջ այդ գիշեր զիս տարիր Նաւասարդ սրահ՝ միանալու որպէս կազմակերպութեան կրտսեր անդամ։

12 տարեկան էի, երբ ինծի թոյլատրեցին, որ առանձին երթամ շաբաթ կեսօրուայ հանդիպումներուն, նաեւ շարժանկարի սրահ երթալ եւ այցելել մօտակայքը ապրող այլ ընկերներու։

Ես դարձած էի երիտասարդ գործառու մը՝ օգնելով դրացիներուս, հոգալով անոնց առօրեայ գործերը եւ պէտքերը, եւ այդ ձեւով գանձելով քիչ մը յաւելեալ գումար եւ աւելցնելով արձակուրդներու եւ տարեդարձիս առիթով ստացած դրամական նուէրներուն վրայ։ Երջանիկ էի։

Դպրոցին մէջ կային  քանի մը այլ հայ աշակերտներ, եւ այսօր, աւելի քան 50 տարի ետք, ես դեռ կապի մէջ եմ Գանատայի  եւ աշխարհի տարբեր ծագերուն ապրող հայ եւ օտար  քանի մը դասընկերներու հետ:

1956-ին, ես աւարտեցի նախակրթարանս  եւ ընդունուեցայ երկրորդական։

Նպատակս վկայական ստանալ էր։ 1960-ին, մասնակցեցայ պետական կրթական քննութեան, բայց չյաջողեցայ։ Թուաբանութեան, բնագիտութեան եւ քիմիագիտութեան դասանիւթերուն մէջ լաւ չէի. նախքան պետական քննութիւններու արդիւնքներու հրապարակումը,  ես արդէն սկսած էի լիաժամ դրութեամբ աշխատիլ: Ես գիտէի, որ պիտի չյաջողիմ:

Ես ամէնօրեայ լիաժամ դրութեամբ սկսայ աշխատիլ 1960-ին, 18 տարեկանիս, որպէս աշկերտ երկու եղբայրներու՝ Նասիպ եւ Թորգոմ Ղարիպեաններու պատկանող հայկական արեւտուրի  հաստատութեան հաշուապահութեան բաժնին մէջ։ Երեք բաժին ունեցող ընկերութիւնը՝ «Նասիպ-Թորգոմ»-ը, մասնաճիւղ մըն էր, որ կը վաճառէր ալիւմինիոմի շերտեր,  (aluminium sheets) եւ պատուհաններու համար նախատեսուած ծածկոյթներ, երկաթեայ իրեր, ելեկտրական պիտոյքներ, վինիլէ փսիաթներ (vinyl mats), շերտափակ փեղկեր (venetian blinds), եւ կենցաղային ներածուած բազամազան իրեր։

«Tegeco»-ը ընկերութեան ներածումի բաժանմունքն էր, իսկ «Նասթորը»՝ արհեստանոցային բաժինը, որ կ’արտադրէր շարժանկարի սրահի աթոռներ, փայտէ պատրաստուած խանութներու ցուցանակներ եւ ներածուած ալիւմինիոմ, ինչպէս նաեւ ֆլորէսան լամբեր, նաեւ ֆլորէսան լամբերու յատուկ ելեկտրականութեան պատեաններ (electrical housing units):

Հաշուապահական բաժնին մէջ մէկ տարի աշխատելէ ետք, զիս տեղափոխեցին արտադրութեան բաժին: Ամսական աշխատավարձս 11-էն բարձրացաւ 18 եգիպտական լիրայի, ինչ որ այդ ժամանակ բաւական մեծ գումար էր, յատկապէս անոնց, որոնք չունէին միջնակարգ դպրոցի վկայական, եւ երբ այդ ժամանակ պետական պաշտօններու դիմող համալսարանաւարտներու համար ճշդուած աշխատավարձը 20 եգիպտական լիրա էր։ Սկզբնական շրջանին, պարտականութիւնս էր վաճառացուցակի, գոյքերու ցուցակագրութիւններու պահպանումը եւ արհեստանոցին համար օգտագործուած նիւթերու հաշուապահութիւնը:

Գերազանց աշխատանքիս համար ես արժանացած էի իմ տնօրէններուս եւ ընկերութեան սեփականատիրոջ յարգանքին ու վստահութեան, իսկ որոշ ժամանակ ետք, իմ պարտականութիւններս բազմացան: Կը մասնակցէի ընկերութեան անունով կատարուող մրցոյթներուն եւ ինծի տեղական որոշ գնումներու լիազօրութիւններ տրուած էր՝ կապուած յաճախորդներու պատուէրներուն։ Ես նաեւ կապի միջոց էի ընկերութեան եւ յաճախորդներու միջեւ։

Աշխատանքիս ծանրաբեռնուածութիւնը թեթեւցնելու նպատակով, զայն բաժնած էի. առաւօտեան՝ ճամբուս վրայ հանդիպիլ յաճախորդներուն եւ արձանագրել անոնց կարիքներն ու պատուէրները, իսկ կէսօրին կատարել գրասենեակային աշխատանքները։ Ես կը սիրէի աշխատանքս եւ բծախնդրօրէն կը կատարէի պարտականութիւններս։

1962-1964 տարիներուն, ծառայած եմ եգիպտական բանակին՝ բժշկական զօրաբաժնին մէջ, եւ քանի որ տեղակայուած էի Գահիրէ, կրնայի ամէն օր ժամը 14:00-ին տուն երթալ եւ միաժամանակ կիսաժամ աշխատիլ կէսօրէ ետք եւ ուրբաթ օրերը, ինչ որ պերճանք եւ մենաշնորհ էր, զոր բանակի շատ մը այլ զինուորներ չունէին։

1964-ին, զինուորական ծառայութիւնը աւարտելէ ետք, վերսկսայ լիաժամ աշխատելու Նասիպ-Թորգոմ ընկերութեան մէջ մինչեւ հոկտեմբեր 1966, երբ հեռացայ Եգիպտոսէն՝ Գանատա գալու համար։

1965-ին դարձայ ՀՅԴաշնակցութեան անդամ, կնքահայրս բժիշկ Բաբգէն Փափազեանն էր, որ այդ ժամանակ ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ էր եւ պատահաբար կը գտնուէր Եգիպտոս։

1960-1966 տարիներուն, բացի բանակին ծառայելէս, աշխուժօրէն մասնակցած եմ Երիտասարդացին եւ կարճ ժամանակով եղած եմ վարիչ մարմնի անդամ։ Այս բոլորը աւարտեցան հոկտեմբեր 1966-ին, երբ մօրս հետ լքեցի Եգիպտոսը՝ միանալու եղբօրս՝ Նուպարին, որ 1964-ին, հաստատուած էր Թորոնթօ։

Մենք Եգիպտոս ձգեցինք 16 հոկտեմբերին, մէկ շաբաթ մնացինք Աթէնք, մօրս զարմուհի Վիքթորիա Սայանի տունը։ Մայրս իր զարմուհին չէր տեսած այն օրէն, երբ անոնք փախած էին Թուրքիայէն՝ ցեղասպանութեան վայրագութիւններէն առաջ։ Վիքթորիան մնացած էր Յունաստան եւ ամուսնացած Պետրոս Միքայէլեանի հետ, անոնց որդին՝ Գրիգորը ամուսնացած էր գեղեցիկ յոյն աղջկայ մը՝ Ռեճինայի հետ եւ բախտաւորուած էին Վիքթորիա անունով աղջիկ զաւակով։

Ես վայելեցի Աթէնքը. զարմիկս Գրիգորին հետ շրջագայեցայ  քաղաքի եւ հին յունական պատմական վայրերը։ Մենք ձգեցինք Աթէնքը, գիշերեցինք Ամսթըրտամի մէջ, եւ յաջորդ օրը, 24 հոկտեմբեր 1966-ի երեկոյեան ժամանեցինք Թորոնթօ։

Նոր կեանք եւ նոր սկիզբ

Նոր աշխարհի ժամանած էի՝ նոր կենսակերպով, նոր սովորութիւններով, բայց անցումը այդքան ալ դժուար չէր. կը թուէր կարծես շարունակութիւնը ըլլալ այն բոլորին, զոր ես անցեալին կը կատարէի։

Ես բախտաւոր էի, որ սկսայ աշխատել Թորոնթօ ժամանելէս քանի մը օր ետք։

Եղբայրս Նուպարը արդէն աշխատանք դասաւորած էր իր պաշտօնավարած Drug Trading Co. Ltd-ի ընկերութեան արտադրական բաժնին մէջ. այդ ժամանակուայ դեղ վաճառող մեծ ընկերութիւններէն մէկը։ Աշխատանքը գոյքագրման վերահսկիչի պարտականութիւնն էր՝ առաւօտեան ժամը 9-էն կէսօրէ ետք 5. յարմարիլը քիչ մը ժամանակ առաւ։ Այդուհանդերձ, պէտք է ըսել, որ բաւական ժամանակ ունէի հանգստանալու, երեկոները դուրս ելլելէ առաջ:

Առաջին կիրակի օրը գացինք Սուրբ Երրորդութիւն հայկական եկեղեցին, ուր հանդիպեցայ իմ հին ընկերներուս, որոնց չէի տեսած անոնց Եգիպտոսէն հեռանալէն ի վեր, եւ այլ հայերու, որոնք աշխարհի տարբեր մասերէ բնակութիւն հաստատած էին Գանատա։

Մէկ այլ յետմիջօրէի, մասնակցեցայ ՀՅԴ-ի իմ առաջին հանդիպումին, որ ժամանակաւորապէս տեղի կ’ունենար Քոլէճ պողոտային վրայ գտնւող YMCA-ի սենեակներէն մէկուն մէջ, մինչեւ նոր շէնքին աւարտը, զոր գնած էին շնորհիւ երկար տարիներէ ի վեր Գանատա հաստատուած հայերու  ներդրումներուն եւ ջանքերուն։

Այստեղ հարկ է նշել, որ շէնք ունենալու եւ զայն մեր «Տուն» եւ հայ համայնքի կեդրոն կոչելու գաղափարը կեանքի երազանքն էր մեծ տեսլական ունեցող՝ «The Georgetown boys» -ի հայ որբերէն՝ Գուրգէն (Քըրք) Մակարեանի, որուն Գանատա բերած էին 1923-ին:

Երբ Գանատա ժամանեցի, ընկեր Գուրգէնը արդէն Թորոնթոյի նշանաւոր հայերէն մէկն էր՝ գործարանատէր, ձեռնարկատէր  եւ ունէր իր սեփական լուացքատան գործը։ Ան ամուսնացած էր եւ զաւակ չունէր. Ան մեր բոլորին հետ կը վարուէր որպէս իր սեփական զաւակները: Այլ նշանաւոր հայերու կողքին, ընկ. Գուրգէնը կարեւոր դեր խաղցաւ «Avenue Road եւ Dupont Street» փողոցներուն անկիւնը գտնւող «ACC» շէնքը գնելու գործին մէջ։

Այդ շէնքին մէջ էր, որ ես մասնակցեցայ Հայ Երիտասարդաց Դաշնակցութեան առաջին ժողովին, եւ նոյն այդ շէնքին մէջ անցուցի կիրակի օրերուս մեծ մասը: 1960-ականներուն, Թորոնթոյի մէջ կիրակի օրերը շատ ընելիք բան չկար, ուստի այս շէնքը այդ ժամանակ մեծ թիւով հայերու հանդիպման վայրն էր։ 31 դեկտեմբեր 1966-ին, մենք այդ շէնքին մէջ ունեցանք նոր տարուայ խրախճանք-երեկոյթը՝ նախքան անոր վերանորոգումը…:

Այդ շէնքը դարձաւ հայ համայնքի կեդրոնը 1967-ի աշնան. յիշարժան երեկոյ էր, երբ մենք բոլորս մտանք ներս՝ պաշտօնական բացման արարողութեան մասնակցելու։

Այդ այժմ մեր տունն էր, ուր կը կազմակերպէինք մեր հանդիպումներն ու ձեռնարկները, եւ ուր նորեկներն եւ անոնց զաւակները տեղ կ’ունենային հաւաքուելու եւ շարունակել պահպանելու մեր ժառանգութիւնը, այնպէս ինչպէս մեզմէ իւրաքանչիւրը ըրած էր Քանատա գալէն առաջ։

Ես չեմ կրնար մոռնալ այդ գիշերը. բոլորին աչքերուն ուրախութեան արցունքները, յատկապէս մեր սիրելի ընկեր Գուրգէնը։

Այդ շէնքին մէջ էր, որ տեղի ունեցաւ առաջին պաշտօնական ձեռնարկը՝ ՀՅԴ-ի հիմնադրութեան 77-ամեակի տօնակատարութիւնը եւ պատգամախօսը՝ ընկեր Արթիւր Կիրակոսեանը, որ Միացեալ Նահանգներու Արեւելեան շրջանի՝ Providence, Rode Island-ի ընկերներէն էր:

Յաջորդ օրը, կիրակի կէսօրին, Թորոնթոյի Սողոմոն Թեհլիրեանի կոմիտէի ժողովն էր, եւ դարձեալ ընկ. Կիրակոսեանն էր հիւրը։ Տիւփոն փողոցին վրայ գտնուող Հայ կեդրոնը կը ներառէր 1969-էն ի վեր եղած է ՀՅԴ-ի, ՀՕՄ-ի, ՀԵԴ-ի եւ Համազգայինի տեղական մասնաճիւղերու, ինչպէս նաեւ՝ Թորոնթոյի ՀՄԸՄ-ի սկաուտներուն եւ մարզական կազմակերպութեան գրասենեակները։

1966-1972, աշխուժօրէն մասնակցած եմ տեղւոյն ՀՅԴ շարքերուն եւ ներգրաւուած եմ եղած համայնքային գործունէութեան մէջ։ Եղած եմ Հայ Երիտասարդաց Դաշնակցութեան տեղական գործադիր յանձնախումբերու եւ Թորոնթոյի ՀՄԸՄ-ի գործուն անդամ, ինչպէս նաեւ մասնակցած եմ  ՀՅԴ-ի եւ ՀԵԴ-ի շրջանային ժողովներուն որպէս ընտրուած պատգամաւոր։ Մասնակցած եմ ներկայացումներու եւ այլ միջոցառումներու։ Հպարտութեամբ եւ ամենայն համեստութեամբ եղած եմ Թորոնթոյի ՀՄԸՄ-ի խումբերու հիմնադիր եւ սկաուտական բաժնի անդամներէն մէկը։ Եղած եմ նաեւ 1970-ին Թորոնթոյի մէջ կայացած ՀՄԸՄ-ի 37-րդ ընդհանուր ժողովը կազմազմակերպողներէն մէկը։ Դուք կը գտնէք քանի մը լուսանկար այս ձեռնարկներէն, ինչպէս նաեւ երկու յուշալպոմ, որոնք լուսանկարչական յիշատակելի պատմութիւն մը կը ներկայացնեն Թորոնթոհայ համայնքի՝ 1960-ականներուն եւ հետագայ տարիներուն կազմակերպած քանի մը ձեռնարկներուն մասին։

Կեանքս Մոնրէալի մէջ

 1972-ի նոյեմբերին տեղափոխուեցայ Մոնրէալ։ Նշանուած էի ամուսնանալու համար, սակայն բախտ չեղաւ, բայց որոշեցի մնալ Մոնրէալ։

1974-ին ընկերներուս միջոցով ծանօթացայ Մարի Եագուպեանին, որուն հետ ամուսնացայ 8 օգոստոս 1976-ին, եւ մենք ունեցանք մեր որդին՝ Տիգրանը, 3 յունուար 1979-ին։ Ես շարունակեցի ծառայել Դաշնակցութեան շարքերուն մէջ, բայց այնքան գործուն չէի, որքան Թորոնթոյի մէջ։ 1970-ականներու եւ 1980-ականներու համաշխարհային իրադարձութիւնները՝ առնչուած Հայոց ցեղասպանութեան եւ Հայ Դատի գործունէութեան, միշտ ալ հետաքրքրած էին զիս։ Սակայն, ընտանեկան պարտաւորութիւններուս պատճառով ես չկրցայ միանալ Հայ Դատին, եւ ինքզինքս գտայ Հայաստանի եւ գանատական մամուլի, ինչպէս նաեւ գանատացի քաղաքական անձնաւորութիւններու ուղղութեամբ քարոզչական արշաւի ձեռնարկելու աշխատանքներուն մէջ՝ դատապարտելով եւ քողազերծելով լրատուամիջոցներու եւ թրքական լոպիին կողմէ Հայոց ցեղասպանութեան պատմական իրողութիւններու հերքումներն ու խեղաթիւրումները։

1966-ի սկիզբը, երբ մենք գիշերեցինք Ամսթերտամ՝ Գանատա մեկնելու ճամբուն վրայ, ես առաջին անգամ ըլլալով հանդիպեցայ թուրքերու, հիւրանոցի նախասրահին մէջ։ Այս հանդիպումին մանրամասնութիւնները, զորս կը գտնէք այս գիրքին մէջ, լոյս տեսած են Թորոնթոյի Հայ երիտասարդական դաշնակցութեան Սիմոն Զաւարեան մասնաճիւղի «Արձագանգ» թերթի 1974-ի ապրիլեան թիւին մէջ։

Հայաստանի մէջ տեղի ունեցած 1988-ի երկրաշարժէն մինչեւ 1994, ՀՅԴ-էն իմ հրաժարականս, ես Քէպէքի եւ Գանատայի հայ դատի յանձնախումբերուն անդամ էի եւ կը զբաղէի լրատուամիջոցներու կապերով եւ հայ դատի մասին հարցազրոյցներ կը կազմակերպէի թերթերու եւ ռատիոկայաններու տարբեր հայ եւ ոչ-հայ թղթակիցներու միջեւ՝ կապուած Արցախեան հակամարտութեան եւ Գանատայի կառավարութեան կողմէ Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման։

1990-ականներուն կարճ ժամանակ մը եղած եմ Սէն Լորէն շրջանի Ազատական կուսակցութեան դաշնակցային երեսփոխան հանգուցեալ տիկ. Շըրլիի Մահիուի գործադիր խորհուրդի անդամներէն մէկը (ոչ ընտրովի պաշտօն): Ան շատ լաւ բարեկամ էր Մոնրէալի հայ համայնքին: Հետագային դարձաւ Օթթաուայի երեսփոխանական ժողովի փոխնախագահներէն մէկը, ապա Գանատայի նախկին վարչապետ Ժան Քրէյթինի կողմէ նշանակուեցաւ Գանատայի Ծերակոյտին անդամ։

Ես ստանձնեցի հայերու եւ Հայկական հարցին դէմ յօդուածներու հրապարակութեան պարագային, թերթերու խմբագիրներուն գրելու պարտականութիւնը, թէեւ արդիւնքը միշտ չէ, որ բարենպաստ էր, այնուամենայնիւ, ես շարունակեցի իմ ջանքերս։ Այս գիրքին մէջ դուք կը գտնէք  աշխատաքիս մասին բազմաթիւ նամակագրութիւններ։

16 յունուար 1987-ին, գրեցի Մոնրէալի «Gazette» թերթի խմբագրին՝ ամէն օր Գանատա ժամանող թուրք, այսպէս կոչուած «գաղթականներու» հոսքին մասին, որոնք 13 թռիչքներով ամէն օր կը ժամանէին Գանատա։ Վստահ էի, որ այս նամակը նոյնպէս պիտի մերժուէր, ինչպէս նախորդ քանի մը նամակներուն մեծ մասը։ Բայց, ի զարմանս, ան հրապարակուեցաւ 29 յունուար 1987-ին։ Այս նամակը եւ այլ նամակագրութիւններ կան այս գիրքին մէջ։

1988-ին, Հայաստանի երկրաշարժը շրջադարձային պահ մը եղաւ ինծի համար՝ լաւ յարաբերութիւններ հաստատելու լուրերու տնօրէն պարոն Կոր Սինքլէրի, ինչպէս նաեւ՝ Մոնրէալի ամենաշատ լսուող ռատիոկայաններէն մէկուն՝ «CJAD 800» ռատիոկայանի եւ այլ եթերներու մէջ գործող դէմքերու հետ։

Այս դէմքերէն մէկը առաւօտեան «Exchange» յայտագրին հաղորդավարն էր՝ պրն. Ռոյըլ Օռը, որ մեծ դեր խաղցաւ հայկական հարցերու շուրջ հայերու եւ ոչ-հայերու հետ հարցազրոյցներ կազմակերպելու գործին մէջ, ինչպէս՝ Անգլիոյ լորտերու տան պարոնուհի Քարոլայն Քոքսը, Մոնրէալի Քոնքորտիա համալսարանի փրոֆ. Ֆրենք Չոքը եւ փրոֆ. Քըրթը, Մոնրէալի Հորիզոն-Armenian Weekly-ի խմբագիր Կիրօ Մանոյեանը, Գանատայի Հայ Դատի Յանձնախումբէն (ANCC)  Յակոբ Տէր Խաչատուրեանը։ Թէեւ ես 1994-ին, հրաժարեցայ Դաշնակցութենէն, սակայն տակաւին մօտէն կը հետեւիմ կուսակցութեան եւ հայ դատի յանձնախումբերու  գործունէութեան ամբողջ աշխարհի մէջ, եւ թէեւ ներկայիս  հազուադէպօրէն, բայց ի պահանջել հարկին եւ այնքան ատեն որ դեռ ֆիզիքապէս ի վիճակի եմ, կը շարունակեմ լայն հանրութեան եւ ընկերային ցանցերու ճամբով ներկայացնել կարծիքս հայկական հարցերու առնչութեամբ:

Հրատ Բոլատեան. Անգլերէն հրատարակութեան յղումը այստեղ https://drive.google.com/file/d/1klbyOjdLDgpxJ-kolxJBDvicdUdHYwXz/view?usp=sharing

Հրատ Բոլատեանի «Նեղոսէն մինչեւ Օնթարիօ լիճ» անգլիատառ գիրքը հետաքրքական եւ իւրայատուկ յուշագրութիւն մըն է, որ հայերէնի թարգմանելով զայն կը ներկայացնեմ հայ ընթերցողին: Հեղինակի կեանքին պատմութիւնը՝ ծննդավայր Եգիպտոսի մէջ իր մանկութենէն մինչեւ 1966 Գանատա հաստատուիլը հարուստ է հանրային ծառայութեամբ եւ ազգային ինքնութեան պահպանման նուիրուած տասնամեակներով:

Հրատ Բոլատեան կը գրէ.- «այս իմ կենսագրութիւնս է, իմ յուշերը, կեանքիս պատմութիւնը ծննդավայրէս՝ Եգիպտոսէն մինչեւ Գանատա, ուր ես հաստատուած եմ 1966-ին: Ահա թէ ով եմ ես, ի՞նչ ըրած եմ եւ ինչպէ՞ս հասակ առած եմ ու գոյատեւած մինչեւ այսօր. հպարտ հայ եմ, հպարտ եմ իմ հայկական ժառանգութեամբս, հակառակ անոր որ  առաջին դասարանէն ետք չեմ յաճախած հայկական դպրոց»:

«Ես այս գիրքը չեմ գրած զայն հրատարակելու համար, եւ ես որեւէ ցանկութիւն չունիմ, ոչ մէկ պարագայի, ինչ որ ալ ըլլայ, ես  պարզապէս կ’ուզեմ վաւերագրութիւն ձգել, թէկուզ մէկ վայրկեան, Հայ Դատի համար ունեցած իմ ներդրումիս մասին: Գուցէ նամակներս քիչ մը անսովոր կը համարէք, բայց այդ ես եմ. իմ տեսակէտներն ու իմ կարծիքը»:

«Ես հպարտ եմ կատարածներովս եւ  միաժամանակ խոնարհ եմ, որովհետեւ այն ինչ որ ես կատարեցի անապատի մը եւ կամ երկիր մոլորակի ծովեզրերու մէկ աւազահատիկը հազիւ ներկայացնէ»:

«Ցանկալի է եւ խրախուսելի, որ իւրաքանչիւր հայ ինչ-որ ձեւով ծառայէ իր ժողովուրդին, համայնքին»:

«Պատմութեան ընթացքին լաւ պայմաններու մէջ ապրող հայերը եւ համեստ միջոցներ ունեցողները միասին նպաստեցին իրենց համայնքներուն եւ հայրենիքի կառուցման նիւթապէս եւ այլ զոհողութիւններով»:

«Ես իմ խոնարհ ու համեստ նիւթական մասնակցութենէս բացի – Թորոնթոյի իմ համայնքին, Մոնրէալի համայնքին եւ Հայ Դատին ծառայած եմ կամաւոր: Ես ոչ մէկ բացառիկ բան չեմ ըրած. ես պարզապէս ըրի այն, ինչ որ կ’ընեն շատ մը այլ հայեր»:

Ես պարզապէս կը փափաքէի հաւաքագրել արձանագրութիւնները, վաւերագրութիւնները ու դասաւորել զանոնք կանոնաւոր ձեւով՝ բաժնեկցելու ընտանիքիս անդամներուն հետ, եւ ահա այս է, որ ի վերջոյ կը հրամցնեմ հարազատներուս:

Նպատակս պարծենալ չէ իմ կերտած ձեռքբերումներուս մասին. ես պատմաբան չե՛մ, ո’չ ալ կը փորձեմ այդպիսին ըլլալ. այն ինչ որ սկսաւ որպէս կենսագրութիւն, դարձաւ տարեգրութիւն քանի մը իրադարձութիւններու, որոնք տեղի ունեցած են կեանքիս ընթացքին:

Այս գիրքը լուսանկարներու, յօդուածներու, նամակներու եւ տարբեր թերթերու կտրօններու հաւաքածոյ է, զորս արժանի  նկատած եմ պահելու եւ պահպանելու:

Այս գիրքին որոշ պատկերները ես լուսանկարած եմ, միւսները՝ վարպետ լուսանկարիչներ՝ Միհրան Զերտելեան (Եգիպտոս), Վարդան Վարդանեան եւ Մարդիկ Ապաճեան (Թորոնթօ), Հրայր (Բազէ) Խաչերեան (Մոնթրէալ), ինչպէս նաեւ ուրիշներ, որոնց անունները չեմ յիշեր:

Մանկութիւնս

Ծնած եմ 17 ապրիլ 1942 -ին: Երեք եղբայրներուս կրտսերն եմ: Մեծ եղբայրս Արթոն ծնած է  21 մայիս 1932-ին, Նուպարը ծնած է 16 ապրիլի 1938 -ին: Մենք երեքս ալ ծնած ենք Գահիրէ, Եգիպտոս: Հայրս՝ Լեւոն Բոլատեանը, ծնած է Ուրֆա, 1896-ին, եւ Եգիպտոս եկած է 1912-ին: 

Սկսինք սկիզբէն, ինչպէս կը յիշեմ եւ ինչպէս մայրս պատմած է մեզի: Ես անձնապէս չեմ տեսած իմ հօրենական մեծ հայրս՝ Յակոբ Փոլատեանը. անոր մասին միայն գիտենք, որ ծնած է Ուրֆա, 1878-ին, ամուսնացած է մեծ մօրս՝ Հռիփսիմէ Սայեանի հետ: Մենք նոյնիսկ չենք գիտեր, թէ ե՞րբ եւ ո՞ւր մահացած է ան. հաւանաբար Ուրֆա:

Յակոբն ու Հռիփսիմէ մեծ մայրիկս բախտաւորուած են երեք որդիով եւ մէկ դուստրով՝ Ներսէս – Փերուզ – Լեւոն – Տիգրան։ Ըստ Եգիպտոսի քաղաքացիութեան եւ հպատակագրութեան տոմարին՝ մեծ մայրիկս Եգիպտոս մտած է 1912-ին:

Ես կը յիշեմ մեծ մայրիկս, երբ մեզի կը դնէր մեր անկողիններուն մէջ, մեզի կը պատմէր Ուրֆայի յայտնի «Ախթար Պուտարիկի» առասպելական հեքիաթը: Կը յիշեմ նաեւ, որ ինձմէ կը խնդրէր իր կռնակի ոսկորներուն վրայ քալել..: Մեծ մայրիկս մահացաւ 18 յուլիս 1947-ին, Գահիրէ, հօրս մահէն քանի մը շաբաթ առաջ:

Մօրս կողմէ մեծ մայրս՝ Մարի Ուրֆալեանը ամուսնացած էր Յարութիւն Սայեանի հետ: Ան ծնած է  Թուրքիա, 1891-ին, եւ  մահացած Գահիրէ, 1935-էն ետք: Յարութիւնը ծնած է Ուրֆա, 1888-ին, եւ մահացած Ատանա, 1912-ին:

Չենք գիտեր թէ Գրիգոր Սայեանը եւ կինը ո՞ւր ամուսնացած են: Չենք գիտեր նոյնիսկ Մարիամի նախամուսնական մականունը. գիտենք միայն, որ Գրիգոր Սայեան ծնած է Ուրֆա, Թուրքիա, հաւանաբար 1800-ականներու կէսին կամ  վերջաւորութեան եւ մահացած է Թուրքիա, շուրջ 1915-ին:

Ծնողքս

Մայրս՝ Զարուհի Սայեանը, ծնած է 21 ապրիլ 1911-ին, Թուրքիոյ Ատանա քաղաքը: Մենք չենք գիտեր իր Եգիպտոս գալու ստոյգ թուականը, վստահօրէն 1915-էն առաջ, եւ ան փրկուած է ցեղասպանութեան արհաւիրքէն: Ան յաճախած է Գահիրէի «Bon Pasteur» դպրոցը եւ աւարտելէն յետոյ աշխատած «Bon Marche Broderie» ընկերութեան մէջ մինչեւ ամուսնանալը հօրս հետ:

Հայրս թեքնիսիէն էր Գահիրէի Eastern Tobacco ընկերութեան մէջ, նախապէս՝ Matossian ընկերութեան մէջ, Եգիպտոսի ծխախոտի մեծագոյն գործարանը: Ան նաեւ շատ լաւ պահարան շինող էր, եւ տեղին է ըսել, որ «ամէն տեսակ գործեր ընող անձ էր»: Իր ճարտար մտայղացումներուն եւ աշխատանքներուն մաս կը կազմէր արեւտուրի յարմար սառոյցի տուփը, զոր ան պատրաստած էր թաղի խորոված (քեպապ) պատրաստող խանութին սեփականատիրոջ համար։ Իր ճարտար ստեղծագործութիւններէն էր իր շինած գեղեցիկ պահարանը, ուր կը տեղաւորէինք ձեռքով-լարուող կրամոֆոնը: Այդ պահարանը մօտաւորապէս վեց ոտք բարձրութիւն ունէր, եւ եթէ մինչեւ այսօր պահուած ըլլար, այսօրուայ չափանիշներով անթիք կը համարուէր:

Հայրս եւ մայրս ամուսնացած են 7 դեկտեմբեր 1930-ին: Հայրս մահացած է օգոստոսի 4-ին: 1947-ին, ան քանի մը ամիս անկողնոյ ծառայեց, երկու ոտքերը գաճի մէջ՝ աշխատանքային դժբախտ արկածի պատճառով: Ան սահած էր թաց յատակին վրայ եւ ինկած: Շարժումի եւ մարզանքի բացակայութիւնը քանկրէն եւ երակախցում առաջացուց, որոնք իր կեանքին պատճառ դարձան. ճակատագրի մէկ հեգնանքն էր կարծես, որ ոտքերը գաճէն պիտի հանէին յաջորդ օրը…եթէ չմահանար:

Կը յիշեմ մօրս խօսքը հօրս մահէն  քանի մը վայրկեան առաջ: Ես հօրս անկողնին մէջ էի, երբ մայրս ըսաւ.- «Հրատ, տղաս, գնայ սենեակդ», բայց ես չգացի եւ նստեցայ հօրս մահճակալին կողքին դրուած բազմոցին վրայ. կարծես կը զգայի, թէ հօրս հետ ինչ-որ բան մը պիտի պատահի, եւ ես չուզեցի հեռանալ: Ես չեմ յիշեր, թէ ճիշդ երբ հայրս մահացաւ, բայց կը յիշեմ, որ ինծի դրացիներուն տունը տարին եւ հոն ալ գիշերեցի:

Ինչպէս Եգիպտոսի հայերուն մեծ մասը, մենք ալ կը պատրաստուէինք հայրենադարձելու 1947-ին, բայց հօրս մահը փոխեց մեր կեանքը։ Բոլոր մօրեղբայրներս, հօրեղբայրներս եւ միւս հարազատները, անոնցմէ ոմանք հայրենիք դարձան 1947-ին, իսկ միսները՝ 1948-ին: Այն օրերուն մենք ալ յոյս ունէինք եւ  կը հաւատայինք, որ քիչ մը ուշ մենք ալ անոնց պիտի միանանք Հայաստանի մէջ:

Ցաւօք, համաշխարհային քոլերա համաճարակին հետեւանքով  հայերը տանող ռուսական բոլոր նաւերը կանգ առին, ուստի մենք մնացինք եւ հասակ առինք Եգիպտոսի մէջ:

Օոստոս 1947-ին, հօրս մահէն յետոյ, մօրս քեռին՝ Կիրակոս Ուրֆալեանը զիս տարաւ Սուրիա, որ որոշ ժամանակով հեռու պահէ զիս տունէն։

Մենք շոգեկառքով Գահիրէէն մեկնեցանք Հալէպ՝ Երուսաղէմի ճամբով, ուր գնացքը կարճ ժամանակով կանգ առաւ, բայց մենք շոգեկառքին մէջ մնացինք: Ես բնաւ չեմ եղած Երուսաղէմ, եւ այդպէս ալ չկրցայ խաչի դաջուածք ունենալ, ինչպէս Երուսաղէմ այցելող բոլոր ուխտաւորները կ’ընեն։

Երուսաղեմէն ղոգեկառքը շարունակեց իր կանոնաւոր գնացքը դէպի Դամասկոս, իսկ հոնկէ՝ Ռաքքա, ուր մուհաֆէզին ընտանիքին տունը պիտի մնայինք։ Չեմ յիշեր, թէ որքան մնացինք անոնց տունը, հաւանաբար երեք-չորս շաբաթ։

Եգիպտոս-Սուրիա շոգեկառքի գիծը դադրեցաւ գործելէ Իսրայէլի պետութեան ստեղծումէն ետք՝ 1948-ին։

Մօրս քեռին՝ Կիրակոս Ուրֆալեանը կ’ամուսնանայ Սրբուհի Նաքաշեանի հետ։ Հոս պէտք է նշեմ, որ Կեսարիայէն փախած, ցեղասպանութեան սարսափներէն փրկուած, Նաքաշեաններու ընտանիքը թաքնուած է Ռաքքայի նշանաւոր մուհավեզին տունը։ Անոնք հոն բնակած են բաւական երկար ժամանակ՝ այնքան մը, որ մուհավեզը սիրահարի Սրբուհիին քրոջը եւ ամուսնանայ անոր հետ։ Ան իր կամքով կ’ամուսնանայ եւ կը դառնայ քանի մը տղաներու եւ մէկ աղջկայ մայր։

Ես շատ լաւ եւ յստակ կը յիշեմ Սրբուհիին քրոջը զաւակներէն մէկը՝ Ֆաթթահը, որ 1948-ին այցելեց մեզի Եգիպտոս, եւ թէ ինչպէս  հայերէն կը խօսէր, եւ այդ մէկը իմ յիշողութեանս մէջ դրոշմուած է, թէ մայրը իր զաւկին շատ լաւ հայերէն սորվեցուցած էր:

Հօրս մահէն ետք

Երէց եղբայրս Արթոն կը յաճախէր Don Bosco technical վարժարանը եւ ամռան արձակուրդներուն կ’աշխատէր մեր հօր հետ նոյն ընկերութեան մէջ: Հօրս մահէն ետք, ան դարձաւ ընտանիքին գլուխը եւ եկամուտ ապահովողը, որ բաւական մեծ պատասխանատուութիւն էր պատանի տղու մը համար:

Eastern Tobacco Company-ին շարունակեց փոխանցել հօրս աշխատավարձը, երբ հայրս տան մէջ ապաքինման իր օրերը կ’անցնէր: Հօրս մահէն ետք, անոնք Արթոյին աշխատանք տուին ընկերութեան մէջ, որու պատճառով ալ ան ստիպուած եղաւ ձգելու դպրոցը եւ նեցուկ կանգնելու մօրը եւ երկու եղբայրներուն:

Արթոն շարունակեց իր ուսումը գիշերային դպրոց յաճախելով: Արաբերէնի շատ լաւ իմացութեան շնորհիւ, գրասենեակային, հաշուապահական եւ վարչական պաշտօններու նոր առաջարկներ ստացաւ եւ ձգեց «Արեւելեան ծխախոտային ընկերութիւնը»: 1960-ականներու սկիզբը, ան դարձաւ դեղագործական միջազգային ընկերութեան մը գիտական գրասենեակի տնօրէնը:

Հօրս մահէն յետոյ, մեր ընտանիքին հին ծանօթներէն մէկը՝ այրի, մասնագիտութեամբ դեղագործ, եկաւ մեր քով ապրելու: Ան ծնած էր Պոլիս, անունը՝ Հայկ Նալճեան: Ան աշխատած է Եգիպտոսի պետական հիւանդանոցներէն մէկուն մէջ, իսկ թոշակի անցնելէ յետոյ աշխատած է Homsy ընկերութեան» մէջ, որ Գահիրէի դեղագործական ցրուիչներէն  մէկն էր։

Հայկ Նալճեանը՝ Տէտէ, ինչպէս մենք զինք անուանած էինք, երբ եկաւ մեզի հետ ապրելու, ան դարձաւ իսկական տէտէ մը մեր երեքին համար, մինչ մենք մեր իսկական տէտէներէն ոչ մէկը տեսած էինք։ Ան ինծի եւ եղբօրս՝ Նուպարին կը տանէր կենդանաբանական պարտէզ, շարժապատկերի սրահ եւ այլ վայրեր։

Ան ինծի համար խաղալիքներ կը պատրաստէր խաւաքարտէ եւ փայտի փոքրիկ կտորներէ։ Ան քաջառողջ մարդ էր. ես երբեք չեմ տեսած, որ ան որեւէ դեղ առնէ, բացի լծողականներէ եւ երբեմն-երբեմն ասփիրինէ, մինչեւ երբ յանկարծ անոր առողջութիւնը սկսաւ վատթարանալ, եւ կարճ ժամանակ մըն ալ հիւանդանոց մնաց եւ մահացաւ 80 տարեկանին՝ 1958-ին։

Տէտէ Նալճեանի քով կար զօր. Անդրանիկի ստորագրութԵամբ նամակ մը, ուր ան իր շնորհակալութիւնն ու երախտագիտութիւնը կը  յայտնէր 1920-ականներու սկիզբը Գահիրէի մէջ իրեն մատուցուած բժշկական ծառայութիւններուն համար։

Հօրս մահուան տարին, եղբայրս՝ Նուպարը կը յաճախէր Գալուստեան հայկական ազգային վարժարանը։ Ես նոյնպէս սկսայ յաճախել նոյն դպրոցը մինչեւ առաջին դասարան, երբ 1959 հոկտեմբերին, մօրս որոշումով եւ մեր շէնքի դրացի մալթական ծագում ունեցող ուսուցիչ Անթուան Քարաուանայի միջնորդութեամբ, College Patriarcal ընդունուեցայ, որ մեր տունէն քալելով կարելի էր երթալ։

Ակնթարթի մը մէջ կեանքս ու միջավայրս փոխուեցան։ Ես բաժանուեցայ իմ հայ դասընկերներէս ու ընկերներէս եւ ունեցայ նոր ընկերներ։ Շաղուիլը նոր միջավայրին հետ ինծի համար այդքան ալ դժուար չէր, քանի իմ նոր ոչ-հայ դասընկերներէս շատերը կ’ապրէին մեր մօտակայքը, եւ մենք դիւրիւթեամբ կրնայինք հանդիպիլ դպրոցական ժամերէն դուրս։ Այս դպրոցին մէջ, ես սորվեցայ արաբերէն, ֆրանսերէն եւ անգլերէն՝ բացի այլ սովորական առարկաներէ, սակայն հասակ կ’առնէի անծանօթ հայոց պատմութեան եւ լեզուին։ Ես տակաւին կրնամ խօսիլ, կարդալ եւ գրել հայերէն, բայց լեզուի, յատկապէս քերականութեան, իմ գիտելիքներս սահմանափակ են:

Կեանքը սկսաւ կայունանալ մեզի համար: Հակառակ անոր որ մենք չէինք ապրեր շքեղութեան մէջ, մենք զրկուած չէինք ապրուստի անհրաժեշտ իրերէն: Մենք միշտ չէ, որ նորաձեւ կը հագնէինք, բայց մենք լաւ կրթուած էինք, լաւ սնուած եւ պատշաճ հագած: Մենք նոյնիսկ կրնայինք խոյս տալ Գահիրէի տաք ամառներէն եւ երեք շաբաթով զով եղանակ վայելել Աղեքսանդրիոյ Սիտի Պիշրի լողափերուն վրայ՝ շնորհիւ Հայ Օգնութեան Միութեան ամառնային Կարմիր Խաչ ճամբարին:

Ես պէտք է եօթը կամ ութ տարեկան ըլլայի, երբ միացայ ՀՅԴ պատանեկան միութեան, որ նոր հորիզոններ բացաւ ինծի համար՝ վերստին ըլլալու իմ հայ ընկերներուս հետ, տարբեր ուսուցիչներէ սորվելու Հայաստանի եւ հայոց պատմութեան մասին, որոնցմէ մէկը Երուանդ Արթինեանն էր, որ կ’ապրէր նոյն թաղամասը եւ ամէն շաբաթ կէսօր, ինծի իր ինքնաշարժով կը տանէր իր երկու որդիներուն՝ Վրէժ-Արմէնին եւ Համոյին հետ դէպի Իպրահիմ Պաշա փողոցին վրայ գտնւող Նաւասարդ սրահը, որ, բացի ՀՅԴ ՀՕՄ-ի եւ Համազգային մշակութային միութեան բոլոր հասարակական ձեռնարկներուն համայնքային կեդրոնը ըլլալէ, նաեւ Գահիրէի մէջ հրատարակուող երկու հիմնական հայկական օրաթերթերէն մէկու՝ «Յուսաբեր»-ի տպագրատունն էր։

Ես երբեք չեմ կրնար մոռնալ իմ երդմնակալութեան գիշերը որպէս պատանեկան միութեան անդամ: Հետագային, երբ աւելի մեծցայ եւ աւելի լաւ ծանօթացայ կազմակերպութեան եւ անոր ղեկավարներուն, միայն այդ ատեն գիտակցեցայ եւ հասկցայ այդ երեկոյին կարեւորութիւնը եւ անոր նշանակութիւնը։ Իմ կնքահայրս Գաբրիէլ Լազեանն էր։ Արարողութիւնէն յետոյ, տիկին Հերցելիա Նաւասարդեանը զիս տարաւ ներքեւ իր ամուսնոյն՝ Վահան Նավասարդեանի՝ «Յուսաբեր» օրաթերթի գլխաւոր խմբագրին գրասենեակը։

Դէմքին լայն ժպիտով, Հերցելիան ըսաւ ամուսնոյն. «Վահան,  այսօրուայ ամենափոքր տղան է, որ կը միանայ պատանեկան շարքերուն։ Թուղթերու կոյտերու ետեւէն տեսայ գանգուր, մոխրագոյն մազերով եւ ակնոցներով ծերունի մը, որ ձեռքը մեկնեց ինծի, համբուրեց ճակատս, տուաւ իր սեղանին վրայ դրուած քաղցրաւէնիքը եւ քանի մը բառ ըսաւ, որոնք, ցաւօք, չեմ յիշեր, բայց, հաւանաբար, գովեստի խօսքեր էին։

Նաւասարդ սրահը նաեւ երեկոյեան լսարաններու եւ հասարակական այլ ձեռնարկներու վայրն էր. Կը յիշեմ, որ մայրս զիս ու եղբայրս՝ Նուպարը յաճախ կը տանէր այդ ձեռնարկներուն:

Շաբաթ օր մը, մեր վարիչը մեզի ըսաւ, թէ յաջորդ օրը մենք պիտի այցելենք համայնքային նոր կեդրոնի շինարարութեան վայրը, որ կը կոչուի «Յուսաբեր հայկական մշակութային կեդրոն»։ Յաջորդ օրը մենք գացինք եւ տեսանք շինարարները, որոնք կ’աշխատէին մեր մշակութային նոր կեդրոնին մէջ: Շէնքին կառուցումը աւարտեցաւ 1951-ին, եւ  ինչպիսի՜ շէնք էր ան՝ ութ յարկանի։

Բացման արարողութեան օրը ես ներկայ էի։ Առաջին յարկին վրայ կը գտնուէին գլխաւոր գրասենեակները եւ «Յուսաբեր» թերթի խմբագրատունը։ Երկրորդ յարկին վրայ կը գտնուէր հազար հոգինոց սրահը՝ նախատեսուած թատերական ներկայացումներու՝ արդիական բեմով եւ շարժական աթոռներով. կ’օգտագործուէր նաեւ որպէս խրախճանքի սրահ։ Երրորդ յարկը կային շարժապատկերի սրահի աթոռներ՝ շուրջ 500։ Միւս յարկերուն վրայ կը գտնուէին տարբեր կազմակերպութիւններու գրասենեակներն ու հանդիպումներու սենեակները, ինչպէս նաեւ նոր, հսկայական Փալանճեան գրադարանը, որ ունէր հազարաւոր գիրքեր։ Չորրորդ յարկին վրայ, մէկ կողմը բնակարանն էր, ուր կ’ապրէին Վահան Նաւասարդեան եւ իր կինը, իսկ միւս կողմը՝ փոքրիկ առօրեայ սենեակ մը, որ կ’օգտագործուէր տարբեր առիթներու, հանդիպումներու, փոքր երեկոյթներու համար եւ այլն:

Այնուհետեւ կը տեսնենք շէնքի ամենէն գեղեցիկ եւ ամենայայտնի մասը՝ տանիք-պարտէզը, որ կ’օգտագործուէր որպէս գարնանային եւ ամառնային հանդիպումներու եւ հանգիստի գօտի. նոյնպէս ունէր բեմ մը եւ խոհանոցային յարմարութիւններ։

Տանիքի պարտէզին կողքին կը տեսնենք երիտասարդականի վարիչ մարմինին համար նախատեսուած առանձին հանդիպումներու սենեակը եւ մեր շաբաթական հանդիպումներուն համար նախատեսուած աւելի մեծ սենեակ մը, ինչպես նաեւ հանգիստի գօտի մը՝ փինկ-փոնկի սեղանով եւ այլ խաղերով։ Շէնքին մնացած երեք յարկերը բնակարաններ էին։

1960-ականներու սկիզբը Գահիրէի արուարձաններէն՝ Հելիոփոլիս քաղաքէն գնեցին այլ հողաշերտ մը, որ դարձաւ Հ.Մ.Ը.Մ. ԱՐԱՐԱՏ Հայ Ընդհանուր Մարզական Միութեան սկաուտներու նոր տունը։ Շէնքը ունէր երկու բաժին՝  հասարակական ձեռնարկներու եւ հանդիպումներու համար սենեակներ, եւ բաց տարածութիւն՝ պասքէթպոլի եւ ամառնային ձեռնարկներու համար։

(շարունակելի)

Երաժշտուհի Յասմիկ Մարտիրոսեան, որպէս դասական երաժշտութեան (Principal 1 Saxophone player) սաքսոֆոնահար, աշխատանքի կը սկսի յուլիս 2021-ին,  «Expo 2020 Dubai-ի (այժմ «Expo City Dubai) պետական «Firdaus Orchestra» կանանց նուագախումբին մէջ:    Վերջերս, նուագախումբին միացած է հանրաճանաչ երաժիշտ, խմբավար-ղեկավար լիբանանահայ Յարութ Ֆազլեանը, որուն մասին մեծ խանդավառութեամբ կը պատմէ  Յասմիկ, թէ որքան ոգեւորութիւն պատճառած էր իրեն հայ մայէսթրոյի մը ղեկավարութեամբ աշխատանքը – հայու հոգիի կանչը-…, խանդաղատանքով կը պատմէ Յասմիկ:

Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու հայ համայնքին հետ ունինք սերտ կապեր:  Ունինք WhatsApp խումբ մը, ուր յաճախակիօրէն կապի մէջ ենք իրարու հետ, եւ,  բարեխառն եղանակի օրերուն, մենք կը հաւաքուինք մեր խումբի անդամներուն՝ սուրիահայեր, լիբանանահայեր եւ հայրենիքէն եկածներու հետ եւ միասին մեր երախաներով այգիներ ու այլ վայրեր կ’երթանք: Ներկայ եղած ենք Էմիրութիւններու հայ համայնքի կազմակերպած Նոր Տարուայ խրախճանքին, կը ջանանք ներկայ լինել եկեղեցւոյ պատարագներուն: Թէեւ եկեղեցի հասնիլը որոշ չափով դժուար է՝ հաշուի առնելով երթեւեկի խճողումը, սակայն պէտք է ըսել, որ համայնքը աշխոյժ է իր ձեռնարկներով։ Միշտ ալ կը մաղթենք, որ այդ ձեռնարկները բազմանան եւ մեծ թիւով հայեր միացնեն իրարու, կը նշեն արուեստագէտներ Արթիւր եւ Յասմիկ։ «Ես ներկայ գտնուած եմ արուեստագէտ բարեկամիս՝ սփիւռքահայ նշանաւոր երգիչ եւ բեմադրիչ Նորայր Գազանճեանի ներկայացումին՝ Յակոբ Պարոնեանի «Շողոքորթը» գործին, որ կը ներկայացուէր Շարժայի Բիեռ Քէօսէեան սրահին մէջ, 2015-ին», կը պատմէ երաժիշտ Արթիւր Գրիգորեան։

«Մեր Երախտագիտական խօսքը կը յայտնենք Էմիրութիւններու հայ համայնքի ղեկավարներուն, որոնք իրենց ջանքերով աւելի կը զարգացնեն համայնքը եւ կը ջանան համախմբել բոլորը՝ առաւելագոյն թիւով հայեր», կ’ըսեն Արթիւր եւ Յասմիկ:

Սաքսոֆոնահար Արթիւր Գրիգորեան աշխատանքի բերումով Տուպայ կը տեղափոխուի եւ կարճ ժամանակի ընթացքին կը յաջողի  սաքսաֆոն եւ դաշնամուր նուագակցութեան գործի պայմանագիր կնքել The Fridge entertainment հաստատութեան հետ[2], 2012-ին: Այդուհանդերձ, Արթիւր  չէր մտածեր որ երկար ժամանակով Տուպայ կը մնայ, բայց The Fridge entertainment ընկերութիւնը անոր կը տրամադրէ Տուպայ կեցութեան վիզա, որու հիմամբ Արթիւրի աշխատանքը կ’ամպրապնդուի: Մինչ այդ  Արթիւր ամուսնացած էր երաժշտուհի  Յասմիկ Մարտիրոսեանի հետ եւ 2011-ին, բախտաւորուած էին առջինեկ դուստրով՝ Սուսաննա: Սկզբնական շրջանին, Յասմիկ յաճախ կ’այցելէ Տուպայ, իսկ  2012-ի  վերջաւորութեան,  ան կը հաստատուի Տուպայ իր դուստրին հետ: Այնուամենայնիւ, անընդհատ կասկածի մէջ մնալով, որ գուցէ Էմիրութիւններու մէջ իրենք չկարենան համակերպիլ ու խորհելով նաեւ որ Տուպայի մէջ իրենց կեցութիւնը երկար չի տեւեր, որոշում կը կայացնեն, որ Սուսաննա իր  ուսումը ստանայ Երեւանի մէջ, ուր կը յաճախէ Մխիթար Սեբաստացի դպրոցը[3]:  Բայց եւ այնպէս Սուսաննա իր արձակուրդները կ’անցնէ իր ծնողքին հետ Տուպայի մէջ: 2016-ին, Արթիւր եւ Յասմիկ կը բախտաւորուին երկրորդ դուստրով՝ Սթեֆանի, որ կը մնայ Տուպայ եւ կը յաճախէ GEMS Metropole School British School in Motor City[4], երբ արդէն Արթիւր եւ Յասմիկ համոզուած էին, որ «տակաւին երկար տարիներ պիտի մնան Տուպայ»,- ժպիտով կ’ըսէ Յասմիկ: Երկու դուստրերն ալ ծնած են Երեւան:

Երաժիշտներու տան մէջ  Արթիւրի եւ Յասմիկի դուստրը արդէն փայլուն ապագայ խոստացող Ճազ երգչուհի է: Սուսաննայի սէրը երաժշտութեան հանդէպ նկատուած էր  մանկութեան տարիներուն. երբ երաժշտութիւն կը հնչէր տան մէջ, Սուսաննա կը կրկնօրինակէր զայն օգտագործելով  իր ձայնը:  Ճազի հնչիւնները Սուսաննայի համար առանձնայատուկ գրաւչութիւն ունին երաժշտական աշխարհին մէջ: Նկատելով իրենց դուստրին տաղանդը Յամիսկ եւ Արթիւրը զայն կ’ուղղորդեն երաժշտական դպրոց՝  ճազ (վոքալ) երգեցողութիւն բաժանմունք:  6 տարեկանին, Սուսաննա կը սկսի իր երաժշտական կրթութիւնը՝ յաճախելով   Ռոմանոս Մելիքեանի անուան քոլեճին կից Վ. Ումրշատի անուան  երաժշտական դպրոցը՝ հետեւելով վոքալի դաընթացքներու: Ներկայիս Սուսաննա կը շարունակէ ուսումը Ալեքսանդր Սպենդիարեանի անուան երաժշտակշան դպրոցին մէջ: Սուսաննա յաճախակի համերգներ կու տայ ճազային խումբերու հետ, ինչպէս՝  «Arthur Grogoryan and friends»,   “Arm.Strong.Dixie,” “Sher Oston” Big Band Dubai: Սուսաննա ներգրաւուած է նաեւ Հայաստանի ճազ խումբերու մէջ եւ ելոյթներով հանդէս կու գայ թէ՛ Հայաստանի եւ թէ՛ Տուպայի մէջ:    Improvised Live Session by Karen Mamikonyan, Artur Grigoryan, ft. Susanna Grigoryan https://youtu.be/8qG8kNnYYfM?si=BikrxNNqngQUGhfZ 

23 փետրուար 2023-ին, Սուսաննա  կ’ընտրուի մասնակցելու «Firdaus Studio »-ի Տուպայի  Expo city-ի մէջ կազմակերպած հեղինակաւոր « Տաղանդներու բացայայտում» ծրագրին (Talent Discovery project hosted by Firdaus Studio at Expo City Dubai), ուր տաղանդաշատ Սուսաննայի երգեցողութիւնը կ’արժանանայ ), ուր տաղանդաշատ Սուսաննայի երգեցողութիւնը կ’արժանանայ (քիչ մարդոց հասանելի առիթ մը) բարձրորակ ձայնագրութեան:

Ինքնակենսագրական

Երաժիշտ Արթիւր Գրիգորեանի արմատները հօրենական կողմէ Կոստանդնուպոլիսէն են: Ջարդի ժամանակ փախած են Յունաստան, (Սալոնիք) Թէսաղոնիկէ, ուր ծնած է Արթիւրին մեծ հայրը: Որմէ ետք, մեծ հայրը նաւով եկած է Հայաստան, իսկ Արթիւրին մեծ հօր եղբայրը գաղթած է Արժանթին:  Արթիւրի մօրենական կողմը՝ մեծ հայրն ու մեծ մայրը, Նոյեմբերեան [5] շրջանէն են, Ոսկեպար գիւղ, Հայաստանի Տավուշի մարզի հիւսիս-արեւելքը: Մօրենական  կողմի մեծ հօր սերունդը տեղափոխուած են արեւմտեան Հայաստանէն, կը պատմէ Արթիւր:

Երաժիշտ Արթիւր Գրիգորեան ծնած է  27 հոկտեմբեր 1983-ին, Երեւան: Յաճախած է Երեւանի Սայաթ-Նովայի անուան երաժշտական դպրոցը, այնուհետեւ աւարտած է Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցը պսակաւոր արուեստից տիտղոսով՝ մասնագիտանալով սենեկային եւ նուագախմբային երաժիշտութեան մէջ: Ան արդէն տասնհինգ տարիէ մասնագիտացած է երաժշտական ասպարէզին մէջ։

Տե՛ս Արթիւրի ինքնակենսագրութիւնը այս յղումով՝ _ARTUR GRIGORYAN  CV.pdf

Երաժշտուհի Յասմիկին արմատները մօրենական կողմէ Մուշէն են: Ջարդերու ընթացքին յաջողած են գոյատեւել մինչեւ 1941. պապիկիս հօր սպանութիւնէն յետոյ, իր մայրը երեխաներուն հետ փախչեր  է Հայաստան: Այն ատեն պապիկս 9 տարեկան է եղեր, կը պատմէ Յասմիկ:

Յասմիկ Մարտիրոսեան ծնած է 17 մարտ 1984-ին, Երեւան:   2001-2006 տարիներուն աւարտած է Երեւանի պետական երաժշտանոցը մագիստրոսի աստիճանով՝ սենեկային եւ նուագախմբային մասնագիտութեամբ: Յասմիկ կը նուագէ նաեւ դաշնամուր եւ կը զբաղի սաքսոֆոնի ուսուցչութեամբ:

Յասմիկ դասաւանդած է «Երեւանի թիւ 13 երաժշտական մասնագիտական դպրոց»-ին մէջ  2002-2012 տարիներուն, ինչպէս նաեւ՝ Երեւանի «Ալեքսանդր Սպենդիարեանի անուան մասնագիտական դպրոց»-ին մէջ, 2004-2005: Աշխատակցած է  Երեւանի «Գոհարափայլ» երաժշտական խումբին, 2005-2011 տարիներուն: «Գոհարափայլ» երաժշտական խումբի  միջազգային շրջագայութիւններու ժամանակ, խումբին հետ ան հինգ անգամ ելոյթներ ունեցած է Պէյրութի ճազ փառատօնին, նաեւ՝ Նիկոսիոյ, Համպուրկի, Գերմանիոյ, Պոլսոյ ճազի փառատօներուն: «Գոհարափայլ» խումբը յաճախակի ելոյթներ ունեցած է նաեւ Գիւմրիի մէջ:  Տե՛ս Յասմիկի ինքնակենսագրութիւնը այս յղումով՝ _Hasmik Resume (1).pdf 

ԱՌ Ի ՏԵՂԵԿՈՒԹԻՒՆ

[1]   Artur is award winning saxophonist and composer. Fifteen years in professional music scene. Graduated with BA in music In Yerevan and studied in Berklee college of music in Boston.     http://basheventsgroup.com/portfolio/artur/

[2]  The Fridge is the region’s leading independent artist and entertainment agency, providing elite acts for more than 3,000 events a year. Established in 2007 by Shelley Frost, the award-winning production team creates original shows for theatres, festivals, nightclubs, and exhibitions, as well as conceiving and staging its own productions.. The Fridge is the perfect platform to showcase fresh and exciting performers through curated programming such as the award-winning Fridge Concert Series.  https://thefridge.me/home  https://alserkal.online/community/the-fridge

[3] «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիր, ուսումնական հաստատութիւն Երեւանի մէջ։ Կ՚իրականացնէ ամբողջական միջնակարգ (նախակրթական, հանրակրթական, աւագ), արհեստագործական, միջին մասնագիտական եւ լրացուցիչ կրթական ծրագիրներ։ Հիմնուած է 1989-ին, այն ժամանակ Խորհրդային Հայաստանի Կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութեան կողմէ եւ կը կրէ Մխիթար Սեբաստացիի անունը։

[4] Gems Metropole School in Motor City, Dubai.  https://www.gemsmetropoleschool-dubai.com

[5] Նոյեմբերեանի շրջանի տարածքը հին ժամանակներէն ի վեր եղած է Հայաստանի կազմին մէջ՝ Երուանդունիներու (մ.թ.ա. 570-201) եւ Արտաշէսեաններու (մ.թ.ա. 189-1) թագաւորութեան ժամանակ։ 9-րդ դարու վերջաւորութեան մտած է Բագրատունեաց թագաւորութեան, 972-1113՝ Կիւրիկեան թագաւորութեան, ապա՝ Զաքարեան իշխանապետութեան մէջ։

Երախտագիտութեան խօսք ուղղելով Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. կաթողիկոսին, Էմիրութիւններու բարեջան առաջնորդ սրբազանին, ազգային վարչութեանց, գաղութի հիմնադիրներուն, վարժարանի հոգաբարձութեանց, երաժիշտ Երուանդ Մարգարեան եւ Նառա Առաքելեան կ’ընդգծեն կարեւորութիւնը նեցուկ կանգնելու համայնքային կեանքին:

Յիշեցնենք, որ Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու համայնքը պաշտօնապէս հիմնուած է 1980-ին, շնորհիւ տեսլական ունեցող երիտասարդներու, որոնց հիմնական մտահոգութիւնը եղած է հայապահպանումը՝ յատկապէս այն հեռանկարով, որ հայերուն թիւը պիտի բազմանայ յաջորդող տասնամեակներուն: Առ այդ, երախտագիտութեամբ կը յշենք անունները հանգուցեալ Տիգրան Թաշճեանի, Նշան Պասմաճեանի, որ ներկայիս Աւստրալիոյ եւ Նոր Զելանտայի առաջնորդարանի դիւանապետն է, Վարուժան Նարկիզեանի, հանգուցեալ ազգային բարերար Հրայր Սողոմոնեանի, հանգուցեալ Եթովպիահայ Պետրոս Ասլանեանի, Նշան Մանճիկեանի, Վիգէն Գլընճեանի (միօրեայ վարժարանը նախկին տնօրէն), Զարեհ Թիւթիւնճեանի, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան հոգշ. Հայր Օշականի, այժմ գերշ. Տ. Օշական արք. Չօլոյեանի, երջանկայիշատակ Գարեգին Բ., հետագային Ամենայն Հայոց Գարեգին Ա-ի:

«Մենք այստեղ ենք արդէն 4 տարիէ ի վեր եւ միշտ կապի մէջ եղած ենք հայերու հետ։ Միշտ առաջարկներ ներկայացուցած ենք համայնքի զարգացումին համար եւ հաճոյքով կ’աջակցինք այդ նախաձեռնութիւններուն։ Կ՛ուզենք, որ համայնքը աւելի զարգանայ եւ աւելի բազմաթիւ հայեր միացնէ։ Մեզի համար սփիւռքահայութեան մաս կազմել կը նշանակէ մեր ներկայութեամբ նպաստել համայնքի մշակութային զարգացման։ Միշտ կապի մէջ ենք մեր ասպարէզին մէջ գործող մարդոց հետ, ինչպէս նաեւ սփիւռքի մէջ ապրող այլ հայերու հետ, եւ երբեք ոչ մէկ հարց ունեցած ենք համակեցութեան առումով», կը նշեն Երուանդ եւ Նառա։

Ցեղասպանութեան 108-րդ եւ Ցեղասպանութեան 109-րդ տարելիցի ոգեկոչման  ձեռնարկները, հովանաւորութեամբ Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու, Քաթարի եւ շրջակայից հայոց թեմի բարեջան առաջնորդ Գերշ․ Տ․ Մեսրոպ Արք․ Սարգիսեանի, կազմակերպութեամբ թեմիս ազգային վարչութեան տեղի ունեցան Շարժայի Ս.Գրիգոր Լուսաւորիչ համալիրի Բիեռ Քէօսէեան սրահին մէջ, կիրակի, 23 ապրիլ, 2023-ին եւ կիրակի 29 ապրիլ 2024-ին: Այս ձեռնարկներուն, գեղարուեստական յայտագրով ելոյթ ունեցան Նառա Առաքելեան (դաշնամուր) եւ Երուանդ Մարգարեան (թռոմփեթ). ներկաները ըմբոշխնեցին Կոմիտասի «Կռունկ»ն ու «Քելէ Քելէ»ն եւ հայկական այլ ստեղծագործութիւններ:

Երաժիշտ Երուանդ Մարգարեան հօրենական կողմէ արմատներով էրզրումցի է: Մեծ հայրը՝ Երուանդ 1914 թուականի ծնունդ է. այդ ժամանակ լքած են Էրզրումը եւ հաստատուած Ռուսիոյ Արմաւիր քաղաք, որմէ ետք համաշխարհային 2-րդ պատերազմին, մեծ հայրը կը վիրաւորուի եւ կ’ուղարկուի Թիֆլիսի հիւանդանոցներէն մէկը, ուր ալ կը ծանօթանայ մեծ մօրը՝ Էմմային: Պատերազմէն ետք, անոնք կ’որոշեն մնալ Թիֆթլիս: Երուանդին մօրենական կողմը Թիֆլիսեցի են: Երաժիշտ Երուանդի ծնողքը ծնած է Թիֆլիս, հայրը՝ Լեւոն Մարգարով, մայրը՝ Կուլնարա Աւետով: Երուանդ ծնած է Թիֆլիս, 1977-ին: Ուսանողական տարիներուն, 1997-ին, Երուանդ կը տեղափոխուի Երեւան, ուսումը կը շարունակէ Կոմիտասի անուան երաժշտանոցին մէջ: Այդ տարիներուն իր Մարգարով ազգանունը կը փոխէ Մարգարեանի: 1997-էն սկսեալ, տակաւին ուսանող, Երուանդ կ’աշխատի Օփերայի թատրոնի, ֆիլհարմոնիք նուագախումբի, ճազային տարբեր խումբերու, TV-ի մէջ: 2011-ին կ’աւարտէ երաժշտանոցը:

Դաշնակահար եւ երգահան Նառա Առաքելեան ծնած է Երեւան, հօրենական արմատներով՝ Գիւմրեցի. մեծ հայրը՝ Ղազար Առաքելեան, մեծ մայրը՝ Անահիտ: 1946-ին, կը տեղափոխուին Երեւան: Մօրենական կողմէ Նառա մուսա լեռցի է. մեծ հայրը՝ Հարկելեան Սեդրակ Գիւմրի հաստատուած է այդ տարիներուն: Հերկելեանը դարձած է Հարկելեան: «Մենք կապի մէջ ենք սրբազան Վարուժան Հերկելեանի հետ: Իմ մեծ հայրիկը եւ սրբազանին մեծ հայրիկը եղած են հօրեղբօրորդիներ: Սրբազանը գտնուած է մեր տան մէջ. մենք յաճախակի կապի մէջ ենք մեր ազգականներուն հետ», կը պատմէ Նառա Առաքելեան:

Նառային հայրն ու մայրը ուսանողական տարիներուն ծանօթացած են իրարու եւ ամուսնացած: Հայրը՝ Հենրիկ Ղազարի Առաքելեան աւարտած է ճարտարապետական համալսարանը: Մայրը՝ Լուսինէ Սեդրակ Հերկելեան ծնած է 1950-ին, Գիւմրի. հիւանդապահութիւն ուսանած է Երեւանի մէջ եւ  երկար ժամանակ աշխատած է Հանրապետական հիւանդանոցի վիրաբուժական բաժնին մէջ: Իսկ Լուսինէին քոյրերն ու եղբայրները ծնած են Մուսա Լեռ, ապա տեղափոխուած են Պոլիս, ետքը Այնճար..անոնցմէ ոմանք մեկնած են Գանատա, Մ. Նահանգներ, Ֆրանսա, իսկ մեծ հօրը երազանքը եղած է ապրիլ Հայաստան:

Երուանդ եւ Նառա բախտաւորուած երկու որդիներով: «Խաչատուրը (ծնած 1996-ին), որ արդէն աւարտած է համալսարանը եւ կը դասաւանդէ Ամերիկեան համալսարանին մէջ, իսկ Միքայէլը (ծնած 2006-ին) այս տարի կ’աւարտէ բարձրագոյն կրթութիւնը: Միքայէլը ունի քանի մը մասնագիտութիւններ. կը նուագէ թռոմփեթ եւ կիթառ, նաեւ վարպետ ճատրակ խաղցող է, եւ շուտով համալսարան պիտի ընդունուի», կը յայտնէ Նառա:

Արուեստագէտ ամոլը կը բնակի Տուպայ: Թռոմփեթահար Երուանդ կը համագործակցի միջազգային բազմաթիւ արուեստագէտներու հետ տարբեր ծրագրերով եւ Տուպայի Big Band-ին անդամ է։ 2014-ին, Երուանդ պարգեւատրուած է Երեւան քաղաքի «պատուաւոր արթիսթ»ի մետալով եւ կոչումով։ Ներկայիս ան կը շարունակէ ելոյթներ ունենալ եւ ձայնագրուիլ միջազգային երաժշտական տարբեր ծրագրերու մէջ։ 2021-ին, պաշտօնական հրաւէրով դարձած է Տուպայի մէջ կայացած EXPO 2020-ի «Exposonix» խումբի անդամ եւ կատարող։

Վերջերս թռոմփեթահար Երուանդ մաս կազմած է Գանատացի յօրինող, մշակող եւ արտադրիչ Suad Bushnaq-ի «Al Batal» ֆիլմի երաժշտական Original Soundtrack-ի ձայնագրութեան:

Երուանդ Մարգարեան (trumpet, flugelhorn, vocal) եւ Նառա Առաքելեան (piano, keyboard, vocal) ամոլը այցելած են աւելի քան 60 երկիրներ՝ իրենց մենահամերգներով, ինչպես նաեւ մասնակցելով տարբեր միջազգային ճազ փառատօներու եւ որպէս սիմֆոնիսթներ հանդէս գալով երաժշտական տարբեր  ոճերու մէջ։ Զոյգը ելոյթներ ունեցած են համաշխարհային մակարդակի կատարողներու հետ, ինչպէս՝ Michel Legrand (Ֆրանսա), Ziad Rahbani (Լիբանան), Fairuz (Լիբանան), Igor Butman (Ռուսիա), Roy Hargrove (Մ. Նահանգներ) Charles Davis (Մ. Նահանգներ), Ramon Flores (Մ. Նահանգներ) Victor Espinola (Փարակուէյ), Roby Lakatos (Հունգարիա) , Ventzislav Blagoev (Պուրկարիա), Roger Wright (Անգիա), Arno Van Nieuwenhuize (Հոլանտա), Arto Tunchboyajian (Մ. Նահանգներ), Adam Rapa (Մ. Նահանգներ), Zaid Nasser (Մ. Նահանգներ), Julia Boutros (Լիբանան), Michel Delakian (Ֆրանսա), Stephane Stefan Patry (Ֆրանսա), Alexander Belov (Ռուսիա), Gustavo Bergalli (Արժանթին), նաեւ՝ Royal Philharmonic Orchestra (Լոնտոն), Imperial Orchestra ( Ռուսիա), Puccini Orchestra (Իտալիա):      

«Այս տարի հրաւէրներ ունինք Փեթերսպուրկ քաղաքէն,  ֆրանսայէն, Պելճիքայի Կենթ քաղաքէն, եւ   հերթականութեամբ պիտի այցելենք», կ’ըսէ Նառա Առաքելեան:

Կոմիտասի 150 ամեակ. “True Gene” « Իրական Գէն» խտասկաւառակ (CD)

«Հայ մեծ երաժիշտներու եւ երգահաններու՝ Սայաթ Նովայի եւ Կոմիտասի ստեղծագործութիւններուն դիմելու գաղափարը՝ որպէս հայ երաժշտութեան իսկական էութեան՝ ծիներու բացայայտում, վաղուց գոյութիւն ունէր մեր մտածումներուն մէջ։ Մեզի համար առիթ մը ստեղծուեցաւ 2019-ին, երբ Հայաստան եւ ամբողջ աշխարհը որոշեցին նշել մեծն Կոմիտասի ծննդեան 150-ամեակը. մենք որոշեցինք մեր ներդրումը ունենալ այս տօնակատարութեան։ Կոմիտասի 150 ամեակի առթիւ, 13 մարտ 2020-ին, թողարկեցինք «True Gene» խտասկաւառակը եւ այդ ալպոմ-ծրագրով շրջագայեցանք եւ մեծ յաջողութեամբ համերգներ տուինք Արժանթինի, Արաբական Միացեալ էմիրութիւններու, Մոսկուայի, Տուպայի, Պուխարեսթի, Պուլկարիոյ Սոֆիա, Վարնա, Փլովտիւ քաղաքներուն, ինչպէս նաեւ՝ Հայաստանի բոլոր քաղաքներուն՝ Երեւանի, Գիւմրիի, Վանաձորի, Չարենցաւան եւ այլ քաղաքներու մէջ։ “True Gene” խտասկաւառակը ընդգրկուած է Հայաստանի ռատիոյի «ոսկէ ֆոնտ»ին մէջ։ Ռատիոյով յաճախ կը սփռեն մեր երաժշտութիւնը։ Ծրագրին նպատակն է ունկնդրին հասցնել հայկական ազգային երաժշտութեան ամբողջ մեղեդայնութիւնը, գոյներու եւ երանգներու իւրայատկութիւնը, ստեղծագործական մօտեցումը ժամանակակից ճազային կատարմամբ, թէ՛  Հայաստանի եւ թէ՛ Հայաստանի սահմաններէն դուրս», կ’ըսէ Նառա Առաքելեան:   «True Gene» խտասկաւառակ ծրագիրը կը ներառէ մեր՝ Երուանդ Մարգարեանի եւ Նառա Առաքելեանի քառեակի հայ երգահաններու ստեղծագործութիւններու կատարումները,  Կոմիտասի չորս եւ Սայաթ Նովայի մէկ ստեղծագործութիւնը։    Սայաթ Նովայի, Կոմիտասի եւ Միշել Լեկրանի երաժշտութիւնը կը  հնչէ folk-ի, fusion-ի, funk-ի եւ ճազի ժամանակակից համադրումով, ժամանակակից յանկարծանուագումի (improvisation) տարրերով, այս եզակի ստեղծագործութիւնները թողելով անաղարտ գեղեցկութեան մէջ: True Gene խտասկաւառակի երաժշտութիւնը ամբողջը ես գործիքաւորած եմ նուագախումբի համար», կ’ըսէ Նառա Առաքելեան[1]:

«Con Alma» Band խումբը հիմնուած է 26 նոյեմբերի 2010-ին, Երեւան մէջ, մեր տաղանդաշատ ամոլին կողմէ։ «Խումբին բոլոր անդամները առաջնակարգ երաժիշտներ են Երեւանէն եւ կը նուագեն Հայաստանի մէջ տեղի ունեցող տարբեր ծրագրերու, ինչպէս նաեւ կ’ունենանք հրաշալի համերգներ աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ՝ յատուկ հիւրերու մասնակցութեամբ: Մենք կը կատարենք դասական եւ ճազային երաժշտութիւն՝ բոլոր ոճերով, ինչպէս՝ Latin funk, folk-fusion: Կը կատարենք նաեւ  մեր սեփական բազմաթիւ ստեղծագործությունները»։ 2016-ին, «Con Alma» ճանչցուած է Հայաստանի լաւագոյն նուագախումբը։ Խումբի անուանումը կատարուած է Dizzy Gillespie-ի ամենէն հանճարեղ ստեղծագործութիւններէն մէկու անունով, որ սպաներէնէ թարգմանաբար կը նշանակէ «ամբողջ ոգիով»։ Այս խօսքը կը հանդիսանայ անոնց յստակ նշանաբանը: Տարբեր  համերգներու ծրագրերուն կը հրաւիրենք յատուկ հիւրեր՝ տարբեր երաժիշտներ։ Երբ հրաւէրներ ըլլան, մենք կ’երթանք քանի մը օրով ու կը վերադառնանք», կը յայտնէ դաշնակահարուհի Նառա:

Ինքնակենսագրութիւնները մայէսթրօ Երուանդ Մարգարեանի եւ դաշնակահարուհի, երգահան Նառա Առաքելեանի տե՛ս կցուած այս յղումով 

https://drive.google.com/file/d/1MGJp-RlLxu-AOMsDkhcBYuHC99jyq952/view?usp=sharing

Առ ի տեղեկութիւն

– Ցեղասպանութեան 108-րդ տարելիցի ձեռնարկին,  Կիրակի, 23 Ապրիլ, 2023-ին, ներկայ էր Հ.Հ. դեսպան Պրն. Կարեն Գրիգորեան:  Ձեռնարկի օրուայ զրուցավարը Պրն. Ժիրայր Հապիպեանն էր, իսկ բանախօսը Տիկ. Թաուասիֆ Պընթ Հումայտ Պըն Մուքպիլ Ալ Ինզի, որ հանդիսատեսին ներկայացուց իր ուսումնասիրութիւնները՝ Մեծն Բրիտանիոյ քաղաքականութիւնը Հայոց Ցեղասպանութեան հանդէպ: Աշխատանք, որուն հիմնական խթանը եղած է հայ-արաբական բարեկամութիւնը եւ յատկապէս Հայոց ցեղասպանութեան մասին գրականութեան բացակայութիւնը:

– Ցեղասպանութեան 109-րդ տարելիցի ձեռնարկին, Կիրակի 29 Ապրիլ 2024-ին, ներկայ էին Հ․Հ․ դեսպան Պրն․ Կարէն Գրիգորեան, Հ․Հ․ գլխաւոր Հիւպատոս Պրն․ Արտակ Յովհաննէսեան, եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւին եւ ազգային իշխանութեան ներկայացուցիչներուն: Օրուան զրուցավարն էր  Տիկ․ Քրիստինէ Թոսունեան, դասախօսը Դոկտ․ Վահէ Թաշճեան, որ   ներկայացուց «Յուշամատեան» ծրագիրը,    հայերու հաւաքական յիշատակներու հաւաքածոն, ուր մասնագիտական յօդուածներուն կողքին, հիմնական աղբիւրներէն մինն է աշխարհի տարածքով ընտանեկան շառաւիղներու մասնակցութիւնը՝ լուսանկարներով, վաւերաթուղթերով, եւ զանազան այլ միջոցներով: Դոկտ․ Վահէ Թաշճեան շեշտեց նմանօրինակ հետազօտական գործերու կարեւորութեան այսօրուան դրութեամբ, անդրադառնալով թէ Հայոց Ցեղասպանութիւնը կը նկատուի Թուրքիոյ կողմէ կատարուած ինքնասպանութիւն՝ որ ոչնչացուցած է դարերու մշակութային զանգուած մը։ Ան նաեւ շեշտեց թէ այսօրուան հրամայականն է Հայոց հարցը ներկայացնել պատմագիտական վաւերացուած մօտեցումով որպէս պատասխան ցեղասպանութիւնը հերքող Թուրքիոյ քաղքականութեան

– Yervand Margaryan & Nara Arakelyan քառեակի True Gene”  « Իրական Գէն» խտասկավառակ (CD) մանրամասնութիւններ  տե՛ս կցուած այս յղումովԿոմիտասի 150 ամեակ.True Gene « Իրական Գէն» խտասկավառակ (CD).pdf

– “Con Alma” band founded on November 2010 by trumpeter Yervand Margaryan and pianist,vocalist Narine Arakelyan. +374 93 821364 nnnjazz@gmail.com

-Film Music Composer at ‎سعاد بشناق Suad Bushnaq

https://www.facebook.com/photo?fbid=10107000039711237&set=a.680419491857

[1] https://www.discogs.com/release/18152278-Yervand-Margaryan-Nara-Arakelyan-Group-True-Gene?srsltid=AfmBOooddISle_0YCdMH1fZFAiqLjOE_V5kcYpwQFZSy6JFZz-4ICigR Yervand Margaryan & Nara Arakelyan Group – True Gene

Սիրան ուսումը ստացած է Հրազդան քաղաքի Ջրահատի Յովհաննէս Թումանեանի անուան դպրոցը, որմէ ետք շարունակած է ուսումը Երեւանի  Best Computer Design հիմնարկին մէջ որպես ծրագրաւորող: 2007-ին, Սիրան իր ընտանիքին հետ կը մեկնի Թուրքիա եւ բնակութիւն կը հաստատէ Պոլսոյ մէջ: Սիրան 3 ամսուայ ընթացքին կը սորվի թրքերէնը եւ կը սկսի աշխատիլ իր մասնագիտութեամբ՝ ծրագրաւորող:

2011-ին, Սիրան կը ծանօթանայ իր ամուսնոյն՝ Ժագ Էքմէքճիին, որ արդէն կ’ապրէր ու կ’աշխատէր Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ: «Մեզ կը ծանօթացնէ Ժագին ընկերը եւ մենք առաջին անգամ իրարու  ը հանդիպինք Պոլսոյ Ս. Աստուածածին հայկական եկեղեցւոյ մէջ, եւ այդ արդէն Աստուծոյ խնամութիւնն էր մեր երկուքին համար», կը նշէ ան:

Ժագ ծնած է Հալէպ, յաճախած է յայտնի Զուարթնոց դպրոցը  եւ երկար տարիներ ծառայած է Հալէպի Սուրբ Երրորդութիւն եկեղեցւոյ մէջ: Սիրան եւ Ժագ տարի մը ետք, 2012-ին, կը պսակուին Ծաղկաձորի Կեչառիս[1] եկեղեցւոյ մէջ, որմէ ետք Սիրան Ժագին միանալով՝ կը հաստատուի Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ: 25 սեպտեմբեր 2013-ին, Սիրան եւ Ժագ կը բախտաւորուին իրենց առաջին զաւակով՝ էլէն, 20 մայիս 2015-ին՝ մանչ զաւակով՝ Արթին»: Սիրան իր երկու զաւակներն ալ կը ծննդաբերէ Հայաստանի մէջ:

Սիրանին հետ զրոյցս արեւմտահայերէն էր: Անոր գրաւիչ ու զարմանք պատճառող արեւմտահայերէն առոգանութիւնը  կրնայ զարմացնել նաեւ ընթերցողը, որ բնականօրէն հարց պիտի տայ. Սիրան հալէպէ՞ն է, թէ՞ Պէյրութէն…անվարան կը հաստատեմ այս մէկը: Շաքէ Մանկասարեան Video Siran

«Արաբերէն կը խօսիմ, կը հասկնամ, բայց ոչ կատարեալ», կ’ըսէ Սիրան:

էլէն 11 տարեկան է, Արթին 9. կը յաճախեն Տուպայի  Saint Mary’s Catholic High School։ Էլէն եւ Արթին յաճախած են նաեւ Շարժայի Օհաննէսեան միօրեայ վարժարանը եւ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ կիրակնօրեայ վարժարանը:

Օգնական Ուսուցչուհիիի ծառայութիւնը

Սիրան իր ջերմ փափաքով կ’որոշէ ծառայել Շարժայի Օհաննէսեան միօրեայ վարժարանին: 2019-ին, կը ներկայանայ վարժարանի տնօրէնութեան, տնօրէնուհի տիկին Վարդուկ Գարակիւլեան-Փիլիպպոսեանին եւ կ’ընդունուի աշխատանքի որպէս կոկոն դասարանի օգնական ուսուցչուհի: Այդ շրջանին, տարի մը մանկապարտէզպանուհին էր տիկին Ալինէ Դաւիթեան-Արթունեան, որմէ ետք մանկապարտէզն ու նախակրթարան ունեցան մէկ տնօրէնութիւն: 2019-2024, Սիրան եղած է կոկոն դասարանի օգնական ուսուցչուհի,  մարտ 2024-էն 2025՝ երկրորդ դասարանի:

Միօրեայ վարժարանի բանակումներ

Հետեւեալ տարիներուն, Սիրան իր մասնակցութիւնը բերած է դպրոցի եռօրեայ բանակումներուն՝ (9-11 Դեկտեմբեր 2022,  21-23 ապրիլ 2023 եւ  23-25 փետրուար 2024), որոնք կազմակերպած էին Արա Խանոյեան եւ Օհանէսսեան Ազգային Միօրեայ վարժարանները, Ապու Տապիի Ս. Նահատակաց եկեղեցւոյ համալիրէն ներս, 9 տարեկանէն վեր գաղութի բոլոր պարման-պարմանուհիներուն համար:

Սիրան սիրով կը յիշատակէ բանակումին պատասխանատուները. անցեալ երեք տարիներուն՝  Պրն. Մաթիկ Մանուկեանը, տարբեր տարիներու՝ Պրն. Մանոն, տիկին Մեղրիկը, տիկին Տիգրանուհին, տիկին Դալարը: 

Դպրոցին բանակումը ունէր յատուկ յայտագիր՝ երգի ուսուցում, դաշտային խաղեր, տեսերիզի ցուցադրութիւն, կրօն, ձեռային աշխատանք, մարզանք: Որպէս դաստիարկաչական կեանք, բանակումը ունէր ընդհանուր զարգացման մրցում,  դասախօսութիւններ (Հայաստանի աշխարհագրութիւն, Կոմիտաս վարդապետի մասին, կենցաղավառութիւն եւ Արցախի մասին),  ձեռային աշխատանք եւ հայերէն երգերու ուսուցոմ։ Սիրան սրտի մեծ գոհունակութեամբ կը յիշէ, թէ բանակումի աւարտին ինչպիսի յուզումով բոլորը կը բաժնուէին՝ նման առիթներով վերստին միանալու մաղթանքներով:

Ճաշ եփելու սէրը եւ ասեղնագործութիւնն ու դերձակութիւնը

«Շատ կը սիրեմ պատրաստել հայկական ճաշեր», կ’ըսէ Սիրան: Սիրան հայկական խոհանոցի սիրահար է եւ հաճոյքով ու խանդավառութեամբ կը պատրաստէ մեր բոլորին քիմքին հաճոյ «ղափամա», «տոլմա», «սեմսէք», «լահմաճիւն» եւ այլն…:

2020-ին, Շարժայի Տիկնանց յանձնախումբի կազմակերպած ասեղնագործութեան դասընթացքին, Սիրան խանդավառութեամբ կը հետեւի քանի մը դասապահերու, բայց իր տկար տեսողութեան պատճառով կ’ընդհատէ դասերը: Սիրան տակաւին իր սրտին մէջ կը փայփայէ Մարաշի ասեղնագործութիւն սորվիլ ու հմտանալ անոր մէջ եւ յոյսով է, որ անպայման պիտի սորվի։

Սիրան հագուստներ կարելու շնորհքը ժառանգած է իր մօրմէն  եւ «օրերով թելն ու ասեղը ձեռքս է», – կ’ըսէ ան, «կարած եմ հագուստներ, տարբեր ձեւի պտուղներու, բանջարեղէններու, ինքնաշարժի կերպարով տարազներ: Պատրաստած եմ փոքրիկներու ուսուցման համար ձեռային խաղալիքներ, որոնք շարժական կերպարներ են՝ արեւ, ամպ, օդանաւ, ծառ, թռչուն, տնակ եւ այս բոլորը իր «քլիբ»ներով կը կպչին ու կը հանուին:

«Շատ կը սիրեմ Շարժայի մեր հայկական դպրոցը, ան իմ տունս է:  Չկայ օր մը, որ ես տխուր մտնեմ դպրոց. կը սիրեմ փոքրիկները եւ ինծի հետ սիրայօժար ծառայող ընկերուհիները», կ’ըսէ Սիրան, ու կը շարունակէ ջերմ ու տաքուկ խանդավառութեամբ. «մեր դպրոցին բոլոր դասապահերը, ձեռնարկները, հանդէսները կը ներկայացնեն շա՜տ հետաքրքրական մանկական աշխարհ մը, ուր մենք՝ ուսուցչական կազմս մէկ ձեռքի նման կ’աշխատինք դպրոցին մէջ եւ որու շնորհիւ ալ պիտի վկայեմ ըսելու, որ գերազանց աշխատանք կը կատարուի հոն»:

իր ամուսնոյն Ժագի սրտի առողջական հարցին պատճառով, Սիրան կ’ընդհատէ իր ծառայութիւնը մարտ 2025-ին. կը մեկնին Հայաստան: Վիրահատութիւնէն ետք, իր կատարեալ առողջութիւնը վերագտնելու համար Ժագ կը կարօտի կազդուրման որոշ շրջանի: Սիրան յոյսով է, որ կը վերադառնան Տուպայ յառաջիկայ ամիսներուն ու ինք կը շարունակէ ծառայել իր սիրած Շարժայի Օհաննէսեան Ազգային Միօրեայ վարժարանին:

Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու հայ համայնքին մէկ մասնիկն է Սիրան Շաբոյեան-Էքմէքճի: Սիրան եւ իր ընտանիքը մասնակից են համայնքի միջոցառումներուն: «Ճիգ չեմ խնայած ընտանիքիս հետ ներկայ գտնուելու եկեղեցւոյ պատարագներուն եւ տօնական տաղաւարներուն, կազմակերպուած դասախօսութիւններուն», կը պատմէ Սիրան: «Արեւմտահայերէն կը խօսիմ նաեւ մեր տան մէջ, իմ զաւակներուս եւ ամուսնոյս հետ»:

[1] Կեչառիսի վանքային համալիր, հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ Կոտայքի թեմի առաջնորդանիստ եկեղեցի, Կոտայք մարզի Ծաղկաձոր քաղաքի հիւսիս-արեւմուտքը՝ կառուցուած 11-13րդ դարերուն: Բաղկացած է չորս եկեղեցիներէ՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի, Սուրբ Նշան եկեղեցի, Սուրբ Կաթողիկէ եկեղեցի, Սուրբ Յարութիւն եկեղեցի

«2001-ին, աղջիկս Իրինա եւ ամուսինը աշխատանքի նպատակով մեկնեցան Էմիրութիւններ, երբ իրենց որդին՝ Նարեկը մէկ տարեկան էր: Տղաս Արմէնը նոյնպէս աշխատանքի բերումով Էմիրութիւններ մեկնեցաւ իր կնոջ եւ դուստրին՝ Մարիամիկի հետ: 2005-ին, աղջկաս օգնելու նպատակով, մենք տեղափոխուեցանք Շարժա, երբ լոյս աշխարհ պիտի գար թոռնիկս՝ Իրինային երկրորդ զաւակը՝ Դաւիթը»,- կը պատմէ Թամարա:

«Երբ ես Էմիրութիւններ եկայ, շատ էի մտածում թէ՞ ինչպէս կարելի է ապրել առանց հայութեան: Նոյնիսկ չէի գիտեր, որ եկեղեցի եւ դպրոց կայ: Բարեբախտաբար գնացել էինք Շարժա Grand Hotel մեր թոռնիկներու հետ: Լողաւազանում կը լողային երկու սուրիահայ երեխաներ: Զրոյցին ընթացքին մեզի հարցուցին թէ «ձեր թոռնիկները հայկական վարժարան կը յաճախե՞ն»: Ես պատասխանեցի. «մենք նոր ենք եկել Հայաստանից, ոչ մի կապ չունենք հայ համանքի հետ»: Յաջորդ օր մենք հետաքրքրուեցինք եւ Նարեկին տարինք վարժարան: Ես սկսեցի մեծ թափով Նարեկին հայերէն այբուբէնը սովորեցնել: Ընթացքին, բոլոր ուսուցչուհիները զարմանում էին իմ ձեռագրի վրայ: Մի օր երբ գնացի վարժարան,  ուսուցչուհիներ Նուարդ Թնկրեանը եւ Սիւզին հարցուցին ինծի, թէ «կը փափաքիս աշխատիլ դպրոցին մէջ», ես պատասխանեցի «ի հարկէ»: Անմիջապէս գնացի  պարոն Նշան Պասմաճեանի մօտ՝ դիմելով, որ ընդունի ինձ աշխատանքի: Յետոյ սկսեցի բոլոր նորեկները խրախուսել որ իրենք ալ դառնան հայ համայնքի մի մասնիկը…Ես ամէն անգամ որ կը հանդիպէի հայերու, անպայման հարց կու տայի, թէ «տեղեա՞կ են հայկական եկեղեցւոյ եւ վարժարանին մասին», եւ կը բացատրէի համալիրի գտնուող թաղամասին տուեալները», կը պատմէ Թամարա Յովհաննիսեան:

Ուսուցչական գործունէութիւն – Օհաննէսեան Ազգային միօրեայ հայկական վարժարան

«Թոռնիկներս՝ Նարեկը եւ Դաւիթը յաճախած են Օհաննէսեան. Նարեկը մինչեւ 9-րդ դասարան, Դաւիթը մինչեւ 7-րդ: Դաւիթի յաճախելու տարին էր, որ ընդունուեցայ աշխատանքի: Այնքան սիրալիր տարիներ էին 2009-2018 ինծի համար: Կ’ուզեմ իմ շնորհակալութիւններս յայտնել մեր սիրելի տնօրէններ պրն. Նշան Պասմաճեանին, որ ներկայիս Աւստրալիոյ եւ Նոր Զելանտայի առաջնորդարանի դիւանապետն է, տիկ. Անժել Սապային,  պրն. Հրաչ ՔէլՍահակեանին եւ բոլոր ուսուցիչ-ուսուցչուհիներուն, ես երախտապարտ եմ բոլորին…»  Երբ ես աշխատանքի անցայ Օհաննէսեան, ինչքան ուրախ էինք. թոռնիկներուս հետ անհամբեր կը սպասէինք, թէ ե՞րբ պիտի յաջորդ շաբաթը գայ, որ հայ համայքին հետ կապի մէջ լինենք…: Ես այնչափ ուրախ եմ, որ նման համայնքներ գոյութիւն ունին սփիւռքի մէջ, որ մեր սերունդը կը մեծանայ հայեցի: Բարեկիրթ շրջապատին համար, ես կը խոնարհիմ բոլոր անոնց առջեւ, որոնք ստեղծել են Էմիրութիւններու հայ համանքը…», կը պատմէ Թամարա:

Շաբաթ, 6 Դեկտեմբեր 2014-ին, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. կաթողիկոսը առաջին անգամ ըլլալով կ’այցելէր Շարժայի Օհաննէսեան հայկական միօրեայ վարժարանը: Աշակերտներուն կողմէ պատրաստուած էր յատուկ յայտագիր մը: Արամ Վեհափառը Նարեկին հարց կու տայ, թէ «ի՞նչ է անունդ, եւ ի՞նչ գիտես Գրիգոր Նարեկացիի մասին»: Արամ Ա. Կաթողիկոս խաչ կը նուիրէ Նարեկին առ ի գնահատանք տուած ճգրիտ պատասխաններուն:

«Պէտք է ասեմ, որ երբ Էմիրութիւններ եկայ՝ չէի իմանում անգլերէն, արաբերէն, բայց ես իմ թոռնիկներուս հետ եւ ճիգ չխնայելով ինքնուս սորվել եմ այդ լեզուները: 4 նոյեմբեր 2017-ին մասնակցել եմ Sharjah Expo «7-գոյն» գիրքի ներկայացմանը: Նշեալ գիրքը կ’ընդգրկէր մանկագիր Ալլա Սերոբեանի «Vasil» պատմուածքը, որ ես արաբերէնով արաբ փոքրիկներուն էի պատմել: Իսկ Էմիրաթցի արաբուհու հետ ընդհանուր հարցերին պատասխանել էի անգլերէնով»:

«2018-ի ամավերջի հանդէսէն ետք, ես պէտք էր, որ թոռնիկներուս հետ վերադառնայի Երեւան, Նարեկի բանակի զօրակոչուելու տարին: Չեմ կարող մոռանալ այդ հրաժեշտի պահը՝ բաժանումս Էմիրութիւններու հայկական եկեղեցւոյ եւ վարժարանի դասարաններէն, տնօրէնութենէն եւ ուսուցչական կազմէն …», կը պատմէ Թամարա: 

Ամավերջի հանդէսը Թամարա Յովհաննիսեանի հրաժեշտի օրն էր՝ Էմիրութիւններու հայ համայնքի մէկ մասնիկը իր սրտին մէջ պահելով ու իր հետ տանելով 9 տարիներու ազգային արժէքներու եւ ինքնութեան գոյատեւումի անվերջ պայքարի վճռականութիւնը, զոր ան կը շօշափէր ամէն օր Էմիրութիւններու հայ սփիւռքին մէջ (Շաքէ Մանկասարեան):

Թամարա Յովհաննիսեանի վերադարձը հայրենիք

«Ես պէտք է նաեւ վկայագրեմ, որ Օհաննէսեանի երեխաներուն շնորհիւ, 2017-ին օգնութիւն-նպաստ բերած ենք «Մարի Իզմիրլեանի անուան մանկատանը» : Իսկ, 2018-ին՝ Նորք-Մարաշ վարչական շրջանի «ՄԱՆԿԱՆ ՏԱՆ», ուր փոքրիկներուն մեծ մասը հաշմանդամութիւն ունի», կ’ընդգծէ Թամարա:

2019-էն մինչեւ այսօր Թամարա ժրաջանօրէն եւ ջանասիրաբար կ’աշխատի  Նորք-Մարաշ վարչային շրջանի «ՄԱՆԿԱՆ ՏԱՆ» մէջ որպէս խնամակալ, հոգատար:

Ինքնակենսագրութիւն

«Ծնողներս Արարատի մարզի Լանջառ համայնքի Բիրալու գիւղից են: Ես ծնած եմ 4 դեկտեմբեր 1957-ին, յետոյ ապրել Այգեպատ գիւղում, որտեղ էլ սովորել եւ աւարտել եմ միջնակարգ դպրոցը, որից յետոյ՝ 1974-ին սովորել եմ Երեւանի քոլէճում որպէս ճարտարապետ-գծագրող: Աւարտելուց յետոյ ամուսնացել եմ Երեւանում: 25 տարի աշխատել եմ իմ մասնագիտութեամբ Երեւանի քարտեզագրական ինստիտուտում եմ որպէս գծագրող, (Մոսկուայի քարտեզագրության ճիւղերից է): Միատեղ աշխատել եմ ասեղնագործութեան հետ կապուած յունական գրասենեակում որպէս տնօրէնուհի եւ այլն….»: «Ամուսնոյս ծնողները արմատներով Լանջառ համայնքից էին: 1977-ին ամուսնացել եմ Եուրաի հետ. ունինք մէկ տղայ՝ Արմէն եւ մէկ աղջիկ՝ Իրինա: Մեր զաւակները արդէն ամուսնացեր են եւ մենք ունինք 3 թոռնիկ՝ Նարեկը եւ Դաւիթը Իրինայի զաւակները, Մարիամիկը՝ Արմէնի աղջիկը: Իրինան եւ իր զաւակները կ’ապրին ու կ’աշխատին Տուպայի մէջ: Ամուսինս արդէն մահացեր է: Գոհունակութիւն կ’ապրիմ, որ իմ թոռնիկները հայեցի կրթութիւն են ստացել եւ ես ջանք չեմ խնայել իրենց բարեկիրթ մեծանալու հոգատարութեանս մէջ»,- Կը նշէ Թամարա Յովհաննիսեան:

……………………………………………………………………………….

[1] Շարժայի Օհաննէսեան ազգային վարժարանի հոգաբարձութիւնը վարժարանի ուսուցիչներուն համար կը կազմակերպէ լսարան մը, որ տեղի կ’ունենայ 1 – 5 Մարտ 2015-ին, Շարժայի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ համալիրի Բիէր Քէօսէեան սրահին մէջ: Լսարանի դասաւանդութիւնները կը կատարէ հայոց լեզուի եւ գրականութեան վաստակաշատ ուսուցիչ՝ Պրն. Յակոբ Չոլաքեանը:

            «Հաստատապէս իր տաք պատանութեան մրրիկներէն ծնունդ առած գաղափար մըն էր։ Շուշանիկին կամ, աւելի ճիշդ, Շուշանին ձայնը վայրկեանապէս զինք տարբեր մտածումներու առաջնորդած էր»։

 Պետիկեանի «Մեծ բակին փոքրիկ աղջիկը» սիրավէպը իր մէջ կը կրէ երազներու այն մեծ աշխարհը, ուր սիրոյ բնատուր  խաղերը կ’ապրին փոքրիկներու հետաքրքիր աչքերուն մէջ:

            «Յանկարծ եւ ինքնածին, լոյսի արագութեամբ միտք մը ծագած էր իր մէջ՝ բաղնիքի դռան ծակէն ներս նայիլ։ Հակառակ իր հոգիի ճերմակութեան, իր կիրքերուն նժոյգները ըմբոստացած էին, անկասկած եւ հաստատ»։

«Գէորգ Պետիկեան նաեւ հոգեբան է»,- կը հաւաստագրէ  գիրքին խմբագիրը՝ պատմաբան գրող Գէորգ Եազըճեան: 

            Հոգեկան աշխարհի ծալքերը պրպտող միտքն է Գէորգ Պետիկեան, եւ ան մեծ վարպետութեամբ իր գրիչով հիւսած է  Հայկին ու Շուշանիկին տուայտանքներով լեցուն սիրավէպը:  

Սէ՞րն է, թէ՞ կիրքը:

            «Հայկ այդ վայրկեանին ինքզինք հերոս մը նկատած էր, որովհետեւ վերջապէս պիտի վայելէր աներեւակայելին։ Որովհետեւ վերջապէս իր կիրքը, այդ նորաստեղծ ու նորակազմ կիրքը յանկարծակի բռնկած էր։ Ան զինք դէպի նոր ու երանելի աշխարհներ տանող «բան» մըն էր։ Այսպէս տրամաբանած էր իր միտքը, իր եռացող արեան հոսքին հետ»։

            «Երկչոտ եւ կակազոտ լեզուն։ Սրտի տրոփումը։ Անոր նոր արթնցող կիրքին մէջ կը փոխակերպուէր սէրը»։

Իր մտքին ու հոգիին գրիչով Պետիկեան վարպետութեամբ պատկերած է իր հերոսներուն նորափթիթ սիրային կեանքի առաջին համբոյրը, զգացումները, երկչոտութիւնը, Հայկին վարանումը, ալեկոծումները, պատանութեան մրրիկները, Շուշանիկին համարձակ, անվարան ու ծրագրուած քայլերուն մանրամասնութիւնները: Այս բոլորը կարծէք կը վերածուին ֆիլմաշարի մը, զոր ընթերցողը Պետիկեանի յանդուգն գրիչին խաղերով կը դիտէ ու կը դառնայ անհամբեր՝ իմանալու, թէ ի՛նչ հորիզոններ կը սպասեն Հայկի եւ Շուշանիկի զարգացող սիրոյն: Թէեւ Հայկին եւ Շուշանիկին կեանքերը կը շարունակուին՝ իւրաքանչիւրն իր տարբեր հորիզոնով, սակայն առաջին սիրոյ այդ կեանքը իր անքակտելի իմաստը ունեցած է։

Հայկն ու Շուշանիկը բաժնող փոթորկալից կեանքը Պետիկեան ներկայացուցած է իր յայտնի ճկուն գրիչով՝ այնպէս, թէ պատահածները մանրազնին կերպով խոշորացոյցի տակ զետեղուած ըլլային, իսկ անոնց հոգեկան ապրումներու հզօր պահերը, ֆիլմ դիտող-ընթերցողին համար կը վերածուին ներգործող զգացումներու, ուր բոլորը կ’ապրին սիրահարներուն խռովքը: Արդէն բժշկութիւն աւարտած Հայկ իր Հալէպ վերադարձին կը փնտռէ այն բակը, ուր իր տղայական օրերուն առաջին սիրոյ համբոյրն ու անքուն գիշերներները զինք ալեկոծած էին, եւ տակաւին կը փնտռէ անվերադարձ անցեալի  երազը, թէեւ գիտէ որ Շուշանիկ ամուսնացած է:

            «Ո՛չ գիրկընդխառնում եւ ո՛չ ձեռքսեղմում։ Միայն աչքերու երկար  հանդիպում եւ սիրտերու տրոփումներու արագացում։ Ա՛յդչափ։ Քանի մը վայրկեան ետք զոյգը մտաւ ճաշարան։ Մոռցուած կամ անտեսուած կարծուած նախկին սիրոյ մը աղբիւրի նոր ծորակն էր, որ պիտի բացուէր թերեւս։ Ո՞վ գիտէ։

Այդ աղբիւրէն վազող կաթիլները, հոսանքի վերածուելով, անկասկած պիտի դառնային երկուքին սիրտերէն վազող հին ու նոր յուշերու մոռցուած կարծուած անձայն եւ անաղմուկ պատմական ջրվէժ»:

            «Շուշան անիրական էակ մը դարձած էր։ Ամուսնոյն մահէն ետք, կեանքի հրապոյրներէն բոլորովին հեռու եւ քաշուած կ՚ապրէր։ Ո չ ժողովներու կ’երթար եւ ոչ ալ իր բարեկամուհիներուն այցելութիւններ կու տար։ Կղզիացած կեանք մը, որ սկսած էր մաշիլ տան մը չորս պատերէն ներս»։

            «Շուշանին յիշողութիւնը երկար ատենէ ի վեր անկէ հեռացած էր ու միայն հետք մը ձգած։ Սակայն Հայկին ներկայացուցած հրաւէրին դիմաց, սիրտը նոր քաղցրութեամբ եւ թարմութեամբ սկսած էր տրոփել։  Այրող հարց մըն էր այս։ Նոր յոյսին բացուող առաջարկ»:

Քիչերն են, որ կը հաւատան երազներու եւ կը յանդգնին հետապնդելու անոնց իրագործումը։ Այս իմաստով, Գէորգ Պետիկեանի սիրավէպին մէջ՝ ճակատագրի եւ երազներու բախումին լարուածութեամբ գրուած, Շուշանիկին եւ Հայկին երազները կ’իրականանային։ Մեծ բակին դեռատի փոքրիկ աղջիկը ունեցած էր Հայկին հետ ընտանիք կազմելու յաւակնոտ երազը… եւ այդ երազը, ճակատագրին մէկ խաղով, կը դառնար իրական….

            «Շուշան չէր մոռցած իրենց սենեակէն ներս, իր ծնողքի աչքերէն հեռու ու գաղտնի իրեն «դաս սորվեցնելու պատրուակով» կանչուած դրացի տղան, իր կարմիր այտերէն համբոյրներ գողցող սիրահարը, փոքր հրապարակի ծառերու ստուերներուն տակ հնչուն ծիծաղով զինք  երջանակացնող Հայկը»։

             «Ամուսնանալ Հայկի հետ։ Միանալ անոր կեանքին։ Ահա իր պատանութեան, հիմա, հասուն տարիքին վերակենդանացած երազը»:

«Հայկի երազը յաղթած էր»:

Երազներու յաղթական երթ սիրավէպի ընթերցողներուն:

Շաքէ Մանկասարեան

radioayk@gmail.com

Ծանօթագրութիւն: Գէորգ Պետիկեանի «Մեծ բակին փոքրիկ աղջիկը» անունով 141 էջէ բաղկացած գիրքը, հրատարակուած է 2024-ին, KASL printing & graphics, Pasadena, California:  Կողքի Մտայղացում-Ձեւաւորում` Վիգէն Շառոյեան:

Տիգրան Թերզեան արժանացած է հալէպահայութեան եւ այլ համայնքներու յարգանքին՝ իր յիսունամեայ բեղուն գործունէութեան համար։ Ան եղած է Հալէպի հայկական վարժարաններու հանդէսներու, հայ եւ տեղացի համայնքներու նշանախօսութեանց, պսակի, հարսանեկան խրախճանքներու եւ մարզական խաղերու փնտռուած լուսանկարիչը:

Արմատներով արաբկիրցի, Տիգրան Թերզեան ծնած է Հալէպ, 7 դեկտեմբեր 1952-ին: Նախնական կրթութիւնը ստացած է  Հալէպի Ազգային Հայկազեան վարժարանէն (տղոց բաժին), ապա միջնակարգ եւ երկրորդական ուսումը շարունակած Ազգային Քարէն Եփփէ Ճեմարանին մէջ, զոր աւարտած է 1970-1971 տարեշրջանին: Փոքր տարիքէն գծագրութիւնը եղած է իր նախասիրութիւններէն մէկը: Ճեմարանի միջնակարգ դասարանի աշակերտ Տիգրան 1966-1967 տարեշրջանին կը մասնակցի ճեմարանի կազմակերպած ուսանողական ցուցահանդէսներուն՝ սեւ-ճերմակ գծագրութիւններով, իսկ յաջորդ տարի՝ 1968-ին, իր երկրորդական ուսման 10-րդ դասարանին՝ կը մասնակցի իւղաներկերու ցուցահանդէսին:

Գծել սիրող երիտասարդ Տիգրանի համար, այդ ժամանակներու առօրեան ու միջավայրը նպաստաւոր պայմաններ ստեղծեցին՝ դրոշմելով անսպասելի ճամբու մը սկիզբը, որ տարիներու ընթացքին զինք պիտի առաջնորդէր դէպի լուսանկարչութեան ասպարէզը։ Տիգրանին համար լուսանկարելը կը դառնայ սիրելի ասպարէզ, եւ այդ տարիներուն, սեւ-ճերմակ լուսանկարներու հմտութիւնը ձեռք կը բերէ իր մօրեղբօր Չմշկածագցի-Խարբերդցի Գաբրիէլ Պօղիկեանին քով, որ Հալէպի յայտնի Photo Venus լուսանկարչատան սեփականատէրն էր: Տիգրան կը շարունակէ զարգացնել արհեստը եւ չորս տարի կ’աշխատի  Syria Colour սթիւտիոյին մէջ իտալացի մասնագէտ Ֆրանչսեքոյի հետ, որ իրեն կը սորվեցնէ գունաւոր լուսանկարներու տպագրութեան թէքնիքը: Տիգրան կը պատմէ,- «1979-ին, Մկրտիչ Մինասեանի հետ ընկերովի հիմնեցինք Taj Colour սթիւտիոն եւ մնացինք միասին մինչեւ 1984, երբ ես նոյն տարին յանձն առնելով սթիւտիոն դարձայ սեփականատէրը եւ լուսանկարչատան անունը դարձաւ DIKRAN Taj Colour»:

Իր ասպարէզին բերումով, Տիգրան աշխատակցած է Սուրիոյ մէջ յայտնի 50 լուսանկարիչներու հետ: Նշենք անոնցմէ ֆոթօ Արշօ եւ Ֆոթօ Հայկ լուսանկարչատուները: 1990-ին, Տիգրան կը ճամբորդէ Ճափոն եւ հոն կը մասնակցի թուայնացած տպագրութեան Digital Colour Printing դասընթացքի ու կը ստանայ նշեալ մասնագիտութեան ճափոնական հաստատագիր-վկայականը:

Սիւլէյմանի շրջանի իր հիմնական լուսանկարչատունէն բացի Տիգրան, կը հիմնէ իր երկրորդ մասնաճիւղը, Հալէպի «Մուհաֆազա» կոչուող շրջանին մէջ, եւ զայն կը նուիրէ իր անդրանիկ որդիին՝ Մինասին, իսկ հիմնական Սիւլէյմանի շրջանի DIKRAN Taj Colour  լուսանկարչատան գործունէութիւնը կը ստանձնէ իր երկրորդ որդին՝ Արան: Տիգրան կը պատմէ,- «Այսօր  DIKRAN Taj Colour թուայնացած արդիական վեց քամերաներով եւ drone-ով կը նկարահանէ հարսանեկան եւ այլ խրախճանքներ»: 

Սուրիոյ հայ համայնքին իր ներդումի մասին, Տիգրան կը պատմէ.- «Ֆոթօ Հայկէն ետք, գրեթէ ամէն օր մօտ մէկ տարի Բերիոյ թեմի օրուան նախկին առաջնորդ հոգելոյս Սուրէն արք. Գաթարոյեանի հետ կը մեկնէի Տէր Զօր Նահատակաց Յուշահամալիրի կառուցման աշխատանքները տեսագրելու եւ լուսանկարելու»:

Տէր Զօրի Նահատակաց Յուշահամալիրին եւ Մարկատէի անապատին մէջ նահատակներու աճիւններուն վրայ կառուցուած Սուրբ Յարութիւն մատռան մանրամասնութիւններուն անդրադարձը տե՛ս սոյն յօդուածի ծանօթագրութեան բաժնին մէջ :

Տիգրան ամուսնացած է Արաքսի Հեճինեանի հետ եւ բախատաւորուած են երկու որդիներով: Տիգրան ուրախ է, որ այսօր իր որդիները՝ Մինասն ու Արան կը շարունակեն DIKRAN Taj Colour լուսանակրչատան համբաւը Սուրիոյ քրիստոնեայ, իսլամ, հայ եւ արաբ շրջանակին մէջ՝ պահելով լուսանկարչական ասպարէզի խոստմնալից նոյն բարձր որակն ու արդիականութիւնը, աւանդ մը, որ սկիզբ առած է 50 տարի առաջ: 

Ծանօթագրութիւն

Մեծ Եղեռնի Նահատակներու յուշահամալիր, Սրբոց Նահատակաց յուշահամալիր (արաբ․՝ كنيسة شهداء الأرمن‎‎), Հայոց Ցեղասպանութեան յուշահամալիր Սուրիոյ Տէր Զօր քաղաքի Ալ Ռաշտի թաղամասին մէջ։

Սրբոց Նահատակաց յուշահամալիրի հիմնօրհնէքը արարողութիւնը: Հայ առաքելական եկեղեցւոյ Հալէպի առաջնորդարանի նախաձեռնութեամբ տեղի ունեցած է 12 մայիս 1985-ին, իսկ կառուցման աշխատանքները սկսած են 1 դեկտեմբեր 1989-ին եւ աւարտած՝ նոյեմբեր 1990-ին: Օծուած է 3-4 Մայիս 1991-ին, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Գարեգին Բ. կաթողիկոսին կողմէ։ Յուշահամալիրը բաղկացած է եկեղեցիէ, թանգարանէ, յուշարձանէ, արխիւային կեդրոնէ եւ ցուցադրութիւններու սրահէ^: Սարգիս Պալմանուկեան ճարտարապետն է Տէր Զօրի Ս. Նահատակաց յուշահամալիրին: Ան նաեւ հեղինակն է Հալէպի Ս. Քառասնից Մանկանց եւ Ս. Աստուածածին եկեղեցիներու շրջափակերուն մէջ այլ յուշակոթողներու: https://www.aztagdaily.com/archives/378357

Համալիրը կարճ ժամանակի մէջ դարձաւ Ցեղասպանութենէն ետք աշխարհով մէկ տարածուած հայութեան ուխտատեղին, անշիրիմ նահատակներուն հաւաքական գերեզմանը։ 21 սեպտեմբեր 2014-ին յուշահամալիրը «Իրաքի եւ Լեւանտի Իսլամական պետութիւն» ահաբեկչական խմբաւորման կողմէ պայթեցուած է։ 2018-ին, Տէր Զօրի Սրբոց Նահատակաց Յուշահամալիրի վերանորոգման մասին կարդալ  այս յղումներու վրայ՝ https://www.aztagdaily.com/archives/396622 https://www.aztagdaily.com/archives/384763, https://www.aztagdaily.com/archives/547293

Մարկատէի Սուրբ Յարութիւն մատուռ: 1992-ի վերջաւորութեան, շինարարական պետական ծրագիրի մը իրագործման ընթացքին, Մարկատէ կոչուած  անապատային շրջանի մէջ, որ կը գտնուի Սուրիոյ Հասիչէ-Հասաքէ նահանգին մէջ, Տէր Զօր նահանգին հիւսիս-արեւելքը, շուրջ 90 քլմ. հեռաւորութեամբ,  պատահաբար յայտնագործուած  հայ աճիւններու հսկայ կոյտերն ու հաւաքական գերեզմանափոսերը կը մղեն Բերիոյ Թեմի Ազգ. Իշխանութիւնը մատուռ-յուշարձանով մը յաւերժացնելու ապրիլեան անշիրիմ նահատակներու յիշատակը: 

Տէր Զօր-Հասիչէ շրջանի  Մարկատէի մէջ Սուրբ Յարութիւն մատռան հիմնարկէքը կը կատարուի 8 մայիս 1994-ին, նախագահութեամբ Սուրէն Արք. Գաթարոյեանի: 7 Մայիս 1995-ին, մատուռ-յուշակոթողը կ’անուանուի Ս. Յարութիւն:  24 ապրիլ 1996-ին, մատռան օծումը կը կատարուի ձեռամբ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Կաթողիկոս Մեծի Տանն Կիլիկիոյ: Նախագիծը եւ իրագործումը հալէպահայ ճարտարապետ Գէորգ Սարգիսի:

Պատերազմի տարիներուն մատուռը քանդուած է, եւ  բեկորները փոխադրուած են Տէր Զօրի Նահատակաց յուշահամալիր:

Աղբիւր՝ wikipedia

Յարութ Թորոսեան իբրեւ հաղորդավար եւ խօսնակ կը յայտնուի LIBANO Հայ Ազգի Ձայն ռատիոկայանէն՝ ներկայացնելով «Աստղերը կ’երգեն» յայտագիրը: Իսկ, 2009-2018, որպէս հաղորդավար-խօսնակ ռատիո «Սեւան»էն: Այդ ինը տարիներուն, ան կը ներկայացնէ «Լաւագոյն Տասնեակ» յայտագիրը, որ մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելէր:

2010-ին, Հայաստան թատերական գործիչներու միութեան կողմէ Յարութ կը ստանայ ոսկի մետալ սփիւռքահայ թատերական արուեստին իր մատուցած ծառայութիւններուն համար:

Յօդուածիս մէջ այս առիթով կը վաւերագրեմ նաեւ վաստակաշատ բեմադրիչներու մասին պեղած ծանօթագրութիւններս, որպէս երախտագիտութիւն  հայ թատերական կեանքի դեսպաններուն:

Դերասան Յարութ Թորոսեանի կենսագրական գիծերուն մասին խօսելէ առաջ, գրի կ’առնեմ 30 տարիներու՝ 1995-էն սկսեալ մինչեւ մեր օրերը անոր 35 թատերական ներկայացումներու մասին համառօտ տեղեկութիւններ:

Այսպէս.-

1995, «Բամբասանք չէ բանն ասանկ է», Բեմադրիչ Վահէ Գամպուրեան, Յարութին դերը՝ Rako եւ Յարութիկ:

1998, «Չորեքշաբթի գիշեր», բեմադրիչ՝ Գրիգոր Տէկիրմէնճեան, դերը՝ Հայկազ:

1999, «Կիները բնաւ սուտ չեն խօսիր», բեմադրիչ՝ Գրիգոր Տէկիրմէնճեան, դերը՝ Jimmy Scot: Հիւրախաղերով հանդէս եկած են Յորդանան, 20 եւ 21 նոյեմբեր 1999-ին, Կիպրոս, 4 դեկտեմբեր 1999-ին:

Յարութ Թորոսեան մաս կազմած է նաեւ Համազգայինի  «Գասպար Իփէկեան» թատերախումբի երկար տարիներու  ղեկավար, վաստակաշատ բեմադրիչ Վարուժան Խտըշեանի  ներկայացումներուն.

            1997, «Պրիզպանի գաղթականը», դերը՝ Չիչիօ:

            1998, «Cherie Noir», դերը՝ նոտար, գրագիր: Այս ներկայացումը հիւրախաղով ելոյթ    կ’ունենայ Կիպրոս:

1998, Լեւոն Շանթի «Կայսրը» թատերախաղին մէջ, Յարութ Թորոսեան հանդէս եկած է Ներքինի դերով:

1998,   ՀԲԸՄ-ՀԵԸ «Վահրամ Փափազեան» թատերախումբի[1]  «Աղուէսն ու Աղասին», տիկնիկային թատերախաղի մէջ հանդէս եկած է «Աքլոր»-ի դերով, բեմադրութեամբ հայրենի վաստակաւոր բեմադրիչ (հանգուցեալ) Արտաշէս Յովհաննիսեանի[2]:

2001-2013 տարիներուն, ՀԲԸՄ-ՀԵԸ «Վահրամ Փափազեան» թատերախումբի 12 թատերախաղերու մէջ դերասան Յարութ Թորոսեան հանդէս եկած է տարբեր դերակատարութիւններով, բեմադրութեամբ՝ հայրենի վաստակաւոր բեմադրիչ (այժմ հանգուցեալ)[3] Երուանդ Ղազանճեանի: Այսպէս.-

2001, «Մենակութեան վերջին կանգառը», Միչի դերով:  

2002, «Երեխաները կը մնան երեխաներ», Ricardo-ի դերով: Այս ներկայացումը հիւրախաղով կ’ունենայ Հալէպ եւ Կիպրոս:

2003, «Պաղտասար Աղբար», Կիպարի դերով: Այս ներկայացումը հիւրախաղով կ’ունենայ Կիպրոս, Երեւան եւ Կիւմրի:

2004, «Խաղաղ մենաստան», Jefferry դերով:

2005, «Ատամնաբոյժ արեւելեան», Նիկոյի դերով: Երգախառն կատակերգութիւն, հայրենի վաստակաւոր դերասաններու՝ Մարիամ Ղազարեան եւ Պորիս Պեպանեան կողքին:

2006, «Ստախօս կ’ուզուի», գլխաւոր ստախօսի դերով՝ Տոդորոս:

2007, «Գնա մեռիր եկուր սիրեմ», Robert-ի դերով:

2008, «Սալեմի վհուկները», գլխաւոր  John Prokter-ի դերով:

2009 «Տէր մի թողուր մեզ անտէր», Սէն-ի դերով:

2010 «Շողոքորթը», գլխաւոր շողոքորթի դերով: Այս ներկայացումը հիւրախաղով կ’ունենայ Երեւան եւ Արտաշատ:

2012, «Ազգային գործիչը», Գրիգորի դերով:

2013, «Եզովբոս», Եզովբոսի դերով: 3, 8, 9, 10 մարտ 2013-ին «Յ. Տէր Մելքոնեան» թատերասրահին մէջ: «Եզովբոս»-ի արեւմտահայերէնի վերածումը աշխատանքն էր լիբանանահայ բեմադրիչ ու դերասան Յարութ Գնդունիի[4]:

Համազգայինի  պարարուեստի միաւորին «Քնար» պարախումբի  գեղարուեստական բազմամեայ վաստակաշատ հայրենի ղեկավար եւ պարուսոյց Ֆելիքս Յարութիւնեան (այժմ հանգուցեալ) լիբանանահայ պարարուեստի կեանքի աշխուժացման մէջ ունեցած է 18-ամեայ նուիրական գործունէութիւն: 24-28 Յունիս 2009-ին, «Քազինօ Տը Լիպան»ի սրահին մէջ տեղի կ’ունենան «Քնար» պարախումբի «Չառլի Չափլին, Տը շո մասթ կօ օն…» պարային հինգ ելոյթները: Տարբեր ազգերու պարերուն կողքին, հանդիսատեսները կը ծանօթանան Չափլինի տիպարին ու անոր մարդասիրական դիմագիծին[5]: Դերասան Յարութ Թորոսեան  մաս կազմած է «Charlie Chaplin»-ի դերով:

Թատերագիր, արձակագիր, բեմադրիչ եւ դերասան Վաչէ Ատրունի[6] անունը ծանօթ է Պէյրութի եւ Հալէպի, Երեւանի եւ ամբողջ սփիւռքահայ թատերասէր ու գրասէր հանրութեան եւ մասնագէտներուն[7]: Դերասան  Յարութ Թորոսեան մաս կազմած է Վաչէ Ատրունիի հետեւեալ ներկայացումներուն.-

            2011, «Մեր թաղը», դերը՝ Գրիգոր եւ Սերոբէ եհովաճի:

            2013, «Մարաշ թիւ 46 փողոց», դերը՝ Միխայէլօ:

            2014, «Ծերունին եւ լեռը», դերը՝ Թորոս:

2015, Պէյրութի Թէքէեան Մշակութային Միութեան «Երուանդ Օտեան» թատերախումբը կը ներկայացնէ «Գարնան երեք օրերը» թատերախաղը, նուիրուած Հայոց Ցեղասպանութեան 100-ամեակին: Թատերախաղին հեղինակն ու բեմադրիչն էր Վաչէ Ատրունի: Յարութ Թորոսեան հանդէս եկած է Շանթ Յովակիմեանի դերով: Թատերախաղը ներկայացուած է 2015-ին, 7-էն 10 մայիսին յաջորդաբար Յակոբ Տէր Մելքոնեան թատերասրահին մէջ[8]:

ՀԲԸՄ-ՀԵԸ-ի Վահրամ Փափազեան թատերախումբի  բեմադրիչ Վարդան Մկրտիչեանի ներկայացումներուն մէջ Յարութ Թորոսեան հանդէս եկած է.-

            2014, «Պիտի ըլլայ, պիտի չըլլայ», դերը՝ Սերժ Խուտիկեան:

            2015, «Բեմ 2000» թատերախումբը[9], համագործակցութեամբ «Յակոբ Տէր Մելքոնեան» թատերասրահի վարչութեան, հանրութեան կը ներկայացնէ «100 տարի ետք կամուրջին տակ» տխուր կատակերգութիւնը, որուն հեղինակն ու բեմադրիչը Վարդան Մկրտիչեանն է:  Ներկայացման մէջ  Յարութ Թորոսեան ստանձնած էր (հայերէնի ուսուցիչի (Հայկ) դերը: Նիւթը 3 անտուներու մասին է, որոնք կ՛ապրին կամուրջին տակ. Հայկը (Յարութ Թորոսեան) նախապէս հայերէնի եւ հայոց պատմութեան ուսուցիչ, ցնորած է եւ կը խօսի բանաստեղծութիւններով: Ան անդադար իսկական հայը, նաեւ տուֆ քարը գտնելու փնտռտուքի մէջ է[10]:

            2016, «Առանց տափատի անձնասպանը», դերը՝ Անձնասպանը:

            2017 «Սառնարան, դրամ, փախլավա» կատակերգութիւն, դերը՝ Խաժակ:

            2018, «Քաղաքավարութեան վնասները», մեծանուն  հայ երգիծաբան Յակոբ Պարոնեանի կատակերգութիւնը[11]:  Յարութ Թորոսեան՝ Գասպար Աղայի դերով:

Բեմադրիչ Վիգէն Ստեփանեանի հետ

«Արեգ» մանկապատանեկան թատերական դպրոցի հիմնադիր եւ աւելի ուշ Համազգայինի «Գասպար Իփէկեան» թատերախումբի հայրենի բեմադրիչ-դերասան Վիգէն Ստեփանեանի (այժմ հանգուցեալ)[12] բեմադրութեամբ [13] «Խաղալիքներու արկածները» Ամանորեայ հեքիաթ թատերախաղին մէջ հանդէս եկած է Ճոգօ դերով, Յակոբ Տէր Մելգոնեան թատերասրահ, 18-էն 28 դեկտեմբեր 1997, Պէյրութ:

Բեմադրիչ Սուրէն Խտըշեանի հետ

2018, «Կամուրջէն դիտուած»: Ուրբաթ, 16 նոյեմբեր 2018-ին եւ յաջորդական երկու օրերու վրայ, «Յակոբ Տէր Մելքոնեան» թատերասրահին մէջ, կազմակերպութեամբ «Թէաթրոն» թատերախումբին, կը բեմադրուի Արթըր Միլըրի «Կամուրջէն դիտուած» թատերախաղը` բեմադրութեամբ Սուրէն Խտըշեանի: Ալֆիերի` պատմողի եւ փաստաբանի դերով Յարութ Թորոսեան մերթ ընդ մերթ հանդիսատեսը իրազեկ կը դարձնէ յաջորդ տեսարանի ընկալման եւ դերակատարներու հոգեվիճակին [14]:     Յայտնենք, որ «Կամուրջէն դիտուած» թատերախաղի թարգմանութիւնը կատարած եւ նախապէս բեմադրած է բազմավաստակ բեմադրիչ եւ դերասան Վարուժան Խտըշեան:

2019, Լիլի Թոմասեանի հեղինակած «Կոմիտաս»  Երգախառն թատերգութիւնը անգլերէնէ կը թարգմանէ եւ կը բեմադրէ Սուրէն Խտըշեան՝ մեկենասութեամբ «ԳՈՀԱՐ» համոյթին։ Ձեռնարկին երաժշտական բաժինը կը կատարէ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսարանի «Շնորհալի» երգչախումբը։   Ի յարգանս Կոմիտաս վարդապետի մեծ դերին եւ ի գնահատանք խումբ մը երիտասարդներու այս նախաձեռնութեան, Արամ Ա. կաթողիկոս Կիրակի, 1 Դեկտեմբեր 2019-ին անձնապէս ներկայ կը գտնուի ձեռնարկին։ Յարութ ներկայացումին մէջ հանդէս կու գայ Դերձակեանի դերով[15]:

Վերջին 2-3 տարիներուն, իր թատերական եւ հաղորդավարութեան կեանքին մէջ ստացած փորձառութիւնները համատեղելով, Յարութ կը ներկայացնէ stand-up comedy-ներ տարբեր ելոյթներու կամ պարահանդէսներու ընթացքին: Ան հանդէս եկած է Տուպայի մէջ, Le Meridien Dubai Hotel & Conference Centre Wasl Ballroom սրահին մէջ, նոր տարուայ խրախճանքին, 31 դեկտեմբեր 2023-ին, կազմակերպութեամբ Էմիրութիւններու հայոց թեմի վարչութեան:

2024-ին, բեմադրած է  իր դուստրին՝ Կայէլ Թորոսեան-Ճէրէճեանի մանկական թատրոնները՝  «Կրեթան Եւ Ոսկեայ Հաւկիթը»՝ 30 մարտ 2024-ին, «Կրեթան եւ կաղանդի նամակներ» ՝ 21 դեկտեմբեր 2024-ին, ներկայացուած են Յակոբ Տէր Մելքոնեան թատերասրահին մէջ:

Կենսագրական գիծեր

Յարութ Թորոսեան ծնած է 1971-ին, Պէյրութ, Լիբանան, Պուրսացի հօրմէ եւ Այնթապցի մօրմէ: 1984-1990 տարիներուն, Յարութ կը յաճախէ Կիպրոսի Մելգոնեան կրթական հաստատութիւնը[16] եւ կ’աւարտէ յաջողութեամբ: Իր ուսման  տարիներուն, Մելքոնեան կրթական հաստատութեան տնօրէնուհիներ եղած են Տիկին Սօսի Պետիկեան (1976–1985), տիկին Դոկտ. Ագապի Նասիպեան-Էքմեքճեան (1985–1988):

Յարութ երանութեամբ կը յիշէ գծագրութեան եւ երգի ուսուցիչ, արուեստագէտ, խմբավար-ղեկավար Սեպուհ Աբգարեանը (ծն. 12 յունիս 1930-մահ. 5 օգոստոս 2014, Կիպրոս),  որ իր ներդրումը ունեցած է արուեստի տարբեր ոլորտներու մէջ՝ ինչպէս թատրոնի եւ արուեստի պատմութեան յատուկ դասապահերով:

Հայերէնի ուսուցիչ ունենալով Մինաս Գոճոյեանը, երախտագիտութեամբ կը յիշէ անոր քաջալերանքները, որուն շնորհիւ Յարութ մեծ մղումով ու անխոնջ կամքով ալ աւելի կը ջանայ տիրապետել մայրենիին՝ իր բառապաշարի հարստացման եւ  խօսքի զարգացման ուղղութեամբ: Ուսման տարիներուն «հայոց պատմութիւն» դասաւանդողները եղած են Մինաս Գոճոյեան եւ տիկին Սօսի Պոյաճեան-Պետիկեան [17](Նախապէս ուսուցչուհի ապա տնօրէնուհի Պէյրութի Դարուհի Յակոբեան վարժարանի: Ան կը վարէր Դարուհի-Յակոբեան աղջկանց երկրորդական վարժարանի տնօրէնութիւնը: 1985-ին, Մելգոնեանի հոգաբարձութիւնը (Հայկաշէն Ուզունեան, Գալուստ Էքմեքճեան, Հրաչ Մանուկեան ու պետական երեսփոխան՝ Արամ Գալայճեան) զինք կը հրաւիրեն Կիպրոս եւ կ’առաջարկեն ստանձնել Մելգոնեանի տնօրէնութիւնը), իսկ անգլերէն դասաւանդողները Պարպրա  Բիթըրզ եւ Եօլլա Քէչեճեան (Կիպրահայ):

Յարութ Թորոսեան 13 տարեկան էր, երբ  առաջին անգամ ընտանիքէն կը բաժնուի ու կը մեկնի  Կիպրոս: Ան կը յիշէ Մելգոնեան յաճախելու առաջին գիշերը, երբ մի՛այն ու մի՛այն տուն (Պէյրութ) վերադառնալու արցունքներով անցուցած է անքուն գիշերը: Ուսումնական վեց տարիներէն ետք, Յարութ դարձեալ արցունքով ու լալով անցուցած է հրաժեշտ տալու գիշերը, եւ այս անգամ ծանր էր բաժանումը Մելգոնեան հաստատութիւնէն, ընկեր-ընկերուհիներէն…:

Մելգոնեան դպրոցի ուսանողներու որդեգրած աւանդութիւններէն Յարութ կը պատմէ boyfriend-girlfriend հասկացողութիւնը. ուսանող պատանին իր ընտրած կամ սիրած դասընկերուհիին կ’ուղարկէր Մելգոնեանի սիրուած ճաշերէն մէկը՝ լահմաճուն եւ այն ալ չորեքշաբթի օրերը միայն, որովհետեւ տղոց եւ աղջկանց հանրակացարաններու ճաշացուցակը կը տարբերէր չորեքշաբթի օրերը:

Մելգոնեան դպրոցը ոչ միայն կրթական հաստատութիւն էր իմաստասիրութիւն, մեթոտաբանութիւն, հոգեբանութիւն եւ ընդհանուր պատմութիւն ուսուցանելու, այլեւ տաղանդներ յայտնաբերուելու կրթարան, ուր երգն ու պարը, արուեստն ու նկարչութիւնը, մարզանք, կարի ու ճաշ եփելու  դասընթացքներով կը կերտուէր հայ ուսանողը:

Կարդալ էջեր Մելգոնեանցիներու յուշերէն

«Կրթական մշակ Շաքէ Պասմաճեան-Բատոյեանի հետ» յօդուածը, Տարբերակ21:

https://tinyurl.com/5cycme55

«Հարցազրոյց կրթական մշակ Տիկին Սիհան Պասմաճեան-Թիւթիւնճեանի հետ»
Տարբերակ21:

https://tinyurl.com/4pnweu42

………………………………………………………………………………………………………………………………….

[1] 1959-ին կը հիմնուի ՀԵԸ-ի «Վահրամ Փափազեան» թատերախումբը եւ մինչեւ 2008 թուական կ՛ունենայ 12 բեմադրիչներ:

[2] Արտաշէս Կոնստանտինի Յովհաննիսեան (նոյեմբերի 15, 1939, Երեւան, ՀԽՍՀ – մարտի 15, 2014, Երեւան, ՀՀ), խորհրդային հայ թատերական ղեկավար, ՀՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ, ՀԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիր։

[3] Երեւանի Յակոբ Պարոնեանի անուան երաժշ. Թատրոնի գեղարուեստական ղեկավար, 2001-2013 թուականներուն Պէյրութի ՀԲԸՄ-ՀԵԸ-ի «Վահրամ Փափազեան» թատերախումբի բեմադրիչ Երուանդ Ղազանճեան (ծն.՝1937-մահ.՝2019) ։

[4] Թատերական Արձագանգ. «Վահրամ Փափազեան» թատերախումբը կը ներկայացնէ «Եզովբոս» Թատրերկը,  https://archive.aztagdaily.com/archives/110726  12 մարտ 2013:

[5] «Քնար» պարախումբի «Չառլի Չափլին, Տը Շո մասթ կօ օն…» պարային ելոյթները (Լիբանան)  https://tinyurl.com/yfw842p4  hamazkayin.com

[6] Հեղինակ՝ Վաչէ Ատրունի, խորագիր՝ Ծերունին եւ Լեռը․ թատրերգութիւններ, խմբագիր՝ Ժիրայր Դանիէլեան: Հրատարակութիւն Գէորգ Մելիտինեցի Գրական Մրցանակի, թիւ 100, Անթիլիաս, 2020, 315 էջ:   Վաչէ Ատրունիի «Մեր թաղի մարդիկ» մանրապատումներ:  Խմբ.՝ Ա. Իւրնէշլեան: Հրատարակութիւն «Ռիչարտ եւ Թինա Քարոլան» գրական հիմնադրամի մրցանակին, Անթիլիաս, 2017, 465 էջ:

[7] Երեւանի գեղարուեստաթատերական հիմնարկի շրջանաւարտ Վաչէ Ատրունին 40  տարիէ ի վեր կնոջ՝ ծնունդով երեւանցի բեմադրիչ եւ դերասանուհի Լանա Քոչարեան-Ատրունիի հետ միասին նուիրուած է միջին արեւելքի հայալեզու թատրոնի պահպանման ու զարգացման գործին: https://zartonkdaily.net/2017/06/26   ,    https://tinyurl.com/3s6m2zjk 26 յունիս 2017:

[8] Պէյրութի ԹՄՄ Երուանդ Օտեան թատերախումբի «Գարնան երեք օրերը» թատերախաղը    https://zartonkdaily.net/2015/05/14/  https://tinyurl.com/4hzwf4yx 15 մայիս 2015:

[9] 2000-ին, Վարդան Մկրտիչեան կը հիմնէ «Բեմ 2000»-ը եւ իւրաքանչիւր ներկայացման ժամանակ ան կը հաւաքէ դերասաններ, չունի թատերախումբ: https://www.aztagdaily.com/archives/267622 : Վարդան Մկրտիչեան ծնած է  19 յունիս 1960-ին, Պէյրութ։ Ուսումը կը ստանայ Ե. Տեմիրճեան եւ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարաններուն մէջ, նաեւ երկու տարի ուսանած է Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանը։ Երեւանի  գեղարուեստա-թատերական հիմնարկէն վկայեալ բեմադրիչ-դերասան Վարդան Մկրտիչեան 1983-էն, կը սկսի աշխատիլ թատրոնի մէջ։ Հինգ տարի շարունակ դերեր կը վերցնէ Վաչէ Ատրունիի «Հայկական շրջիկ թատերախումբին» մէջ։

[10]  «Բեմ 2000» թատերախումբը «100 Տարի Ետք` Կամուրջին Տակ» տխուր կատակերգութիւնը  https://www.aztagdaily.com/archives/266898 կը ներկայացնէ 9 նոյեմբեր 2015 -ին:

[11]   ՀԲԸՄ – ՀԵԸ «Վահրամ Փափազեան» թատերախումբը կը ներկայացնէ Յակոբ Պարոնեանի «Քաղաքավարութեան Վնասները»,     https://tinyurl.com/4ej7xu8p    zartonkdaily.net ,  3 մարտ  2018:    

[12]  Վիգէն Ստեփանեան, հայ դերասան, բեմադրիչ, Հայաստանի արուեստի վաստակաւոր գործիչ  – ծն.՝ 8 Հոկտեբեր 1952- մահ.՝ 19 յունուար 2021:  1994-2003 թուականներուն աշխատած է Լիբանանի մէջ՝  Համազգայինին հետ։

[13] Վիգէն Ստեփանեան եղած է Համազգայինի «Արեգ» թատերախումբի հիմնադիր եւ Համազգայինի «Գասպար Իփէկեան» թատերախումբի բեմադրիչ: Դասաւանդած է Լիբանանի ազգային վարժարաններուն եւ Համազգայինի Մ. եւ Հ. Արսլանեան ճեմարանին մէջ: Մեծ է անոր վաստակը լիբանանահայ դերասանական-բեմադրական մարզին մէջ, https://www.aztagdaily.com/archives/496346 20 Յունուար 2021:

[14] «Թէաթրոն» Թատերախումբ. «Կամուրջէն Դիտուած» թատերախաղը բեմ կը բարձրանայ https://www.aztagdaily.com/archives/417065 20 Նոյեմբեր 2018:

[15] Արամ Ա. Կաթողիկոս կ’ընդունի Կոմիտաս վարդապետի ծննդեան 150-ամեակի թատերական ներկայացման յանձնախումբը: https://www.armenianorthodoxchurch.org/archives/35666 19 նոյեմբեր 2019:

[16] Մելգոնեան Կրթական Հաստատութիւնu հիմնուած է 1920-ին Մելգոնեան եղբայրներուն կ’ողմէ` դառնալու հայկական սռփիւռքի հայեցի դաստիարակութէան լաւագոյն օրրաներէն մէկը՝ 40 տարբեր երկիրներէ ժամանած աշակերտներով:

[17] Սօսի Պոյաճեան-Պետիկեան պաշտօնավարած է 1976–1985:

Հայոց պատրիարք Եսայի Դ. Կարապետեան Թալասցի առանցքային դեր ունեցած է Օսմանեան կայսրութեան տարածքին լուսանկարչութեան ընդարձակման մէջ, 19-րդ դարուն։ Ան Երուսաղէմ եկած է շուրջ 1844 թուականին եւ սկսած է  լուսանկարչութեամբ զբաղիլ 1857ին։  1855-85-ին Եսայի վրդ. (հետագային` պատրիարք) Կարապետեան վանքին մէջ կը բանայ լուսանկարչական արհեստանոց մը: Եսայի Դ Թալասցիի աթոռակալած է 21 տարիներ (1864–1885): 

Գրիգորեաններու պատմութիւնը

Կարապետ Գրիգորեան պատրիարք Եսայի Կարապետեանի նշանաւոր աշակերտներէն մէկն էր։ Կարապետ կը հանդիպի «Տալիթա Կումի» որբանոցի քոյրերէն Քարիմա Թաննուսի՝ լիբանանցի լութերական կարգի նորեկ աշակերտուհիներէն մէկուն: Անոնք կը սիրահարին եւ կ’որոշեն ամուսնանալ եւ կը դառնայ Բողոքական եկեղեցւոյ հետեւորդ, որուն պատճառով տեղի հայ համայնքը չ’ընդունիր զինք եւ կը հեռացնէ եկեղեցիէն:

Կարապետ Գրիգորեան 1870-ականներուն կը բանայ իր  լուսանկարչկան սթիւտիոն Երուսաղէմի մէջ, Եաֆֆայի ճամբուն վրայ: Անոր աշխատանքը հիմնականօրէն դիմանկարի լուսանկարչութիւն էր, որ կը ներառէր երկրին տեղացի բնակիչները, զբօսաշրջիկներն ու ուխտաւորները:

1890 թուականին, Խալիլ Ռաատ կը բանայ իր սթիւտիոն, Գրիգորեանի սթիւտիոյին կից,  եւ կը սկսի կատաղի մրցակցութիւն մը առեւտրական երկու սթիւտիոներու միջեւ, որ կ’աւարտի Գրիգորեանի զաւակին՝ Յովհաննէսի ամուսնութեամբ Ռաատի զարմուհիին հետ:

Կարապետ Գրիգորեան եղած է ուսուցիչ հանրաճանաչ բազմաթիւ լուսանկարիչներու, որոնցմէ էր Խալիլ Ռաատը։

Ուսուցիչ լուսանկարիչ Կարապետ Գրիգորեանի եւ աշակերտ Խալիլ Ռաատի մրցակցութեան պատմութիւնը եղած է յատկանշական: Խալիլ Ռաատ կը համարուէր Պաղեստինի ամենավաղ արաբ լուսանկարիչը, բայց սորված էր Գրիգորեանէն:

Կարապետ Գրիգորեանի աշակերտներէն եղած է նաեւ Եաակով Պեն-Տով, որ ծանօթ է որպէս «իսրայէլեան շարժանկարի ռահվիրան»։

Լուսանկարիչ Կարապետ Գրիգորեան իր լուսանկարով կը վաւերագրէ հոկտեմբեր 1898-ին Վիլհեմ Բ. կայսեր սուրբ Երկիր կատարած այցելութիւնը, որուն համար Գրիգորեան Եաֆֆայէն Տաուուտ Սապունճիի հետ հանդէս կու գայ որպէս պաշտօնական լուսանկարիչ եւ կը դառնայ «փրուսիական արքայական տան լուսանկարիչ» (տես նկարը, որ պահպանուած է ամերիկեան քոնկրեսի գրադարանին մէջ):

Լուսանկարիչ Խալիլ Ռաատի եւ Կարապետ Գրիգորեանի մրցակցութիւնը կը շարունակուի մօտաւորապէս մինչեւ 1913,  երբ Կարապետ Գրիգորեանի որդին՝ Յովհաննէս կը վերադառնայ Գերմանիայէն, ուր լուսանկարչութիւն ուսանած էր։

Յովհաննէս Գրիգորեան բազմատաղանդ արուետագէտ էր։ Ան դաշնամուր կը նուագէր եւ կը սիրէր օփերան, ու այդպէս ալ իր դուստրը կոչած էր Այտա՝ իտալացի նշանաւոր երգահան Վերտիի «Այտա» օփերային հետեւութեամբ, զոր Վերտի Եգիպտոսի կառավարութեան պատուէրով յատուկ գրած էր Սուէզի ջրանցքի բացման առթիւ:

Կարապետ Գրիգորեան կը մահանայ 11 դեկտեմբեր 1920-ին եւ թաղուած է Երուսաղէմի Սիոն սարին վրայ՝ բողոքական եկեղեցւոյ գերեզմանատունը։ Անոր մահէն ետք,  լուսանկարչական գործը կը շարունակէ որդին՝ Յովհաննէսը, մինչեւ 1948 թուականը։

Յովհաննէս Գրիգորեան կը ստանձնէ իր հօր լուսանկարչական սթիւտիոն եւ կ’ամուսնանայ լուսանկարիչ Խալիլ Ռաատի զարմուհիին՝ Նաժլա Նաժմի հետ, որ շատ փոքր տարիքին Երուսաղէմ եկած էր մօրը՝ Սառայի հետ, Միացեալ Նահանգներ գաղթած հօր հետ կապը կորսնցնելէ ետք:

Իր պատանեկան տարիքին, Նաժլա կը փոխէ իր ազգանունը՝ Նաժմէն դառնալով Ռաատի, քանի որ հօրեղբայրը՝ Խալիլ Ռաատ իր կեանքի հայրական կերպարը եղած էր. Նաժլա չէր հանդիպած իր հարազատ հօրը, որ գաղթած էր Ամերիկա, երբ մայրը տակաւին յղի էր:

Բնաւ զարմանալի չէր, որ Նաժլայի ամուսնութիւնը Յովհաննէս Գրիգորեանի հետ յատկանշական պիտի դառնար երկու ընտանիքներու միջեւ կատաղի մրցակցութեան աւարտով եւ նոր էջ մը պիտի բացուէր անոնց պատմութեան մէջ. Նաժլա պիտի դառնար «խաղաղութեան հարս»:

Ըստ դոկտ. Հաշըմ Ապումայի կատարած անձնական հարցազրոյցներուն, Նաժլա առանցքային դեր ունեցած է սթիւտիոյին մէջ՝ սկսած զբօսաշրջիկներու համար զգեստներ պատրաստելով մինչեւ գունաւոր լուսանկարներ։

Ինչպէս պաղեստինցիներու մեծ մասը, այնպէս ալ Յովհաննէս եւ Նաժլա Գրիգորեանները 1948-ին կորսնցուցին իրենց ունեցուածքին մեծ մասը, ներառեալ տարազները, լուսանկարչական հաւաքածոները եւ սարքաւորումները: Նոյնիսկ սթիւտիոն կը քանդուի։ Բարեբախտաբար, որոշ լուսանկարներ պահպանուած են: Ընտանեկան դիմանկարներու մեծ հաւաքածոն պահպանած է Այտան, որ Սամիրա Քաուարի մայրն է:  Կարապետ Գրիգորեանի քանի մը լուսանկարները պահպանուած են ամերիկեան քոնկրեսի գրադարանին մէջ (Library of Congress): Ժոզէֆ Մալիքեան եւս ունի փոքր հաւաքածոյ մը Գրիգորեանի լուսանկարներէն:

1948-ի պաղեստինեան պատերազմի Նաքպայէն نكبة  կարճ ժամանակ անց, Յովհաննէս Գրիգորեան կը մահանայ քաղցկեղէն 1951-ին:

Գրիգորեանները թողած են նաեւ անձնական հաւաքածոյ մը, ինչպէս նաեւ՝ երկրի տեղացի բնակիչներու դիմանկարները, որոնք կը վկայագրեն եւ կը ջրեն գաղութատիրական եւ վերաբնակիչ-գաղութային ներկայացուցչութիւններու հերքումները։ Այդ լուսանկարները նաեւ հայացք մը կը սփռեն Երուսաղէմի փոփոխւող հասարակական եւ տնտեսական տարածքին վրայ:

Օգտագործուած աղբիւրներ

https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/SionE/2019/2019(4-7)_ocr.pdf

  British Mandate Jerusalemites Photo Library

Yessayi Garabedian, the Armenian Patriarch in Jerusalem, Félix Bonfils, 1880s-1890s, Albumen print, Creative Commons – Wikipedia, LL/39320

Hashem Abushama is a Rhodes Scholar and a doctoral candidate at the University of Oxford’s School of Geography and the Environment. His research looks at the politics of recognition within Palestinian cultural production, particularly the alternative music scene, in the post-Oslo period. He is the recipient of the Open Society Foundation’s Civil Society Scholar Award 2019. He holds an MSc in Refugee and Forced Migration Studies from the University of Oxford, and a BA in Peace and Global Studies from Earlham College in Indiana.

https://www.loc.gov/pictures/item/2007675291/

Lusadaran Armenian Photography Foundation, Yerevan  https://www.lusarvest.org/practitioners/krikorian-garabed/

1990-ին, Լոնտոնի մէջ, Ռոպըրթ Թաթէոսեան կը ստեղծէ իր սեփական վաճառանիշը՝ Tateossian Ltd-ը՝ ներկայացնելով ինքնատիպ եւ արտայայտիչ ոճով տարբերակներ թէ՛ այրերու, թէ՛ կանանց համար:

Ռոպըրթ հանրածանօթ է որպէս «ճարմանդներու արքայ»՝ իր նրբագեղ ու նրբաճաշակ ստեղծագործութիւններուն համար, որոնք կը միաձուլեն անոր բազմարմատ ծագումը, շքեղութեան հանդէպ սէրը եւ բազմածաւալ ճամբորդութիւնները: 1990-էն ի վեր անգլիահայ ոսկերիչը նոր եւ ինքնորոյն իմաստ կու տայ թանկարժեք զարդեղէններու ձեւագիտութեան:

Ռոպըրթ Թաթէոսեան արմատներով Արեւմտահայաստանէն է. մեծ հայրը՝ Ատանայէն, իսկ մեծ մայրը՝ Զմիւռնայէն։ 1915-ի բռնագաղթին հաստատուած են Լիբանան։ Տարիներ ետք, ընտանիքը տեղափոխուած է Անգլիա:

Լրագրողներու հետ զրոյցի մը մէջ, ան կ’ըսէ, — «Հայաստան մեծ տպաւորութիւն ձգեց վրաս, ուր առաջին անգամ ինքզինքս հայ զգացի»։

Հայ ըլլալը մեծապէս նպաստած է իրեն: Ֆիլատելֆիոյ, Լոս Անճելըսի եւ Լաս Վեկասի հայերը օգնած են իրեն խանութներ բանալու։ իր կարգին, ան օժանդակած է հայ համայնքին՝ իր առաջին հաւաքածոյէն ստացուած շահոյթը նուիրելով Մեծն Բրիտանիոյ հայկական եկեղեցւոյ: Ան իր հաւաքածոներէն մէկը անուանած է «Երեւան»։ «Թաթէոսեան Լոնտոն» վաճառանիշը տարածուած է աշխարհի աւելի քան 70 երկիրներու մէջ:

https://youtu.be/wh32UGEJdn8?si=S4oPXc4XYYQZ_aku

Քուէյթի մէջ ծնած լիբանանահայ ծագումով Ռոպըրթ իր կրթութիւնը ստացած է Հռոմի ֆրանսական դպրոցներուն մէջ: Ան կը տիրապետէ եօթը լեզուներու: Նախքան զարդեղէններու ձեւագիտութեան անցնիլը, ան միջազգային ելեւմտագիտութիւն ուսանած է Փենսիլվանիոյ համալսարանի Wharton School of Finance-ի մէջ եւ ելեւմտագիտական յաջող ասպարէզ ունեցած է դրամատնային մարզին մէջ աշխատելով Մերիլ Լինչի հետ Ուոլ Սթրիթի եւ Լոնտոնի մէջ:

Իր տուած հարցազրոյցներէն մէկուն մէջ, ան կը բացատրէ թէ ինչու ելեւմտական աշխարհէն հեռացած ու կ’ըսէ,— «Իմ չափանիշներովս, ես կ’ուզէի ըլլալ ձեռնարկու, ճամբորդել աշխարհով մէկ եւ կը սիրէի նորաձեւութիւնը: Քաղաքին մէջ, բոլոր դրամատուն աշխատողները 80-ականներու կէսերուն  ճարմանդներ կը կրէին իրենց շապիկներու թեւերուն վրայ, բայց անոնց ոճը միօրինակ էր, անհրապոյր: Ի տարբերութիւն փողկապներու, ճարմանդներու ոճային տարբերակները սահմանափակ էին։ Հետեւաբար, զգացի որ այս շուկան յղի է հնարաւորութիւններով եւ որոշեցի յայտնաբերել զանոնք» :

Թէեւ  Թադէոսեան նախապէս հանրածանօթ էր իր ճարմանդներով, սակայն ժամանակի ընթացքին կ’ընդլայնէ իր հաւաքածոն տղամարդոց, կանացի եւ իւնիսէքս զարդեղէններու բազմազան տեսակներով:

Հաւաքածոն կը ներառէ ժամացոյցներ, մատանիներ, վզնոցներ, ապարանջաններ, օղեր եւ այլն, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը մարմնաւոր է հեղինակային ստեղծագործ հնարամտութիւն մը եւ նիւթերու համարձակ օգտագործում մը:

Ռոպըրթին նորարական ձեւաւորումները կը գերազանցեն ու կ’անցնին ստեղծագործութեան սահմանները՝ միախմբելով աւանդական մետաղները, ինչպէս՝ արծաթն ու ոսկին, թանկարժէք քարերու եւ անսովոր նիւթերու հետ, ինչպէս՝ ածխածնային մանրաթելերն ու երկնաքարերը: Իւրաքանչիւր կտոր կը մարմնաւորէ Tateossian վաճառանիշի՝ նորարար նիւթերու, բծախնդիր վարպետութեան եւ համարձակ ոճի ինքնորոյն համադրութիւն մը:

Անոր ստեղծագործութիւններուն մեծ մասը խոր սէր մը կը բացայայտէ բարդ մեքանիզմներու, տպաւորիչ գեղագիտութեան եւ ընդհանրապէս ինքնատպութեան հանդէպ:

Ռոպըրթ իր ժամանակը կ’անցնէ Լոնտոնի եւ Նիւ Եորքի միջեւ ու ճամբորդելով աշխարհով մէկ՝ հազուագիւտ նիւթեր յայտնաբերելու, յաճախորդներու եւ մատակարարներու հետ կապ հաստատելու եւ ներշնչում փնտռելու ու գտնելու իր շարունակաբար զարգացող հաւաքածոներուն համար:

Իր ստեղծագործական աննախադէպ մտայղացումներով եւ պերճանքի ու շքեղութեան ըմբռնումը վերանորոգելու յանձնառութեամբ, Ռոպըրթ Թաթէոսեան կը շարունակէ ընդլայնել ժամանակակից զարդարանքներու նորարարութեան հորիզոնը:

Օգտագործուած աղբիւրներ.-

https://us.tateossian.com/pages/about-tateossian

https://us.tateossian.com/pages/stockists

https://www.jewelryarthudson.com/designers/tateossian

https://www.dfnionline.com/brand-news/jewellery-watches/crafting-experience-tateossian-eyes-opportunities-travel-retail-06-12-2024/

Գիրքի 43-րդ ցուցահանդէսը հիւրընկալեց 2522 հրատարակիչ, 108 երկիրներէ մասնակցող ցուցադրողներ, 63 երկիրներէ ժամանած 250 հիւրեր, որոնք բաժին ունեցան աւելի քան 1357 տարբեր միջոցառումներէ բաղկացած օրակարգին մէջ, ներառեալ՝ 500 մշակութային նիստեր, սեմինարներ եւ  քննարկումներ, ուր հեղինակները անդրադարձան հիմնականօրէն մշակութային եւ գրական հարցերու, նաեւ ուսումնասիրեցին արաբական եւ համաշխարհային գրականութեան վերջին ուղղութիւնները:

Իսկ Տուպայի մէջ տեղի ունեցաւ Տուպայի Մուհամատ պըն Ռաշիտի անուան գրադարանի միջազգային առաջին խորհրդաժողովը» (The first Dubai International Library Conference)՝ 15-17 նոյեմբեր 2024-ին, «Մեր գրադարանները. անցեալ, ներկայ եւ ապագայ» (Our Libraries: Past, Present, Future) խորագրով: Խորհրդաժողովին մասնակցեցան գրադարանագէտներ եւ փորձագէտներ, շուրջ 70 բանախօս աւելի քան 27 երկիրներէ: Բացման ելոյթին, Մուհամատ պըն Ռաշիտ ալ Մաքթում գրադարանի հիմնարկին նախագահ Մուհամատ Ահմատ ալ Մըր ընդգծեց. – «Մենք խորապէս կը հաւատանք, որ գրադարանները կը գործեն որպէս կամուրջներ մշակոյթներու միջեւ: Աւելին, գրադարանները կը ծառայեն որպէս մշակութային ժառանգութեան պահապաններ, նորարարութեան եւ ստեղծագործութեան տարրալուծարաններ եւ կրթական ու մտաւոր յառաջդիմութեան խթանիչներ»։ Անձնապէս առիթը ունեցայ ներկայ գտնուելու խորհրդաժողովի եռօեայ նիստերուն, ներառեալ՝ բացումին:

Երեւանի Խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարանի տնօրէն Ռուզան Տոնոյեան, Էմիրութիւններ կատարած աշխատանքային այցելութեան ծիրէն ներս ներկայ գտնուած էր վերոյիշեալ իրադարձութիւններուն:

Տոնոյեան կը յայտնէ.- «Այս տարի եւս մասնակցեցայ Շարժայի գիրքի միջազգային տօնավաճառին՝ ներկայացնելով Հայաստանի մանկապատանեկան գրականութեան առկայ գործընթացներն ու գրական ծրագիրները։ Այցելութեան ընթացքին բազմաթիւ հանդիպումներ ունեցանք պաշտօնակից կազմակերպութիւններու ղեկավարներուն հետ: Քննարկեցինք երկկողմանի համագործակցութեան շարք մը ծրագրեր, իրականացուցինք պայմանաւորուածութիւններ եւ նախագծեցինք գործակցութեանն առնչուած հնարաւոր ուղիներ: Տօնավաճառի ծիրէն ներս հանդիպեցանք մանկապատանեկան գիրքի միջազգային կոմիտէի արաբական մասնաճիւղի նախագահ, Շարժայի հանրային «Իմաստութեան տուն» (House of Wisdom) գրադարանի տնօրէն Մարուա Ալ Աքրուպի հետ: Հանգամանօրէն ծանօթացանք կառոյցի տարածքային հնարաւորութիւններուն եւ մասնագիտական գործունէութեան: Հանդիպումին ընթացքին անդրադարձանք նաեւ մանկապատանեկան գրականութեան կապուած շարք մը հարցերու, քննարկեցինք գործակցութեան կարելի տարբերակներ, մշակել ծրագիրներ»։

«Պայմանաւորուածութիւններ ձեռքբերինք նաեւ «IBBY UAE»-ի հետ իրականացուող գրական, մշակութային միացեալ ծրագիրներ: Մասնաւորապէս, շեշտը դրինք մեր գրադարանի հեղինակային «Հեքիաթի դեսպաններ» ծրագրին վրայ, որ մեծապէս գնահատուեցաւ մեր պաշտօնակիցին կողմէ: Համագործակցութեան շարք մը նախնական այլ պայմանաւորածութիւններ եւս կան՝ գրադարանային մարզի աշխատակիցներու փորձի փոխանակման, վարպետութեան դասերու եւ վերապատրաստութեան դասընթացքներու առնչուած։ «IBBY UAE»-ի տաղաւարին մէջ ցուցադրուեցաւ Խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարանի գործունէութիւնը պատմող ֆիլմ մը, ուր հանգամանօրէն ներկայացուած էր նաեւ գրադարանին մէջ գործող «Արաբական անկիւն»ի գործունէութիւնը»:

Այս բոլորին կողքին, Տոնոյեան կ’այցելէ նաեւ Շարժայի «Kalimat Foundation»ը, որուն հետ արդէն կը գործակցի 2018-էն ի վեր: Գրադարանի աշխատակից Մարալ Տիքպիկեանի հետ, ան այցելած էր նաեւ Շարժայի Օհաննէսեան միօրեայ վարժարանը: «Էմիրութիւններ այցելութեան ծիրէն ներս միշտ կարեւոր է նաեւ այցելել տեղւոյն հայկական կրթական եւ մշակութային օճախները: Շարժայի Օհաննէսեան վարժարան այցելութիւնը մենք պարտադիր կը նկատենք: Վարժարանին մէջ կը սորվին շուրջ 270 հայ երեխայ: Հոս մեր պատուիրակությիւնը հանդիպում մը ունեցաւ Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու եւ Քաթարի հայոց թեմի առաջնորդ Տեր Մեսրոպ արք. Սարգիսեանի, դպրոցի սաներուն եւ ուսուցչական կազմին հետ»,-կը յայտնէ Տոնոյեան:

Ռուզան Տոնոյեան, խորհրդաժողովի աւարտին, հանդիպում ունեցած է Տուպայի Մուհամատ պըն Ռաշիտ անուան գրադարանի բաժանմունքներու բաժնի վարիչ-տեսուչ Ալի Ժումա ալ Թամիմի հետ, ուր ներկայ էր նաեւ գրադարանի սպասարկման բաժնի տնօրէն Խատիժա Մուհսէնը: Հանդիպումին վարիչ-տեսուչին հետ կը քննարկեն գործակցութեան միացեալ ծրագրեր ու նախաձեռնութիւններ, որոնք կը նպաստեն Հայաստանի եւ Էմիրութիւններու գրադարաններու կրթական եւ մշակութային կապերու ամրապնդումին եւ արդիւնաւէտ համագործակցութեան խորացումին: «Այս գծով կարեւոր նկատուած են գրադարաններու միջեւ փորձառութեան փոխանակման ծրագիրներու մշակումը եւ վարպետութեան դասերու կազմակերպումը։ Այս բոլորը իրականութիւն կը դառնան 2025-ին։ Շարժայի հանրային «Իմաստութեան տուն» (House of Wisdom) գրադարանի հետ եւս ունինք նմանօրինակ պայմանաւորուածութիւն»։ կը յայտնէ Տոնոյեան:

2019-ին, Հայաստանի մէջ Էմիրութիւններու դեսպանատան աջակցութեամբ, Խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարանը առանձին տաղաւարով մասնակցութիւնը բերած էր  Շարժայի միջազգային 38-րդ գիրքի ամենամեայ ցուցահանդէս  տօնավաճառին (հոկտեմբեր 30 – նոյեմբերի 9):

Գրադարանին առաջնորդութեամբ, Հայաստանի պատուիրակութեան մաս կը կազմէին «Էտիթ Փրինթ» հրատարակչութիւնը, «GSM» սթուտիոն եւ «IBBY Հայաստան» մշակութային NGO-ն: Ցուցահանդէսի ծիրէն ներս, Ազգային մանկական գրադարանի տնօրէն, «IBBY Հայաստան» NGO-ի նախագահ Ռուզան Տոնոյեան հանդիպում մը ունեցած էր Էմիրութիւններու մանկապատանեկան լաւագոյն հրատարակչութեան՝ «Քալիմաթ կրուփ»ի տնօրէն Ամնա Ճումայի հետ: Հանդիպումին ընթացքին քննարկուած են հայ եւ արաբ մանկագիրներու գործերը երկու լեզուներով թարգմանելու հեռանկարային համագործակցութեան հնարաւորութիւնները: Կողմերը պայմանաւորուած են ստեղծելու հայերէն – արաբերէն երկլեզու գիրքեր, ինչպէս նաեւ՝ իրականացնելու հայ եւ արաբ հրատարակիչներու փորձառութեանց փոխանակման ծրագիրներ:

«Շահեկան է նման միջազգային տօնավաճառներուն Հայաստանի մասնակցութիւնը, որովհետեւ հնարաւորութիւն կը ստեղծէ հայ մշակոյթը ներկայացնելու օտարազգի գիրք ոլորտի ներկայացուցիչներուն՝ ստեղծելով մշակութային երկխօսութեան եւ հեռանկարային համագործակցութեան նախադրեալներ», – կ՛ընդգծէ Տոնոյեան:

Տնօրէն Ռուզան Տոնոյեանի նշումով, մանկական գրադարանի գործունէութեան մէջ չափազանց կարեւոր է միջազգային համագործակցութիւնը, եւ որպէս միջմշակութային երկխօսութեան վառ օրինակ, գրադարանին մէջ ստեղծուած են եւ տարիներ շարունակ կը գործեն «Գերմանական անկիւն» , «Չինական անկիւնը», «Իրանական անկիւնը» եւ «Արաբական անկիւնը», որուն պաշտօնական բացումը կատարուած է 11 հոկտեմբեր 2019-ին, «Խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարան»-ին մէջ, Ազգային մանկական գրադարանի նախաձեռնութեամբ եւ IBBY Էմիրութիւններու ու արաբական Քալիմաթ հիմնարկութեան օժանդակութեամբ եւ Հայաստանի մէջ  Էմիրութիւններու դեսպանատան մասնակցութեամբ:  Արաբական բաժնի գրադարանավարն է  բնիկ հալէպահայ Մարալ Տիքպիքեան:

Բացման օրը, Հայաստանի մէջ Էմիրութիւններու դեսպան Մուհամմատ Իսա Ալ Զաապը յայտնած է, որ ծրագիրը իրականացուած է հանդուրժողականութեան տարուայ ծիրէն ներս.- «…Մենք հոս կը գտնուինք աւելի եւս զարգացնելու եւ խորացնելու համագործակցութիւնը մշակոյթի եւ կրթութեան ոլորտին մէջ», նշած է դեսպանը:

«Արաբական Անկիւնը» կը հանդիսանայ արաբական աշխարհի հարուստ պատմութիւնը, մշակոյթը, գրականութիւնը, արուեստը եւ աւանդոյթները ծանօթացնելու եւ երկու մշակոյթներուն միջեւ արդիւնաւէտ համագործակցու հարթակ մը».- ընդգծած է տնօրէն Տոնոյեան: Նոյն օրը գրադարանի թատերական խմբակը արաբերէնով կը ներկայացնէ Նուրա Ապպաս Ալ Խուրի «Ոսկիէ արմաւներ» հեքիաթը:

Մինչ այդ, Խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարանի 85-ամեակին նուիրուած միջոցառումներու ծիրէն ներս, 19 հոկտեմբեր 2018-ին, տեղի ունեցած էր գրադարանին «Արաբական անկիւն»-ի ոչ պաշտօնական բացումը, զոր կարելի եղած էր իրագործել շնորհիւ «IBBY Հայաստանի» գործընկեր «IBBY Էմիրութիւններու» գրադարանին նուիրած 1500 արաբերէն գիրքերով:

Բացման այդ արարողութեան ներկայ գտնուած են Հայաստանի մէջ Էմիրութիւններու դեսպան դոկտ. Ճասիմ Մուհամետ Ալ Քասիմին,  IBBY Էմիրութիւններու հանրային կապերու ներկայացուցիչ Ալի Ալ Շեմարին, ինչպէս նաեւ՝ արաբական Քալիմաթ հիմնարկութեան ներկայացուցիչներ: Վերջիններս նորաստեղծ արաբական անկիւնին նուիրած են 100 հատոր արաբական գրականութիւն՝ շարժական գրադարանով:

Տոնոյեան կը յայտնէ, որ 19 փետրուար 2020-ին, գրադարան այցելութեան մը ընթացքին, նախարար Ա. Հարությունեան, ծանօթանալով մասնակից հրատարակչութիւններուն եւ գրատներու գործունէութեան, անոնց հրատարակած գիրքերուն, ծանոթացած էր նաեւ գրադարանի նորաբաց Արաբական անկիւնի աշխատանքներուն: Միաժամանակ, Էմիրութիւններու դեսպանութեան ներկայացուցչութիւնը նախարարին արաբերէն գիրքեր նուիրած է:

Էմիրութիւններ կատարուած աշխատանքային այցելութիւններու ծիրէն ներս, 16 նոյեմբեր 2024-ին, Խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարանի տնօրէնն ու Արաբական անկիւնի պատասախանատու Մարալ Տիքպիքեան այցելած են Շարժայի ազգային Օհաննէսեան միօրեայ վարժարան: Ծանօթանալէ ետք գրադարանի բազմաբնոյթ կրթամշակութային ծրագրերուն, դպրոցին աշակերտները զիրենք հետաքրքրող հարցեր ուղղած են հիւրերուն եւ ցանկութիւն յայտնած մասնակցելու գրադարանին կողմէ կազմակերպուող ամառային ճամբարին:

Տեղին է նշել, որ Խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարանը 1991-էն ի վեր կը գործակցի Նիացեալ Նահանգներու Քոնկրեսի, Իրանի ազգային, Ռուսիոյ մանկական, Լեհաստանի ազգային, Շթութկարտի քաղաքային, Մեծն Բրիտանիոյ, Իտալիոյ, Էսթոնիոյ, Շուէտի, Պելառուսիոյ ազգային գրադարաններու, Քրասնոտարի մարզի պատանեկան եւ այլ գրադարաններու հետ՝ գիրքի փոխանակութիւն կատարելով:

Սերտ կապեր ունի սփիւռքի մտաւորականութեան հետ:

Գրադարանը կը գործակցի տեղական կազմակերպութիւններու հետ եւ կ’անդամակցի շարք մը միջազգային կազմակերպութիւններու

• Հայաստանի տեղական դեսպանութիւններ, Հայկական գրադարանային ընկերակցութիւն, Հրատարակիչներու ազգային ընկերակցութիւն, դպրոցներ եւ մանկապարտէզներ,  մշակութային ու կրթական կազմակերպութիւններ:
• Գրադարանը կ՛անդամակցի շարք մը միջազգային կազմակերպութիւններու՝ The Council of Europe Եւրոպական Խորհուրդ, Մանկապատանեկան գիրքի միջազգային կոմիտէին (IBBY), Երաժշտական գրադարաններու միջազգային ընկերութեան (The International Association of Music Libraries, Archives and Documentation Centres)-(IAML), Գրադարաններու միջազգային ընկերութեան (The International Federation of Library Associations)-(IFLA) եւ կը գործակցի Շարժայի «Kalimat group» հիմնարկութեան հետ:

Նշենք, որ Հայկական գրադարանային ընկերութիւնը, համագործակցութեամբ «Քալիմաթ հիմնարկութեան» (Kalimat Foundation – Kalimat Group) Հայաստանի գրադարաններուն նուիրած է 1000 հատոր գիրք: Գիրքեր ստացած են նաեւ Նոր Նորքի համայնքային, Արմավիրի եւ Արագածոտնի մարզային գրադարանները: Յառաջիկային, արաբական գրականութեամբ կը կ’օժտուին նաեւ այլ գրադարաններ:

16 Մայիսի 2024 -ին, Խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարանին մէջ «Արեւմտահայ գրականութեան ամիս» ծրագրի ծիրէն ներս «Կախարդական սփռոց» խորագրով ներկայացուած է արաբական եւ սուրիական խոհանոցը: Ձեռնարկին մասնակցած են Երեւանի «Վարդանանց ասպետներ» թիւ 106 դպրոցի տնօրէն Մարինէ Վարդանեանը, մանկավարժներն ու աշակերտները:

Պարգեւատումներ

Գրադարանը պարգեւատրուած է շնորհակալագիրերով, պատուոյ գիրերով եւ մետալներով:

11 հոկտեմբեր 2019-ին, Խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարանը Հայաստանի կրթութեան, գիտութեան, մշակոյթի եւ մարզանքի նախարարության կողմէ շնորհակալագիր ստացած է՝ «Եւրոպական ժառանգութեան օրեր» ծրագրին գծով կատարած ուշագրաւ ձեռնարկներուն, ինչպես նաեւ՝ մշակութային ժառանգութեան ժողովրդականացման մարզին մէջ անոր ունեցած աւանդին համար:

Ծանօթագրութիւն

Խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարանը կը տանի նաեւ հրատարակչական աշխատանքներ 1963-էն ի վեր: Մինչ այսօր, հրատարակուած է աւելի քան 500 անուն մասնագիտական գրականութիւն՝ մեթոտական ձեռնարկներ, տեղեկատու-յանձնարարական ցանկեր, մատենագիտութիւններ, հայ դասական եւ ժամանակակից մանկագիրներու եւ երգահաններու կենսամատենագիտութիւններ, «Յիշարժան տարեթիւեր» օրացոյցը, ալպոմներ, ամսագրեր, հայ մանկապատանեկան տպագիր գիրքի եւ մամուլի մատենագիտական ցանկեր եւ այլն։

2004-ին միացած է Հայաստանի գրադարանային միացեալ ինքնաշխատացման (automation) ցանցի ձեւաւորման աշխատանքներուն: «Aleph» ծրագրով կը կատարուի հայատառ եւ ռուսատառ գրականութեան մուտքագրում, իսկ 2014-ին ստեղծուած ելեկտրոնային տուեալներու շտեմարանը կ’օգտագործուի ընթերցողներու սպասարկումը արդիւնաւէտ կազմակերպելու նպատակով: https://natchildlib.org/hy/patmutyun/

Գրադարանի դիմագրաւած մարտահրաւէրներէն է կրթութեան ոլորտին մէջ արուեստական բանականութեան մուտքը, որուն մասին տնօրէն Ռուզան Տոնոյեան կ’ընդգծէ.-«Մենք կ’ապրինք ժամանակաշրջան մը, ուր արուեստական բանականութիւնը կը փոխէ ապրելու, աշխատելու, նոր գիտելիք ձեռքբերելու եւ կրթութիւն ստանալու ձեւերը: Արուեստական բանականութիւնը երթալով աւելի մեծ տարածում կը գտնէ կրթութեան ոլորտին մէջ, քանի որ ուսուցումը եւ կրթությունը բարելաւելու համար բազմաթիւ կրթական հաստատութիւններ կ’օգտագործեն անոր ծառայութիւնները: Արուեստական բանականութիւնը մեր գրադարանի ծառայութիւններէն օգտուողներու համար դարձած է անհրաժեշտութիւն՝ հմտութիւն մը, զոր անոնք պէտք է ունենան: Արուեստական բանականութեան շատ գործիքներ կան, սակայն պէտք է որոշել անոնց օգտակարութիւնը կրթութեան մէջ:
Գրադարանավարներուն համար կարեւոր է ուշադրութիւն դարձնել, թէ ինչպէս պէտք է գնահատել տեղեկութիւնը վերլուծելու եւ զայ օգտագործելու նոր եղանակներ գտնելու կարողութիւնը: Կը կարծեմ, որ այդ է մեր մարտահրաւէրը:

Շաքէ Մանկասարեան

24 նոյեմբեր 2024

Խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարանի տնօրէնը Ռուզան Տոնոյեանն է:  

Երեւանի խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարանը[1]:

Գրադարանային աշխոյժ միջավայրերէն մին է Երեւանի Խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարանը, ուր սրահները լեցուն են գրականութեան, մշակոյթի եւ արուեստի շունչով: Հոս կը կազմակերպուին բազմաբնոյթ զանգուածային միջոցառումներ՝ ինչպէս «Տարուայ յոբելեար»-ը[2], «Եւրոպական ժառանգութեան օրեր»[3], հանդիպումներ, երաժշտական ցերեկոյթներ, գիրքի շնորհահանդէսներ, վէպի քննարկումներ, բանաստեղծութեան  ժամեր, մրցոյթներ, հանդիսութիւններ եւ տօնակատարութիւններ, տօնավաճառներ, գարնանային եւ ամառային ճամբարներ, որոնք ունին եզակի հնարաւորութիւն, օրինակ՝ ամառը անցնել  գիրքերու աշխարհին մէջ` հետաքրքրական, ուրախ, ուսուցանող, ստեղծագործական միջավայրի մէջ:

Կը կազմակերպուին համակարգչային գրագիտութեան դասընթացներ, գրադարաններու նորարարական կառավարման մեթոտները  (Strengthening Innovative Library Leaders-(SILL) թեմայով գրադարանավարներու վերապատրաստութեան դասընթացներ:  

Գրադարանին առաքելութեան մաս կը կազմէ գրադարանագիտական, տեղեկատու-մատենագիտական, մեթոտական, մշակութային եւ կրթադաստիարակչական գործունէութիւն մը հետեւեալ մանրամասնութեամբ.-

• Սպասարկման սրահներու (ըստ տարիքային եւ բաժիններու շերտաւորման) եւ գիտական բաժիններու միջոցով:
• Գրադարանի ընթերցասրահը՝100 տեղով, կը սպասարկէ տարիքային տարբեր խումբերու:
• Գրադարանը ունի գիրքի անկիւններ-բաժիններ: 2019-ի տարեվերջին գրադարանի գերմանական, իրանական եւ չինական անկիւններուն կողքին աւելացաւ եւս մէկը՝ արաբական բաժինը: Գրադարանին պատրաստած կարճ տեսանիւթով կը ներկայացուի արաբական անկիւնի բաժինի ստեղծման պատմութիւնը[4]։
• Գրադարանը ունի օտար լեզուներու սրահներ, Երաժշտութիւն ունկնդրելու, հեքիաթի եւ  ազատ ժամանցի:
• Գրադարանը ունի ընթերցասրահներ: 2006-էն ի վերmգրադարանին մէջ կը գործէ «Իրանական ընթերցասրահ»-ը Հայաստանի մէջ Իրանի դեսպանութեան եւ Իրանի մշակոյթի զարգացման մանկական կեդրոնի համատեղ նախաձեռնութեամբ: Գրադարանին մէջ կը գործէ «Գերմանական ընթերցասրահ»-ը՝ գերմանալեզու հարուստ հաւաքածոյով[5]:

«Գարնանային ճամբար» ծրագիրը 2022 եւ 2023 թուականներուն իրականացուած է Խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարանի նախաձեռնութեամբ եւ   «Իպպի Արմենիա» (IBBY Armenia) [6] մշակութային NGO-ի համագործակցութեամբ:

• Ճամբարի նպատակն է 6-13 տարեկան երեխաներուն աւելի մօտեցնել գիրքին եւ ընթերցանութեան եւ ապահովել երեխաներու բազմակողմանի գիտելիքներու ձեռքբերումը երկշաբաթեայ գարնանային արձակուրդներու ընթացքին: Օրինակ՝ երեխաները սորված են նաեւ հայկական եւ ռուսական ժողովրդական պարեր` ղեկավարութեամբ «Գոհար» պարային համոյթի ղեկավար Գ. Մարտիրոսեանի, 29 մարտ 2022-ին:

 «Ամառային ճամբար» 2022, 2023 եւ 2024 տարիներուն

«Ամառային ճամբար»-ը կը գործէ Խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարանին մէջ՝  երկուշաբթի-ուրբաթ, ժամը` 10:00-17:00:  Ծրագիրը նախատեսուած է  6-12 տարեկան երեխաներու համար: Ծրագիրը կ’ընդգրկէ ժամանցային դասընթացքներ, ճանաչողական այցելութիւններ եւ զբօսապտոյներ տարբեր մշակութային կեդրոններ:

• 3 յունիս 2024-էն ասդին, Խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարանի յարկին տակ ամառային ճամբարը իր շուրջ համախմբած է հայ մանուկներ` աշխարհի տարբեր երկիրներէն: 2024-ին, մայրաքաղաքէն ու մարզերէն ժամանած 6-12 տարեկան երեխաներուն միացած են Հայաստանի մէջ ամռան արձակուրդ անցնելու եկած երեխաներ Միացեալ Նահանգներէն, Ռուսայէն, Ֆրանսայէն, Պելճիքայէն, Պուլկարիայէն եւ Սպանիայէն:
• Ամռան երեք ամիսներու ընթացքին գրադարանային ճամբարին միացած են շուրջ 90 երեխայ, իսկ յաճախումներու թիւը կազմած է շուրջ 500:
• 17 յուլիս 2024 -ին, նշեալ գրադարանը հիւրընկալած է «Համազգային համահայկական ուսանողական հաւաքի մասնակիցներէն Տօնիկ Տոնապետեան եւ Կիպրոսի «Սիփան» պարախումբին ղեկավար Գոգօ Քէլէշեանը, որոնք հայկական պարեր սորվեցուցած են Միացեալ Նահանգներէն, Գանատայէն, Աւստրալիայէն, Ֆրանսայէն, Սուրիայէն, Լիբանանէն ժամանած ուսանողական հաւաքի մասնակիցներուն:

Գիրքի ճամբար մարզերու երեխաներու համար

«IBBY Արմենիա» մշակութային NGO-ի նախաձեռնութեամբ, Խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարանի հետ համագործակցութեամբ, ինպէս նաեւ (IBBY Yamada) հիմնադրամի եւ Հայաստանի Մշակութային Հիմնադրամի աջակցութեամբ մեկնարկած է  «Գիրքի ճամբար մարզերու երեխաներու համար»:

• Ծրագրին նպատակն է նպաստել 1) մանկապատանեկան ընթերցանութեան մշակոյթի համաչափ զարգացման Հայաստանի տարածքին, մասնաւորապէս սահմանամերձ բնակավայրերուն մէջ, 2) Նպաստել, որ գիրքը դառնայ մանկապատանեկան կրթամշակութային դաստիարակութեան, մտաւոր զարգացման, ինչպէս նաեւ ամառային հանգիստի բովանդակալից միջոց մը, 3) նպաստել ընթերցելու մշակոյթի զարգացման եւ գիրք-ընթերցող կապի սերտացման:

Գրադարանին մէջ կը գործեն նաեւ թատերական, նկարչական եւ պարի խմբակներ

• Մարտ 2024-ին, Խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարանին մէջ կը գործէ նաեւ պարի խմբակ  մը, 6-էն 18 տարեկաններու համար, սորվելու ՝ հայկական ժողովրդական պարեր, տարբեր ազգերու պարեր, ժամանակակից պարեր: Պարապմունքներու տեւողութիւնը` 1 ժամ, շաբաթական՝ 2 դասաժամ:

• Ինչպէս գիտենք, ամբողջ աշխարհը ապրիլ 29-ին, կը տօնէ Պարի միջազգային օրը, որ նուիրուած է պարի բոլոր ոճերուն, նախաձեռնութեամբ՝ ԻՒՆԵՍՔՈ-ի Պարի միջազգային խորհուրդին (1982)։ 
• 29 ապրիլի 2022-ին, նշեալ գրադարանին մէջ տեղի ունեցած էր երաժշտական ցերեկոյթ՝ նուիրուած Պարի միջազգային օրուան: Ցերեկոյթին ներկայացուած էր շարք մը ազգագրական երգեր ու պարեր, այդ թուով՝ «Մշոյ սարեր», «Ապարան», «Փափուռի», «Ծաղկաձորի», «Քոչարի», «Թամզարա» եւ «Եարխուշտա»:

Գրադարանին բոլոր սրահներուն մէջ տարբեր տարիքի ընթերցողներուն համար կը կազմակերպուին օրուայ խորհուրդին համահունչ բազմաբնոյթ, հետաքրքրական կրթամշակութային միջոցառումներ. –

• Տիկնիկային ներկայացում, («Հեքիաթ»-ի սրահին մէջ գրադարանի տիկնիկային թատրոնը եւրոպական հեքիաթի հիման վրայ կը բեմադրէ ներկայացումը):
• Գերմաներէն, սպաներէն, ֆրանսերէն, անգլերէն, դանիական մանկապատանեկան պատմուածքներու ընթերցում եւ քննարկում, ՄԱԿ-ի եւ ԻՒՆԵՍՔՈ-ի գործունէութեան մասին:  
• Նկարչական ցուցահանդէս (ուր աշակերտներու աշխատանքներուն մէջ կը ներկայացուին պատկերացումները եւրոպական մշակոյթն ու արուեստը, որոնք կ՛արտացոլեն հեղինակներու ստեղծագործական երեւակայութիւնն ու հմտութիւնները):
• հեքիաթներու բարձրաձայն ընթերցանութիւն:
• բաց դաս (կը ցուցադրուին եւրոպական գրականութեան, պատմութեան եւ մշակոյթի մասին պատմող տեսանիւթեր, եւրոպական մշակութային ժառանգութիւնն ու անոր պահպանման կարեւորութիւնը):
• Երաժշտական վիքթորինա՝ գրադարանի ձայնադարանէն կը հնչեն Պեթհովէնի, Շթրաուսի, Մոցարթի ու Վիվալտիի ստեղծագործութիւններէն հատուածներ, այնուհետեւ մասնակից Երեւանի դպրոցի աշակերտները կը գուշակեն ստեղծագործութիւններու հեղինակները, ապա կը ծանօթանան երգահանի  կենսագրութիւններուն եւ գործունէութեանը:

 «Եւրոպական ժառանգութեան օրերու ճամբար» նախագիծը մտայղացողն ու կազմակերպողը եւ նախաձեռնողը  Խնկո Ապոր մանկական գրադարանն է:  

• Ան կ՛իրականացուի Եւրոպայի խորհուրդի «Եւրոպական ժառանգութեան պատմութիւններ» ծրագրին մէջ գրադարանի մրցանակի արժանացած «Հեքիաթի դեսպաններ»[7] հեղինակային նախագիծի ծիրէն ներս:
• Նշեալ ճամբարի երեք օրերու ընթացքին տեղի կ՛ունենան նկարչութեան վարպետութեան դասեր, հեքիաթապատումներ, քննարկումներ:
• Գրադարանի նախաձեռնութեամբ «Եւրոպական ժառանգութեան օրերու ճամբար» ծրագիրը տեղի կ՛ունենայ մարզերու երեխաներու եւ պատանիներու համար. Ինչպէս Լոռիի մարզի Սպիտակի քաղաքային գրադարանին մէջ, Հրազդանի համայնքային գրադարան, Սիւնիքի մարզային ու համայնքային գրադարաններ, Տավուշի մարզի Աչաջուր բնակավայրի մշակոյթի տան մէջ, որ իր շուրջ կը համախմբէ գիւղի ընթերցասէր եւ արուեստասէր երեխաները:

Գրադարանավարի վերապատրաստութեան դասընթացք

 Հայաստանի կրթութեան, գիտութեան, մշակոյթի եւ մարզանքի նախարարութեան աջակցութեամբ Խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարանը կ՛իրականացնէ «Վարպետաց դասեր» խորագրով «Գրադարանավարներու վերապատրաստման դասընթացք» ծրագիրը:  Դասընթացներուն մասնակցած են Արարատի, Արմավիրի, Գեղարքունիքի, Արագածոտնի, Լոռու, Շիրակի, Տավուշի, Կոտայքի և Վայոց ձորի մարզային եւ համայնքային գրադարաններու 50 աշխատակիցներ:

• Ամենամեայ ծրագրին նպատակն է ապահովել շարունակական կրթութիւնը գրադարանային ոլորտին մէջ, նպաստել գրադարանավարներու մասնագիտական աճին եւ կարողութիւններու զարգացման:
• Ծրագիրը միտուած է նաեւ ամրապնդելու գործընկերային կապերը, նպաստելու համագործակցութեան զարգացման մարզային ու համայնքային գրադարաններու միջեւ: Դասընթացքի օրակարգը կ՛ընդգրկէ՝ գաղափարներու մշակում, փորձի փոխանակում, կառավարչական կարողութիւններու եւ հմտութիւններու զարգացում:
• Եռօրեայ դասընթացքներուն ընթացքին Խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական, Ամերիկեան համալսարանի Փափազեան, Աւ. Իսահակեանի անուան քաղաքային, Հայաստանի գիտութիւններու ազգային ակադեմիոյ գրադարաններու փորձառու գրադարանավարներն ու ոլորտի մասնագէտները մասնակիցներուն կը ներկայացնեն գրադարանային գործի գործառոյթներու նոր գիտելիքներ, մեթոտներ, հմտութիւններ, ոլորտային մարտահրաւէրներու յաղթահարման ուղղուած արդի մօտեցումներ:
• Դասընթացքները տեղի կ՛ունենան քանի մը փուլերով (2 փուլ, 4 փուլ), իւրաքանչյուրը երկօրեայ յագեցած ծրագիրով: Տեսական եւ գործնական երկօրեայ հանդիպումներու ձեւաչափը կ՛ընթանայ առցանց եւ առկայ եղանակներով:

Մեթոտներու կիրառման գործին մէջ առաջնակարգ կը համարուին գիրքի նկատմամբ հետաքրքրութեան ձեւաւորման, քննական մտածողութեան, նիւթի շուրջ երկխօսելու ու միտքեր փոխանակելու ունակութեան զարգացմանն ուղղուած քայլերը:  

Նաեւ իւրաքանչիւր տարիքային խումբի համար կիրառելի մեթոտներէն են՝ թատերականացուած բեմադրութիւններու ու պատկերազարդումներու ազդեցութիւնը երեխայի մտաւոր եւ յուզական ներաշխարհին վրայ, ուր  գրական ստեղծագործութիւններու հերոսները տարբեր իրավիճակներու մէջ  ուղիներ  գտած են  յաղթահարելու դժուարութիւններն ու խնդիրները:

«Գրադարաններու նորարարական կառավարման մեթոտները» վերապատրաստման դասընթացք

Նշենք, որ «Հայկական գրադարանային ընկերութիւն» հասարակական կազմակերպութիւնը (Mortenson Center The University of Illinois Library) Միացեալ Նահանգներու Իլինոյի համալսարանի Մորթենսըն միջազգային գրադարանային ծրագրերու կեդրոնին հետ համատեղ՝ 2016-ի հոկտեմբեր 17-28 կազմակերպած է «Գրադարաններու նորարարական կառավարման մեթոտները» (Strengthening Innovative Library Leaders-(SILL) թեմայով գրադարանավարներու վերապատրաստութեան դասընթացքներ:

Դասընթացքներու շարքին կարեւոր է նշել, որ 1991-ին գրադարանի համակարգչային բաժինը Հայաստանի մէջ առաջինն է, որ կազմակերպած է համակարգչային գրագիտութեան դասընթացքներ:

«Երեխան ընթերցող դառնալու իրաւունքի պաշտպանները» խորագրով վերապատրաստութեան դասընթացք:

• Խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարանի հիմնադրութեան 90-ամեակին առիթով, 4-6 հոկտեմբեր 2023-ին տեղի ունեցած է «Երեխան ընթերցող դառնալու իրաւունքի պաշտպանները» խորագրով վերապատրաստութեան դասընթացքը, զոր վարած է Իրանի Մանկապատանեկան գրականութեան հետազօտական հիմնարկի տնօրէն, հետազօտող-դասախոս, «IBBY Asahi reading promotion award»-ի մրցանակակիր, ոլորտի հեղինակաւոր եւ փորձառու մասնագէտ Զոհրէ Ղայենին:

Դասընթացքներու աւարտին բոլոր մասնակիցները վկայականներ կը ստանան:

7 հոկտեմբերի 2024-ին, Գրադարանավարի օրը, գրադարանին մէջ տեղի ունեցած է «Լաւագոյն գրադարան» մրցոյթի պարգեւատրման արարողութիւնը։

Ծանօթագրութիւն

Խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարանը հիմնադրուած է 1933-ին: 1935-էն ի վեր կը կրէ մանկագիր «Խնկո Ապոր» անունը: 1962-ին ստանալով պետական կարգավիճակ, դարձած է հանրապետութեան մանուկներն ու պատանիները սպասարկող մանկական եւ դպրոցական գրադարաններու մեթոտական կեդրոն մը:

• Գրադարանի հաւաքածոն: Առ 1 յունուար 2024, կը կազմէ 544282 գիրք, պարբերական մամուլ, տեսալսողական նիւթեր, ելեկտրոնային տեղեկատւութեան ժամանակակից միջոցներ (հայերէն, ռուսերէն եւ 58 օտար լեզուով):
• Տարուայ ընթացքին գրադարանը կը կազմակերպէ աւելի քան 100 կրթամշակութային միջոցառումներ:
• 2004-ին միացած է Հայաստանի գրադարանային միացեալ (automated) ինքնաշխատացման ցանցի ձեւաւորման աշխատանքներուն. «Aleph» ծրագրով կը կատարուի հայատառ եւ ռուսատառ գրականութեան մուտքագրում, իսկ 2014-ին ստեղծուած ելեկտրոնային տուեալներու շտեմարանը ստեղծուած է ընթերցողներու սպասարկումը  արդիւնաւէտ կազմակերպելու նպատակով:

Շարունակելի…

[1] https://natchildlib.org/hy/patmutyun/

[2] «Տարուայ յոբելեար»-ը խորագրին տակ ներկայացուած է աշխարհահռչակ հայ խմբավար, երգահան Օհան Տուրեանի  (Յովհաննէս Խաչատուրեան) ծննդեան 100-ամեակը, սեպտեմբեր 2022-ին:

https://www.facebook.com/photo/?fbid=5407511239341729&set=pcb.5407516059341247

: Գ. Նարեկացիի ծննդեան 1070 ամեակը՝ 2021-ին, եւ այլք:

[3] Նշենք որ, անցնող տարիներուն ու ներկայիս  ՀՀ կրթութեան, գիտութեան, մշակոյթի եւ մարզանքի նախարարութեան համակարգումովը, Հայաստանի մէջ աւելի քան 20 տարի ի վեր տեղի կունենայ  «Եւրոպական ժառանգութեան օրեր» ծրագիրը, որու ծիրէն ներս կ՛իրականացուի «Եւրոպական ժառանգութեան  պատմութիւններ» նախագիծը: Եւրոպական ժառանգութեան օրեր»-ը (European Heritage Days) https://www.europeanheritagedays.com/ ամէն տարի տեղի կ՛ունենայ Եւրոպական մշակութային միութեան անդամ 50 եւրոպական երկիրներու մէջ, ներառեալ Հայաստան: 

[4]

[5]   1997-2011, Գերմանիոյ Կէօթէի անուան հիմնարկի հետ համագործակցութեան շնորհիւ

[6] International Board on Books for Young People. Non-profit organization

[7]  2023-ին, «Եւրոպական ժառանգութեան  պատմութիւններ» ծրագրին նաձաձեռնած մրցոյթին խնկո Ապոր անուան ազգային մանկական գրադարանը ներկայացուցած էր «Հեքիաթի դեսպաններ» նախագիծը եւ 120 ներկայացուած դիմումներէն, յայտնուելով լաւագոյն 20-ին մէջ, հնարաւորութիւն ստացած էր մասնակցելու ծրագրի 2-րդ փուլին՝ դրամաշնորհային մրցոյթին, որուն 20 մասնակից երկիրներէն միայն 10-ը կարողացած էին իրենց ներկայացուցած ծրագիրով շահիլ մրցութային փուլը, եւ ընդգրկուիլ լաւագոյն տասնեակի երկիրներու շարքին՝ Իտալիոյ, Ֆրանսայի, Յունաստանի, Ուքրանիոյ, Գերմանիոյ, Լիթվիոյ, Անգլիոյ կողքին գտնուած Հայաստանը՝ Խնկո Ապոր գրադարանի ներկայացուցած «Հեքիաթի դեսպաններ» (the Fairy Tale Ambassadors Project) խորագիրը կրող գրադարանի հեղինակային նախագիծով:  (EuropeanHeritageDays Story winner 2023 As part of the initiatives of the Khnko Aper National Children’s Library to promote heritage preservation and cultural understanding, the Fairy Tale Ambassadors project invites people from different cultures to visit and tell a fairy tale in their native language to an audience of children. The project aims to bring people together and discover different cultures through storytellers from France, Italy, Spain and Germany and establish a lifelong love of heritage and a sense of community amongst participant),

https://www.facebook.com/photo/?fbid=681389060697064&set=pcb.681397140696256

Վերջերս միայն ֆէյսպուքով ծանօթացայ, եւ աւելի ճիշդ մեսընճրով, երգչուհի Ազնիւ Պրունսուզեանին, եւ հակիրճ տեղեկութիւններ լսելէս ետք, խնդրեցի որ գրէ իր  կենսագրութիւնը եւ իր արմատներուն մասին:  Մինչ այդ պրպտումներս կատարած էի ու կը սպասէի օրիորդ Ազնիւին:  Փոխանակուած գրառումներէս ի յայտ եկաւ, որ օրիորդ Ազնիւի հօրաքոյրը՝ Արփինէ Պրունսուզեան-Սամուէլեան, ծնած է Մարաշէն Հալէպ տարագրութեան տարին` 1915-ին: Ան աւարտած է Հալէպի Ամերիկեան Քոլէճը եւ դարձած է անուանի կրթական մշակ, ուսուցչուհի Հալէպի մէջ:  

Արդ, պեղումներս կը բաժնեկցիմ ընթերցողներուն հետ:

Հալէպ:

«Նանօր» նորակազմ երգչախումբը իր յաջողութեան ջահը բարձրացուց 20, 21, 22 եւ 29 նոյեմբեր 1982-ին: Յաջողութիւն մը՝ որ աւելի կը շեշտուի, երբ յայտնենք, թէ 55 երկսեռ անդամներուն 32-ը, բոլորն ալ արհեստաւոր ըլլալով, երեք ամսուան յարաբերաբար կարճ ժամանակի մը մէջ, յարատեւ ու տքնաջան փորձերով կրցան այս արդիւնքին հասնիլ [1]:

Համերգին յայտագիրը կը բաղկանար երկու մասէ: Առաջինին մէջ, երգչախումբը, հակառակ դժուարին կտորներուն, յաջողութեամբ երգեց Կոմիտասէն «Օրհներգ հայրապետական»-ը, «Մեր Թագւորն էր Խաչ»-ը, «Կալի երգը»՝ Ժան Աւագեանի մեներգային բաժինով եւ «Քրիստոս ի մէջ»-ը, Եկմալեանէն՝ «Ով հայոց աշխարհ»-ը եւ «Կիլիկիա»-ն, Կարա-Մուրզայէն՝ «Ալագեազ – քեզի մեռնիմ»-ը արժանացան անվերջ ծափահարութիւններու:

Յայտագրին երկրորդ մասին կտորները վերցուած էին հայրենի խմբավար, երաժիշտ-երգահաններ Ալեքսանտր Գրիգոր Յարութիւնեանէն, Արմէն Տիգրանեանէն, խմբավար Վարդան Սարգիս Սարգիսեանէն, որ եղած է Կոմիտաս Վարդապետի սաներէն[2], Արամ Խաչատուրեանէն եւ Ճէյմս Արմենակ Գոզալեանէն[3], իսկ արաբ երգահան Ռահպանիէն՝ երեք երգ:

Ալեքսանտր Յարութիւնեանի «Հայրենիքիս հետ» խմբերգին մեներգային բաժինը կատարեցին տիկին Հերմինէ Գալայճեան եւ պրն. Վարդան Տ. Մովսէսեան. առաջինը իր թաւշային գրաւիչ ձայնով, երկրորդը՝ իր տիրական (պաս) ձայնին կշիռով հիացումի անվերջ ծափեր խլեցին: Երկուքն ալ Ս. Քառասնից Մանկանց Մայր եկեղեցւոյ դպրաց դասէն:

Արմէն Տիգրանեանի «Թամար»-ը եւ Արամ Խաչատուրեանի «Սեղանի երգը»-ը կտորներուն մեներգային մասը կատարեց օրիորդ Ազնիւ Պրունսուզեան[4]՝ իր կիրթ, մարզուած ձայնին միացնելով արուեստագիտուհիի ապրումներ, արժանանալով անդադրում ծափահարութիւններու եւ մեներգին կրկնութեան: Համերգին բոլոր կտորներուն դաշնակի վրայ կ’ընկերակցէր տիկին Անի Միքայէլեան:

Աւելի քան երկու ժամ ներկաները ըմբոշխնեցին հայ երգը: Գովելի էր երգչախումբը՝ իր բոլոր անդամներով: Յայտնութիւններ էին տիկին Հերմինէ Գալայճեանը եւ օրիորդ Ազնիւ Պրունսուզեանը, բայց այս յաջողութիւններուն բացառիկ յայտնութիւնը եղաւ Սուրբ Գէորգ եկեղեցւոյ դպրաց դասի դպրապետ եւ «Նանօր» երգչախումբի խմբավար Յարութիւն Կենտիմեանը[5]:

Դպրապետ, խմբավար Յարութիւն Կենտիմեան ծնած է Հալէպ, 1942-ին: 1957-ին, կ’անդամակցի  Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ դպրաց դասին, այն օրերուն, երբ եկեղեցւոյ արժանաւոր դպրապետն էր Վարդան Սերայտարեան (*): Այստեղ է որ ան իր առաջին քայլերը առած է դէպի երաժշտութիւն: Հետագային, մօտ 4 տարի, առանց ընդմիջումի, անձնական երաժշտական դասընթացներուն հետեւած է երաժշտագէտ Ասատուր Սէթեանի հսկողութեան ներքոյ: Այնուհետեւ, առիթը ունեցած է ձայնամարզութեան եւ խմբավարական դասընթացքներու հետեւիլ Պէյրութի եւ Երեւանի երաժշտանոցներուն մէջ:

Դպրապետի պաշտօն վարած է 1961-1964, Հալէպի Ս. Յակոբ Եկեղեցւոյ մէջ: 1970-1975՝ Հալէպի Ս. Գէորգ եկեղեցւոյ մէջ: 1998-2003՝ Հալէպի Ս.Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ մէջ: 2003-ի սեպտեմբերին՝ ընդառաջելով Շիքակոյի (ԱՄՆ) Ամենայն Սրբոց Հայց. Առաքելական եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւի եւ հոգաբարձութեան հրաւէրին՝ կը ստանձնէ նոյն եկեղեցւոյ դպրապետի պաշտօնը, ուր կը ծառայէ մինչեւ այսօր:

Որպէս հմուտ խմբավար, Յարութիւն Կէնտիմեան կազմակերպած եւ ղեկավարած է հետեւեալ երգչախումբերը. 1962-1964՝ Կիրակնօրեայ դպրոցներու, Հալէպ: 1967-1970՝ Օշական երգչախումբը, Պէյրութ: 1981-1997՝ «Նանօր» երգչախումբը, Հալէպ: Տուած է անձնական համերգներ եւ ունեցած երգչախմբային ելոյթներ՝ մասնակցելով զանազան ձեռնարկներու Հալէպի եւ Դամասկոսի մէջ: 1987-ին, Երեւան, իսկ 1994-ին, Եամպոլ- Պուլկարիա, ընկերակցութեամբ պուլկարական Տիանափոլիս սենեկային նուագախումբին: Յարութիւն Կէնտիմեանի մասին տեղեկութիւնները քաղուած են «Գանձասար» շաբաթաթերթին մէջ Արա Սայեղի ստորագրած յօդուածէն, 2002-ին:

Կիրակի, 20 հոկտեմբեր 2024-ին, Արամ Ա. կաթողիկոսը Սուրբ եւ Անմահ Պատարագ մատուցեց Շիքակոյի Ամենայն Սրբոց եկեղեցւոյ մէջ, առընթերակայութեամբ հիւսիսային Ամերիկայի Արեւելեան Հայոց Թեմի առաջնորդ Գերշ. Տ. Անուշաւան Արք. Դանիէլեանի եւ Գանատայի Հայոց Թեմի առաջնորդ Գերշ. Տ. Բաբգէն Արք. Չարեանի:

Եկեղեցւոյ երգչախումբը կը խմբավարէր Յարութիւն Կենտիմեան: 

Նկարները քաղուած են ֆէյսպուքէն:

——————————————————-

[1] Պայքար թերթ, 21 յունուար 1982

[2] Խմբավար, երգահան Վարդան Սարգիս Սարգիսեանէն, որ եղած է Կոմիտաս Վարդապետի սաներէն (ծնած՝ 2 մայիս 1892, Կ.Պոլիս- մահացած՝ 30 յունուար 1978, Մարսէյլ, Ֆրանսա): 1909-ին աւարտած է Պերպերաեան վարժարանը։ 1910-1915 թուականներուն աշակերտած է Կոմիտասին, երգած է անոր երգչախմբերուն մէջ։ 1911-ին  հիմնած է Սկիւտարի «Րաֆֆի» լսարանական միութեան երգչախումբը։ 1920-ին Փարիզի մէջ  շարունակած է երաժշտական ուսումը։ 1931-1939, Մարսէյի մէջ  վարած է իր հիմնած «Հայկական երաժշտական ընկերութիւնը»: 1945-ին մշտական բնակութիւն հաստատած է Մարսէյ, երգչախմբային համերգներ տուած, կատարած է Կոմիտասի եւ սովետահայ երգահաններու գործերը։ Սարգիսեան հեղինակած է նաեւ հայ ժողովուրդի երգերու մշակումներ ( «Հոյնար» ընդարձակ պարերգը ձայնի եւ դաշնամուրի համար), դաշնաւորած է  «Արեւագալի երգերը», կազմած է հայ հոգեւոր երաժշտութեան ժողովածուներ։ Աշխատակցած է Փարիզի «Կոմիտասեան յանձնաժողովին», մասնակցած է Կոմիտասի անտիպ երգերը եւ «Պատարագ»-ը տպագրութեան պատրաստելու գործին։

[3] Ճէյմս Արմենակ Գոզալեան (յուլիսի 25, 1925, Լենինական, – 1987, Երեւան), հայ երգահան,  խմբավար։

[4] Ազնիւ Պրունսուզեան, https://www.facebook.com/azneve.brunsuzian

[5] Յարութիւն Կենտիմեան, https://www.facebook.com/haroutune.kendimian

(*) Դպրապետ Վարդան Սէրայտարեան (21 Փետրուար 1922 – 21 Մարտ, 2022) ծնած է Այնթապ, Կիլիկիա, 21 Փետրուար 1922ին, եւ ընտանիքով հաստատուած է Հալէպ, ուր տարրական ուսումը ստացած է «Կիլիկեան» եւ «Կրթասիրաց» վարժարաններուն մէջ։  1938-ին, ազատ աշակերտի հանգամանքով ընդունուած է Անթիլիասի դպրեվանքը։ Երեք տարիէն աւարտած է ուսումը՝ միաժամանակ իբրեւ մեներգիչ ու դպրապետ ծառայելով Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Մայր Եկեղեցւոյ մէջ։ Կազմաւորման տարիներուն, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոս Գարեգին Ա. Յովսէփեանց եւ կրթական գործիչ Բիւզանդ Եղիայեան՝ դպրեվանքի օրուան տեսուչը,  մեծ ազդեցութիւն ունեցած են անոր վրայ։ Այդ տարիներուն, գերմաներէնի դասերու հետեւած է՝ Պերլին երաժշտութիւն ուսանելու նպատակով, բայց այդ ծրագիրը իրականացած չէ։ Ուսումը աւարտելէ ետք, Սէյրայտարեան վերադարձած է Հալէպ, ուր դասաւանդած է «Սահակեան» վարժարանին մէջ եւ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ դպրապետի պաշտօնը ստանձնած է։ Զոյգ պաշտօնները վարած է մինչեւ 1961ի, երբ անցած է Պէյրութ, ուր եղած է դպրապետ Ս. Նշան Մայր Եկեղեցւոյ եւ ուսուցիչ՝ համանուն երկրորդական վարժարանին մէջ (այնուհետեւ՝ «Սուրէն Խանամիրեան» գոլէճ)։

 Լիբանանեան քաղաքացիական պատերազմի օրերուն, 1979-ին, մեկնած է Միացեալ Նահանգներ։ Հաստատուելով Պոսթըն, 1980-ին ստանձնած է Ս. Ստեփանոս եկեղեցւոյ (Ուոթըրթաուն, Մէսէչուսէց) դպրապետի պաշտօնը՝ ծառայելով երկար տարիներ։ Միաժամանակ, զանազան սեմինարներու ծիրէն ներս, շրջած է ամերիկահայ տարբեր համայնքներ, եկեղեցական երաժշտութեան, յատկապէս՝ Աւագ Շաբթուան ճիշդ երգեցողութիւնը դասաւանդելու նպատակով, ինչպէս իրեն յանձնարարած էր Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Խորէն Ա. Կաթողիկոսը։

https://armenianprelacy.org/2022/03/31/%D5%A4%D5%BA%D6%80%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF-%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A1%D5%B6-%D5%BD%D5%A7%D6%80%D5%A1%D5%B5%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A5%D5%A1%D5%B6%D5%AB-21-%D6%83%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1/?srsltid=AfmBOoqyCnPTWO7IXLUED0-Xq8VXPPX0-jhjl70goYid0ZuwNt7pOOiv

Լուսի Մանկասարեան, 17 տարիէ ի վեր, որպէս 4-րդ դասարանի արեւմտահայերէն լեզուի ուսուցչուհի կը պաշտօնավարէ Թորոնթոյի Ս. Սահակ եւ Ս. Մեսրոպ ազգային շաբաթօրեայ վարժարանին մէջ՝ Թորոնթոյի ամենահին հայալեզու դպրոցը, հիմնուած 1956-ին՝ Սուրբ Երրորդութիւն Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցւոյ հովանաւորութեամբ։ Լուսին Հալէպի ազգային Հայկազեան վարժարանի եւ Քարէն Եփփէ ճեմարանի շրջանաւարտ է: Աւարտած է Հալէպի համալսարանի անգլերէն լեզուի բաժանմունքը:

Վերջապէս կը հասնի Արարատի գագաթը բարձրանալու ուղեւորութեան օրը:

Արշաւը կը սկսի 7 օգոստոս 2024-ին վաղ առաւօտեան ժամը 4:30-ին. 18 Արարատ լեռ մագլցողներ հաւաքուած էին Երեւանի հրապարակը Armenian Geographic կազմակերպութեան անձնակազմին հետ: 

Լուսիին կը միանամ Երեւանի մէջ եւ մեկնումի օրը ես ալ կը ծանօթանամ մնացեալ մասնակիցներուն: Պայուսակները կը տեղաւորուին հանրակառքին մէջ եւ խումբը ճամբայ կ’ելլէ դէպէ…Արարատ:

Ձգենք որ Լուսին ինք պատմէ իր երազին իրականացման մանրամասնութիւնները:

«Միշտ ցանկութիւնը ունէի Արարատ լեռ բարձրանալու, բայց ե՞րբ եւ ինչպէ՞ս իրականացնել զայն: Քրոջս՝ Շաքէին հետ համադրելով ճամբորդութեան թուականները, որոշեցի ամռան արձակուրդիս երթալ Տուպայ եւ Հայաստան:

«Մինչ այդ, 18 օգոստոս 2023-էն սկսած էի կապ հաստատել Armenian Geographic կազմակերպութեան հետ եւ հետաքրքրուիլ 2024-ին ծրագրուած ուղեւորութեանց թուականներուն մասին: 23 հոկտեմբեր  2023-ին տուի որոշումս եւ արձանագրուեցայ 7-էն 13 օգոստոս 2024-ին նախատեսուած արշաւին:

«Իմանլով որ Թորոնթոյէն Ռուբէն Ճամպազեանն ու կինը՝ Արազը արդէն բարձրացած էին Արարատ լեռ, ուզեցի իրենց փորձառութենէն օգտուիլ, եւ այդպէս ալ եղաւ՝ նախ հեռակայ, ապա Երեւանի մէջ անոնց հետ ունեցայ հանդիպումներ եւ խորհրդակցութիւններ:

«Արդեօ՞ք պատրաստ էի Արարատ հսկայ լեռը բարձրանալու: Սովորական առօրեայ մարզանքներ կ’ընեմ, բայց միթէ բաւարա՞ր էին:

«Սկսայ մագլցելու յատուկ գոյքերը ապահովելու աշխատանքին:  Մինչ այդ քրոջս ամուսինէն՝ Մարքէն նուէր ստացած էի ուսապարկ մը (Hiking Bag), որ կարծես իրականութեան դէմ յանդիման դրաւ զիս…ու հիմա ալ կը ծիծաղիմ…ահա՛ Լուսի, միտքդ փոխելու կամ հրաժարելու առիթ չմնաց..:

«Ամռան արձակուրդս սկսաւ եւ Յուլիս 9-ին մեկնեցայ Տուպայ, ապա Կիպրոս: Ինչպէս միշտ հաճելի եւ յիշատակելի  պտոյտներով լեցուն օրագիր ունենալով: Նոյն ժամանակ,  միտքերով կը թռչէի Արարատ լեռան գագաթը հասնելու հարցական մտմտուքներով:

«Օգոստոս 2-ին արդէն Հայաստան էի: Անհամբեր էի յաւելեալ մանրամասնութիւններ իմանալու Արազէն եւ Ռուբենէն: Հանդիպումը սիրալիր էր անկասկած: Արազ մեծ սիրով փոխ տուաւ որոշ առարկաներ, որոնց մասին նախօրոք համաձայնած էինք: Բնականաբար, Արարատ բարձրանալու համար անհրաժեշտ է ունենալ ճիշդ հանդերձանքը, գերշնչող նիւթերէ պատրաստուած յատուկ շապիկ, տաբատ, արշաւային կօշիկ եւ այլն, ու քիչ մըն ալ  արշաւային փորձ: https://www.armgeo.am/everything-about-hiking/

«7 Օգոստոսին, ամբողջ գիշեր գրեթէ չեմ քնացած. արթնցայ առաւօտեան ժամը 2-ը քիչ անց պայուսակներու վերջնական կարգադրութիւնները ընելու՝ անշուշտ քրոջս Շաքէին օգնութեամբ: Դուրս եկանք ու քալեցինք դէպի Երեւանի հրապարակ ժամը առաւօտեան 3:40-ին՝ ուսապարկը շալկած: Հասանք Երեւանի հրապարակը, որ մեր հաւաքման վայրն էր,  ծանօթացանք խումբին, որ կը բաղկանար 18 հոգիէ:

Օր առաջին, 7 օգոստոս

«Երեւանի հրապարակէն հանրակառքը շարժեցաւ առաւօտեան Ժամը 4:30-ին: 7:40-ին հասանք Վրաստանի սահման, ապա ժամը 9 քիչ անց ուղղուեցանք դէպի թրքական սահման: Անցանք Կարզախ գիւղ[1] Ջավախք, Ախալքալաք եւ մտանք Արեւմտեան Հայաստան: Նշենք որ Կարզախի մէջ ծնած է աշուղ Ջիվանին (Սերոբ Ստեփան Բենկոյեան): Այցելեցինք Ծովակ Հիւսիսօ լիճը, որ կը գտնուի Արտահան նահանգին մէջ[2]

«13:30-ին հասանք 1001 եկեղեցիներու ԱՆԻ քաղաքը. երկար շրջեցանք Բագրատունեաց մայրաքաղաքին մէջ: 

«Ժամը 15:00 անց ուղղուեցանք դէպի  Պայազիտ կամ Արշակաւան[3] քաղաքը, Արեւմտեան Հայաստանի Արարատի նահանգին մէջ։ Կը գտնուի Մասիսէն հարաւ-արեւմուտք, Ծաղկանց լեռներու Թոնդրակ լերան հիւսիսային լանջերուն։ Հասանք DOĞUŞ HOTEL ժամը 16:45-ին: Սենեակին մէջ երեք հոգի էինք: Ուրախ-ուրախ կազդուրուեցանք, որմէ ետք, ըստ նախատեսուած ծրագրին, խումբին հետ միասին ընթրեցինք պանդոկէն դուրս: Այդ գիշեր քնացանք պանդոկ:

Օր երկրորդ, 8 օգոստոս, 4-5 ժամ մագլցում 3200 մեթր

«ժամը 7-ին նախաճաշ, իսկ ժամը 9-ին մեկնեցանք հանրակառքով եւ 1 ժամէն Արարատի լանջը, որ կը գտնուի ծովու մակերեսէն 2200 մեթր բարձրութեան վրայ:

«Այլեւս կատակ չէր, լրջօրէն պէտք էր հետեւիլ: Սկսանք բարձրանալ, բաւական դժուար, դադարներ առնելով եւ շուրջ 4–5 ժամէն հասանք 3200 մեթր բարձրութեան՝ մեր առաջին վրաններու կեդրոնը: Իսկ, մեր խոշոր ու ծանր պայուսակները բեռցուեցան ձիերով եւ բերուեցան մեր վրանները:

«Ամբողջ գեշերը չկրցայ քնանալ՝ վախնալով, որ պիտի չկարենամ հասնիլ Արարատի գագաթը:

«Արշաւին մասնակից ընկերուհիի մը հետ յաճախ կը կրկնէինք.- ի՞նչ խենթութիւն ըրինք ու որոշեցինք լեռ բարձրանալ…այսքան տանջանք քաշելո՞ւ… անշուշտ հիմա կը ծիծաղիմ յիշելով մեր այդ զրոյցը:

Օր երրորդ, 9 օգոստոսի առաւօտ, 4 ժամ մագլցում դէպի 4200 մեթր

«Արթնցայ ժամը 5-ին: Ժամը 8-ին՝ նախաճաշ եւ ժամը 9-ին սկսանք շարունակել դէպի երկրորդ վրաններուն կեդրոնը, 4200 մեթր բարձրութեան վրայ:

«Շատ մեծ դժուարութեամբ վերջապէս հասանք 4200 մեթր բարձրութեան, մօտաւորապէս ժամը 13:30-ին: Սաստիկ հով, մշուշ եւ վրաններուն վայրը՝ քարքարոտ: Առաջին վրաններուն կեդրոնը կոչեցինք «5 աստղանի պանդոկ, քանի wi-fi կար»՝ բաղդատելով երկրորդին:

«Ըսեմ որ երկու վրաններու կեդրոնները կային նաեւ ճաշելու յատուկ մեծ վրաններ, ուր խումբը կը հաւաքուէր համտեսելու քիւրտ խոհարար Մահմուտին պատրաստած ճաշերը: Ինծի համար ալ յատուկ ոսպով ապուր պատրաստեց. շատ համով էր:

Օր Չորրորդ, 10 օգոստոս, 1000 մեթր մագլցում դէպի Արարատի գագաթ

«9 օգոստոս 2024-ի կէս գիշերէն ետք, 10 օգոստոսի լուսաբացէն առաջ սկսանք բարձրանալ վերջին 1000 մեթրը դէպի Արարատ լեռան գագաթը: Մեր գլուխներուն վրայ դրած լոյսերով սկսանք կամաց- կամաց բարձրանալ: Ահռելի: Ես քիչ ըսեմ, դուք շատ հասկցէք, քարքարոտ եւ ծայր աստիճան չափազանց դժուար էր ճանապարհը: Օգոստոս 10-ի արեւածագին արդէն Մասիսը երեւցաւ:

«Վերջին 300-400 մեթրը մնացած էր, երբ սկսայ յուսահատիլ, թէ պիտի չկարենամ շարունակել. ոտքերս թուլցած էին եւ ուժ չունէի նոյնիսկ կէս քայլ առնելու: Ահռելի էին մարմնիս ցաւերը, բայց ցանկութիւնս աւելի զօրաւոր էր: Խումբիս անդամներէն ոմանք արդէն յառաջացած էին եւ գեղեցիկ էր տեսնել անոնց քայլերուն դրոշմը ձիւնածածկ Արարատ լեռան վրայ: 

«Մեր առաջնորդին քաջալերական խօսքերով եւ աղօթքներովս հասայ Արարատի գագաթը. առաւօտեան ժամը 8-էր: Ծունկի եկայ լալով թէ՛ ցաւէս եւ թէ՛ ուրախութենէս: Փռուեցայ Արարատի ձիւնին վրայ հանգիստ շունչ մը առնելով:

«35 վարկեան ետք պէտք էր իջնել դէպի 4200 բարձունքը: Անբացատրելի էին ցաւերս: Իջնելը՝ աւելի սարսափելի: Թէ քանի անգամ ինկայ…չհաշուեցի: Ի վերջոյ, հասանք 2-րդ վրաններու կեդրոնը: Շատ քիչ դադար եւ պէտք էր դարձեալ շարունակել դէպի 3200 մեթր բարձունքը:

«Ես եւ խումբին մասնակից ռուսահայ աղջիկը մտածեցինք լեռը իջնելու ուրիշ ձեւի մը մասին: Խումբի ղեկավարին հետ համաձայնեցանք, որ ձիեր վարձենք ու այդպէս ուղղուինք դէպի առաջին վրաններու կեդրոն: Պահ մը պատկերացուցէք ահռելի քարքարոտ լեռէն վար իջնել նստած ձիուն վրայ: Այո՛, որքա՜ն շատ աւելի վտանգաւոր էր զառիվայր ուղղուիլը ձիուն վրայ նստած, բայց գոնէ նստած էի ու չէի քալեր: Նստած էի, եւ մտովի ձիուն սմբակներուն իւրաքանչիւր դոփիւնին հետ կ՛աղօթէի միայն անվտանգ հասնիլ առանց թամբէն իյնալու:

Օր Հինգերորդ,  11 օգոստոս, դէպի Պայազիտ

«11 Օգոստոսին, ի վերջոյ հասանք Արարատի ստորոտը, որմէ ետք կէս ժամ ալ պէտք էր քալէինք, դարձեալ քարքարոտ ճամբաներով, մինչեւ մեզ փոխադրող ինքնաշարժներու կայանը: Վերադարձանք Պայազիտի մեր պանդոկը (DoguBayazit): 

«Հասանք պանդոկ ժամը 2-ին եւ կազդուրուելէ ետք, ժամը 5-ին ուղղուեցանք դէպի castle Ishak Pasha եւ հոնկէ ճաշարան «Արարատ»՝ ընթրիքի. հոն ստացանք նաեւ Արարատ Լեռ բարձրացած ըլլալու մեր վկայագիրները:

Օր Վեցերորդ, 12 օգոստոս, դէպի Ախթամար կղզի

«Արթնցայ առաւօտեան ժամը 5-էր: Նախաճաշէն ետք, ուղղուեցանք դէպի Վանի աւերակներն ու եկեղեցիները: Ճաշեցինք «Ախթամար» ճաշարանը եւ յետոյ նաւով շրջեցանք Վանայ լիճը, այցելեցինք Ախթամար կղզին եւ Սուրբ Խաչ եկեղեցին, կառուցուած՝ 915-921 թուականներուն, ճարտարապետ Մանուէլի կողմէ։ 1113-ին կը դառնայ Ախթամարի կաթողիկոսութեան կեդրոն, 14-րդ դարուն ունէր 2 թեմ՝ 302 եկեղեցիներով եւ 58 վանքերով։   

Օր Եօթներորդ, 13 օգոստոս, դէպի Կարս

«Արթնցայ առաւօտեան ժամը 5-ը անց. նախաճաշ եւ ճամբայ ելանք դէպի Կարս քաղաքը: Պտըտեցանք քաղաքը, ապա սկսաւ վերադարձի մեր ուղեւորութիւնը: Հայկական երգերով հասանք Վրաստան – Հայաստան սահմանը, զոր կտրեցինք ժամը 20:07-ին: Երեւան հասանք ժամը արդէն 12 էր, կէս գիշեր:

«Այդ օրերէն ասդին, նոյնիսկ հիմա Թորոնթոյի մէջ, ուր արդէն սովորական աշխատանքիս անցած եմ՝Արարատի նկարները դիտելով հարց կու տամ զարմացկոտ. հո՞ն էի…Արարատի գագա՞թը…»

[1] Կարծախ կամ Կարզախ, հայաբնակ գիւղ մը Ջավախքի մէջ, Վրաստանի Սամցխե մարզի Ախալքալաքի շրջանը: Ախալքալաք քաղաքէն 29 քմ հարաւ-արեւելք, Խոզապին լիճէն արեւմուտք։ Կը գտնուի ծովի մակերեսէն 1860 մեթր բարձրութեան վրայ։

[2] Հայկական լեռնաշխարհին մէջ մեծ տարածում ունին լավային արգելափակման լիճերը, որոնց մեծագոյնը ու ամենէն խորունկը Ծովակ Հիւսիսոն է։ Կը գտնուի հայկական լեռնաշխարհի հիւսիսը: Մակերեսը՝ 84 քառ. քմ.: Կը գտնուի ծովու մակերեսէն 1959 մեթր բարձրութեան վրայ: Առաւելագոյն խորութիւնը 42 մեթր է: Նախապէս եղած է խոր հովիտ մը, որ հետագային փակուած է լավային պատուարով: Ջուրը քաղցրահամ է: Լիճէն դուրս կու գայ  Չըլդըր գետը, որ ձմեռը կը սառի:

[3] Երեւանէն Պայազիտ կամ Արշակաւան քաղաքի հեռաւորութիւնը 533.5 քմ. էր, զոր կտրեցինք 7 ժամ 20 վայրկեանէն:

Լիբանան

Սոնա Մանասէրեան: Ծնած եմ Հալէպ, 19 ապրիլ 1969-ին: Արմատներով՝ պուրսացի: 1981-ին աւարտած եմ  6-րդ դասարանը Բեթէլ վարժարանին, որմէ ետք ուսումս շարունակած եմ աղջկանց «Տիմաշք» եւ Զաքի Արսուզի դպրոցը մինչեւ պաքալորիա, որմէ ետք սակայն համալսարան չեմ կրցած յաճախել: Ընտանեօք տեղափոխուած ենք Լիբանան: Ամուսնացած եմ եւ ունիմ 2 զաւակ՝ Հրակ եւ Վանա: Շնորհիւ Բէթէլի իմ նուիրական ուսուցիչ-ուսուցչուհիներուս, եղած եմ հայասէր, քրիստոնեայ մայր: Բեթէլի անմոռաց յիշատակներէս են մեր ամէնօրեայ առաւօտեան պաշտամունքը, որուն աւարտին մենք կը շարուէինք ու կը բարձրանայինք մեր դասարանները: Կը յիշեմ պրն. Վարդանը իր խիստ նկարագրով, անոր հայերէնի դասաւանդումը եւ երբեմն ալ դասարանին մէջ բարձրաձայն երգելը:

Գանատա

Թամար Այվազեան: Ծնած եմ Հալէպի, արմատներով՝ մարաշցի: Ամուսնացած եմ եւ ունիմ 19 տարեկան աղջիկ մը: 1981-ին, աւարտելէ ետք Բեթէլ վարժարանը, կեանքի պայմաններու բերումով, ապրած եմ Քուէյթ եւ աշխատած Քուէյթի հայկական դպրոցին մէջ իբրեւ մանկապարտէզի ուսուցչուհի եւ նոյն ատեն «Ռանանշ» ընկերութեան մէջ՝ որպէս տիզայնըր, ձեւաւորող եւ վերակացու հարսանեկան հագուստերու: Հալէպ վերադարձիս, Բեթէլ վարժարանին մէջ աշխատած եմ օթաքարի հսկիչ եւ 5-րդ դասարանի օգնական ուսուցչուհի եւ նոյն ատեն, այլ տեղ մը աշխատած եմ հանդէսի եւ գրասենեակի գործերով: Սուրիոյ պատերազմին պատճառով փոխադրուեցանք Լիբանան, ապա՝ Գանատա: Հիմա կ’ապրիմ Սէն Ճոնզ Նիւֆոնտլանտ քաղաքին մէջ, եւ հաւատալով ուսումի անսահմանութեան՝ կը յաճախեմ հիւանդապահութեան դպրոց մը ու կը հետեւիմ LPN Program-PCA դասընթացքին՝ միաժամանակ շարունակելով ձեւագիտութեան եւ կարի աշխատանքներս: 1981-ի խմբակը լեցուն է անմեղ յիշատակներով՝ մեր չարաճիճութիւններով, բայց Աստուծոյ շնորհքը կը վայելենք եւայս ալ մեծ պարգեւն է մեր Բեթէլ դպրոցի կրթութեան. առաւօտեան պաշտամունքներու դերը մեր մեծ է մեր կեանքին մէջ: Ինչպէս շատեր, ես ալ ուրախ ու վատ յիշատակներ ունիմ: Օրինակ, ուսուցիչ մը կար, որուն շուքէն կը վախնայի: Կային նաեւ ուսուցչուհիներ, որոնց շատ կը սիրէի: Անցեալի յիշողութիւնները երկարապատում են, անցնինք դէպի առաջ, ապրինք՝ այսօրը: Շնորհակալութիւն սիրելիներ:

Միացեալ Նահանգներ

Նորա Մինասեան: Ընտանիքս, հարազատներ ու մօտիկ բարեկամներ զիս կը ճանչնան որպէս Նուշիկ։ Հայրս նիկտեցի է, իսկ մայրս բնիկ մարաշցի։ 1981-ին, հայ աւետարանական Բեթէլ վարժարանի նախակրթարանէն շրջանաւարտ եղած եմ։ 1988-ին, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ փոխադրուեցայ ուսման համար։ Լավերն համալսարանէն շրջանաւարտ եղած եմ համակարգչային գիտութեան եւ ճարտարապետութեան մէջ։ Ապա ստացած եմ Մագիստրոսի կոչումը խորհրդատուական հոգեբանութեան մէջ։ Սիլիգոնեան Հովիտին (Silicon Valley) մէջ երկար տարիներ աշխատած եմ որպէս ծրագրային որակի ապահովման ճարտարագէտ։ Երեք տարի մասնագիտանալէ ետք Ուոլտորֆեան մանկավարժական դասընթացքներուն մէջ, յաճախեցի Քրիստոնէական Համայնքի Աստուածաբանական ճեմարանը, որմէ ետք Պերլինի մէջ ձեռնադրուեցայ որպէս քահանայ՝ 2009-ին։ Ներկայիս կ՚ապրիմ ու կը ծառայեմ Գալիֆորնիոյ մայրաքաղաքին՝ Սագրամէնթոյի մօտ ՖէյրՕգս շրջանին մէջ։ Լաւագոյն յիշատակներէն մին այն է, որ իւրաքանչիւր դպրոցական օր կը սկսէր եկեղեցիին մէջ Տէրունական աղօթքով, ու կը շարունակուէր աղօթելով եւ երգեր ու սաղմոսներ սորվելով։ Սաղմոս 23-ը իմ նախասիրած սաղմոսն է։ Այս աղօթքն ու սաղմոսը ուղեկիցներս եղան կեանքի լաւ ու դժուար վիճակներուն։ Դպրոցը մեր մէջ ստեղծեց այն պարարտ հողը, ուր մեր ուսուցիչները մեր մէջ ցանեցին հաւատքի հունտեր, ինչպէս նաեւ՝ ուսման հանդէպ սէր նոյնիսկ այդ փոքր տարիքէն, որ ծիլ տուաւ, աճեցաւ ու ծաղկեցաւ տարիներու ընթացքին։ Իսկապէս սրտի մեծ ուրախութիւն է երկար տարիներ ետք, դասընկերներս գտնել եւ իսկապէս տեսնել ու զգալ այդ մանկական տարիներու անարատ անմեղութիւնը ամէն մէկուն ձայնին ընդմէջէն։ Երախտապարտ եմ կրկին զիրար գտնելու այս առիթին (հրաշալի վերամիացումին համար) եւ անհամբեր եմ ու յոյսով, որ աւելի առիթը կ՚ունենամ ճանչնալու աշխարհի մէջ տարածուած դասընկերներս։ Բեթէլ վարժարանը փոքրիկ արեւի նման է, որ իր աշակերտները ղրկած է ճառագայթներու նման ամենուրէք լոյս ու սէր տարածելու մարդկութեան։

Մկօ Պետրոսեան: Ծնած եմ Հալէպ, 25 յունիս 1966-ին: Արմատներով՝ տիգրանակերտցի: 1981-ին աւարտած եմ Բեթէլ վարժարանը եւ 1987-ին՝ Ազգային Քարէն Եփփէ Ճեմարանը: Այժմ կ՛ապրիմ Լոս Անճելըս: Աշխատանքս՝ ուսանող եւ աշխատող Լոս Անճելըսի Սիթի Քոլէճին մէջ իբրեւ Graphic Designer: Ամուսնացած եմ, ունիմ 2 դուստր՝ 8 եւ 11 տարեկան: Նախակրթարանի օրերուն,  ունեցած եմ շատ բարի ու հայրենասէր ուսուցիչ-ուսուցչուհիներ, որոնք մեզ շատ լաւ դաստիարակեցին եւ մինչ այս այսօր, թէեւ 43 տարի անցած են Բեթէլ վարժարանը մեր աւարտելուն, ես ու դասընկերներս միշտ ու միշտ կը յիշենք մեր դաստիարակները: Կը յիշենք մեր սիրելի հայերէնի ուսուցիչը՝ պրն. Վարդան Սվաճեանը, անոր հաճելի կատակները, իմաստուն խօսքերը, երբեմն ալ անոր խստութիւնն ու պոռալը մեր վրայ, երբ կը թերանայինք դասարանային պարտականութիւններուն մէջ: Պէտք է խոստովանիլ, որ մեր Բեթէլ վարժարանի ուսուցչական կազմին ջամբած հայրենասիրական եւ հոյակապ դաստիարակութեան շնորհիւ է, որ մենք այսօր 43 երկար տարիներ յետոյ այսպէս կը վերամիաւորուինք: Սիրելի՛ դասընկերներ-դասընկերուհիներ, տեսէ՛ք, թէ որքա՛ն մեր ուսուցիչները լաւագոյն զգացումներ՝ սէր եւ միութիւն ցանած են մեր մէջ: Երախտապարտ ենք անոնց:

Մարալ Չուխատարեան-Սվաճեան: Ծնած եմ Հալէպ, Նոր Գիւղի հայահոծ շրջանը, 1968-ին, զէյթունցի արմատներով: 1998-էն ի վեր հատատուած եմ Քալիֆորնիա: Ամուսնացած էեմ Բիէռ Սվաճեանին հետ 2003 ին, եւ կազմած հայ ընտանեկան տաքուկ բոյն մը: Ունիմ երկու մանչ զաւակներ: Կ’աշխատիմ անշարժ գոյքերու վաճառքով: Թէեւ տարիներու ընթացքին, բոլորս ալ տեղափոխուելով տարբեր երկիրներ՝ փնտռեցինք մեր ապագան, հալածեցինք մեր երազները, պայքարեցանք կեանքի դժուարութիւններուն դէմ, ուրախացանք եւ լացինք միասին, սակայն մեր մանկութեան անմեղ յուշերը մնացին անխախտ եւ արմատացած մեր մտքերուն ու սրտերուն մէջ: Ահա մեծագոյն փաստը մեր այս խումբին կազմութիւնն է 43 տարիներ ետք: Այս պատեհ առիթով, մենք կը փափաքինք վերիշել մեր մանկութեան ու դպրոցական օրերը, պատուելու համար մեր վարժարանի տնօրէնութիւնն ու ուսուցչական կազմը, որոնք սերմանեցին մեր մէջ սէր եւ յարգանք, հայեցի եւ քրիստոնեայ դաստիարակութիւն: Յաջողութիւն բոլորիս, մեծապէս կը գնահատեմ բոլորդ:

Հայկ Մալաքեան: Ծնած եմ Հալէպ, 29 հոկտեմբեր 1968-ին: Հայրս եւ մայրս մարաշցի եղած են։ Աւարտած եմ Բեթել դպրոցը, 1981-ին: Մ. Նահանգներ հաստատուած եմ 1996-ին: Ամուսնացած եմ Սիլվա Սալիպեանի հետ, Լոս Անճելըս, 1997-ին: Ունիմ մէկ աղջիկ զաւակ՝ Ալիք (2001): Դպրոցի յուշերէն՝ օր մը հայերէնի ուսուցիչ պրն․ Վարդան Սվաճեանը դասի պահուն ինծի հարցուց.—ընտանիքիդ անդամներուն անունները տուր: Ես ալ պատասխանեցի ըսելով՝ հայրս՝ Արտաշէս, եղբայրներս՝ Ստեփան, Խաչիկ եւ Արմէն: Պրն. Վարդանը դառնալով ըսաւ.—այս ինչ պատմական յիշատակելի անուններով ընտանիքի անդամներ ունիս՝ մատնանշելով, որ ծնողներս իմաստալից հայկական անուններով անուանած են իրենց զաւակները:

Շուէտ

Արտա Իւղաբերեան-Գրիգորեան: Ծնեալ Հալէպ՝ ուրֆացի: Ներկայիս կը բնակիմ Շուէտի Uppsala քաղաքը ամուսնոյս եւ երեք զաւակներուս հետ: Աւարտած եմ Հալէպի առեւտրական  եւ երաժշտական ուսումնական հիմնարկները: Ներկայիս կ’ուսանիմ եւ կ’աշխատիմ որպէս դաշնամուրի ուսուցչուհի եւ project manager for asylum groups, ուր շուէտերէն կը սորվեցնենք երգի միջոցով: Բեթէլ դպրոցի լաւ յիշատակներէս է առաւօտեան պաշտամունքը դպրոցի եկեղեցիին մէջ, մանաւանդ սաղմոսները, որոնք մինչ այսօր փորագրուած են ուղեղիս մէջ, եւ իմ կարգիս՝ փոխանցած եմ զաւակներուս: Նաեւ՝ մեր անմեղ մանկութիւնը, խաղերը, մեր սէրը իրարու հանդէպ, որուն շնորհիւ մեր այս  խումբին անհաւատալի կազմութիւնիը 43 տարի վերջ: Այս բոլորը կը պարտինք մեր դպրոցի ուսուցչական կազմին եւ տնօրէնութեան, մանաւանդ օրիորդ Մարիէթ Սայէղին եւ տնօրէնուհի տիկին Ազնիւ Քիրիշեանին ու եւ պրն. Վարդան Սվաճեանին, որոնք մեր մէջ ցանած են միութեան եւ հայրենասիրութեան սերմերը: Վատ յիշատակներ ալ կան, բայց շատ չեն. Կարգ մը բաներ չեն մոռցուիր: Օրինակ՝ գաւազան գործածել, երբ պարտականութիւնդ չես ըրած կամ ուշացած ես դպրոցէն:

Պելճիքա

Լենա Գազանճի: Ծնած եմ 28 մարտ 1968-ին, Հալէպ: Հայրս անտիոքցի արաբախօս էր, մայրս՝ էյպէզցի հայ. անշուշտ տունը հայերէն կը խօսէինք։ Մանկապարտէզէն մինչեւ 6-րդ դասարան յաճախած եմ Բեթէլ վարժարանը եւ զայն աւարտած 1981-ին: 1996-էն ի վեր, ամուսնոյս՝ Տէր Արմէն Մելքոնեանի եւ ընտանիքիս հետ հաստատուած եմ Antwerp, Պելճիքա: 4 երեխայ ունիմ՝ 1 դուստր եւ 3 մանչ։ Աշխատած եմ պետական  նախակրթարանի մէջ որպէս քարտուղարութեան օգնական: 6 տարի՝ 2009-2015, ունեցած եւ վարած եմ սուրիական-լիբանանեան ճաշարան մը, որ ունէր երկու անուն՝ Փալմիրա եւ «Հըդ օնշխիւլտիխ ըշխաաբ» (թարգմանութիւն՝ Անմեղ ոչխար): 2013 էն ի վեր կ’աշխատիմ իբրեւ երախաներու խնամատար պետական մանկապարտեզի եւ նախակրթականի մէջ: Լաւագոյն յուշերս են դասէն առաջ եկեղեցւոյ մէջ առօրեայ Տէրունական աղօթքը, որ ինծի համար շատ տպաւորիչ էր. օրը սկսիլ աղօթքով եւ սաղմոսներով: Մենք դպրոցին մէջ սորվեցանք զիրար սիրել ու ներել եւ իրարու օգնել: Ունէինք հայերէնի բացառիկ ուսուցիչ մը, բայց յիրաւի՝ շատ խիստ: Օր մը, ընդօրինակութեան պարտականութիւն ստացանք, բայց ուրիշ մէկը գրած էր փոխարէնս: Երբ հարցաքննեց զիս, ըսի ես գրած եմ։ Պրն. Վարդանը շատ բարկացած՝ գաւազանով ափիս զարկաւ ու ըսաւ .- գիտես ինչո՞ւ զարկի։ Ըսի .- այո, որովհետեւ ես չէի գրողը։ Ըսաւ, ո՛չ, այլ որովհետեւ սուտ խօսեցար։ Ես այդ օրէն ի վեր սորվեցայ սուտ չխօսիլ: Պէտք է նաեւ ըսեմ, որ պրն. Վարդանը Հայաստանի մասին շատ գիտելիքներ կու տար: Երբ  2008-ին, Հայաստան գացի, ուր որ այցելէի՝ պրն. Վարդանը աչքիս առջեւ կը տեսնէի։ Կը յիշեմ Տիկին Վարդանուշը: Ան օր մը ինծի հարցուց մօրս ազգանունը, որովհետեւ ջարդին օրերէն ի վեր բաժնուած ու զիրար կորսնցուցած հարազատներ կը փնտռէր։ 4-րդ դասարանէն կը յիշեմ տիկին Վարդանուշը, որ կաւիճը ձեռքը գրատախտակին վրայ կը գրէր ամենօրեայ իմաստուն խօսք մը (الحكمة اليومية) եւ մինջեւ այսօր բոլորս կը յիշենք ու կը փորձենք կիրարկել այդ ոսկի իմաստուն խօսքերը։ Ես շատ ուրախ եմ, որ Բեթէլ յաճախած եմ: Շատ լաւ ուսուցիչներ ունեցեր եմ՝  օրիորդ Մարիէթը (գիտութիւն), պրն. Մարուանը (արաբերէն): Կը յիշեմ, երբ հիւանդութեան պատճառով բացակայած աշակերտներուն բարի ապաքինման մաղթանքով ու վարդերով այցելութեան կ’երթայինք ու սիրով կը փոխանցէինք բացակայած օրերու դասերը: Եւ այսօր, 43 տարի ետք, մենք վերամիացած ենք ու ամէն օր անցեալի հաճելի պահերը յիշելով՝ մեր օրը ուրախութեամբ կը լեցնենք։

Յունաստան

Ժագլին Քուլումեան: Ծնած եմ Հալէպ՝ տիարպեքիրցի։ Բեթէլ դպրոցէն ետք, ուսումս շարունակած եմ Հալէպի Կիլիկեան վարժարանի միջնակարգ տարիները։ Ապա աւարտած եմ Հալէպի պետական համալսարանի ուսուցիչներու վերապատրաստութեան հիմնարկի թուաբանութեան բաժինը։ Ուսուցչական ասպարէզով աշխատած եմ չորս տարի. երկու տարի՝ 1989-1990, դասաւանդած եմ թուաբանութիւն Աֆրինի մէջ՝ Ճալամէ գիւղը, իբրեւ ուսուցչական փորձառական պարտադիր շրջան: Իսկ, անկէ ետք՝ 1991-1992, Հալէպի արաբական مدرسة ابو بكر الرازي նախակրթարանը: Ամուսնացայ եւ 1993-ին տեղափոխուեցայ Յունաստան: Ունիմ երկու զաւակ՝ Յովիկ, 30 տարեկան, համակարգչային ծրագրաւորող, եւ Վերա՝ 27 տարեկան, ճարտարապետ-շինարար։ Երկուքն ալ յաճախած են տեղւոյն հայկական դպրոցը։ Ես յունարէնին տիրապետելէս ետք, աշխատանքի անցայ 2000-ին։ Ունինք սեփական վաճառատուն մը, ուր սուրիական, լիբանանեան եւ հայկական ապրանքներ կը ծախենք։ Շատ ուրախ եմ, որ արդէն միացած եմ իմ մանկութեան ընկերներուս, 43 տարի ետք։ Գեղեցիկ յիշատակներ ունիմ դասընկերներուս հետ, յատկապես իմ սիրելի Դանիային հետ։

 Իբրեւ եզրակացութիւն կը մէջբերեմ մեր զրոյցին մասնակից Փրոֆ. Արա Սայեղի հետագայ խօսքը.-

«Ներկայի լայնածաւալ թուային արդիական հաղորդամիջոցները, ընկերային ցանցերը շարունակական յառաջխաղացքով դասական հասարակութիւնները, ընկերութիւնները փոխակերպելու բազմազան եւ բազմօգուտ կարողութիւններ ունին։ Սփիւռքացած, երբեմն օտարացած հայ անհատներու, խմբակներու դիմաց հիմնական ցցուող մարտահրաւէրը համախմբումի կարօտն ու կարիքն է, ամրագրելու միատեղ ապրուած կեանքի եւ մանաւանդ հայ ինքնութեան մեր հաւաքական կենսապատումը, այդ ամրագրումը երաշխիքն է մեր գոյատեւութեան ամրապնդումին։

«Թող նման օգտաշատ քայլեր խրախուսիչ օրինակ դառնան այլ խմբաւորումներու համար, նոր օղակներ կազմելու, խմբաւորելու եւ հաւաքական անհրաժեշտ կապերը ամրապնդելու անյետաձգելի դիտաւորութեամբ»։

Գրիգոր Մերճանեան: Ծնած եմ Հալէպ, 8 փետրուար 1967-ին: Արմատներով՝ այնթապցի: Յաճախած եմ Հալէպի Հայ աւետարանական Բեթէլ վարժարանը մանկապարտէզէն մինչեւ աւարտելս, 1981-ին: Ջանիցի անդամ ըլլալով՝ հետեւած եմ Կիրակի օրերու պաշտանմունքին եւ պատուելի Յովհաննէս Սարմազեանի կրօնի սերտողութեան ժամերուն, որոնք ինծի համար ուրախ ժամեր կ՛ըլլային: Բեթէլ դպրոցի ուսուցիչներուն շնորհիւ, լաւ դաստիարակութիւն եւ ուսում ստացած ենք: Աւարտելէ ետք, իւրաքանչիւրս շարունակեց իր կեանքի ճանապարհը՝ ընտանիք կազմելով եւ այլն: Ես ներկայիս ամուսնալուծուած եմ, զաւակ չունիմ: Նոր Սերունդ մշակութային միութեամ ակումբի սրճարանը յանձն առած եմ: Ինծի համար անհաւատալի է, որ 43 տարի ետք ես կը միանամ իմ դասընկեր-դասընկերուհիներուս: Շնորհակալութիւն:

Ռիմոն Ղազի: Ծնած եմ Հալէպ, 2 օգոստոս 1968-ին: Արմատներով՝ Տիգրանակերտցի: 1981-ին աւարտելէս ետք՝ արհեստի անցայ: Փառք Աստուծոյ լաւ տեղ հասայ: Ընտանիք կազմեցի 2000-ին. ունիմ 3 զաւակ՝ 2 մանչ եւ մէկ դուստր: Լաւ դաստիարակութիւն ստացած եմ իմ լաւ ուսուցիչներէս: Շնորհակալ եմ Բեթէլի քոյր եւ եղբայրներուս:

Թալին Ապաճեան-Պարտաքճեան: Ծնած եմ  24 Փետրուար 1969-ին, Հալէպ: Արմատներով՝ մարաշցի: Ուսանած եմ մինչեւ պրեվէ: Ամուսնացած եմ 1990-ին. ունիմ մէկ դուստր եւ մէկ տղայ: Դպրոցի օրերէս չեմ մոռնար ձիւնով խաղալս, երբ 5-րդ դասարան էի, եւ այդ տարի Հալէպ շատ ձիւն եկաւ:

Սեդա ՊալԳէորգեան: Ծնած եմ Հալէպ, 21 դեկտեմբեր 1968-ին: Արմատներով՝ այնթապցի: Բեթէլ դպրոցը աւարտելէ ետք՝ յաճախած եմ Ազգային Քարէն Եփփէ Ճեմարանը: Ընտանեկան դժուար պայմաններու բերումով չեմ կրցած շարունակել ուսումս: Ամուսնացած եմ տէր Արշակ աւագ քհնյ. Ալաճաճեանին հետ՝ կազմելով իմ տաքուկ ընտանեկան օճախս: Եղած եմ օրինակելի տիպար մայր: Ունիմ 2 աղջիկ՝ Աննա Մարիա եւ Գայանէ Ալաճաճեաններ: Բեթէլ դպրոցին մէջ ստացած եմ հայեցի դաստիարակութիւն, սորված եմ Աստուծոյ վախը, մարդու յարգանքը: Անմոռանալի են ինծի համար, երբ նախքան դասարան բարձրանալը, Աստուած կը փառաբանէինք մեր աղօթքներով: Հպարտ եմ ձեզմով իմ սիրելի դասընկեր-դասընկերուհիներ եւ ուսուցիչներ:

Լենա Սազեան – Տաղլեան: Ծնած է Հալէպ, 4 Յունիս 1969-ին։ Ան ուսանած է Հայ Աւետարանական Բեթէլ վարժարանը մինչեւ 6րդ դասարան, ապա ՀԲԸՄ-ի Լազար Նաճարեան-Գալուստ Կիւլպէնկեան կենդրոնական վարժարանը մինչեւ 12րդ դասարան։ Աւարտած է Հալէպի պետական համալասարանի տնտեսագիութեան ճիւղը ու ապա նետուած կեանքի ասպարէզ՝ դառնալով Հայ Աւետարանական Բեթել վարժարանի յարգուած ուսուցչուհիներէն մին։ Ամուսնացած է Ռաֆֆի Տաղլեանին հետ եւ դարձած մայր երկու զաւակներու՝ բժշկուհի Անժելա Տաղլեան – Ֆըրնզլեան (մանկաբուժ)  եւ բժիշկ Յակոբ Տաղլեան (ոսկրաբուժ):  Սուրիոյ պատերազմի ողջ տեւողութեան, ան չէ հեռացած Հալէպէն՝ հաւատալով , որ արդարութիւնը պիտի յաղթանակէ եւ իրեն համար սիրելի սուրիական հայրենիքը դարձեալ պիտի վերագտնէ իր երբեմնի փայլքն ու խաղաղութիւնը։ 2012-ին կը նահատակուի Տիկ. Լենայի եզբայրը՝ Մինաս Սազեանը, որուն կորուստը մեծ ցաւ ու վիշտ կը պատճառէ իրեն։ Լենան եղած է սիրուած եւ յարգուած մէկ անդամը Հալէպի հայկական համայնքին՝ միշտ մնալով հաւատարիմ ուսուցչուհի եւ նուիրեալ, սիրելի ու զոհուող մայր։ Ան երկարատեւ պայքար կը մղէ հիւանդութեան դէմ, որուն հետեւանքով ալ յաւերժօրէն կը փակէ իր աչքերը 15 Օգոստոս 2023-ին։ Հանգուցեալ Տիկին Լենայի մահուան տխուր առթիւ, Բեթել վարժարանի պատասխանատու մարմինը կը հրապարակէ կարճ մահագրական մը, զոր կը ներկայացնենք ստորեւ.

«Հայ Աւետարանական Բեթէլ երկրորդական վարժարանի տնօրէնութիւնն ու անձնակազմը կը գուժէ վաստակաշատ ուսուցչուհիներէն՝ Տիկ. Լենա Սազեան-Տաղլեանի մահը, որ պատահեցաւ 15 Օգոստսոս 2023-ի երեկոյեան։ Յանուն Սուրիոյ հայ աւետարանական համայնքի պետ Վեր. Դոկտ. Յարութիւն Սելիմեանի եւ ողջ Բեթէլի ընտանիքին, մեր խորազգաց ցաւակցութիւնները կը յայտնենք հանգուցեալի ընտանիքին եւ պարագաներուն եւ Ս. Հոգիին մխիթարութիւնը կը հայցենք»:

Մարալ Էվրէճէքեան-Քզիրեան: Ծնած եմ 10 փետրուար 1968-ին: Արմատներով՝ մարաշցի: Բեթէլ վարժարան յաճախելով ունեցած եմ ուրախ մանկութիւն՝ իմ ընկեր-ընկերուհիներով: Չեմ մոռնար դասարան չի մտած մեր եկեղեցին ու մեր տէրունական աղօթքը: 1981-ին, Բեթէլ դպրոցը աւարտելէ ետք, յաճախած եմ Հալէպի Կիլիկեան ճեմարանը: 18 տարեկանիս ամուսնացած եմ եւ ունիմ 3 զաւակ՝ 2 տղայ եւ 1 աղջիկ եւ շատ ուրախ ու տաքուկ ընտանիք: Անհաւատալի է, որ ես 43 տարիներ ետք կը միանամ Բեթէլ դպրոցի շրջանաւարտ իմ սիրելի դասընկեր-դասընկերուհիներուս:

Լուսին Գէորգ Անուշեան: Ծնած եմ Հալէպ, 14 փետրուար 1969-ին: Նախնական ուսումս՝ մանկարպարտէզէն մինեւ 3-րդ դասարան յաճախած եմ հալէպի Վարդանանց դպրոցը, ապա անցած եմ Բեթէլ վարժարան եւ հոն շրջանաւարտ եղած եմ 1981-ին: Անկէ ետք, յաճախած եմ Կիլիկեան ճեմարան մինչեւ 9-րդ դասարան եւ յաջողած, բայց ուսումս չեմ շարունակած եմ եւ լծուած գործի: Ինքնազարգացուցած եմ անձս զանազան գիտելիքներով՝ անգլերէն, վարսայարդարութիւն, կար, ձեւագիտութիւն ու նորոգութիւն եւ համակարգչի օգտագործում: Ամուսնացած եմ 22 դեկտեմբեր 2002-ին, Աբրահամ Անդրանիկ Պետրոսի հետ: Ունեցած եմ երկու դուստր՝ Արփինէ եւ Ալիսիա: Ներկայիս կ’աշխատիմ տան մէջ՝ նորոգութիւն ընելով:

 Շնորհակալ եմ Տիրոջ, որ Բեթէլ դպրոցին մէջ ստացայ կրթութիւնս, սիրեցի մայրենի լեզուն, մշակոյթս ու հարուստ գիտելիքներ ձեռք բերի Սուրբ Գիրքէն: Կը յիշեմ, որ ամէն օր դասապահէն առաջ կ’ուղղուէինք դէպի եկեղեցի՝ լսելու օրուան հոգեթով պատմուածքը եւ կարդալու սաղմոսը ապա անցնելու դասարան: Ես անձնապէս շատ հպարտ եմ, որ այս դպրոցին մէջ հայերէնը սիրած եմ, կարդալ ու գրել սորված եմ եւ մինչեւ օրս կը պահեմ իմ մայրենին:

Նորա Սապունճեան: Ծնած եմ Հալէպ, 1 Յունուար 1969-ին: Ամուսնացած չեմ: Մայրս՝ Ֆարիտա մարտինցի է, հայրս՝ Գէորգը անթապցի: Բեթէլ վարժարանէն ետք, պաքալորիա ուսումս աւարտեցի եւ աշխատեցայ Հալէպի ֆրանսական վարժարանին մէջ։ Այժմ, կ’ապրիմ տարիքոտ մօրս հետ՝ զինք խնամելով մեծ հոգատարութեամբ: Դպրոցական յիշատակներս շատ են՝ տարիներ պատմելով չի վերջանար։ Շատ բաներ սորվեցուց ինծի պրն. Վարդանը, սակայն, խիստ ըլլալուն համար չէի ուզեր մասնակցիլ հայերէնի դասերուն: Պրն. Վարդանին քաջալերանքով հայերէն դասերուն մասնակցութիւնս բերի։ Այսօր ալ իր խօսքերը կը յիշեմ երբ ըսաւ.—Աղջիկս այս քու մայր լեզուդ է եւ քեզի պէտք պիտի ըլլայ օր մը:

Մեր մանկութեան ժպիտները Բեթէլ դպրոցի պատերուն վրայ ներկայ են տակաւին։ Շատ շնորհակալ եմ Դանիային, Նուպարին ու Մկոյին, որ մեզ միացուցին այսքան երկար տարիներ ետք։ Շատ շնորհակալ եմ մեր ուսուցիչներուն եւ մեր Բեթէլ դպրոցին, ուր հայեցի իրաւ կրթութիւն։

Հայաստան

Աւետիս Օհանեան: Ծնած եմ Հալէպ, 6 յունուար 1969-ին: Քիլիսցի եմ: Հայրենադարձ եմ եւ ներկայիս կ’աշխատիմ ինքնաշարժի թեքնիք սպասարկման մէջ, Երեւան: Ամուսնացած եմ Արեւիկ Խուդիեանի հետ: Շնորհակալութիւնս կը յայտնեմ մեր ուսուցչական կազմին: Երազանքս է, որ բոլոր դասընկերներով հանդիպինք Հայաստան, հայոց աշխարհի մէջ: Սիրում եմ բոլորիդ:

Մարիա ճրճըրեան-Տէկիրմենճեան: Ծնած եմ Հալէպ, 1969-ին: Այնթապցի եմ: Բեթէլ վարժարանէն ետք շարունակած եմ ուսումս աղջկանց «Տիմաշք» դպրոցը: Դպրոցի տարիներուն, որպէս ուսանող եղած եմ տիպար եւ հոգատար իմ ընկերներուս եւ դպրոցիս հանդէպ: Ամուսնացած եմ եւ ունիմ երեք զաւակ. շատ շնորհակալ եմ Աստուծոյ, որ ինծի  պարգեւած է այսպիսի ընտանիք: Միշտ կը փորձեմ զաւակներուս հանդէպ ըլլալ հոգատար եւ ընկերային: 1 ապրիլ 2023 էն ի վեր, ընտանիքիս հետ հաստատուած եմ Հայաստան: Իբրեւ յուշ Բեթէլէն, ես մեծ սիրով կը յաճախէի դպրոց եւ տպաւորուած եմ առաւօտեան պաշտամունքներով եւ սաղմոսներով: Մեծ ընտանիք մը ունեցած եմ դպրոցին մէջ՝ ուսուցիչ եւ ուսուցչուհիներ, որոնք  մեր մէջ կը սերմանէին հոգատարութիւն, հայրենասիրութիւն եւ Աստուածավախութիւն: Տարիներ անց, ընկերային հարթակներու վրայ այսօր մենք վերստին կը միանանք՝ շնորհիւ Դանիային ստեղծած կապին:

Համեստուհի Ներսէսեան: Ծնած եմ Հալէպ, 29 հոկտեմբեր 1968-ին: Արմատներով՝ Ուրֆացի: Աւարտած եմ Հալէպի հայ աւետարանական Բեթէլ վարժարանը, 1981-ին: 1989-ին, ամուսնացած եմ Վահէ Թանկուգեանին հետ եւ ունիմ 2 մանչ եւ 1 դուստր: Տղաքս՝ 33 եւ 27 տարեկան են արդէն, իսկ աղջիկս՝ 30 տարեկան, ամուսնացած է եւ ունիմ մանչ թոռնիկ մը: 2014-ին, հաստատուած եմ Հայաստան: Կ’ապրիմ Երեւան եւ ունիմ իմ կայուն աշխատանքը՝ հրուշակեղէն «Patisserie Hamy’s Sweet»-ը:  Բեթէլ դպրոցի 1981-ի հանդէսի յուշերէս մէկը այն է, որ մենք ունեցանք պրն. Վարդան Սվաճեանի ղեկավարութեամբ խմբային արտասանութիւն մը՝ Յովհաննէս Թումանեանի «Մի Կաթիլ Մեղր» հեքիաթը, ուր իմ բաժինս էր բարձրաձայն ըսել.- «Հասէ՜ք, օգնեցէք…մեռած հօ չէք, սպանեցին մեր գուղացուն…»: Երբ իմ բաժինս հասնէր, պրն. Վարդան բարկանալով կ՛ըսէր.- «Ներսէսեա՛ն բարձրացուր ձայնդ…աւելի բարձր…»: Մանկութեան յուշերս խօսք առին ահա, ու մենք վերամիաւորուած սկսանք իրարու պատմել մէկիկ-մէկիկ մեր բոլոր յիշատակները: Շատ ուրախ եմ, որ աւարտած եմ Բեթէլ վարժարանը՝ իր աղօթքով եւ մեր սիրելի ուսուցիչներու ջամբած կրթութեամբ: Ուրախ եմ այսօր որ գտած եմ իմ մեծ ընտանիքը՝ դասընկեր-դասընկերուհիներս: Սիրում եմ բոլորիդ:

Արշալոյս Պոյաճեան: Ծնած եմ Հալէպ, 11 մարտ 1966-ին: Արմատներով՝ Ուրֆացի: 1981-ին, աւարտած եմ Բեթէլ: Ամուսնացած եմ 1966-ին, բախտաւորուած եմ 2 զաւակներով:  2019-էն ի վեր հաստատուած եմ Հայաստան:

Մարինա Այնթապլեան-Փալանճեան: Ծնած եմ 1 հոկտեմբեր  1968-ին: Աւարտած եմ Բեթէլ Վարժարանը, սակայն որոշ պատճառներով ուսումս չեմ շարունակած: Ամուսնացած եմ 1986-ին: Ունիմ 1

դուստր եւ 2 մանչ: 2012-ին, ընտանեօք տեղափոխուած եմ Լիբանան, ուր բնակած եմ 8 տարի, որմէ ետք տեղափոխուած եմ Հայաստան, ուր արդէն 5 տարիէ կ’ապրիմ:  Դպրոցական օրերը անմոռանալի օրեր եղած են ինծի համար: Ի՜նչքան կը փափաքէի ուսուցչուհի ըլլալ…այդ երազս իրականացաւ տղուս

անգլերէնի ուսուցիչ ըլլալով: Զաւակներս ուսանեցան: Դպրոցի օրերէն չեմ կրնար մոռնալ այն խիստ ուսուցիչը, որմէ կը վախնայինք բոլորս: Եղբայրս, որ նոյն դասարանն էր ինծի հետ, արաբերէնի մէջ տկար էր եւ յաճախ կը մոռնար կէտերը դնելու, որուն հետեւանքով ալ բարկութիւն կամ ծեծ կ՛ուտէր, եւ այս դէպքը ինծի համար շատ ցաւալի էր: Կը հասկնամ. սորվեցնելու նպատակով յանդիմանութիւնը տանելի է, բայց զարնելը՝ սրտի ցաւ:

(շարունակելի)

Խիստ գովելի նախաձեռնութիւն մը եւ յատկապէս վերամիաւորումը երբեմնի 12 տարեկան աշակերտ-աշակերտուհիներուն, որոնք արդէն ծնողք դարձած են իրենց  25-30 տարեկան զաւակներուն:

Հոս կը մէջբերեմ մեր զրոյցին մասնակից Փրոֆ. Արա Սայեղի խօսքը.- «Նման համացանցային համախմբում մը, նոյնիսկ իր պարզութեամբ, հայապահպանումի գործնական թիրախը մը ունի՝ մեր կենսապատումի համայնապատկերը յաջորդ սերունդներուն փոխանցելու, շարունակականութիւնը ամրապնդելու նպատակով։

Համխմբումի, միաւորումի հիմնական ու ներգործող համոզումը միասնական ըլլալու կամքն է։ Այս համեստ խմբակի՝ Հալէպի հայ աւետարանական Բեթէլ վարժարանի 1981 տարեշրջանը աւարտած աշակերտները երկար տասնամեակներէ ետք կարողացան այդ կամքը գործնականացնել»։

 * * *

Ալօ՜… բարեւ … Դանիան է խօսողը… ու միայն կարելի է ըսել, թէ ի՜նչ ուրախութիւն կար անոր խօսքին մէջ. մէկ շունչով կարծես կ՛ուզէր պատմել…Յաջորդող տողերուն ընդմէջէն դո՛ւք նոյնպէս սիրելի ընթերցող պիտի ապրիք խմբակին ստեղծման պատմութիւնը՝ Դանիային ոգեւորիչ խօսքերով: Ան կը պատմէ. –

«Յունիսի սկիզբը մտքիս մէջ ծնաւ Հայ աւետարանական Բեթէլ դպրոցի 1981 թուականի մեր դասարանի դասընկերներուն հետ կապ հաստատելու գաղափարը՝ նուազագոյնը առցանց համախմբուելու եւ վերյիշելու մեր անմեղ մանկութեան անդարձ օրերը։ Բայց անպայման օժանդակութեան կարիքը ունէի գտնելու եւ համախմբելու դասընկերներս ու գործնականացնելու ծրագիրս:

Անմիջապէս կապ հաստատեցի Բեթէլ դպրոցի դասընկերներէս՝ Նուպարին եւ Մկոյին, որոնք ֆէսպուքի ընկերներս էին:  Երկուքն ալ խանդավառուած, քաջալերեցին գաղափարը եւ պատրաստակամութիւն յայտնեցին զայն իրականութիւն դարձնելու։ Երախտապարտ եմ անոնց քաջալերանքին: Պէտք է ըսեմ, որ Մկոն քայլ առ քայլ մինչեւ օրս իր մեծ  ներդրումը ունեցաւ այս համախմբումը կեանքի կոչելու եւ յաջողեցնելու։ Կարելի չէ մոռնալ Գոգոյին օգտակար դերը յատկապէս ՖՊ-ի վրայ սեփական էջ չունեցող դասընկերները գտնելու Հալէպի մէջ։ Պէտք է խոստովանիլ նաեւ, որ իւրաքանչիւր  դասընկեր իր զգալի մասնակցութիւնը ունեցաւ ուրիշ դասընկեր մը գտնելու եւ այս խմբակին միացնելու: Այս ձեւով ընթացք առաւ մեր դասընկերներու փնտռտուքը: Խմբակին առաջին միացողները եղան Սեդան, Մարիա Ճրճըրեանը, Յակոբը եւ Նուպարը, որոնց զաւակներուն ուսուցչուհին եղած էի: Յաջորդ միացողները եղան Համեստը, Արտան, Մարալ Ջուխատարեանը եւ Ժագլինը, որոնք դարձեալ իմ ՖՊ-ի ընկերուհիներս են։

Դանիա կը շարունակէ. «Կ’արժէ՞ գրել այս մասին, ի՞նչ կ’ըսես Շաքէ», – «Այո՛, այո»:

Եւ առաջարկը ընդառաջելու հետեւողական աշխատանքը չուշացաւ, որ երբեմնի աշակերտ-աշակերտուհիներ գրեն իրենց 43 տարիներու համառօտ պատմութիւնը: Մեծ աշխատանք էր 25 անձի պատմութեան հաւաքումը, ես պիտի ըսէի՝ նուիրական աշխատանք. իւրաքանչիւրին հետ հաղորդակցութեան մէջ մտնել, ել նամակներով կատարուած գրառումները փոխանակել, համադրել, բաց թողուած եւ որոշ տեղեկութիւններու ստուգումը կատարել, ապա մշակել բովանդակութիւնը ու զայն պատրասել հրապարակման՝ Տարբերակ21 հարթակին միջոցով:

Այսօր, կարելի եղած է 25 հոգի վերամիաւորել. ցաւօք անոնց դասընկերուհիներէն մէկը մահացած: Անոնցմէ  7-ն կ՛ապրի Հալէպ, 5-ը հաստատուած է Հայաստան, ոմանք հեռաւոր ափեր՝ Աւստրալիա, Գանատա, Միացեալ Նահանգներ, ոմանք ալ Եւրոպա:  Այսպէս.-

 Հալէպի Հայ Աւետարանական Բեթէլ վարժարանի 1981-ի 24 շրջանաւարտները կը գրեն.-

 Գերմանիա

Բեթէլի յարկին մէջ ծիլ առած արմատներս հասակ առնելով՝ շրջանաւարտ դարձան 1981-ին եւ ծնունդ տուին Սասունցի խիզախ, ինքնավստահ երիտասարդ Երուանդ Արթինին: Այո՛ այն կերտուած Երուանդն եմ այսօր, որ 43 տարիներ շարունակ ամէն փոթորիկի դիմաց արմատը հաստատուն եւ կառչած կը մնայ իր անցեալին, ու ճիւղաւորուելով այսօր հասած ու հաստատուած է Գերմանիոյ Հայտըլպըրկ քաղաքը, ապրիլ 2014-էն ի վեր: 30 տարի է արդէն կազմած եմ իմ ընտանիքս եւ հայր եմ երեք զաւակներու: Հալէպի մէջ յաջող գործատէր ըլլալէ ետք, այժմ կ՛աշխատիմ ինքնաշարժ նորոգելով (mechanist): Երէկուան պէս կը յիշեմ այդ խանդավառ օրերը, մանաւա՛նդ հայերէնի ուսուցիչ պարոն Վարդան Սվաճեանին բարակ եւ սուր 40-50 սմ. երկարութեամբ գաւազանը, որ հովին մէջ երբ շարժէր, անոր ձայնէն արդէն կը սոսկայինք, ալ ուր մնաց, երբ հարուածը ձեռքերուս պիտի իջնէր.«ձեռքդ բա՛ց» նախադասութիւնը մահուան դատավճիռ էր կարծես: Գաւազանը ձեռքիս չիջած, ցաւը սրտիս մէջ կը զգայի եւ ձեռքերս ինքնին թողալու կը սկսէին: Մղձաւանջ դարձած այդ գաւազանէն օր մը որոշեցի ազատիլ եւ ազատել զիս ու ընկերներս: Հետապնդեցի պարոնին պահած տեղը եւ յաջորդ օր դպրոց կանուխ երթալով՝ արագ մը ուսուցչարանի պահարանէն առի եւ կոտրեցի ու թափեցի: Քանի մը օր հարց ու փորձէ ետք, դժբախտաբար պրն. Վարդանը նոյն գաւազանէն բերաւ եւ այդպէս յաղթանակս կրկին պարտութեան վերածուեցաւ, սակայն ո՜վ գիտէր, որ 30 տարիներ ետք նոյնինքն խիստ պրն. Վարդանը մօտիկ ընկեր պիտի դառնար ինծի եւ անգամ մը եւս առիթը պիտի ունենայի զինք վայելելու բոլորովին այլ կերպով:

«Կեանքի տաղտուկներուն խառնուելով, ոչ մէկուն հետ կապ պահած եմ… որքա՛ն կը ցաւիմ տարիներ ետք միայն իմանալուս, թէ մեր դասընկերուհին՝ Դանիա Հապիպ – Սայէղը, Հալէպի Կիւլպէնկեան դպրոցին մէջ իմ զաւակներուս անգլերէնի ուսուցչուհին եղած է եւ նոյնիսկ կնոջս ծանօթ, բայց երբե՛ք ես ու ան չենք գիտցած եւ չենք ալ հանդիպած իրարու, եւ հիմա այս գեղեցիկ ծրագրին շնորհիւ եւ նկարներուն ընդմէջէն բացայայտուեցաւ մեր հին ընկերութիւնը: Այս առիթով, շնորհակալ եմ սիրելի Բեթէլին, որ ձե՛զ սիրելիներ, իմ կեանքիս ամենակարեւոր մասնիկներէն բաժին մը դարձուցած է եւ կրկին անգամ մանկական յուշերը վերապրելու առիթը տուած է բոլորիս:

 Աւստրալիա

 Յակոբ Սուսանի: Ծնած եմ Հալէպ: Բեթէլ աւարտելէս ետք յաճախած եմ Քարէն Եփփէ Ճեմարան: Ամուսնացած եմ եւ բախտաւորուած 2 մանչ զաւակներով: Սուրիոյ պատերազմի օրերուն տեղափոխուած ենք Լիբանան: Այժմ, հաստատուած եմ Աւստրալիա եւ կ՛աշխատիմ, որպէս traffic controller: Կինս եւ մեծ տղաս նոյնպէս կ՛աշխատին: Փոքր տղաս Սպանիա պիտի մեկնի` ֆութպոլի խումբի միանալու: Իմ անմոռանալի յուշերէս դէպք մը պատմեմ, զոր բնաւ չեմ մոռնար…Նոր Տարուան շրջանն էր եւ ես 3-րդ դասարան էի եւ կ՛ուզէի զէնք մը ունենալ, բայց հայրս ի վիճակի չէր գնելու զայն: Ուրեմն, ուսուցչուհիս՝ օրիորդ Մարիէթը, երբ լացս տեսաւ, ինքը գնեց զէնքը: Ես արմատներով սասունցի եմ: Շատ շատ ուրախ եմ, որ 43 տարի ետք կը վերամիանամ 1981 թուականի շրջանաւարտ դասընկեր-դասընկերուհիներուս:

 Լեհաստան

 Դանիա Հապիպ-Սայեղ: Ծնած եմ Հալէպ, 1969-ին։ 2012-էն ի վեր ընտանիքիս հետ կ՛ապրիմ Լեհաստան: Երկու մանչերու մայր եմ։ Հօրենական արմատներս Տիգրանակերտէն են։ Աւարտած եմ Հայ աւետարանական Բեթել վարժարանը 1981-ին, ապա ՔԵԱ Ճեմարանը՝ 1987-ին։ Բարձրագոյն կրթութիւնս աւարտած եմ Հալէպի Համալսարանի անգլերէն լեզուի գրականութեան բաժանմունքէն։ Մօտ 15 տարի, իբրեւ անգլերէնի ուսուցչուհի պաշտօնավարած եմ Հալէպի Ազգ․ Հայկազեան վարժարան աղջկանց բաժին, ապա Ազգ․ Կիւլպէնկեան նախակրթարաններուն մէջ, իսկ լեհաստանի մէջ ալ ուսուցչական ասպարէզը շարունակած եմ մօտ հինգ տարի, իբրեւ անգլերէնի ուսուցչուհի։ Ներկայիս իմ առօրեաս, ընտանիքիս կողքին, կը լեցնեմ հայկական փոքր կարպետներու-գորգերու դասընթացքներ տալով եւ ցուցահանդէսներով։ Բեթել դպրոցէն կը յիշեմ նարնջագոյն յատկանշական գոյնով volkswagen օդոքարի առաւօտեան մեր տունէն դէպի դպրոց ամէնօրեայ հաճելի պտոյտը: Մեր դպրոցի օդոքարին բարի վարորդն էր Սարգիս Աթաշեանը։ Շատ տպաւորուած եմ, որ այդ հաճելի պտոյտէն ետք, ամէնօրեայ գոհաբանական առաւօտեան աղօթքի կը մասնակցէինք, ապա կ՛անցնէինք մեր դասերուն։ Ինչպէս չյիշեմ մեր հայերէնի ուսուցիչը՝ շատ բարի բայց խստապահանջ պրն․ Վարդան Սվաճեանը։ Մեծ ուրախութեամբ ալ նշեմ, որ Բեթել դպրոցի իմ 7 դասընկեր-դասընկերուհիներուս՝ Նուպարին, Սեդային, Երուանդին, Մարիային, Յակոբին, Թալինին եւ Արշոյին զաւակներուն ուսուչուհին եղած եմ։

Մեծ է երջանկութիւնս, երբ երկար չորս տասնամեակներէ ետք դարձեալ կրցանք միանալ մեր դասընկերներուն, ու մանկանալով՝ վերյիշելու մեր անցած անմեղ եւ անվերադարձ դպրոցական օրերը։

 Հոլանտա

 Նուպար Ազոյեան: Ծնած եմ Հալէպ, 1967-ին: Աւարտած եմ Բեթել դպրոցը, 1981-ին: Արմատներս սասունցի են: Նախակրթարանէս ետք աշխատած եմ քանի մը գործ՝ ոսկերիչ, ադամանդագործ, ապա վարսայարդարութիւն, զոր սորված եմ Պէյրութի մէջ Փոլ Այվազեանի քով, 1990-ին: Ներկայիս վարսայարդար եմ: Ամուսնացած եմ 1997-ին, եւ կնոջս՝ Սօսիին հետ ունինք մանչ մը՝ Անդօ, 24 տարեկան: Մարտ 2013-ին, ընտանեօք հաստատուած եմ Հոլանտայի Tschüss քաղաքը: Դպրոցական օրերէն կը յիշեմ, որ մեր Բեթէլ դպրոցը պատշգամ մը ունէր, որուն երկաթէ դռան ապակին կոտրուած էր: Տնօրէնութիւնը այդ ապակին փոխել տուաւ եւ, ինչպէս ծանօթ է, ապակին կը հաստատուէր խմորով, որ ժամանակ մը վերջ կը քարանար: Մենք չարուկ տղաք էինք` ես, Մովսէս Սարգիսեանն ու Ռիմօն Ղազին, ոստի պզտիկ մատիտ մը մխրճեցինք այդ խմորին մէջ՝ այն մանկական մտածումով, որ պայթուցիկ տինամիթ է եւ հինգ երկվայկեանէն պիտի պայթի…մինչեւ այսօր կը յիշեմ այդ մանկական չարութիւնս եւ կուշտ ու կուռ կը խնդամ:

(շարունակելի)

Թանիա յաՃախած է Հալէպի Հայ Աւետարանական Բէթէլ Վարժարանը եւ Քարէն Եփփէ Ճեմարանը, այնուհետեւ աւարտած  է Հալէպի համալսարանի անգլիական գրականութեան բաժանմունքը: 1998-2001 տարիներուն, ան զբաղած է ուսուցչութեամբ Հալէպի Ազգային Հայկազեան Վարժարանին (աղջկանց բաժին), իսկ 2003-2012՝ Կիւլպէնկեան Ազգային վարժարանին մէջ՝ դասաւանդելով անգլերէն 4-րդ, 5-րդ եւ 6-րդ  կարգի աշակերտներուն:

Թանիա կարօտով կը յիշէ իր աշակերտական տարիներու ուսուցիչ-ուսուցչուհիները, մասնաւորաբար Հայ Աւետարանական Բէթէլ Վարժարանի տնօրէնուհի Ազնիւ Քիրիշեան-Եագուպեանը եւ Քարէն Եփփէ Ճեմարանի տնօրէն Անդրանիկ Խաչատուրեանը (այժմ ողբացեալ):

2010 թուականը Սուրիահայութեան, ի մասնաւորի Հալէպահայութեան համար եղաւ սկիզբ մը դժնդակ օրերու, եւ մեր հայրենակիցները պարտադրաբար օտար ափեր հաստատուելու ակամայ որոշումներ կայացուցին: 2012-ին, Թանիա հապիպ-Սայեղ՝ ամուսնոյն Փրոֆ. Արա Սայեղի եւ զաւակներուն հետ տեղափոխուեցաւ Լեհաստան:

Լեհաստանի մէջ Թանիա իր առօրեան կը հարստացնէ կարպետագործութիւն սորվելով եւ ինքնաշխատութեամբ մեծ հմտութիւն ձեռք կը բերէ՝ իր սրտին մէջ փայփայելով հայ մշակոյթը տարածելու խոր համոզում մը:

Այսպիսով, արդէն հմտացած, Թանիա հրաւէր կը ստանայ ղեկավարելու 9 կարպետագործութեան աշխատանոցներ, որոնցմէ  8-ն իր ապրած քաղաքին՝ Վրոցլավի լեհական տարբեր մշակութային կեդրոններու մէջ՝ լեհ եւ հայ մասնակիցներով եւ աշխատանոց մըն ալ անցնող 9 դեկտեմբեր 2023-ին, Լուճ քաղաքի  «Նաիրի» հայկական կրթամշակութային կեդրոնին մէջ (Ormiańskie Centrum Edukacyjno-Kulturowe Nairi)՝ հայուհիներու մասնակցութեամբ: Յաջորդ օրը, 10 դեկտեմբեր 2023-ին, Սուրբ Ծննդեան եւ Ամանորի տօներուն առիթով տեղի կ’ունենայ տօնավաճառ ու բարեգործական համերգ մը, ուր հայ եւ լեհական տօնական երգերով ելոյթ կ’ունենան Թանիայի որդիները՝ Ճորճն եւ Արամը, «GoArm» խումբի անունով: Այս տօնավաճառին եւ համերգին ներկայ գտնուած են նաեւ Հայաստանի դեսպան Ալեքսանտր Արզումանեանն ու լեհահայ հոգեւոր հովիւ Տէր Մինաս Աբեղայ Հախվերդեանը։

Ողջունելի ու խրախուսիչ նախաձեռնութիւնը ՀՄԸՄ Վիեննայի մեկուսի մասնաճիւղի վարչութեան

25-26 Մայիս 2024-ին, երկու օր, ՀՄԸՄ-ի Վիեննայի մեկուսի մասնաճիւղի վարչութեան կազմակերպութեամբ եւ հրաւէրով Թանիա Սայեղ կը ղեկավարէ կարպետագործութեան աշխատանոց մը: Աւարտին, աշխատանոցի 20 մասնակիցները  ձեռք կը բերեն տեսական գիտելիքներ եւ գործնական հմտութիւններ: Դասընթացքին նպատակը կարպետ գործելու գաղտնիքներու ուսուցումն ու կարպետագործութեան տարածումն էր. խրախուսիչ նախաձեռնութիւն մը ՀՄԸՄ Վիեննայի մեկուսի մասնաճիւղի վարչութեան կողմէ:

Թանիային ոգեւորութիւնը կը կրկնապատկուի ի տես մասնակիցներուն, որոնք իր երբեմնի Հալէպի ազգային վարժարանի աշակերտ-աշակերտուհիներն էին, արդէն ամուսնացած ու բարձրագոյն վկայականներու տիրացած ու եկած էին կարպետագործութիւն սորվելու:

Թանիա ջերմ տպաւորութիւնով կը նկարագրէ աշխատանոցի աշակերտուհիներէն մին, որ փոքրիկը իր գրկին հետեւած էր կարպետագործութեան դասընթացքին:

Այս աշխատանոցներու կողքին, Թանիաի կարպետագործութեան գործերը ներկայացուած են լեհական բազմաթիւ ցուցահանդէսներու:

Թանիա նոր թափով կը պատրաստուի գալիք օգոստոս եւ սեպտեմբեր ամիսներուն ծրագրուած նոր աշխատանոցներու:

Կարպետագործութիւնը իր յատուկ տեղը ունի հայ ժողովուրդի աւանդական արհեստներու շարքին:  Բնականաբար, հայ համայնքներուն մէջ կարպետագործութեան աւանդոյթը փոխանցելու գլխաւոր միջոցներէն մէկը կը հանդիսանայ նման աշխատանոցներու կազմակերպումը հայաբնակ գաղութներու մէջ, ինչպէս՝ Շուէտ, Գերմանիա, Իտալիա, Պելճիքա, Ֆրանսա, Սպանիա, Հունգարիա եւ Պուլկարիա:

Մշակոյթը կը պահպանուի զայն փոխանցելով սերունդէ սերունդ, այո՛…

Հետաքրքրական է այս գրութեանս պատմութիւնը, որովհետեւ 2023 փետրուարին, Տաուտիէի մասին պատրաստած հաղորդումս ու տեսագրութիւնը, անցեալ ամսուան մէջ, երբ Վազգէն Քէլխաչերեան կ’այցելէ Ժան Տէր Գէորգեանին՝ իր բջիջայինով անոր ցոյց կու տայ յիշեալ տեսագրութիւնը, եւ Ժան Տէր Գէորգեան, որ Տաուտիէ ծնած է, դիտելով Տաուտիէի մասին տեսագրութիւնը՝ գոհունակութեամբ շնորհակալ կ’ըլլայ, որ այս հաղորդումն ու տեսագրութիւնը պատրաստած եմ: Վազգէն Քէլխաչերեան whatsApp-ով զիս տեղեակ պահեց իր հանդիպիպումին եւ տեղի ունեցած խօսակցութեան մասին:  Իրա՛ւ որ ուրախացայ. անմիջապէս հեռաձայնեցի Վազգէնին՝ շնորհակալութիւն յայտնելու:  Զրոյցին ընթացքին, Վազգէնէն խնդրեցի, որ իր յաջորդ այցելութեան տեղեկութիւններ քաղէ Ժան Տէր Գէորգեանի մասին՝ անոր կենսագրութեան առնչուող հարցումներ ուղարկելով:  Սիրայօժար, Վազգէն ճիգ չխնայեց եւ Ժան Տէր Գէորգեանին այցելութիւններ տալով քաղեց այն ինչ որ կարելի էր նօթագրել՝ նկատի ունենալով Ժան Տէր Գէորգեանի յիշելու դժուարութիւնը՝ մոռացկոտութիւնը:  Բայց տեսէք ինչ պատահեցաւ: Նախ աննկատ, բայց երբ Վագգէն կը բացատրէ Ժանին, որ Շաքէ Մանկասարեանը նպատակ ունի յօդուած մը գրելու իր մասին, այդ միջոցին, Ժան Տէր Գէորգեան կը յիշէ ու կ’ըսէ. «ինծի ծանօթ է այս անուն-մականունը, ո՞ւր կարդացած եմ» կը մտմտայ ու ահա կը պատահի անակնկալը.  գրադարանէն կը բերէ Գէորգ Պետիկեանի գիրքը՝ ԲԱՐԵՒ ՀԱԼԷՊ, հրատարակուած 2007-ին, Համազգայինի Սուրիոյ Վարչութեան հրատարակութեամբ, ուր գրուած է մեկենասներ Շաքէ Մանկասարեան եւ Մարք Կրոկըն…: Ժան հարց կու տայ Վազգէնին, թէ նո՞յն Շաքէն է, որ իմ մասիս պիտի գրէ: Այո՜..

 Ժան Տէր Գէորգեան զաւակն է ծագումով Այնթապցի Նազարէթ Տէր Գէորգեանի եւ Ալիս Նալպանտեանի: Հայրը՝ Նազարէթ իր մօր հետ գաղթած է Այնթապէն Հալէպ, 1920-ին:

1931-ին, Նազարէթ Տէր Գէորգեան կ’ամուսնանայ Ալիս Նալպանտեանի հետ: 1936-ին, բնակութիւն կը հաստատեն Տաուիտիէ արուարձանը, ուր Վարդանեան վարժարանին եւ հոգաբարձութեան հիմնադիր անդամներէն մէկը եղած է Նազարէթ Տէր Գէորգեան, ինչպէս նաեւ՝ տեղւոյն Ս.Վարդան եկեղեցւոյ խնամակալութեան: Նազարէթ եւ Ալիս կը բախտաւորուին  7 զաւակներով՝  5 մանչ եւ 2 աղջիկ: Ժան չորրորդ զաւակն է: Նազարէթ հմուտ ձուլագործ էր:

Ժան Տէր Գէորգեան ծնած է 1938-ին, Հալէպ, Տաուտիէ արուարձան: Ուսումը ստացած է Հալէպի Կիլիկեան վարժարանին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1950-1951 տարեշրջանին՝ գնահատելի յաջողութեամբ: Հակառակ իր ջերմ ցանկութեան, ան հնարաւորութիւն չէ ունեցած ուսումը շարունակելու եւ նետուած է կեանքի ասպարէզ ու դարձած՝ առեւտրական: Ինքնաշարժերու ռատիո-ժապաւէնի նորոգութեան եւ վաճառքի ասպարէզին մէջ հմտանալով, իր սեփական գործատեղին հիմնած է 1960-ին եւ նոյն ասպարէզին մէջ աշխատած մինչեւ 1999:

Ան կանուխէն իր ներդրումը ունեցած է ազգային–հասարակական կեանքին մէջ։ Եղած է Ն.Ս.Մ.Մ.–ի վարչութեան անդամ 1962–1966, Հ.Մ.Մ.–ի վարչութեան ատենապետ՝ 1967–1971 եւ Ֆութպոլի Պետական համադաշնակցութեան անդամ: Ան մաս կազմած է Ս.Դ. Հնչակեան կուսակցութեան Վարիչ Մարմնին, 1967-1971։

Մարզական կեանք

1960-1970 տարիներուն, Ժան Տէր Գէորգեան ատենապետն էր Հալէպի Հ.Մ.Մ. ակումբին: Տեղին է նշել, որ Ժան եղած է միակ հայ անդամը Հալէպի ֆութպոլի Ֆետերասիոնին 1961-1969 տարիներուն եւ Հալէպի ֆութպոլի հաւաքական խումբերուն: 60-70-ական թուականներուն, ան Լիբանան հրատարակուող «Արարատ» թերթի մարզական բաժնի թղթակիցն էր Հալէպի մէջ: 

Ժան ուրախութեամբ կը վերյիշէ այդ տարիները ու կը պատմէ, թէ ինչպէ՛ս Հալէպի ֆետերասիոնին հետ համատեղ ջանքերով կը հրաւիրեն Արարատ խումբը: Հ.Մ.Ը.Մ-ի օրուան վարչութիւնը ընթրիքի երեկոյ մը կը սարքէ ի պատիւ «Արարատ» խումբին: Ժան կը պատմէ, թէ հրաւիրած են նաեւ Հայաստանի պասքէթպոլի խումբը, որ  հանդիպումներ կ’ունենայ Հալէպի պասքէթպոլի հաւաքականին հետ, ապա՝ Հ.Մ.Ը.Մ-ի եւ Հ.Մ.Մ խումբերուն հետ:  :

Առ ի հետաքրքրութիւն «ԱՐԱՐԱՏ» խումբին մասին, հոս նշեմ, որ  պեղումներուս շնորհիւ, «Ազդակ» օրաթերթի 24 դեկտեմբեր 1964-ի թիւէն (էջ 2) քաղած տեղեկութեանս համաձայն, 1964-ին, Հայաստանի Ֆութպոլի ախոյեան «Արարատ» խումբը իր շրջապտոյտը աւարտելէ ետք Լիբանանի մէջ՝ կ’անցնի Դամասկոս, ապա Հալէպի մէջ կ’ունենայ երեք հանդիպում:

Ա. հանդիպում՝ Հ.Մ.Մ.-Ահլի խառն խումբին դէմ, Բ. հանդիպում՝ Հ.Մ.Ը.Մ.- Հ.Մ.Մ.-Ահլի խառն խումբին դէմ, Գ. հանդիպում՝ Արարատ ընդդէմ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի:

Ա. հանդիպում. կիրակի, 13 դեկտեմբերին, Հալէպի քաղաքապետարանի դաշտին վրայ, բազմահազար հանդիսականներու ներկայութեան տեղի կ’ունենայ հանդիպումը «Արարատ»-ի եւ Հալէպի Հ.Մ.Մ.-Ահլի խառն խումբերուն միջեւ, իրաւարարութեամբ պրն. Տէշշէնի:  Մրցումը վերջ կը գտնէ 2-1, ի նպաստ Հայաստանի ախոյանին:

Բ. հանդիպում . չորեքշաբթի 16 դեկտեմբերին տեղի կ’ունենայ Արարատ – Հ.Մ.Ը.Մ.- Հ.Մ.Մ.-Ահլի խառն խումբին դէմ մրցումը, կ’աւարտի 2-1, դարձեալ ի նպաստ Արարատին:

Գ. հանդիպում . կիրակի, 20 դեկտեմբերին նոյնպէս Հալէպի քաղաքապետարանի դաշտին վրայ, շուրջ 20.000 հոգիի ներկայութեան տեղի կ’ունենայ «Արարատ» – Հ.Մ.Ը.Մ. հանդիպումը, բարձր հովանաւորութեամբ Հալէպի նահանգապետ Ն.Վ. զօրավար Մամտուհ Էլ Ճապիի: Խաղը վերջ կը գտնէ 2-1, դարձեալ ի նպաստ «Արարատ»ի (Ազդակի Թղթակից, Հալէպ, Ճանօ):

60-ական թուականներու ֆութպոլի մարզիկներէն կը յիշէ Անդրանիկ Մալեան (Հ.Մ.Ը.Մ. –ի եւ Հալէպի հաւաքականէն), Աւետիս Գաւլաքեան (Վասպուրական եւ Հալէպի հաւաքականէն), Միհրան Կոստանեան ( Հ.Մ.Մ.), Հալէպի հաւաքականէն Ապտել Քատեր Մճուեզ եւ եղբայրը՝ իրաւարար Մուսթաֆա Մճուեզ:

60-ականներուն Ս.Դ. Հնչակեան կուսակցութեան ակումբը նախ գտնուած է Հ.Մ.Ը.Մ. ակումբի դէմի թաղը, Թիլել փողոց: 70-ականներուն սկիզբը, ակումբը տեղափոխուած է կաթողիկէ համայնքի Առաջնորդարանի դէմի շէնքը, Թիլել փողոց: Ներկայիս, Հ.Մ.Մ.-ի եւ Ն.Ս.Մ.Մ. ակումբը կը գտնուի Ազիզէի շրջանը:

Ժան Տէր Գէորգեան կը յիշէ նաեւ տաներէց քահանաները՝ Տէր Շահէ քնհյ. Մասոյեանը, Տէր Հայկազ քնհյ. Մասոյեանը, Տէր Գառնիկ քնհյ. Չափանեանը: Նաեւ՝ Բերիոյ Թեմի Առաջնորդները՝ Գերշ. Տաթեւ Սրբազան Սարգիսեանը (1968-1977), Սուրէն Սրբազան Քաթարոյեանը (1977-2004):

Ժան Տէր Գէորգեան ուրախութեամբ կը յիշէ նաեւ իր բնակարանին մէջ հանդիպումը լիբանանահայ հանրայայտ մտաւորական, գրագէտ ու գրականագէտ Պէպօ Սիմոնեանի ու անոր կնոջ գրող Ազատուհի Սիմոնեանի հետ, ներկայութեամբ՝ իր դրացիներէն Պատուելի Պարգեւ Աբարթեանի ու անոր կնոջ՝ դաշնակահարուհի Սիւզանին: Այս հանդիպումին մասին խօսեցաւ նաեւ տիկ. Ազատուհի Սիմոնեան ինծի հետ զրոյցի մը ընթացքին:

Թատերական կեանք

Ժան Տէր Գէորգեան 70-ական թուականներուն մաս կազմած է 1923-ին հիմնուած Հալէպի «Անդրանիկ» թատերախումբին՝ ստանձնելով պատասխանատու դերեր, մասնաւորաբար Համլէթ, Օթելլո, Վերաքննիչ եւ Վարդանանք թատերախաղերուն մէջ: Տարիներ շարունակ ստանձնած է Վարդան Մամիկոնեանի դերը «Վարդանանք» թատերախաղի մէջ, զոր բեմադրիչ Աւետիս Էքմէքճեան կոչած էր «Ազգային Պատարագ»: Նոյն ներկայացումին մէջ դերեր վերցուցած են նաեւ Ճորճ Թիւֆէնքճեան, Աւետիս Էքմէքճեան, Ղեւոնդ Գաւլաքեան, Արա Տէմիրճեան, Զաւէն Հաճեան, Յարութիւն Գարամանուկեան՝ Յազկերտի դերով, Դանիէլ Գարամանուկեան՝ Յովսէփ կաթողիկոսի դերով, կը նշէ Ժան Տէր Գէորգեան:

Ժան Տէր Գէորգեան եղած է ընթերցասէր ու կը շարունակէ կարդալ: 1960-ականներուն, Հալէպի, Թիլելի վրայ գտնուող «Հոգետուն»-ի մուտքէն դէպի բակի աջ կողմի աստիճաններով տասնեակ անգամներ բարձրացած է Հ.Մ.Ը.Մ-ի «Քրիստափոր Գրադարան» ու փոխ առնելով կարդացած է գրադարանին գիրքերուն մեծ մասը: Ժան ո՛չ միայն անյագօրէն կարդացած է գիրքեր, այլեւ գիրքեր գնելով ու երբեմն ալ նուէր ստանալով պահած է իր շատ սիրելի գրադարանին մէջ: Եւ ահա՛ վաստակաշատ գրող Գէորգ Պետիկեանի «Բարեւ Հալէպ» գիրքը նուէր ստանալու Ժանին պատմութիւնը:

Գէորգ Պետիկեանի սրտակից ընկեր-բարեկամ հանգուցեալ  Տիգրան Թիւֆէնքճեանի կինը Սոնան, որ Ժան Տէր Գէորգեանի ազգականն է, հեղինակ Գէորգ Պետիկեանի «Բարեւ Հալէպ», «Սա Մեր Բոլորին Հալէպն է» գիրքերը բերած է Ժանին եւ խոստացած միւս գիրքերն ալ բերել:

Ժան Տէր Գէորգեան բազմաթիւ առիթներով հրաւիրուած է հայրենիք եւ մեծապէս նպաստած սփիւռք-հայրենիք մշակութային կապերու ամրապնդման: Այդ տարիներուն, հանդիպումներ ունեցած է հայրենիք-սփիւռք մշակութային կապերու նախագահութեան անդամ ակադեմիկոս Վարազդատ Յարութիւնեանի հետ (ծնած Վան, 1909 –մահացած Երեւան, 2008՝ 98 տարեկանին):

1970-ին, Հայաստան տարած է RUBY էսթրատային ճազ նուագախումբը, որ 9 ելոյթներով հանդէս եկած է Հայաստանի Պետական Ֆիլհարմոնիայի դահլիճին մէջ եւ ամէն անգամ ալ լեփ-լեցուն՝ ոգեւորելով Հալէպէն եւ յատկապէս Տաուտիէն ներգաղթած հայերը: Նուագախումբը հանդէս եկած է նաեւ Գիւմրիի մէջ (Լենինական այդ օրերուն): Այդ ելոյթներուն խօսնակը եղած է Ժան Տէր Գէորգեան: RUBY ճազ նուագախումբին ղեկավարն էր յայտնի ջութակահար Սուրէն Գահուէճեան (ծնեալ՝ Հալէպ, 1923 -մահացած՝ Լոս Անճելըս, 2016), անդամներ՝ Ճազմէն եւ երգիչ Մարտօ ու դաշնակահար Սագօ Սրապոնեան: Սուրէն Գահուէճեանի ջութակի դասընթացքին հետեւած է Վազգէն Քէլխաչերեան, 1968-ին:

Ժան Տէր Գէորգեան ամուսնացած է Սոնա Պէրպէրեանին հետ, 1971-ին: Բախտաւորուած են երկու դուստրով՝ Ալինա Տէր Գէորգեան, որ աւարտած է Հալէպի պետական համալսարանի անգլերէն գրականութեան բաժանմունքը: 1995-1996 տարեշրջանին, Ալինա դասաւանդած է Հալէպի Կիլիկեան Ճեմարանին մէջ: Ալինա ամուսնացած է Նէոս Գոզմոսի (Ֆիքս) Ս.Յովհաննու Կարապետ եկեղեցւոյ խմբավար, երաժիշտ ու երգեհոնահար՝ Բրշ. Կարօ Կիսրկ. Պարտաքճեանի հետ եւ կը պաշտօնավարէ Աթէնքի Սոֆի Յակոբեան վարժարանին մէջ, որպէս հայերէնի եւ հայոց պատմութիւն ուսուցչուհի: Ունին 2 զաւակ, Սուլա՝ քիմիագէտ եւ Ժանօ՝ տնտեսագէտ: Կասիա Տէր Գէորգեան, որ աւարտած է Հալէպի պետական համալսարանի Ճարտարապետական բաժինը եւ համալսարանական 4 տարիներուն արժանացած է Սուրիոյ հանրապետութեան նախկին նախագահի ողբացեալ զաւկին՝ Պէսէլ Ասատի անուան բարձր մրցանակին: Կասիա ամուսնացած է մանկաբարձ, կանանց վիրաբոյժ Մելքոն Գալայճեանի հետ եւ ունին 2 զաւակ՝ ճարտարապետ Կարին եւ ատամնաբոյժ Ճորճ:

ՇԵՓՈՐ ԼՐԱՏՈՒ – 1999

1999-ին, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու հայ համայնքէն անհատներ, որոնք յատուկ սէր ու հետաքրքրութիւն կը տածէին գիր ու գրականութեան հանդէպ, յառաջ կը բերեն յանձնախումբ մը, որուն աշխատանքով գաղութին մէջ կը հիմնուի առաջին տեղեկատու թերթը՝ «Շեփոր»: Ան իր 20-էջնոց պատկերազարդ տարբեր թեմաներով ու մշակութային, պատմական, մանկական եւ ժամանց բաժանումներով, իբրեւ շաբաթերթ առաջին անգամ լոյս կը տեսնէ 26 հոկտեմբեր 1999-ին: Սեդային աշխատանքը «Շեփոր»ի խմբագրական կազմին մէջ կ’ըլլայ գրաշարել, թերթին էջադրումը պատրաստել, սիւնակներու բաժանումները, թեմաներու հետ առնչուող տեղադրումներ կատարել, նաեւ՝ հրատարակել եւ ցրուել: Այս խմբագրական կազմին աշխատանքը եւ «Շեփոր»ի հրապարակումը երկար կեանք չ’ունենար մարդուժի բացակայութեան պատճառով: Թերթի օրինակներէն ներկայիս կարելի է ձեռք բերել հայկական կեդրոնէն: Իր խմբագրական աշխատանքին համար Սեդա կը ստանայ գնահատագիր մը այդ օրուան Ազգային վարչութենէն: Մինչեւ փետրուար 2001, «Շեփոր» լրատուն լոյս տեսած է 11 թիւ: 2001-ին՝ 6 ( թիւ 12,13, եւ մինչեւ 17)  թիւ, իսկ 1 յունուար 2002-10 յուլիս 2002՝ 3 թիւ (թիւ 18,19, 20): Այդ թուականէն ասդին, գաղութը չունի իր տպագիր լրատու պարբերականը:

Ազգային Օհաննէսեան Միօրեայ Վարժարանի հոգաբարձութիւն – 2010-2011

2009-2011, Սեդան Ազգ. Միօրեայ Օհաննէսեան վարժարանի հոգաբարձութեան անդամ կը նշանակուի: Հոգաբարձութեան անդամակցութեան կողքին, ան իր նպաստը կը բերէ դպրոցին կապուած բոլոր աշխատանքներուն, ինչպէս ուսուցչական վերապատրաստութեան դասընթացքին առնչուող բաժիններուն, հիւրասիրութիւն, միօրեայ վարժարանի հանդէսի պատրաստութիւն, գնահատական երեկոյի կազմակերպում նուիրուած շաբաթօրեայ ուսուցիչներուն, գեղարուեստական յայտագրեր, դպրոցի վերամուտի պատրաստութիւններ եւ այլն:

Հայ Օգնութեան Միութիւնը

2010-ին, վերջապէս գաղութին մէջ կը հիմնուի Հայ Օգնութեան Միութեան (ՀՕՄ) մասնաճիւղ մը, որուն հիմնադիր եւ հետագային գործունեայ անդամներէն մէկը կը դառնայ Սեդան Մարտ 2010 -Յունուար 2016: Այս յղումով կարել է գտնել հիմնադրութեան մասին թղթակցութիւն մը.

https://www.azad-hye.com/news/armenian-relief-society-establishes-a-chapter-in-sharjah-dubai/

Սեդա ԱՄԷ Շարժա-Տուպայ հաստատուելէն ետք կը ստանայ Սուրիոյ Շրջանային Վարչութեան փոխանցագիրը, այսպէս.-

Ընկհ. Սեդա Մանկասարեան Պալիոզեան 1986-92 տարեշրջաններուն մաս կազմած է Համազգայինի Սուրիոյ ընտանիքին։ Ունեցած է գործօն մասնակցութիւն յարկապէս Շրջ. Վարչութեան «Զաւարեան» Թատերական միաւորին մէջ 1987էն սկսեալ եւ տարբեր թատերախաղերու մաս կազմած էր որպէս յուշարար քուլիսներու աշխատանքներ եւ սրահի պատասխանատու, որմէ ետք եղած է Միաւորի ընկերային յանձնախումբի անդամ: Թատրոնի նկատմամբ ունեցած հետաքրքրութիւնը մղած է զինք բծախնդրութեամբ եւ պարտականութեան գիտակցութեամբ իր նպաստը բերելու միութեան մշակութային գործունէութեան վերելքին։ ԱՄԷ–ի մէջ, Սեդան կը շարունակէ իր ազգօգուտ գործունէութիւնը դարձեա՛լ Համազգայինի շարքերէն ներս, այս անգամ որպէս վարչական Համազգայինի նորակազմ «Մուշեղ Իշխան» մեկուսի մասնաճիւղին։ Այս մասին կը հաստատէ իր փոխանցագրին մէջ Համազգայինի Սուրիոյ Շրջանային Վարչութեան Ատենադպրուհի Էմմա Ազարիկեան եւ Ատենապետուհի Հռիփ Կանանեան, 13 Յունիս 2011:

Համազգային Մուշեղ Իշխան մեկուսի մասնաճիւղը

Ապրիլ 2011-ին, Էմիրութիւններու գաղութին ուրախութիւնը մեծ կ’ըլլայ, երբ կը հիմնուի Համազգայինի «Մուշեղ Իշխան» Մեկուսի մասնաճիւղը, որուն բացումը տեղի կ’ունենայ Համազգայինի կեդրոնական վարչութեան ներկայութեամբ: Սեդա կը նշանակուի անդրանիկ վարչութեան անդամ:

https://www.azad-hye.com/news/moushegh-ishkhan-chapter-of-hamazkayin-founded-in-the-united-arab-emirates/

Անմիջապէս վարչութիւնը իր շուրջ կը հաւաքէ համազգայինի համակիրներ, որոնք հետագային կը դառնան անդամներ: Առաջին ձեռնարկներէն կ’ըլլայ Թամարա Ստեփանեանի (1) նկարահանած կարճ ֆիլմին՝ «Փետրուար 19»ի ցուցադրութիւնը համայնքին՝ Սեդային առաջարկով, ներկայութեամբ՝ ֆիլմի բեմադիր Թամարա Ստեփանեան, որ այս ֆիլմով կը մասնակցէր «Dubai International Film Festival»ին: Թամարային համար մեծ անակնկալ մը կ’ըլլայ, որ  Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու մէջ այդքան թիւով հայեր կ’ապրին: Խանդավառութիւնը մեծ կ’ըլլայ բոլորին: Թամարա 16 տարի Լիբանանի մէջ Համազգայինի շունչով մեծցած էր շնորհիւ իր հօր՝ բեմադրիչ Վիգէն Ստեփանեանին (այժմ հանգուցեալ) եւ մօր: Հրաչ Քալսահակեանի հետ ունեցած իր զրոյցին մէջ, Թամարա հետեւեալ ձեւով իր գնահատականը կը կատարէ. սեղմել հետեւեալ կապը https://www.azad-hye.com/news/tamara-stepanyan-it-is-very-important-for-a-filmmaker-to-feel-that-she-is-in-a-dialogue/

24 մայիսէն 2012 – 25 մայիս 2015, Սեդա կը վարէ Համազգայինի վարչութեան ատենապետի պաշտօնը: Կը մասնակցի պատգամաւորական ժողովի, Երեւանի մէջ, 2014-ին: Ամէն ճիգ կը թափէ վերականգնելու թատերական ներկայացումները գաղութին մէջ: Որպէս տարիներու փորձառութիւն ունեցող դերակատար, բեմ կը բարձրանայ «Կռունկը կը կանչէ» թատերախաղով:

Համազգայինի գործունէութիւնը կը դադրի 2017-ին:

Էմիրութիւններու հայ համայնքին կայքէջը

2012-ին, Էմիրութիւններու Ազգային Վարչութեան որոշումով, կը հիմնուի յանձնախումբ մը, որ պիտի զբաղէր գաղութին յատուկ կայքէջի մը կազմակերպչական աշխատանքով: Սոյն յանձնախումբին անդամ կը նշանակուի Սեդան որպէս բովանդակութեան պատրաստութեան պատասխանատու:

Հետագային այդ կայքէջը կը կոչուի «Emahay»: Կայքէջին պաշտօնական բացման շնորհանդէսը կը կատարուի 8 Ապրիլ 2012-ին, միաժամանակ բանալով ֆէսպուքի էջ մը: Emahay կը նկատուի բովանդակալից կայքէջ մը, իր բոլոր սիւնակներով եւ ամբողջական ու թարմացուած տեղեկութիւններով:

 Մարդահամարի յանձնախումբ

13 Նոյեմբեր 2013-ին, Տուպայի եւ Հիւսիսային էմիրութեանց Ազգային Վարչութեան կողմէ Սեդա կը նշանակուի «Մարդահամարի Յանձնախումբ»-ի անդամ  Տուպայի եւ Հիւսիսային Էմիրութեանց համար: Վեցամսեայ աշխատանք մը՝ որ  պիտի արձանագրէր էմիրութիւններ ժամանող նոր հայ ընտանիքները եւ անհատներ, որոնք պիտի հաստատուին հոն, ու պիտի վերաթարմացնէր տեղեկութիւնները անոնց, որոնք արդէն հաստատուած են:

Յանձնախումբը կը բաղկանար հետեւեալ անձերէն. Մարտիրոս Գասպարեան, Սեպուհ Արմենակեան, Մարալ Սողմոնեան-Մանճիկեան, Սեդա Մանկասարեան-Պալիոզեան, Թինօ Չիֆթճեան, Գէորգ Օհանեան, Շանթ Քօրուքեան, Յակոբ Մանուէլ:

29 փետրուար 2016-ին, Սեդա կը հաստատուի Մոնթրէալ, Գանատա, ուր ալ մինչեւ այսօր կը բնակի իր ամուսնոյն՝ Մովսէս Պալիոզեանի եւ զաւկին՝ Դրոյին հետ:

Մարտ 2016-ին կը միանայ ՀՕՄ-ի «Սօսէ» մասնաճիւղին, որուն գործավարութիւնը կը կատարէ ներկայիս. անդամ է նաեւ տարբեր յանձնախումբերու: 2016 ապրիլին փոխանցագրով կը միանայ Համազգայինի «Սանահին» մասնաճիւղին: Նաեւ անդամ է նոյն մասնաճիւղի «Պետրոս Ադամեան» թատերախումբին:

Սեդա կը շարունակէ իր ազգօգուտ գործունէութիւնը, եւ իր ծնողքէն ժառանգած ծառայութեան ու նուիրումի ոգին այսօր իր կարգին կը փոխանցէ իր զաւկին՝ Դրոյին:               

♦

Քանի մը տասնեակ տարի առաջ, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու հայ համայնքին մէջ մշակութային կեանքի կարեւոր գործօններ հանդիսացած են թատրոնն ու պարը, որոնց ճամբով կը ստեղծուէր հայաշունչ միջավայր մը Էմիրութիւններ ժամանած հայորդիներուն, որոնք հեռու իրենց հարազատներէն, առիթ կ’ունենային նոր կապեր եւ ծանօթութիւններ ստեղծելու: Եւ այդ մթնոլորտին մէջ, հայ համայնքը կը դրուէր ամուր հիմերու վրայ, որ կը շարունակէ գոյատեւել նոյն ոգիով:

Շաքէ Մանկասարեան

(Շարունակութիւն Բ. եւ վերջ)

[1] Դերասան եւ բեմադրիչ Վիգէն Ստեփանեանի դուստրը Թամարա ծնած է Հայաստան, ապա իր ընտանիքին տեղափոխուած  Լիբանան 1994-ին: 2005-ին,  Lebanese American University (LAU) having studied in Communication Arts with an emphasis in Radio/TV/Film: 1994-2003 թուականներուն գործած է Լիբանանի մէջ` Համազգայինին հետ: Եղած է Համազգայինի «Արեգ» թատերախումբի հիմնադիր եւ Համազգայինի «Գասպար Իփէկեան» թատերախումբի բեմադրիչ: Դասաւանդած է Լիբանանի Ազգային վարժարաններուն եւ Համազգայինի Մ. եւ Հ. Արսլանեան ճեմարանին մէջ: Մեծ է անոր վաստակը լիբանանահայ դերասանական-բեմադրական մարզին մէջ, որովհետեւ Վիգէն Ստեփանեան իր ներդրումը ունեցաւ ապագայ սերունդ պատրաստելու առումով: Ազդակ օրաթերթ, 20 յունուար 2021 https://www.aztagdaily.com/archives/496346

90-ականներէն, Էմիրութիւններու հայ համայնքին մէջ իր ներդրումը կ’ունենայ նաեւ Սեդա Մանկասարեան:

Հալէպի մէջ ազգային, միութենական, մշակութային ու ընկերային բեղուն գործունէութիւն մը ունենալէ ետք, Սեդա Մանկասարեան իր միութենական աշխոյժ կեանքը ետին ձգած` կը հաստատուի Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ: Դիւրին չէր Սեդային համար հեռանալ Հալէպէն ու անոր կենսալի կեանքէն: Ան Ս.Օ.Խ.-ի արծուիկներու միաւորին մաս կը կազմէ 1981-1992, եւ Բ. Կարգի վկայական ստանալէ ետք, մասնաճիւղի խորհուրդին հրաւէրով կը ստանձնէ Ս.Օ.Խ.ի «Անի» մասնաճիւղի արծուիկներու պատասխանատուութիւնը (աքելա): 1982 – 1991 կը մասնակցի սկաուտական տարեկան ամառնային բանակումներու Քեսապի մէջ:

Սեդա Ազգ. Հայկազեան վարժարանը կ’աւարտէ 1981-ին, իսկ Քարէն Եփփէ Ճեմարան կը յաճախէ 1981-1985, ապա՝ Տնտեսական երկրորդական ուսումնարանը, զոր գնահատագիրով կ’աւարտէ 1989-ին: 

1990-էն սկսեալ կ’անցնի կեանքի ասպարէզ եւ կ’աշխատի Սանոսեան ընտանիքի առեւտրական հաստատութեան մէջ, որպէս քարտուղար/հաշուապահ եւ միեւնոյն տարին, կը ստանձնէ հաշուապահութիւնը Հ.Մ.Ը.Մ.-ի պարտէզին (Ազիզէի), ուր նաեւ որպէս օգնական կը ծառայէ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի պարտէզի ընդհանուր պատասխանատու (գնումներու ե պաշտօնեաներու ամսականներ) Անդրանիկ Մելիքեանին:

1991-1992 կ’անդամակցի Հ.Մ.Ը.Մ.ի շրջանային վարչութեան ընկերային յանձնախումբին:

10 փետրուար 1993-ին, առաջին անգամ ըլլալով Սեդա կը հեռանայ ծննդավայրէն ոչ թէ պտոյտի, այլ աշխատանքի՝ քրոջը՝ Շաքէին քաջալերանքով: «Պիտի մոռնայի Հալէպի միութենական կեանքս, երկար տարիներու ծառայութիւնս, սակայն յոյս ունէի նոյն ճամբան շարունակելու Էմիրութիններու մէջ», կը յայտնէ Սեդա: Շատ չանցած, Ապրիլ 1993-ին, կը ստաձնէ իր առաջին պաշտօնը Նորվեկիական Ճարտարագիտական Խորհրդատու ընկերութեան մը մէջ:

Նոյն թուականի մայիսին, կը ստանայ ժողովի հրաւէր մը մասնակցելու Շարժայի եւ հիւսիսային Էմիրութեանց «Երիտասարդաց Յանձնախումբ»-ի տարեկան ժողովին, ուր կ’ընտրուի ընդհանուր ժողովի քարտուղարուհի: Ու այսպէս կը սկսի անոր միութենական ճանապարհը Արաբական Էմիրութեանց մէջ:

ԱՄԷ-ի գաղութի քարտուղարութիւն, 1993-1995

Գաղութին մէջ գործունեայ անդամ,  Սեդային կը վստահուի  ծառայասիրական  պաշտօններ: Կը ստանձնէ գաղութին ու եկեղեցւոյ կամաւոր քարտուղարուհիի պաշտօնը, երբ հայ գաղութը  տակաւին եկեղեցի եւ հայկական կեդրոն չունէր: Գաղութին առնչուող գործունէութեան վայրն էր հոգեւոր հովիւին բնակավայրը: Ապրիլին 1993-ին, Էմիրութիւններու հայ գաղութը կ’ունենայ  իր առաջին մնայուն հոգեւոր հովիւը յանձին Հոգշ. Տ. Բաբգէն Վրդ. Չարեանի, (այժմ Գանատայի Հայոց Թեմի Առաջնորդ), որուն հետ կ’աշխատի որպէս հայ համայնքի քարտուղարուհի: Հայր Բաբգէն կը ծառայէ երկուքկէս տարի մինչեւ Նոյեմբեր 1995:

Այդ օրերուն, հաղորդակցութեան արդի միջոցներ գոյութիւն չունէին, հետեւաբար բաւական դժուար էր համայնքի անդամներուն հետ կապ հաստատել: Այդ գործը կը վստահուի Սեդային, ու ան առանց տատամսելու կը կատարէ այդ պարտականութիւնը: Կար ֆաքսի միջոցը, որու ճամբով կը փոխանցուէին եկեղեցւոյ եւ ազգային վարչութեան կամ ազգային վարչութեան տակ գործող յանձնախումբերու յայտարարութիւնները:

 Հայր Բաբգէնի մեկնումէն ետք, ան կը շարունակէ կամաւոր քարտուղարութեան աշխատանքը շաբաթական երկու օր, երեկոյեան ժամը 7- 9:30: Աշխատանքը կ’ընդգրկէր նամակագրութիւններ, յայտարարութիւններ պատրաստել եկեղեցւոյ, Ազգային վարչութեան, երիտասարդաց յանձնախումբին, թաղականութեան, տիկնանց յանձնախումբի եւ հոգաբարձութեան: Նաեւ՝ համայնքին անուանացանկը սրբագրել ու թարմացնել, ել-նամակներ յղել գաղութի անդամներուն, ամուսնութեան, մկրտութեան եւ այլ հաստատագիրեր պատրաստել, Ազգային վարչութեան ատենագրութիւնները տպել եւ պահել, (filing) թղթածրարային դասաւորում եւ քարտուղարական այլ աշխատանքներ:

Աշխատանք կը տանի նաեւ հիւսիսային Էմիրութեանց հայ համայնքի հասցէագրքոյկի եւ հեռախօսային անուանացանկ պատրաստութեան մէջ, ապա կը հեռաձայնէ գաղութի անդամներուն՝ ստուգելու եւ սրբագրելու տեղեկութիւնները. պրպտումներ կը կատարէ նոր ժամանած հայերուն մասին եւ այլն:

Ազգային Վարչութիւնը հրատարակած է 1991, 1993, 1996, 2006, 2010 տարիներու հասցէագրքոյկները:

Նոյեմբեր 1995ին, Հոգշ. Տ. Բաբգէն Վրդ. Չարեանի մեկնումէն ետք, վարձուած բնակարանին մէջ կը շարունակուին քարտուղարութեան աշխատանքները, հանդիպումները, թատերական ու պարի փորձերը. հետագային թատրոնի եւ պարի փորձերը կը կատարուին պանդոկի մը մէջ:

Նոյեմբեր 1998-ին, համայնքը կ’ունենայ իր սեփական համալիրը՝  Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին եւ Ազգ. Օհաննէսեան միօրեայ վարժարանը:

Եկեղեցւոյ քարտուղարութեան ստանձնած Սեդային կամաւոր պաշտօնը կը շարունակուի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ համալիրին մէջ, 1998 նոյեմբերէն – ապրիլ 1999, որմէ ետք, իր ասպարէզային աշխատանքին բերումով, ան կը դադրի պաշտօնէն: Ազգային Վարչութիւնը կ’ունենայ իր քարտուղարուհի-պաշտօնեան ամսական վարձատրութեամբ, որ շրջան մը ետք Հայաստան գաղթելով, Սեդա դարձեալ հրաւէր կը ստանայ ստանձնելու քարտուղարութիւնը փոխան ջնջին վարձատրութեան: Շաբաթը երկու օր, երեկոյեան 7 – 9, եւ ըստ աշխատանքի պահանջին:

 Պարարուեստ

Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու հայ համայնքի ծաղկումի եւ մշակոյթի պահպանման աշխատանքներ կը տարուէին, եւ 1995-ին, կը ստեղծուի պարախումբ մը, որուն անմիջապէս կ’անդամկցի Սեդան եւ կը նկատուի հիմնադիր անդամներէն մէկը: առաջին պարուսոյցը կ’ըլլայ Խաչիկ Սապա: Ինչպէս նշուեցաւ, համայնքը չունէր իր կեդրոնը եւ պարախումբի փորձերը տեղի կ’ունենային  Շարժայի «Գարլթօն» պանդոկի թատերասրահին մէջ, շաբաթը երկու օր: Պարախումբը կ’ունենայ քանի մը պաշտօնական ելոյթներ: Հետագային, պարուսոյց գտնելու դժուարութեան պատճառով՝ կը դադրի: Նախապէս, Էմիրութիւններու մէջ, 1980-1982 տարիներուն ալ գործած է պարախումբ մը (26 հոգի) Ռաֆֆի Սիւլահեանի ղեկավարութեամբ, բայց զայն կարելի չէ եղած պահել հետեւողական փորձերու յարմար վայր չունենալու պատճսռով:

 «Թատրոն 81» ելոյթները

Սեդան 1996-էն մաս կը կազմէ «Թատրոն 81» խմբակին եւ թատերական ներկայացումներով հանդէս կու գայ գլխաւոր դերերով, ինչպէս՝ 

Հրայր Սողոմոնեանի  բեմադրութեամբ.

– Գրիգոր Զօհրապի «Փոստալ»ը (թատերգութեան վերածուած Մուշեղ Իշխանի կողմէ) եւ «Հաճի Տուրիկ»ը (17 մայիս 1996, Շարժայի «Քոնթինենթալ» պանդոկի թատերասրահ):

– Երուանդ Օտեանի «Թաղականին կինը»՝  տիկին Նուարդի դերով, (15 մայիս 1998, Շարժայի «Holiday Inn» պանդոկի թատերասրահ):

Մուշեղ Պետիրեանի բեմադրութեամբ. 

– Արտեմի Այվազեանի, Գարեգին Երիցեանի «Ուշ լինի, Նուշ լինի» (ուրախ օփերէթ, 3 արար)՝ Մարթայի դերով (23 մայիս 2002, Շարժայի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ համալիր, Փիեռ Քէօսէեան սրահ:

Նորայր Գազանճեանի բեմադրութեամբ, Էմիրութիւններու Շարժայի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչի համալիրի Փիեռ Քէօսէեան սրահին մէջ ներկայացուած են հետեւեալ  հինգ թատերգութիւնները.

– Մուշեղ Իշխանի «Մեռնիլը որքան դժուար է», «Թատրոն 81», 7 մայիս 2004: Մայրը Ճօն Հէլըրի https://www.youtube.com/watch?v=HtV7VcxJlZc&t=68s

Համազգայինի «Մուշեղ Իշխան» մեկուսի մասնաճիւղի «Ժորժ Սարգիսեան » թատերական միաւորի ելոյթները.

– Ժագ Ս. Յակոբեանի «Կռունկը կը կանչէ»,  2012՝  Սրբուկի դերով:

– Ճորճ Աբելեանի «Միլիոնատէր եղանք Միլիոնատէր», 10 մարտ 2013՝ Սեդա-Սեւակին կինը:

– Յակոբ Պարոնեանի «Շողոքորթը», 20 մարտ 2015:

Հետագային այս խմբակը կը դադրեցնէ իր աշխատանքները ու գաղութը կը մնայ առանց թատրոնի:

Հոս տեղին է մէջբերել Շարժայի Ազգ. Օհաննէսեան միօրեայ վարժարանի տնօրէն Նշան Պասմաճեանի  (ներկայիս Աւստրալիոյ եւ Նոր Զելանտայի հայոց թեմի առաջնորդարանի դիւանապետ) 22 մայիս 2010-ին կատարած մէկ վկայութիւնը. «Սեդան կրնայ շատ լաւ օգնական ըլլալ ու Լենա Գազանճեանի հետ այս երկու տիկինները միասնաբար կրնան թատերական կեանքը, մեր թատերական մշակոյթի ջամբումը, որ սկսած էինք մի քանի հոգիով՝ դեռ 1981-ին «Թատրոն 81» ով, վերստին կազմակերպել եւ այս անգամ այնպէս որ  շարունակականութիւնը ապահովուի:  Ես Սեդային ու Լենային մէջ շարունակականութեան ջահը վառ պահելու մարմաջը միշտ տեսած եմ: Այս առիթ է այդպիսի իտէալ իրականացնելու»:

1997 նոյեմբերին, գործի նոր առիթով մը, Սեդա կը տեղափոխուի Տուպայ, ուր կը ստանձնէ աւելի բարձր պաշտօն մը. Administration Manager:

(Շարունակելի 1)

Մինաս Թէօլէօլեան

Մինաս Թէօլէօլեան ծնած է 24 նոյեմբեր 1913-ին, Պարտիզակ (Պահչէճիք), Պոլսէն 55 քմ. հարաւ-արեւելք: Մահացած է Պոսթըն, 1997-ին: Յաճախած է Պարտիզակի Սրբոց Թարգմանչաց վարժարանը։ 1922-ին, Իզմիրի ջարդերէն ետք, պատանի Մինասը ղրկուած է Պոլիս, ուր յաճախած է Վիեննայի Մխիթարեաններու վարժարանը: Հայ ուսուցիչ, արձակագիր, հրապարակագիր ու խմբագիր, նուիրուած կրթական մշակ Մինաս Թէօլէօլեան ապրած է աստանդական կեանք մը Սուրիա, Լիբանան, Եգիպտոս եւ Միացեալ Նահանգներ։

Հայրն է գրականագէտ, սփիւռքագէտ Փրոֆ. Խաչիկ Թէօլէօլեանի:

1944, երբ ազգային-քաղաքական ու գաղափարական իր հրապարակումներուն համար դարձեալ հետապնդումի ենթակայ կը դառնայ, այս անգամ վերջնականապէս կը հեռանայ Թուրքիայէն եւ կը հաստատուի Սուրիա: Հալէպի մէջ, եղած է «Արեւելք» օրաթերթի խմբագիր: Քանի մը խմբագրականներ ունի նորաբաց ճեմարանին մասին: Եղած է նաեւ Ուսումնական Խորհուրդի անդամ: 1948-1955 նախ այցելու, իսկ 1952-էն սկսեալ մնայուն ուսուցիչ հայերէնի եւ հայ գրականութեան, Մինաս Թէօլէօլեան ուսուցչութեան կը կոչուի Հալէպի Հայկազեան վարժարանին մէջ: Բերիոյ թեմի օրուան առաջնորդ եւ հետագային  Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Զարեհ Ա. Փայասլեանի եւ պետական երեսփոխան Հրաչ Փափազեանի առաջարկով, Թէօլէօլեան 1948-ին կը նշանակուի Քարէն Եփփէ Ճեմարանի առաջին տնօրէն բայց ի պատիւ Զարեհ սրբազանի ՝ կը կոչուի դեր-տնօրէն  եւ այդ պաշտօնը վարելով մինչեւ 1956:

Անոր օրով ճեմարանը կ’որդեգրէ պաքալորիայի պետական ծրագիրը: Կը հրատարակուի «Բամբիռ» աշակերտական պարբերաթերթը:  Մ. Թէօլէօլեանի կինը՝ Գոհար Թէօլէօլեան եղած է Ճեմարանի դաստիարակ-ուսուցչուհի, մնայուն վարիչ դպրոցի կարգապահութեան եւ ուսումնադաստիարակչական գործունէութեան, գիտութեան եւ ուսողութեան ուսուցչուհի:

Թէօլէօլեան Հալէպի մէջ կը պատրաստէ «Քերականութիւն Արդի Հայերէնի» երկհատոր դասագիրքը (1950, Հալէպ , Հրատարակութիւն Ուսումնական Խորհուրդի) եւ հայ նոր գրականութեան շուրջ ներկայացուցած իր դասախօսութիւնները կը հրատարակէ երկու հատորով՝ «Դար մը Գրականութիւն– 1850-1950» խորագրով (Ա. Հատոր, 1956. Բ. հատոր, 1956, Գահիրէ): Երկու հատորներն ալ շրջան մը կը գործածուին իբրեւ դասագիրք (Աղբիւր՝ Յակոբ Չոլաքեան, «Յիսնամեակ Քարէն Եփփէ Ճեմարանի», 1947-1997):

Թէօլէօլեանի «Դար մը գրականութիւն – 1850-1950» երկհատորեակը նաեւ այս օրերուն կը հանդիսանայ հայ գրականութիւն ջամբող որեւէ դասագրքի անբաժան ընկերակիցը եւ լրացուցիչը: Թէօլէօլեան իր ընդգրկած ժամանակաշրջանի հայ գրականութեան կապուած բոլոր հարցերուն, ինչպէս նաեւ իւրաքանչիւր հայ գրողի մասին, կը փոխանցէ խօսք եւ խորհուրդ, որոնք հիմնական նշանակութիւն կը ներկայացնեն նորահաս սերունդին հայեցի լիարժէք կազմաւորման համար:

1956-ին քաղաքական պատճառներով կ’արտաքսուի Սուրիայէն եւ կը հաստատուի Գահիրէ, ուր Վահան Նաւասարդեանի մահէն ետք մէկ տարի կը ստանձնէ ՀՅԴ Եգիպտոսի պաշտօնաթերթ «Յուսաբեր»-ի խմբագիրի պաշտօնը: 1957-ին կը հաստատուի Պէյրութ, ուր երեք տարի կը վարէ Ազգ. Ս. Նշան վարժարանի տնօրէնութիւնը: Այս շրջանին կանոնաւոր աշխատակցութիւն կը բերէ ինչպէս Լիբանանի «Ազդակ», նոյնպէս եւ Փարիզի «Յառաջ» դաշնակցական թերթերուն:

1960-ին, կուսակցական գործիչի առաքելութեամբ, Մինաս Թէօլէօլեան կը գործուղուի ու կը հաստատուի Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ: 1962-էն սկսեալ մինչեւ 1979 կը վարէ «Հայրենիք»-ի խմբագրի պաշտօնը` միաժամանակ մաս կազմելով «Հայրենիք» գրական ամսագրի խմբագրութեան: Այնուհետեւ, խմբագրի պաշտօնէն հանգստեան կոչուելով հանդերձ, Թէօլէօլեան մինչեւ իր վերջին շունչը կանոնաւորաբար կ’աշխատակցի «Հայրենիք»-ին ու Քալիֆորնիոյ «Նոր Կեանք» շաբաթաթերթին:

Հրապարակագրական իր երկարամեայ ծառայութեան շրջանին, Մինաս Թէօլէօլեան կանոնաւոր աշխատակիցը կ’ըլլայ յատկապէս ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ին` 1969-ին Պէյրութի մէջ իբրեւ «Ազդակ Շաբաթօրեակ-Դրօշակ» անոր վերահրատարակութեան առաջին օրերէն մինչեւ, 1986-էն սկսեալ, Աթէնքի մէջ ուղղակի «Դրօշակ» անունով անոր հրատարակութեան շրջանին:

Մինաս Թէօլէօլեան Դաշնակցութեան գաղափարական պատնէշին վրայ արթուն պահակի իր առաքելութեան տէր կը կանգնի մինչեւ վերջ, մինչեւ 18 մարտ 1997, երբ առյաւէտ կը փակէ հայ ժողովուրդի անկորնչելի արժէքներուն վրայ միշտ սեւեռուն պահած իր հայեացքը: (Աղբիւր՝ Ն. Պէրպէրեան)

Արեգ Տիրազան (բուն անունով Օննիկ Պասմաճեան)

Արեգ Տիրազան կը հանդիսանայ յետեղեռնեան պոլսահայ գրականութեան ամէնէն ուշագրաւ դէմքերէն մէկը, մինչեւ անկէ հեռանալը:

Ծնած է 1902-ին, Պուրսա: Պոլիս փոխադրուելով, կը յաճախէ Փանկալթա շրջանին մէջ Յովհաննէս Հինդլեանի հիմնադրած «Նոր դպրոց» վարժարանը, որ իր դռները բացած էր  18 հոկտեմբեր 1909-ին, որմէ ետք Արեգ Տիրազան ուսումը շարունակած է ինքնաշխատութեամբ: 

Արեգ Տիրազան 1920-ականներէն սկսեալ դասաւանդած է  Պոլսոյ Հինդլեանի «Նոր դպրոց», Պէրպէրեան, Մխիթարեաններու լիսէ եւ  Լուսաւորիչեան վարժարաններուն մէջ: Տեղին է նշել, որ 1912-ին, Պէյօղլուի Լուսաւորիչեան վարժարանին տնօրէն եղած է Մեծ Եղեռնի նահատակ գրագէտ Դանիէլ Վարուժանը մինչեւ իր ձերբակալութիւնը, 1915: Վարուժան միաժամանակ որպէս այցելու ուսուցիչ կը դասաւանդէր նաեւ Հինդլեան, Նիկողոսեան եւ Դպրոցասէր վարժարաններուն մէջ։

Պոլսոյ «Թարգմանչաց»  վարժարանի մէջ, Արեգ Տիրազան եղած է  Մինաս Թէօլէօլեանի հայերէնի ուսուցիչը:

Քարէն Եփփէ Ճեմարանի առաջին տնօրէն Մինաս Թէօլէօլեան 1957-ին մեկնած է արդէն: Տնօրէնի պաշտօնով Պոլիսէն Քարէն Եփփէ ճեմարան կը հրաւիրուի Արեգ Տիրազան, որ սակայն փաստօրէն կը մնայ հայագիտական բաժնի վարիչ-ուսուցիչը: Կը կազմուի տնօրէն խորհուրդ մը՝ Կարապետ Սապունճեանի եւ Գէորգ Տօնապետեանի գործակցութեամբ, թէեւ խնամակալութեան յղուած տեղեկագիրները իբրեւ տնօրէն կը ստորագրէ Արեգ Տիրազանը:

Արեգ Տիրազան իր ամբողջ ուշադրութիւնը կը դարձնէ հայագիտական բաժնին: Իր պաշտօնավարութեան երկու տարիներուն ընթացքին, 1956-1957 եւ 1957-1958, փաստօրէն ան հոսանքն ի վեր կը թիավարէր հայեցի դաստիարակութեան նախկին կարելիութիւնները պահելու ու պահպանելու իր ճիգին մէջ:

Իբրեւ հայագիտական ճիւղի վարիչ եւ հայ գրականութեան ուսուցիչ, ան ամենէն առաջ կը ձեռնարկէ նիւթերու ծրագրային եւ դասագրքային պակասները լրացնելու աշխատանքին: Պոլսոյ Ուսումնական Խորհուրդին լիսէական ծրագիրը աչքի առաջ ունենալով, ան անձամբ կը մշակէ ծրագիր մը, իսկ երկրորդին պարագային, ընդօրինակութեան կամ խմորատիպ տպագրութեան միջոցով, բոլոր դասարանի կարգերուն համար համապատասխանաբար կը պատրաստէ «գրականութեան գիտելիքներ», «գրականագիտական անհրաժեշտ ծանօթութիւններ գրական դպրոցներու եւ եւ գրելու արուեստի մասին» , «գրական շրջաններու եւ դէմքերու մասին» տեսութիւններ, աշակերտներուն պատրաստել կու տայ «հատընտիր էջեր ու տետրակներ»:

Արեգ Տիրազան 1956-ին ի գործ կը դնէ հայագիտական նիւթերու իր ծրագիրը ճեմարանին մէջ, կը կազմէ գրականութեան պատմութեան ձեռնարկ մը՝ «Համադրոյթ հայ գրականութեան պատմութեան (հրատարակուաած Հալէպ, 1958, տպարան Արեւելք), որ իբրեւ դասագիրք կը գործածուի Մինաս Թէօլէօլեանի «Դար մը գրականութեան» հետ, 8-11-րդ կարգերու աշակերտներուն համար:

Հոս նշենք, որ 1956-1957 տաեշրջանին, ճեմարանի նախապատրաստական 6-րդ, 7-րդ 8-րդ եւ 9-րդ դասարանները կանոնաւորապէս կը սկսին հետեւելու պետական արաբական ծրագրին: Այդ տարեշրջանին, առաջին անգամ ըլլաով 8-րդ կարգի աշակերտները կը ներկայանան պետական պրէվէի քննութեան (Աղբիւր՝ Յակոբ Չոլաքեան, «Յիսնամեակ Քարէն Եփփէ Ճեմարանի», 1947-1997):

Իբրեւ նուիրուած կրթական մշակ, Տիրազան ապրած է թափառական կեանք մը՝ Սուրիա, Կիպրոս, Լիբանան եւ Ֆրանսա: Պոլսոյ մէջ անոր հրատարակուած գործերն են «Արիւն եւ Ծաղիկներ» (վիպակ) – Իսթանպուլ, 1929, «Երրորդի Ստուերով» (վիպագրութիւն) – Իսթանպուլ 1933, «Գազանը Աստուած մը կ’ուզէ» (վէպ) – Իսթանպուլ 1955, «Փորձի կաւ» (վէպ) – Իսթանպուլ 1979 (Աղբիւր՝ «Ժամանակակից Իսթանպուլահայ գրողներ», Ա. Հատոր, էջ 425, աշխատասիրութիւն՝ մատենագէտ, բանասէր Կարօ Աբրահամեան):

Արեգ Տիրազան մահացած է Փարիզ, 1987-ին:

Առ ի տեղեկութիւն.-

Քարէն Եփէէ Ճեմարանի հայագիտական բաժնէն շրջանաւարտներ եղած են պատմաբան Երուանդ Փամպուքեան (1952-1953 Ա. Հունձք), գրող Յակոբ Պալեան, ուսուցիչ-տնօրէն, Հ.Մ.Ը.Մ.-ի անխոնջ նուիրեալ Երուանդ Տեմիրճեան , Համազգայինի Վահէ Սէթեան տպարանի տնօրէն Երուանդ Մոնոֆարեան (1955-1956, Դ. Հունձք):

Ճեմարանի եւ ազգային վարժարաններու ուսուցիչներ, խնամակալութեան ատենապետ – ծագումով՝ Արեւմտեան Հայաստան, Կիլիկիա

• Հրաչ Փափազեան Եոզկաթ ծնած 1892-ին, Ճեմարանի հիմնադրութեան ընթացքին իր կատարած դերէն աւելի կարեւոր գործունէութիւն ունեցաւ հետագային, երբ 1949-սկսեալ մինչեւ Լիբանան իր մեկնումը՝ 1957, շուրջ ութը տարի եղաւ ճեմարանի խնամակալութեան ատենապետ:
• Յովհաննէս Տէր Պարսամեան, ծնեալ Խարբերդ, 1908-ին: Աւարտած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանը: 1950-1956 կը պաշտօնավարէ Ճեմարանին մէջ իբրեւ «ներքին կեանքի պատասխանատու վարիչ եւ վարչական պաշտօնեայ: 1952-էն ետք՝ ընդհանուր հսկիչ եւ ուսուցիչ անգլերէն լեզուի:
• Արփիար Գարամանլեան, ծնեալ Մարաշ, 1908-ին: Նախկին միաբան վիեննայի Մխիթարեան Ուխտի: 1954-էն մինչեւ իր մահը եղած է Ճեմարանի հայերէնի, գրաբարի, գրականութեան եւ հայոց պատմութեան մնայուն ուսուցիչ եւ գրադարանավար:
• Պարգեւ Միսիրեան, ծնեալ Այնթապ, 1911-ին: 1934-1942 եղած է հայերէնի ուսուցիչ Թէլ Ապիատի, Ճարապլուսի եւ Լաթաքիոյ ազգային վարժարաններուն մէջ: 1970-1988 եղած է Ճեմարանի հաշուապահ եւ առաջին հինգ տարին նաեւ գրադարանավար:
• Գրագէտ Սիմոն Սիմոնեան ծնած է Այնթապ, 1914-ին : Անդրանիկ որդին է սասունցի ծնողներու։ Պաշտօններ վարած է Հալէպի  Ազգ. Հայկազեան եւ Ազգ. Կիւլպէնկեան վարժարաններուն մէջ որպէս հայերէնի եւ հայոց պատմութեան ուսուցիչ: Մահացած Պէյրութ, 1986-ին:
• Եզեկիէլ Թորոս, ծնեալ Խարբերդ, 1915-ին: 1963-1976 նկարչութեան այցելու ուսուցիչ Ճեմարանի միջնակարգին մէջ: Պաշտօնավարած է նաեւ Լազար Նաճարեան վարժարանին մէջ: Ծանօթ գեղանկարիչ:
• Նշան Զարզաւաթճեան, ծնեալ Տիգրանակերտ, 1916-ին: 1956-1975, մինչեւ իր մահը պաշտօնավարած է ճեմարանին մէջ: 1956-1962 եղած է գիշերօթիկի պատասխանատու, ապա գոյքապահ եւ գրադարանի պատասխանատու:
• Միսաք Սիսեռեան՝ (Միսաք Ուլնեցի) գրչանունով, ծնեալ Զէյթուն, (անցեալին կոչուած է Ուլնիա բիւզանդական Ուլնիա բնակավայրի անունով) 1888-ին: 1926-էն 1928, Միս Եփփէի որբանոցի տնօրէնութիւնը ստանձնած է, ապա 1928-էն 1932 եղած է Տէր Զօրի Ազգային վարժարանի տնօրէնը եւ դպրապետը: 1932-էն 1953, դասաւանդած է Հալէպի Ազգային Հայկազեան եւ Կիւլպէնկեան վարժարաններուն մէջ: Կը մահանայ 1954-ին: Միսաք Սիսեռեան (Մ․ Ուլնեցի) հեղինակ է «Պատմութիւն Զէյթունի, 1409-1921» եւ «Անաւարտ պահեր» քերթուածներու ժողովածու:

Պերճ Աբրահամեան ծնած է 1931-ին Երուսաղէմի հայկական թաղամասը եւ յաճախած Սրբոց Թարգմանչաց դպրոցը։ Ան կը յիշէ իր հայոց լեզուի ուսուցիչը՝ Սեդրակ Պաղտոյեանը եւ դպրոցին տնօրէնը՝ Սերովբէ Վարդապետ Մանուկեանը։ Կինը Սիւզան Սուլթանեան, ծնած է Ամման, Յորդանան: Ունեցած են երկու դուստրեր՝ (ծնեալ Անգլիա) Հուրի Նատին  եւ Սեդա Նատին:

Նշենք, որ Երուսաղէմի Սրբոց Թարգմանչաց միջնակարգ դպրոցը  հիմնուած է 1929-ին,  Եղիշէ Արք. Դուրեան (1860, Սկիւտար – 1930, Երուսաղէմ) ջանքերով: Եղիշէ Արք. Դուրեան կրտսեր եղբայրն է բանաստեղծ Պետրոս Դուրեանի:

Պերճ Աբրահամեան իր ուսումը կը շարունակէ Երուսաղէմի Santa College-ի մէջ: Սակայն, 1947-ին, ըստ ՄԱԿ-ի որդեգրած բանաձեւին, որ կ’առաջադրէր բրիտանատան հոգատարութիւն հաստատել Պաղեստինի մէջ, զայն կը բաժնէր երկու պետութիւններու, մէկը՝ արաբական, միւսը՝ հրէական: Երուսաղէմի Santa College դպրոցը կը մնար հրէական գօտիին մէջ եւ Պերճին համար կը դառնար անհասանելի: Այնուհետեւ, ան աշխատանքի կ’ընդունուի բրիտանական կառավարական ծառայութեան մէջ որպես հաշուապահութեան ժամանակաւոր գործավար՝ 17.5 պաղեստինեան փաունտ աշխատավարձով:

Բրիտանական հոգատարութեան աւարտէն ետք, Պերճ մէկ տարի կը մնայ առանց դպրոցի եւ պատշաճ աշխատանքի, սակայն հետագային կ’ամբողջացնէ իր միջնակարգ կրթութիւնը Frers College-ի մէջ։ Պերճին եղբայրը, որ Իրաք կը բնակէր այդ օրերուն, Պերճին համար  աշխատանք կը դասաւորէ իրաքցի կապալառուի մը մօտ, որպէս վարչական գործավար՝ վերահսկելու ընկերութեան աշխատանքները: Աշխատանքային այս փորձառութիւնը անոր կը ստիպէ շարունակելու իր ճարտարագիտական-երկրաչափական կրթութիւնը, որուն առաջին տարին կ’աւարտէ Aleppo College-ին մէջ (Հալէպ, Սուրիա), ապա չորս տարի կը յաճախէ Պոլսոյ Robert College-ը, զոր կ’աւարտէ 1957-ին՝ ստանալով  Երկրաչափութեան պսակաւոր արուետից վկայականը: Այնուհետեւ, ան ամէն ամառ կ’աշխատի Իրաքի մէջ նոյն կապալառուին քով՝ իր ուսումնական յաջորդ տարին ֆինանսաւորելու համար:

Ուսումը աւարտելէ ետք, ան կը վերադառնայ եւ տասը ամիս կ’աշխատի Քարքուք քաղաքին մէջ Shaheen and Janabi Contractors ընկերութեան մէջ, որպէս մնայուն օգնական ճարտարագէտ-երկրաչափ եւ իր մասնակցութիւնը կը բերէ «Մեծ Զապ գետ»-ի եզրին (արաբերէն الزَّاب الْكَبِيْر ) բնակարանային համալիրի մը կառուցման աշխատանքին: Նշենք որ Մեծ Զապ (Հայկական լեռնաշխարհին, Տիգրիսի ձախ վտակը) 400 քմ երկարութեամբ գետ է, որ կը հոսի Թուրքիոյ եւ Իրաքի միջով: Ան ակունք կ’առնէ պատմական Հայաստանէն՝ Վանա լիճին մօտ եւ կը միանայ Տիգրիսին Իրաքի մէջ՝ Մոսուլ քաղաքէն հարաւ։ Բայց, տնօրէնութեան հետ ունեցած վէճի մը պատճառով, ան կը հրաժարի:

1958-ի ապրիլին, Պերճ աշխատանքի կ’ընդունուի Քուէյթի Հանրօգուտ շինարարութեան նախարարութեան մէջ՝ ծառայելով գրեթէ ինը տարի: Քուէյթի մէջ, ան ականատես կը դառնայ Քուէյթի հայկական համայնքի ձեւաւորումին եւ Սելմիա շրջանին մէջ, ամենօրեայ հայկական դպրոցի մը հիմնադրութեան, 1960-ին: Այդ օրերուն դպրոցին տնօրէնն էր Յարութիւն Սահակեան:

Ճարտարագէտ- երկրաչափ Պերճ Աբրահամեան Քուէյթի Ազգ. վարժարանի հոգաբարձուներու խորհուրդին կը միանայ 1963-1964 տարեշրջանին իբրեւ անդամ, 1965-1966-ին՝ գանձապահ, 1966-1967՝ պարզ անդամ:

 «Սելմիա» շրջանը գտնուող հայկական դպրոցին շէնքը, որ արաբական տուներ էին, հայ համայնքին ջանքերով վարձուած ու բարեկարգուած է որպէս Քուէյթի Ազգային Հայկական Վարժարան: Երբ համայնքը կ’որոշէ եկեղեցի մը կառուցել դպրոցին ետեւը գտնուող բակին մէջ, հայ արհեստաւորներ իրենց ձեռքերով կը կառուցեն թիթեղածածկ կառոյցը, որ մինչեւ ասկէ տասը տարի առաջ գործող, բայց հիմա նոր շէնքի մէջ է», կը գրէ Հրաչ Քալսահակեան՝ աւելցնելով, «ես տեսած եմ այդ կառոյցը քանի անոր կողքին գտնուող Առաջնորդարանի շէնքին մէջ ապրած ենք ընտանեօք մէկ տարի, 1973-1974-ին»:

1966 հոկտեմբերին, Պերճ Աբրահամեան աշխատանքի բերումով կը մեկնի Ապու Տապի՝ որպէս մնայուն Ճարտարագէտ-երկրաչափ Arabicon British Consultants ընկերութեան մէջ, որ ըստ էութեան կիսաանապատային միջավայրի մէջ կը գտնուէր: Այդ ատեն, «Մաքթաա» կամուրջը չկար, եւ խճուղի մը կղզին կը միացնէր մայրցամաքին: Երկրաչափ Պերճին կը վստահուի Ապու Տապիի Քորնիշին վրայ ծովային պատի կառուցման հսկողութիւնը, որ կ’ընդգրկէր հսկայական հողերու բարելաւման աշխատանքները: 1967-ին, Ն.Վ. Շէյխ Զայէտ կը կտրէ «Abu Dhabi Sea Wall»-ի  կառուցման ժապաւէնը: Պերճ ուղեկցելով Շէյխ Զայէտին բացատրութիւններ կու տայ գործընթացին, նաեւ  հողահանումի, հողերու բարելաւումի եւ թիթեղներու կուտակումին մասին:

Այդ տարիներուն, Ապու Տապիի մէջ կային միայն քանի մը հայ ընտանիքներ, շուրջ 100 անհատներ՝ գլխաւորապէս մասնագէտներ։ Յատկանշական է, որ 1970-ականներու սկիզբը Ապու Տապիի մէջ շինարարական տասը մեծ ընկերութիւններէն հինգը կը ղեկավարուէին հայ ճարտարագէտներու կողմէ։ Այդ տարիներուն, հայկական համայնքային գործունէութիւն չկար:

Ալ Խուպեյրաթ դպրոցը

«1967-ին, Ապու Տապիի մէջ սեփական դպրոցներ գոյութիւն չունէին։ Երբ 1967-ի վերջերը կ’առաջարկուի դպրոց մը հիմնել, հոն բնակող քանի մը ընտանիքներ մեծ ոգեւորութեամբ կ’ընդունին զայն, որպէսզի կարողանան իրենց երեխաները հոն դպրոց ուղարկել։ Բայց դպրոցին մէջ կարելի կ’ըլլայ հաւաքել տարբեր տարիքի միայն ութ աշակերտ, որոնցմէ մէկը իմ աղջիկս էր՝ Հուրին: Հետեւաբար, աշակերտները բոլորը կը հաւաքուին մէկ սենեակ-դասարանին մէջ, որ յատկացուած էր այդ նպատակին՝ Pauling’s Road Contractor ընկերութեան ժամանակաւոր ճամբարին մէջ», կը գրէ ճարտարագէտ Պերճ Աբրահամեան՝ աւելցնելով, «Եւ այսպէս, Խուպեյրաթ դպրոցին հունտերը կը ցանուին։ Ամիսներու ընթացքին, աշակերտներու թիւը կը կրկնապատկուի, եւ անհրաժեշտ կը դառնայ պատշաճ դպրոցի մը կառուցումը»:

Նոր դպրոցին շէնքը կը կառուցուի ցուցանիշային արագութեան մէջ, եւ կը բացուի 15 փետրուար 1968-ին՝ Շէյխ Զայէտ պին Սուլթան Ալ-Նահեանի՝ այդ ժամանակուայ Ապու Տապիի կառավարիչ եւ Երուսաղէմի Անկլիքան եկեղեցւոյ առաջնորդ Քամփպել Մաքքինսի կողմէ:

Բացման  արարողութեան ներկայ կը գտնուին քանի մը այլ բարձրաստիճան պաշտօնատարներ, ինչպէս՝ Արչի Լէմպ, որ Մեծն Բրիտանիոյ գաղութատէր իշխանութեան ներկայացուցիչն էր Ապու Տապիի մէջ (Ապու Տապի կ’անկախանայ 1971-ին), Խալաֆ Ալ Օթեյպա, որ կ’ուղեկցէր Շեյխ Զայէտին, Մահմուտ Հասան Ճումաա, եւ Ապու Տապիի առողջապահութեան գաղութատէր «նախարար» տոքթ. Ֆիլիփ Հորնիպլո:

1976-ին, խումբ մը երիտասարդներ արդէն ստեղծած էին գաղութային կեանքի կորիզ մը Ապու Տապիի մէջ, յանձինս Պերճ Աբրահամեանի, Հրաչ Արզումանեանի, Վարդան Ինկիլիզեանի, Կարօ Սատըգճեանի եւ Գրիգոր Ճէրէճեանի:

Ապրիլ 1980-ին, կը նշանակուի  Ապու Տապի համայնքին անդրանիկ Ազգային Վարչութիւնը՝ ներառելով հայութեան բոլոր հատուածները եւ յարանուանութիւնները՝ Անդրանիկ Տաղլեան, Գրիգոր Ճէրէճեան, Հրաչ Արզումանեան, Միքայէլ Պատալեան, Պերճ Աբրահամեան, Վարդան Ինկիլիզեանի եւ Վարդգէս Թավլեանի:

Մարտ 1981-ին, կը սկսի Ապու Տապիի հայկական դպրոցին դասաւանդութիւնը երկօրեայ դրութեամբ, հինգշաբթի եւ շաբաթ կէսօրէ ետքերը, ապա կը վերածուի միօրեայի, հինգշաբթի օր, իսկ տարիներ ետք՝ չորեքշաբթի յետմիջօրէին:  Դեկտեմբեր 2014-ին, Ապու Տապիի համայնքը կ’ունենայ իր սեփական համալիրը՝ Սրբոց Նահատակաց Եկեղեցին եւ Արա Խանոյեան Ազգ. միօրեայ վարժարանը:

Պերճ Աբրահամեան 1969-1984 կը վարէ  Brook and Khalfan ընկերութիւններու խումբին գլխաւոր տնօրէնի պաշտօնը՝ իրականացնելով բազմաթիւ ծրագիրներ, գլխաւորապէս՝ ճամբաներ:

1984-էն սկսեալ, ան կ’աշխատի Սալահ Հարիրիի հետ, Ապու Տապիի Spectrum Engineering Consultants ընկերութեան մէջ: Տեղին է նշել, որ Էմիրութիւններու մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպանատան շէնքին ճարտարապետներն էին Պերճ Աբրահամեան եւ Սալահ Հարիրի: Դեսպանատան աշխատանքները սկսան Ապրիլ 2000-ին: Իսկ, 23 Սեպտեմբեր 2000-ին, տեղի ունեցաւ դեսպանատան պաշտօնական բացումը, որուն ներկայ գտնուեցան Հայաստանի նախկին արտաքին գործոց նախարար Վարդան Օսկանեան, Էմիրութեանց պետական բարձրաստիճան պատասխանատուներ, դեսպանատան դիւանագիտական անձնակազմը եւ հոծ բազմութիւն մը Արաբական Միացեալ Էմիրութեանց հայ համայնքէն:

2005-ին, Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպանատան մնայուն նոր շէնքի հիմնարկէքը տեղի ունեցաւ։ 2007-ին աւարտեցան շինարարական աշխատանքները ու դեսպանութեան նոր շէնքին բացումը կատարուեցաւ օրուան Նախագահ Ռոպերթ Քոչարեանի ներկայութեամբ։

1990-ին, Ապու Տապիի մէջ կը ստեղծուի Հայկական մշակութային ընկերակցութիւնը, որուն, 1992 մինչեւ 2010 (ընկերակցութեան դադարեցումը), Պերճ կ’ըլլայ անոր պատուոյ նախագահը:

Նշենք որ Հայկական մշակութային ընկերակցութիւնը կազմակերպած է բազմաթիւ ձեռնարկներ, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ հրաւիրած հայրենի հարիւրաւոր արուեստագէտներ եւ այդպէսով ձեւաւորելով հայկական մշակութային աշխոյժ կեանք մը՝ սերտօրէն համագործակցելով Էմիրութիւններու մշակութային առաջատար կառոյցներու հետ: Իր կառոյցով, անդամներուն հայեցողութեամբ եւ նպատակային ուղղուածութեամբ, Ընկերակցութիւնը անկախ միաւոր մը կը ներկայացնէր գաղութին մէջ: Եւ իր որդեգրած մշակութային եւ բարեսիրական ուղղուածութեամբ, կը լրացնէր Ազգային Վարչութեան տարած եկեղեցական եւ կրթական գործունէութիւնը: Համերաշխութեան այս մթնոլորտը կը շեշտուի, երբ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Կաթողիկոս Մեծի Տանն Կիլիկիոյ առաջին անգամ կ’այցելէ Էմիրութիւններ (Ապրիլ 1997) ու իր մօտ կը հրաւիրէ Ազգային Վարչութեան եւ Ապու Տապիի Հայկական Մշակութային Ընկերակցութեան անդամները:

2018-ին, Պերճ Աբրահամեան կը հրատարակէ «Berj Aprahamian: A book dedicated to Abu Dhabi. A Tribute with Love » գիրքը, որ կ’ընդգրկէ աւելի քան 200 գունաւոր ինքնատիպ լուսանկարներ՝ մեծաւ մասամբ Պերճի լուսանկարած պատկերները, որոնք  լուսանկարչական տեղեկութիւն կը տրամադրեն Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու պատմութեան, ձեւաւորման եւ Շէյխ Զայէտի պաշտօնավարման առաջին տարիներուն մասին (1966-1971), այսպէս.

Շեյխ Զայէտ պին Սուլթան Ալ Նահիան՝ Ապու Տապիի կառավարիչ 6 օգոստոս 1966-էն եւ մինչեւ 2 դեկտեմբեր 1971՝ Արաբական Միացեալ Էմիրութեանց նախագահ դառնալը։

Գիրքը կ’ընդգրկէ յատուկ լուսանկարներ Ապու Տապիի Համտան փողոցի մէջ տեղի ունեցած զինուորական շքերթէն, որ կը  նշէր Շեյխ Զայէտի գահակալութեան առաջին օրը:
Լուսանկարներ Ապու Տապի Քորնիշի տարածքէն:
Լուսանկարներ Ապու Տապիի հին օդակայանէն, ճամբաներ:
Լուսանկարներ հին ամրոցէն (Հոսն):
Լուսանկարներ Մաքթաա կամուրջէն,  «Տաս» կղզիէն, Բանջարեղէնի եւ ձուկի նոր շուկայէն:
Լուսանկարներ Ալ Խուպեյրաթ դպրոցէն:
Նաեւ՝ պատկերներ ճարտարագիտական եւ շինարարական սխրանքներու մասին:

Գիրքը նախատեսուած է Էմիրութիւններու գալիք սերունդներուն համար՝ աւելին իմանալու իրենց պատմութեան եւ այն երկրին մասին, ինչպէս Պերճ Աբրհամեան տեսած էր ու ապրած:

Շնորհակալութիւնս Հրաչ Քալսահակեանին՝ իրեն յատուկ մակագրուած Պերճ Աբրահամեանի հեղինակած «Berj Aprahamian: A book dedicated to Abu Dhabi. A Tribute with Love» գիրքը ժամանակաւոր տրամադրելուն համար:

Հրաչ Քալսահակեան հիմնադիրն է «Ազատ Հայ» կայքէջին: Պերճ Աբրահամեանի մասին կարդալ անգլերէն՝ այս յղումով ՝ https://www.azad-hye.com/the-legacy-of-berj-aprahamian/

(Բոլոր լուսանկարները՝ Պերճ Աբրահամեանի)

Ֆլորա Զապէլի հայըը՝ Մանկասար Մկրտիչ Մանկասարեան ականաւոր վերապատուելի եւ գիտնական է, մասնագիտացած՝ աստուածաբանութեան, փիլիսոփայութեան եւ թրքական պատմութեան մէջ: Ան ծնած է 29 Դեկտեմբեր 1859-ին, Խարբերդ նահանգի «Մեզիրէ» (Մամուրէթուլ-ազիզ) գաւառի «Արաբկիր» գաւառակի «Մաշկերտ» (Մաշքերէ) գիւղը: Անոր հայրն էր Մկրտիչ աղա Մանկասարեան ու մայրը՝ Սառա: Մանկասարի ընտանիքը բաւական հարուստ էր: Պատանի Մանկասարը կ’ուղարկեն Կոնստանդնուպոլսոյ Ռոպէրթ Գոլէճը (Robert College), զոր կ’աւարտէ եւ կը դառնայ նշանաւոր ճարտարախօս: 1877-ին, կը յաճախէ «Ամասիոյ Սանճաք»-ի՝ Մարզուան/Մերզիֆոն շրջանի «Անաթոլիա Գոլէճը»՝ հետեւելով Աստուածաբանութեան ճիւղին: Իր ուսանողութեան տարիներուն, երբեմն կը քարոզէ Մարզուանի աւետարանական ժողովարանին մէջ: Ժողովուրդը կը հմայուի պերճախօսութեամբը երիտասարդ ուսանողին, որ շուտով կը հրաւիրուի նոյն ժողովարանի քարոզիչի պաշտօնին: Հազիւ 19 տարեկան, Մանկասար կը ձեռնադրուի երէց՝ ծառայելով 1878-1880 տարիներուն:

1879-ին, Մանկասար կ’ամուսնանայ Ագապի Ալթունեանի (ծնեալ 1856) հետ: Աշխարհ կը բերեն չորս զաւակներ՝ Ֆլորա Զապէլ Մանկասարեան (1881–1968) (որ ապագային պիտի դառնար տիկին Ռեյմոնտ Հիչքոք – Mrs. Raymond Hitchcock), Արմէն Փարքըր Մանկասարեան (Armen Parker 1886-1916), Քրիսթին Մանկասարեան (որ ապագային պիտի դառնար տիկին Mrs. Earl Benham) եւ Ճորճ Փոլ Մանկասարեան (George Paul Mangasarian 1898 կամ 1899):  Ագապի կը մահանայ 1910-ին, 54 տարեկանին:

Մանկասար կը տեղափոխուի Միացեալ Նահանգներ, ուր իր ուսումը կը շարունակէ Փրինսթընի համալսարանի աստուածաբանական դպրեվանքին մէջ: Ան որպէս վերապատուելի  կը դառնայ հոգեւոր հովիւը Փենսիլվանիոյ Ֆիլատելֆիայի Spring Garden Աւետարանական եկեղեցւոյ, ուր կը ծառայէ երեք տարի,  1882-1885: Սակայն, ան կը հրաժարի պատուելիական ծառայութենէն եւ կը դառնայ անկախ քարոզիչ ու «անկախ կրօն»-ի դասախօս Նիւ Եորքի մէջ: 1892-ին, ան կը դառնայ Շիքակոյի Ethical Culture Society միութեան ղեկավարը, զոր հիմնած էր Փրոֆ. Felix Adler: 1900-ին, ան կը կազմակերպէ Շիքակոյի բանապաշտ (rationalist) անկախ կրօնական հասարակութիւնը, որ իբբեւ ճանաչողութեան աղբիւր կ’ընդունի ոչ թէ փորձը, այլ տրամաբանօրէն հիմնաւորուած միտքը, բանականութիւնը, իրատեսական խումբ մը՝ որուն հովիւը կը մնայ մինչեւ 1925:

16 Յունիս 1915-ին, Շիքակոյի մէջ, Մանկասար կ’ամուսնանայ Mary Edna Glendon-ին հետ: Հանգստեան կոչուելէ ետք կը հաստատուի Piedmont, Գալիֆորնիա, ուր կ’ապրի իր կնոջ՝ Mary Edna Glendon-ի  հետ մինչեւ իր կեանքի վերջը՝ 26 Յունիս 1943-ին, 84 տարեկանին։

Մանկասարեան հեղինակ է շարք մը գիրքերու, որոնք թարգմանուած են ֆրանսերէնի, գերմաներէնի, սպաներէնի եւ այլ օտար լեզուներու, ընդհանրապէս՝ կրօնական քննադատութեան ու կրօնի փիլիսոփայութեան մասին։ Մանկասարեան ինքզինք կը համարէ բանապաշտ կամ աշխարհիկ մարդ, ոչ թէ աթեիսթ, զոր կը դասէր անստուգելի հաւատամքներու շարքին։

Ֆլորա Զապէլ Մանկասարեան

Ֆլորա Զապէլ Մանկասարեան ծնած 1 Ապրիլ 1881-ին, երբ հայրը՝ Մանկասար Մկրտիչ Մանկասարեան 22 տարեկան էր, իսկ մայրը՝ Ագապի Ալթունեան՝ դուստրը Տոքթոր Ալթունեանի, 25 տարեկան էր:

Ֆլորա Զապէլ Մանկասարեան (1880-1968) կը հանդիսանայ Պրոտուէյի առաջին հայ դերասանուհին եւ ամերիկեան համր ֆիլմի եւ երաժշտական կատակերգութեան առաջին աստղերէն մէկը։

Համիտեան ջարդերու ժամանակ, Զապէլ իր ընտանիքին հետ կը մեկնի Միացեալ Նահանգներ եւ բնակութիւն կը հաստատէ Շիքակոյի մէջ: Ֆլորա իր ուսումը կը ստանայ Wellesley գոլէճին մէջ, Պոսթընի մօտ գտնուող կանանց մասնաւոր համալսարան մը, որ նշանաւոր է իր ջամբած գերազանց կրթութեամբ:

19 տարեկանին, Ֆլորա Զապէլ կը տեղափոխուի Նիւ Եորք՝ թատերական բեմի ասպարէզ, որ յատկապէս այդ օրերուն խիզախութիւն կը համարուէր երիտասարդ կնոջ մը համար։ Իր անփորձառութեան պատճառով, ան քանի մը անգամ կը մերժուի: Այդ շրջանին, Castle Square Grand Opera ընկերութեան թատերական տնօրէնը Henry W. Savage կը պատրաստուէր ներկայացնելու օփերա մը, եւ երիտասարդ Ֆլորա Զապէլ Մանկասարեան կը մօտենայ տնօրէնին՝ աշխատանք գտնելու յոյսով: Լսելէ ետք անոր ձայնը, Henry W. Savage բաւարար կը նկատէ զինք ներգրաւելու երգչախումբին մէջ որպէս սօփրանօ: Ֆլորա Զապէլ աստիճանաբար ճանաչում կը գտնէ Broadway-ի մէջ: Ֆլորա Զապէլ ընդհանուր առմամբ դերեր վերցուցած 14 երաժշտական եւ 5 համր ֆիլմերու մէջ:

Հետաքրքրական է նշել, որ Ֆլորա իր կեանքի քանի մը տարիները կը զոհէ փորձելով պաշտպանել հայրը, որ կը ձերբակալուի եւ  կը բանտարկուի 1900-ականներու սկիզբը Պոլիս կատարած ճամբորդութեան ընթացքին, (թերթերը կը գրէին թէ ան ինչ-որ գաղտնի առաքելութիւն մը ունէր Պոլսոյ մէջ եւ այդ նպատակով ան ածիլած էր իր պեխն ու մորուքը) հաւանաբար այն պատճառով, որ ան հրապարակաւ կը դատապարտէր Համիտեան ջարդերը: Զինք բանտէն ազատելու եւ Միացեալ Նահանգներ տանելու ամերիկեան կազմակերպութիւններու բոլոր փորձերը կը ձախողին:

Տարակուսանքի մէջ, երիտասարդ Ֆլորա Զապէլ Մանկասարեանի միակ երազանքը կ’ըլլայ բաւական գումար վաստկիլ թուրքիոյ մէջ բանտարկուած իր հօր համար փաստաբան մը վարձելու համար։ Ան աշխատասէր էր եւ կենդրոնացած իր աշխատանքին վրայ ու կը մերժէր ամուսնութեան բոլոր առաջարկները։ Վերջապէս, երեք տարի յետոյ, Ֆլորա Զապէլ դարձեալ կը միանայ իր հօրը։

Տեղին է նշել, որ այդ օրերուն տակաւին Թուրքիա ապրող ֆլորա Զապէլի հօրաքոյրները մտահոգուած ըլլալով Ֆլորա Զապէլի ապրելակերպով, որ տակաւին ամուսնացած չէր, հօրը՝ Մանկասարին անընդհատ նամակներ կը գրէին՝ յայտնելով, որ դժգոհ էին Ֆլորա Զապէլի ընթացքէն եւ սրտնեղած կը գանգատէին, որ մեծ սխալ ըրած է զայն իր հետ Մ. Նահանգներ տանելով:  Նամակներուն մէջ, Ֆլորա Զապէլի հօրաքոյրները նոյնիսկ կը նշէին, թէ իրենք յարմար երիտասարդ մը գտած են, որ կը փափաքի ամուսնանալ Ֆլորա Զապէլի հետ եւ միանալ իրեն Ամերիկայի մէջ, թէեւ նախընտրելի էր, որ ան վերադառնայ Պոլիս: Այնուամենայնիւ, այս առաջարկը կը մերժեն Ֆլորա եւ հայրը, որ մեծապէս կը քաջալերէր իր դուստրին ձգտումներն ու երազները:

Raymond Hitchcock

Ֆլորա Զապէլ հետագային կ’ամուսնանայ թատրոնի հանրածանօթ դերասան եւ երաժշտական կատակերգութեան աստղ Ռեյմոնտ Հիչքոքի (Raymond Hitchcock) հետ ( ծնեալ 22 Հոկտեմբեր 1865-ին, Auburn, Cayuga County, New York), որուն կողքին դերեր կը վերցնէ  շարք մը հռչակաւոր երաժշտական ֆիլմերուն մէջ: Հիչքոք նախապէս ամուսնացած էր  Freda Bowen-ի հետ, 1891-1903: Այնուհետեւ, 1905-ին կ’ամուսնանայ գեղեցիկ դերասանուհի Ֆլորա Զապէլ Մանկասարեանի հետ, մինչեւ իր մահը 1929-ին: Նշենք, որ Ֆլորա Զապէլ դեր վերցուցած է նաեւ The Red Widow «Կարմիր այրին» համր ֆիլմին մէջ (1916), գլխաւոր դերասան Ճոն Պարիմոի (John Barrymore) կողքին:

Հիչքոք եւ Զապէլ զաւակ չեն ունեցած: 24 Նոյեմբեր 1929-ին, (Պեվըրլի Հիլզ, Գալիֆորնիա), ամուսնոյն մահէն ետք ֆլորա Զապէլ Մանկասարեան Հիչքոք կը դադրի իր շարժապատկերի ասպարէզէ, եւ կը դառնայ Jacques Bodart Inc.-ի ոճաբան (designer) եւ գործընկեր:

Ֆլորա Զապէլ Հիչքոք կը մահանայ 7 Հոկտեմբեր 1968-ին, 88 տարեկանին, Նիւ Եորք:

Ֆլորա Զապէլ Հիչքոքի Broadway խաղարկութիւններու ցանկը.

1) The Man on Stilts (Sep 09, 1931 – Sep 12, 1931) Performer: Flora Zabelle [Mrs. Van Allen] Play Comedy Original

2) The Girl from Home (May 03, 1920 – May 22, 1920) Performer: Flora Zabelle [Senora Juanita Arguilla] Musical Farce Original

3) Toot-Toot! (Mar 11, 1918 – Apr 13, 1918) Performer: Flora Zabelle [Mrs. James Wellington] Musical Comedy Original

4) Ziegfeld Follies of 1913 (Jun 16, 1913 – Sep 06, 1913) Performer: Flora Zabelle Musical Revue Original

5) The Pearl Maiden (Jan 22, 1912 – Feb 10, 1912) Performer: Flora Zabelle [Nadine] Musical Original

6) The Kiss Waltz (Sep 18, 1911 – Dec 02, 1911) Performer: Flora Zabelle [Nella] Musical Operetta Original

7) The Man Who Owns Broadway (Oct 11, 1909 – Jan 29, 1910) Performer: Flora Zabelle [Sylvia Bridwell] Musical Original

8) The Mascot (Apr 12, 1909 – May 08, 1909) Performer: Flora Zabelle [Bettina] Musical Opera Revival

9) The Yankee Tourist (Aug 12, 1907 – Nov 24, 1907) Starring: Flora Zabelle [Grace Whitney] Musical Farce Original

10) Easy Dawson (Aug 22, 1905 – Oct 07, 1905) Performer: Flora Zabelle Play Comedy Play with music Original

11) The Yankee Consul (Jan 24, 1905 – Mar 04, 1905) Starring: Flora Zabelle Musical Opera Original

12) The Yankee Consul (Feb 22, 1904 – Jul 02, 1904) Performer: Flora Zabelle [Bonita] Musical Comedy Opera Original

13) The Messenger Boy (Sep 16, 1901 – Jan 04, 1902) Performer: Flora Zabelle [Isabel Blyth] Musical Comedy Original

14) San Toy (Oct 01, 1900 – Nov 24, 1900) Performer: Flora Zabelle Musical Comedy Original

https://www.ibdb.com/broadway-cast-staff/flora-zabelle-65974

Մանկասար Մանկասարեանի մատենագիտութիւնը.

• A Voice from the Orient(J. G. Ditman, 1885)
• A New Catechism(Chicago: Independent Religious Society, 1902)
• Christian Science, a Comedy in Four Acts(Chicago: Independent Religious Society, 1903)
• Morality Without God: Including Letter to Right Rev. Bishop Anderson(Chicago: Independent Religious Society, 1905)
• The Mangasarian-Crapsey Debate on The Question: “Did Jesus Ever Live?”(Chicago: Independent Religious Society, 1908)
• The Story of My Mind; or, How I Became a Rationalist(Chicago: Independent Religious Society, 1909)
• The Truth About Jesus, Is He a Myth?(Chicago: Independent Religious Society, 1909)
• How the Bible was Invented(Chicago: Independent Religious Society, 1910)
• Is Life Worth Living Without Immortality?(Chicago: Independent Religious Society, 1910)
• The Bible Unveiled(Chicago: Independent Religious Society, 1911)
• The Jesuits and Their Morals, (The Rationalist)(Unknown publisher, 1913)
• The Story of Joan of Arc the Witch-Saint(Chicago: Independent Religious Society, 1913)
• The Irish Question: Report of a Lecture Delivered Before the Independent Religious Society(Chicago: Independent Religious Society, 1919)
• What is Christian Science?(London: Watts & Co, 1922)
• The Neglected Book or The Bible Unveiled(New York: Truth Seeker Company, 1926)

(Broadway Musical Comedy) Raymond HITCHCOCK: In the Days of Old (1910)  https://youtu.be/NgPeszDmmfk?si=rT1VjmhJi5m48J7m

American actor Raymond Hitchcock (1865-1929) / In the Days of Old (Robyn; Blossom) / from the 1904 Broadway musical comedy “The Yankee Consul” / Recorded: October 13, 1910 in New York  

Թուլիփ, Jamnabai Narsee Schoo երկրորդական վարժարանը եւ Mithibai College-ի Սնունդի  գիտութեան եւ քիմիագիտութեան բաժանմունքները աւարտելէ ետք, կը մասնակցի Miss India 2000 գեղեցկութեան մրցումին: Թէեւ աւարտական փուլ չի հասնիր, սակայն ան ուշադրութիւնը կը գրաւէ ծանուցումի բազմաթիւ ընկերութիւներու, եւ առ այդ՝ կը մասնակցի շարք մը մեծ վաճառանիշերու ծանուցումներու, ինչպէս՝  (Ponds, Pepsi, Siyaram, BPL, Smirnoff, Tata Sky mobile TV եւ այլն): Դերեր կը ստանձնէ հնդակական եւ շրջանի տարբեր երկիրներու արտադրութեամբ ֆիլմերու մէջ՝ սինեմա եւ պատկերասփիւռ:

Թուլիփի մայրը Զապէլ Ժոշի-Հայկեան, Մումպայ ապրող վերջին հայը, ծնած է Պէյրութ, Լիբանան: Ան հիւսուածեղէնի վաճառական իր մումպայցի ամուսնոյն կը հանդիպի Պէյրութի մէջ, անոր կատարած արեւտրական այցելութիւններու ընթացքին:

Զապէլ իր ամուսնոյն կը հանդիպի երբ Պէյրութի Քարլթոն պանդոկին մէջ ընդունարանի քարտուղարուհի կ’աշխատէր: Ան կ’ամուսնանայ  23 տարեկանին եւ կը տեղափոխուի Մումպայ, 1972ին. ան սահուն կը խօսի հայերէն, արաբերէն, թրքերէն, անգլերէն, կուճարաթի, հինտի եւ մարաթիերէն:

Ինչպէս գիտենք, հայերը աշխարհով մէկ ափռուած մեծ սփիւռք ունին։ Հնդկահայերը, թէեւ փոքր համայնք, եղած են ծանօթ վաճառականներ եւ ոսկերչական իրերու առեւտրականներ, որոնք հիմնած են եկեղեցիներ, ակումբներ եւ կրթական հաստատութիւններ նաւահանգստային քաղաքներու մէջ, ինչպէս՝ Կալկաթա, Չեննայ եւ Մումպայ:

Զապէլ Ժոշի, որուն մեծ հայրը եկեղեցական էր,  միակ հոգաբարձուն է Մումպայի 215-ամեայ Սուրբ Պետրոս Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ, ուր մկրտուած են իր երեք աղջիկները: Ս. Պետրոս եկեղեցին կառուցուած է 1 Հոկտեմբեր  1796-ին. վերակառուցուած՝ 1957-ին, ուր այժմ կը գտնուի նաեւ Արարատի շէնքը, որ կը պահպանուի վարձքերէ գոյացած եկամուտով:

«Աւստրալիայէն արքեպիսկոպոսը եկաւ զիս մկրտելու, եւ նկարներս լոյս տեսան թերթերու մէջ», – կ’ըսէ Զապէլ Ժոշիի դուստրը՝ դերասանուհի Թուլիփ Ժոշի, որ հայ քրիստոնեայ չէ, բայց հաճելի յիշատակներ ունի Մումպայի եկեղեցւոյ մէջ հայ համայնքի հաւաքներուն իր սերտ հանդիպումներէն: Թուլիփ եւ քոյրերը Մոնալիզան ու Սելֆին մկրտուած են Ս. Պետրոս հայկական եկեղեցւոյ մէջ։ Բոլորը կը խօսին սահուն հայերէն եւ սիրահար են հայկական ուտելիքներու:

2011-ին, եկեղեցին կը վերանորոգուի Կալկաթայի հայ համայնքին միջոցներով, սակայն չունի քահանայ եւ հայկական արարողութիւններ։ Քանի մը տարի առաջ, Զապէլ Ժոշի եկեղեցին կը բանայ Ասորի ուղղափառ քրիստոնեաներու համար: «Անոնց կրօնական համոզումները նման է մեր հաւատքին, եւ կարեւոր է, որ եկեղեցին դատարկ չմնայ», – կ’ըսէ Զապէլ Ժոշի:

«Զապէլ Ժոշիի դուստրերէն բացի, Մումպայի մէջ տակաւին կ’ապրին ծագումով հայ քանի մը հոգի, որոնք Հնդկաստան ապաստանած են Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ: Հայերը միշտ հալածուած ժողովուրդ եղած են, մանաւանդ թուրքերուն կողմէ եւ, հետեւաբար, միշտ փախուստի մէջ», –  կը պատմէ լրագրող Marion Arathoon, որուն հօր մեծ հայրը հայ է. ան բնակութիւն հաստատած է Լահոր, Փաքիստան:

Պահպանելով իրենց ազգային լեզուն ու մշակոյթը, հայ գաղթականներուն մեծ մասը որդեգրած է Հնդկաստանը իբրեւ հայրենիք՝ նոյնքան ջերմ, որքան Հնդկաստանը ընդունած է զիրենք: «Ես քանի մը անգամ եղած եմ Հայաստան եւ ամէն տարի կ’այցելեմ Պէյրութ, բայց այսօր ես զիս իսկապէս հնդիկ կը նկատեմ»,- կ’ըսէ Զապէլ Ժոշի «Hindustan Times» օրաթերթին, 3 Յուլիս 2011-ին:

Այսօր Մումպայի  հայերուն թիւը նոազած է՝ հասնելով միայն մէկ կնոջ՝ 71-ամեայ Զապէլ Ժոշին, որ իր ժամանակը կը բաժնէ Մումպայի եւ Գանատայի միջեւ, աւագ դուստրի եւ Պէյրութի քրոջ մօտ:

 «Այստեղի հայերը սերտ կապեր ունէին տեղացի բնակիչներուն  հետ եւ երջանիկ էին», – կը նշէ Զապէլ Ժոշի: Երբ Զապէլ կ’իմանայ եկեղեցիին մասին, ինքն ալ կ’երթայ հոն։ «Ընդամէնը 15 հոգի էինք։ Այսպիսով, մենք ամէն Կիրակի կը հաւաքուէինք, կը հանդիպէինք:  Հիմա մարդոց մեծ մասը մահացած է, իսկ միւսները գաղթած են տարբեր երկիրներ»,- կ’ըսէ ան:

Հնդկական ուղղափառ եկեղեցւոյ անդամ Thomas Varughese վերջին 10 տարիներուն հոգ կը տանի եկեղեցւոյ։ «Ան ինծի մեծ հաճոյք կը պատճառէ, ինչպես նաեւ՝ հպարտութիւն հոգւոյս մէջ, եւ կամաւոր աշխատանք կը տանիմ եկեղեցիին մէջ: Թէեւ եկեղեցին մեզի չի պատկանիր, բայց այս եկեղեցին ինծի հոգեպէս կ’ոգեշնչէ»,- կ’ըսէ Թովմաս։ Մօտաւորապէս վեց տարի առաջ կառոյցը վերանորոգուած է (The Indian Express» օրաթերթ, Մումպայ, 2, Մայիս 2019):

Թէեւ առանձին, սակայն Զապէլ Ժոշի պահած է հայկական ժառանգութիւնը, լեզուն եւ մշակոյթը, նոյնիսկ սուրբծննդեան նշումը:

Երբ իր ամուսինը ողջ էր, եւ երեք դուստրերը բոլորը միասին կ’ապրէին, Զապէլ ամէն տարի խնճոյք կը կազմակերպէր: «Ամբողջ ընտանիքով կը հաւաքուէինք սեղանի շուրջ եւ հայերէնով սուրբծննդեան երգեր կ’երգէինք։ Մէկ օր առաջ ես մեր տան խոհանոցին մէջ կը պատրաստէի մեր աւանդական սարման՝ միսով ու բրինձով, եւ հայկական այլ ճաշեր: Կը շարէի չիրը, յատկապէս չամիչը, որ մեր Պէյրութի մշակոյթին մաս կը կազմէ, քաղցրաւենիքը եւ փախլաւան, եւ կը տօնէինք տան մէջ»

Ան իր դուստրերուն սորվեցուցած է  սահուն հայերէն խօսիլ։ Երեքն ալ մկրտուած են Սուրբ Պետրոս հայկական առաքելական եկեղեցւոյ մէջ։ 18 Դեկտեմբեր 2022, Sunday mid-day News.com

 Ծանօթագրութիւն.-

2 Մայիս 2019-ին, Մումպայի հայերու 223-ամեայ եկեղեցին իր դռները կը բանայ հնդկական ուղղափառ համայնքին առջեւ, որ նաեւ ծանօթ է որպէս Մալանկարա ուղղափառ ասորական եկեղեցի (Malankara Orthodox Syrian Church)՝ իր կիրակնօրեայ պատարագը կատարելու համար:

Ուրֆա – Հալէպ – Ռաքքա

Թագուհի կը պատմէ.- «ամուսնոյս Յովհաննէսի հայրը Յովհաննէս ու մայրը Լուսիա Կիւլաղայեաններ Ուրֆայէն եկած են Հալէպ, որմէ ետք իրենց մօտիկ ազգական-հարազատներուն միանալու սիրոյն հաստատուած են Ռաքքա: Անոնք Ռաքքայի, Ղարաճուրա գիւղին մէջ ճանչցուած էին որպէս Նալպընտաց Վանեսը՝ իրենց արհեստին բերումով Նալպանտեան կոչուելով: Սարգիս Արծիւեանի (հայր Յովհաննէսի հօրեղբօր աղջկան ամուսինը) միջնորդութեամբ տեղափոխուած են Հալէպ ու բնակութեան հաստատած որբանոցը, որ այժմու Նոր Գիւղի Քարէն Եփփէ Ազգային ճեմարանն է:  Որբանոցի վայրին մէջ, երբ կը մահանայ հայր Յովհաննէսը 3 Դեկտեմբեր 1937-ին, Լուսիա յղի էր եւ ամիսներ ետք 14 Փետրուար 1938-ին, կը ծնի իր որդին, զոր կ’անուանէ Յովհաննէս»:

ՀՄԸՄ-ի սկաուտ, Ֆութպոլիսթ եւ մարզիչ

Չորս տարեկանին Յովհաննէս կը յաճախէ Հալէպի Ժեզուիթներու (Jésuite = Յիսուսեան) դպրոցը, ապա՝ Կիւլպէնկեանի մանկապարտէզը: Յովհաննէս փոքր տարիքին կ’անդամակցի Հ.Մ.Ը.Մ.-ի Հալէպի մասնաճիւղի սկաուտական շարքերուն, ինչպէս նաեւ որպէս պատանի ֆութպուլիսթ կը խաղայ Նաւասարդեան դաշտը, որ կը գտնուէր  Հալէպի Սուլէյման Հալէպ  (سليمان حلب)  շրջանը՝ Սուրբ Գէորգ  եկեղեցւոյ կամ Աճուրլուխի սկիզբը: «Այս դաշտը կը կոչուէր «թէնէքէ դաշտ», որովհետեւ ունէր թիթեղէ շրջապատ: Թագուհին կը շարունակէ պատմել. Յովհաննէս երկար տարիներ մաս կազմած է Հ.Մ.Ը.Մ.-ի Հալէպի մասնաճիւղին: Պատանեկան ֆութպոլի իր խաղարկութիւնը  հետզհետէ զարգանալով ան խաղցած է Հալէպի Հ.Մ.Ը.Մ.-ի երկրորդ խումբին, ապա Հ.Մ.Ը.Մ.-ի առաջին խումբին հետ, խմբապետութեամբ՝ եղբ. Աբրահամ Աւընեանի: Տեղին է նշել որ Հալէպի ֆութպոլի խումբին «կոլարը»՝ եղբ. Անդրանիկ Սիւլիքճեանն էր: 19 տարեկանին, սուրիական բանակին ծառայելով կը հաստատուի Լաթաքիա, եւ ծառայութեան 1958-1960 տարիներուն կը նշանակուի Հ.Մ.Ը.Մ.-ի Լաթաքիոյ մասնաճիւղի Ա. խումբի մարզիչը: Հոս ըսեմ նաեւ որ այդ թուականներուն նշանաւոր ֆութպոլիստներէն եղբ. Անդրանիկ Աւընեան (ներկայիս ամերիկաբնակ Արփի Շահինեան-Աւընեանի ամուսինը),  Յովհաննէսի եղբօր ֆութպոլիստ եղբ. Արշակի միութենական ընկերն էր. Արշակ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի  նշանաւոր ֆութպոլիսթներէն էր 1952-1958 թուականներուն:

Նալպանտեան եւ Կիւլաղայեան մականունները

Թագուհի կը շարունակէ պատմել.- «Միութենական տոմարներուն մէջ Յովհաննէս եւ իր եղբայրները ճանչցուած են որպէս Նալպանտեան: Նոյնիսկ, մեր ամուսնութեան 18 հոկտեմբեր 1970-ի պսակի հրաւէրին մէջ Նալպանտեան գրուած է: Սակայն, տարիներ ետք, պետական արձանագրութիւններու տոմարներու մէջ սրբագրուեցաւ ու վերականգնեցաւ իրենց իսկական մականունը՝ Կիւլաղայեան: Հոս ըսեմ որ ամուսնոյս հայրը Յովհաննէս որպէս զինուոր ծառայած է ֆրանսական բանակին եւ զինք ղրկած են Երուսաղէմ, ապա Հալէպ ու Ռաքքա:

Քուէյթ եւ վերադարձ Հալէպ

«Ամուսինս զինուորական ծառայութիւնը աւարտելէն ետք, Հալէպի մէջ շրջան մը երկաթագործ (սատճի) գործաւոր աշխատած է, որմէ ետք  արհեստին անկումին պատճառով ու աշխատանք փնտռելու յոյսերով մեկնած է Քուէյթ, ուր աշխատած է իր ընկերներուն հիմնած աշխատանոցներուն մէջ, ապա որպէս վարպետ երկաթագործ աշխատած է Քուէյթի Ղանէմ (غانم) ընկերութեան մէջ մօտ ութ տարիներ շարունակ: 1969-ին վերադարձած է Հալէպ՝ իր հետ բերելով ինքնաշարժը եւ սկսած է աշխատիլ որպէս վարորդ:  1970-ին, Պօղոս եւ Արփինէ Գրտանեաններու (այժմ հանգուցեալ) միջնոդութեամբ ծանօթացայ իրեն: Մեր ամուսնութեան յաջորդող տարիներուն, ան շարունակեց աշխատիլ որպէս վարորդ ամէն օր մինչեւ կէսօր ժամը մէկ, իսկ կէսօրէ ետք, աշխատեցաւ իր եղբօր հետ արծաթագործութեամբ՝ Հալէպի Սալիպէ շրջանին մէջ գտնուող վաճառական Գէորգ Նազարեանին քով»:

«Սակայն, արծաթագործութիւնը որոշ ժամանակ անկում ապրեցաւ եւ այդ միջոցին ամուսինս Յովհաննէսը աշխատեցաւ Գրիգոր Խշվաճեանի (Այնթապցի) հիմնած «ֆոթօ Գրիգոր» նկարչատան մէջ, որպէս ռըթուշ–նկարիչ մինչեւ 1977: Ըսեմ որ «Ֆոթօ Գրիգոր»-ը կը գտնուէր Թիլէլ փողոցը, Հ.Մ.Ը.Մ.-ի ակումբին դիմաց, դեղարան Տայեանի կից: Գրիգոր Խշվաճեանի որդին Ներսէսը ամուսնոյս ընկերն էր, որ ընտանեօք ներկայիս հաստատուած են Գանատա:

1977-1986 թուականներուն, Յովհաննէս շարունակեց իր գործը որպէս վարորդ օրուան առաջին կէսը եւ երեկոյեան աշխատեցաւ ֆութպոլիսթ Արշակի արծաթագործութեան աշխատանոցին մէջ: Արշակի մահէն ետք, 1986-ին, Յովհաննէսը դարձաւ աշխատանոցի կէս բաժնին տէրը, որմէ ետք 1987-ին, ան ունեցաւ արծաթագործութեան իր սեփական մեծ աշխատանոցը, որ կը գտնուէր Նոր Գիւղի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ դիմաց մզկիթին հարեւանութեամբ»:

Արծաթագործ-քանդակագործ Յովհաննէսի գործերը

«Արծաթի գործը կրկին թափ առաւ եւ վաճառականներու պատուէրները շատցան: Այդ օրերուն, յայտնի վաճառականներէն յիշեմ «օլտ պազար» Արամ Տեմիրճեան, ساحة فرحات փողոց Տիգրան Մուրատեան, Գէորգ Նազարեանի խանութը՝ Յոյներու եկեղեցւոյ դիմաց, Գրիգոր Ճօրճ Քէօշկէրեան՝ Ֆոթօ Հայկին դիմացի փողոցը՝ شارع قسطاكي حمصي , Եուսիւֆ Քէօշկէրեան՝ ֆոթօ Հայկի կից խանութը, Վազգէն Գույումճեան՝ Գարապաճաքեան հիւանդանոցին կից, Ազիզիէ շրջան»:

Յովհաննէս Կիւլաղայեանի ձեռային քանդակագործուած արծաթեայ գործերը

«Արաբ մեծահարուստի մը պատուէրով, Յովհաննէս Կիւլաղայեան եւ իր որդիները Յարութ եւ Պետիկ պատրաստած են Ղուրանի  գիրքի արծաթեայ երեսի կազմ մը: ِ Ղուրանը կը գտնուի Հալէպ, Ալ Սապիլ փողոցի վրայ գտնուող Ալ Ռահման մզկիթին մէջ»:

«Յովհաննէս պատսրաստած է Աւստրալիա, Սիտնիի Ս. Երրորդութիւն Եկեղեցւոյ (Armenian Apostolic Church of Holy Trinity) Հոգեւոր Հովիւ Արժանապատիւ Տէր Միւռոն Քահանայ Աւետիսեանի ձեռնադրութեան  ձեռնախաչը»:

«1993-ին, վաճառական Վազգէն Գույումճեանի պատուէրով՝ աշխատած է ոսկի թագ մը, որ նմանօրինակն էր Անգլիոյ Էլիզապէթ Թագուհիի թագին: Այդ թագը Արաբական Միացեալ Էմիրութեան մէջ ներկայացուած է «1993 թուականի Միջին Արեւելքի ժամացոյցի եւ ոսկեայ զարդերու» յատկացուած ցուցահանդէսին եւ տեղւոյն մրցոյցթին առաջնութիւնը շահած: Նշեմ, որ Յովհաննէս այնքան հոգատար ու բծախնդիր աշխատանք տարաւ այդ թագին վրայ: Օրեր չքնացաւ Էլիզապէթ թագուհին թագին նկարները ուսումնասիրելով, ապա գծագրելով ներկայացուց վաճառական Վազգեն Գույումճեանին, որուն դրական հաւանութեան վրայ նուիրուեցաւ այդ ոսկի թագը ստեղծելու նուրբ աշխատանքին, որ կը կրէր «Յովհաննէս Յարութ Կիւլաղայեան» կնիքը: Աւարտին, այդ թագը ամուսինս իմ գլխուս դրաւ: Գովասանքի արժանի թագ մըն էր, որուն պատկերն անգամ չունինք այսօր»:

«Սեպտեմբեր 2001-ին, Ս. Էջմիածին այցելութեան ընթացքին, մենք հանդիպեցանք Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ.-ին, եւ ամուսինս իր աշխատած արծաթէ ձեռնախաչը յատուկ թաւշեայ տուփի մը մէջ անձամբ նուիրեց Գարեգին Բ.-ին: Սակայն, մենք չունինք որեւէ շնորհակալագիր կամ հաստատագիր այս նուէրին առնչութեամբ»:

«Յովհաննէս պատրաստած է նաեւ Սուրիոյ 2002 տարուան ձիարշաւի մրցաշարքին խորհրդանիշը»:

«Սարդարապատի հերոսամարտի յուշահամալիրին մէջ, հայոց ազգագրութեան եւ ազատագրական պայքարի պատմութեան ազգային թանգարանին մէջ ցուցադրուած է ամոսնոյս աշխատած արծաթէ շաքարամանը, որ կը կրէ Յովհաննէս Յարութ Կիւլաղայեան կնիքը»:

Յովհաննէս իր կնոջ Թագուհի հետ ունեցած են չորս որդի՝  Յարութ, Մարտիկ, Պետիկ եւ Վրէժ:

Ներկայիս ամերիկաբնակ, ծագումով Լիբանանէն տիկին Մելգոնեան Նիւ Եորքի Արաբ Ուսուցիչներու Խորհուրդին նախագահն է (President of New York Arabic Teachers’ Council).

Միմի Մելգոնեան կը դասաւանդէ արաբերէն եւ ֆրանսերէն “Brunswick School” դպրոցին մէջ, Greenwich, Connecticut: Ան մեծ փորձառութիւն ունի ստեղծագործական ձեւերով արաբերէն լեզու եւ մշակոյթ դասաւանդելու դպրոցներու մէջ, ինչպէս նաեւ՝ առցանց:

Ան յաճախ իբրեւ դասախօս կը հրաւիրուի լեզուաբանական խորհրդաժողովներու եւ սեմինարներու Միացեալ Նահանգներու, Եւրոպայի եւ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ:

Ամէն տարի ան իր մասնակցութիւնը կը բերէ Գոլոմպիա համալսարանի Կրթական Մամուլի Ընկերակցութեան Համագումարին (Columbia Scholastic Press Association Convention), որ տեղի կ’ունենայ Նիւ Եորքի մէջ:

Տիկին Միմին պարգեւատրուած է շարք մը տիտղոսներով, ինչպէս՝ Բարի Կամքի Դեսպան (Goodwill Ambassador) Արքանսաս նահանգի պետական քարտուղարին եւ նահանգապետին կողմէ՝ իր ուեցած մեծ ներդրումին համար the Little Rock Sister Cities յանձնաժողովին եւ the IBLA-Little Rock Music երաժշտութեան փառատօնին մէջ։

Յատկանշական է անոր հեղինակած գիրքը՝ «Nightingales» (Սոխակներ), որ կը խօսի սուրիացի գաղթականներու տարբեր կացութիւններուն եւ վիճակներուն մասին, իրական պատմութիւններ՝ որոնք ձեւով մը արձագանգ գտած են իր՝ հեղինակին հոգիին մէջ, որպէս հայկական ջարդէն վերապրած ծնողներու զաւակ:

Միմի պարբերաբար ելոյթներ ունենած է իր հիմնած եռեակին հետ ինչպես նաեւ՝ համագործակցած բազմաթիւ նշանաւոր երաժիշտներու հետ ու համերգներ ուեցած Պէյրութի եւ Միջին Արեւելքի ծանօթ դեսպանատուներուն մէջ: Միմին եւ իր ամուսինը՝ Howard Aibel, պարբերաբար հանդէս կու գան որպէս դաշնամուրային զոյգ. կարելի է ունկնդրել անոնց դաշնամուրային կատարումը հետեւեալ յղումով՝ https://youtu.be/TW8rXpyV5IY?si=FnkQ4S0gXKkCvPvE

28 Փետրուար 2020-ին, Միմի Մելգոնեան եւ ամուսինը Howard Aibel հանդէս եկած են բարեգործական համերգով մը՝ գումար հաւաքելու կոյր դաշնակահարներու դաշնամուրի միջազգային մրցոյթին համար: Թէեւ 84-ամեայ Howard Aibel երեք վիրահատութեան ենթարկուած է եւ դժուարութեամբ կը քալէ, սակայն անոր նուագելու կարողութիւնը կը մնայ բացառիկ:

Կենսագրութիւն

Մեծ յարգանք վայելող եւ բազմատաղանդ դաշնակահարուհի Միմի Մելգոնեան կը տիրապետէ հինգ լեզուներու: Եղած է Լիբանանի Ազգային Բարձրագոյն Երաժշտանոցի (Քոնսերվաթուարի) պատուաւոր փրոֆէսոր, ուր դասաւանդած է 10 տարի։ Իր ուսանողներէն շատերը կրթաթոշակներ ստացած են իրենց ուսումը շարունակելու այնպիսի արուեստագէտներու հետ, ինչպէս՝ Daniel Barenboim and Yo Yo Ma, նաեւ Գերմանիոյ, Զուիցերիոյ, Իտալիոյ, Ֆրանսայի եւ Միացեալ Նահանգներու երաժշտանոցներուն մէջ:

Մասնագիտանալէ առաջ, ան գերազանցութեամբ աւարտած է Պէյրութի Լիբանանի Ազգային Բարձրագոյն Երաժշտանոցի դաշնամուրի եւ մանկավարժութեան բաժանմունքը: Ան իր ուսումը շարունակած է Փարիզի Conservatoire de Boulogne-Billancourt երաժշտանոցին մէջ, նաեւ՝ բարձր յիշատակութեամբ արժանացած է Հիւսիսային Լոնտոնի Փոլիթեքնիքի ուսողութեան բաժանմունքի HND (Higher National Diploma) վկայականին: Ան արտօնաւոր է Լոնտոնի Ուսողութեան եւ Անոր Կիրառութիւններու Հիմնարկին (IMA):

2017-ին, Օտար Լեզուներու Ուսուցման Ամերիկեան Խորհուրդը (ACTFL) զինք կը պարգեւատրէ Կրթական Արհեստագիտութիւններու Մրցանակով (Educational Technology Award): Սոյն կազմակերպութիւնը կը սատարէ արաբերէնի եւ արաբական մշակոյթի ուսուցման ու տարածման Միացեալ Նահանգներու մէջ: 2018-ին Միմի կ’ընտրուի ACTFL-ի Արաբական Յատուկ Խմբակի (Arabic Special Group – SIG) քարտուղար:

Միմի Մելգոնեանի ամուսնոյն արուեստագէտ Howard Aibel-ի մասին

• Հիւսիսային Այովա համալսարանի պատուաւոր փրոֆէսոր:
• «New York Concert Review, Inc.» պարբերականի նախկին հիմնադիրն ու նախագահը www.nyconcertreview.com:
• Նիւ Եորքի աշխարհահռչակ Ճուլիըրտ դպրոց նախկին օգնական ուսուցիչ տիկին Ռոսինա Լեւինի հետ:
• Հիւսիսային Գարոլայնա արուեստից վարժարանի դաշնամուրի բաժնի նախկին ղեկավար:

Որպէս ծաղրանկարիչ (cartoonist), Լուսինին նպատակն է լուսաբանել հայկական իրողութիւնները, որոնք համարժէք լուսաբանումներ չեն ստանար համաշխարհային լրատուամիջոցներու մէջ, եւ իր տեսակէտը ներկայացնել ծիծաղելի եւ տարակերպ (paradoxical)  ձեւերով՝ հիմնուելով պատմութեան, ժողովրդական մշակոյթի եւ անձնական փորձի վրայ:

Տակաւին պատանի տարիքին Լուսին կը ներկայացնէ իր նկարած ծաղրանկարը Նիւ Ճըրզիի The Bergen Record թերթին, որպէս ընկերային-հասարակական մեկնաբանութիւն: Խմբագիրները հաւնած են այդ ծաղրանկարը եւ Լուսինէն արտօնութիւնը խնդրած զայն հրապարակելու: Իր համաձայնութիւնը տալով, ան կը ստանայ իր առաջին աշխատավարձը ծաղրանկարի աշխատանքին համար: Այս միջոցին, Լուսին Գասպարեան նաեւ հրապարակագրութեան փորձ ձեռք կը բերէ՝ յօդուածներ գրելով The Armenian Weekly-ին մէջ, որ ամերիկահայ համայնքին սպասարկող անգլիալեզու թերթ մըն է:

Համալսարանի արուեստի բաժանմունքին առաջին տարին ամբողջացնելէ ետք, Լուսինի ծնողքը մտահոգութիւն կ’ապրին, որ իրենց դուստրը «սոված նկարչուհի» մը կրնայ մնալ իր կեանքին ընթացքին, եւ կ’առաջարկեն, որ ան փոխադրուի լրագրութեան բաժանմունքը եւ եթէ աւարտելէն յետոյ փափաք ունենայ արուեստը շարունակելու՝ իրենք յօժար են: Այսպիսով, լրագրութեան բաժանմունքին մէջ, գրող դառնալու Լուսինին ցանկութիւնը կը ձեւաւորուի ու կը հաստատուի:

Համալսարանի տարիներուն,  Լուսին կը ծառայէ որպէս New York University (NYU) հայկական ակումբի նախագահ, եւ, որպէս համալսարանի աւարտական նուէր իր ծնողքին կողմէ ան առիթը կ’ունենայ իր մասնակցութիւնը բերելու Քեսապի ու Սուրիոյ մէջ Land & Culture կազմակերպութեան (LCO) հետ հայկական յուշարձանները վերակառուցելու աշխատանքներուն: Կեանքի փորձն ու աշխատանքային փորձառութիւնը կ’ամրապնդեն  Լուսինին ցանկութիւնը՝ պահպանելու իր նախնիներու հողերն ու մշակոյթը եւ օտարին ուշադրութիւնը հրաւիրելու իր ժողովուրդին ծանր կացութեան վրայ:

Համալսարանը աւարտելէն ետք, Լուսին Գասպարեան կ’աշխատի հրատարակիչներու հետ՝ հրապարակագրելով նոր լոյս տեսած գիրքերու ու հեղինակներու մասին, ինչպէս նաեւ՝ որպէս գրող եւ խմբագիր Նիւ Եորքի շարք մը ամսագիրներուն: Ան աւելի քան 30 տարիէ ի վեր կ’աշխատակցի ամսագրերու, թերթերու եւ կը զբաղի գիրքերով ու առցանց հրատարակչութեամբ:

Ամռան ամիսները, Հայաստանի մէջ Լուսին կը ղեկավարէ  Land & Culture Organization (LCO) յուշարձաններու վերանորոգման կամաւորական խումբերը: Իր Հայաստան կատարած բազմաթիւ ուղեւորութիւններէն մասին Լուսին կը գրէ իր առաջին գիրքը՝ Armenia: A Rugged Land, an Enduring People (Dillon Press/Simon & Schuster.)

Արդարեւ Լուսին իր ժամանակը կը նուիրէ գիրքերու տարածման, գրելու, արուեստով զբաղելու, նաեւ՝ իր ընտանիքին հոգատարութեամբ:

Իր նոր՝ The Greedy Sparrow: An Armenian Tale (Marshall Cavendish), «Ագահ ճնճղուկը. հայկական հեքիաթ» գիրքին հրատարակութիւնը յարգանքի տուրք մըն է իր նախնիներուն՝ վերապատմելով առակ մը, որ սերունդէ սերունդ փոխանցուած էր իր ընտանիքին մէջ:

Լուսին Գասպարեանի հեղինակած Perspectives from Exile «Հեռանկարներ աքսորէն» խորագրով գիրքը կ՛ուսումնասիրէ իր քաղաքական ծաղրանկարները, որոնք կը ներկայացնեն Հայաստանի, Թուրքիոյ եւ Միացեալ Նահանգներու միջկառավարական յարաբերութիւնները, Հայոց ցեղասպանութեան պատմութիւնը եւ մարդկութեան դէմ աւելի քան հարիւր տարի առաջ կատարուած յանցագործութիւններու յամառ ժխտումը։

«Այո՛, իմ մայրական մեծ մայրս Տէր Զօրի անապատին մէջ յոգնածութիւնէն ու տառապանքէն սովամահ եղած է իր 14-ամեայ դուստրին՝ մեծ մօրս՝ Արմաւէնիի թեւերուն մէջ, որ իր մայրը թաղած է հոն աւազներուն մէջ: Իմ երկու հօրաքոյրները, որոնք այն ժամանակ նորածիններ էին, նոյնպէս սովամահ եղած են, եւ զանոնք աւազներու մէջ թաղած է իրենց մայրը՝ հայրական մեծ մայրս՝ Լուսիան»։ Լուսին Գասպարեան:

 Կենսագրական

Մանկութենէն ի վեր, Լուսին կը զբաղի ամերիկահայ համայնքային կեանքով՝ ուսումնասիրելով հայկական աւանդոյթները։ Լուսին եղած է իր հայկական դպրոցին աւարտական դասարանի հրաժեշտի խօսքը ներկայացնողը, իսկ 14 տարեկանին Հայաստան այցելելու կրթաթոշակ ստացած է։ Այդ ժամանակէն ի վեր Լուսին բազմաթիւ անգամներ  ճամբորդած եւ աշխատած է Հայաստանի մէջ։

Լուսին Նիւ Եորքի համալսարանէն ստացած է Լրագրութեան Պսակաւոր Արուեստի աստիճան՝ միաժամանակ աւարտելով Studio Art and Political Science դասընթացքները: Յետաւարտական վկայականը ստացած է Նիւ Եորքի համալսարանէն՝ մասնագիտանալով ծաղրանկարռութեան մէջ (cartooning):

Ծանօթագրութիւն

Այցելեցէ՛ք Գասպարեանի՝ www.lucinekasbarian.com կայքը:

«ՓԱՆԹՈՒՐՔԻԶՄԻ ԿԱՅՍՐՈՒԹԵԱՆ ՅԱՐՁԱԿՈՂԱՊԱՇՏ ՁԳՏՈՒՄՆԵՐԸ՝ ԵՐԷԿ ԵՒ ԱՅՍՕՐ» գրեց՝ Լուսին Գասպարեան: Անգլերէնէ թարգմանեց՝ Զարմիկ Պօղիկեան https://hairenikweekly.com/?p=53477

The Greedy Sparrow retold by Lucine Kasbarian 

https://youtu.be/lstyfJnvTQM?si=KnNZcMT18UYf93_u

Այնքան շատ էին մեր խօսակցութեան նիւթերը, որ ժամանակը կը սահի անզգալաբար: Հետագայ տողերուն մէջ կը ներկայացնեմ մեր զրոյցը, ուր Սիլվա կը պատմէ իր լեցուն կեանքի խայտաբղէտ ոլորտները:

Մարաշի ասեղծնագործութեան հմտութեան դրուագը

Գիտես Շաքէ, – Սիլվա կը պատմէ ,- աւելի քան դար մը առաջ Կիլիկիոյ, Արեւմտեան Հայաստանի տարբեր քաղաքները, իւրաքանչիւրը ունէր ասեղնագործութեան իր ուրոյն ոճը: Իմ մեծ հայրս ծագումով Մարաշէն էր, եւ իմ դեռահաս տարիքիս մայրս քաջալերեց, որ ես ծանօթանամ Մարաշի ասեղնագործութեան ոճին եւ սորվիմ վարպետ ասեղեղնագործի մը քով: Այն ժամանակ ես մասնաւորապէս չէի սիրեր ասեղնագործութիւնը: Ես աւելի շատ կը նախընտրէի պեղել, թափանցել հօրս՝ գեղեցիկ հայ գրականութեան ընդարձակ գրադարանի գիրքերուն մէջ:

Սիլվա ցոյց կու տայ Մարաշի ասեղնագործութեան մէկ մասը, որ ինք ասեղնագործած է իր պատանեկութեան տարիներուն: Տեսնել վարի նկարը:

Դերձակութեան ծանր օրերը

Սիլվա կը շարունակէ պատմել.- Պատանեկան տարիներուս ալ շատ բծախնդիր էի իմ հագուստի ընտրութեան մէջ, ուստի մայրս ամառուայ ընթացքին զիս կ՛ուղարկէր դերձակներու խանութներ, որ սորվիմ ինչպէս կարել իմ հագուստս: Ես հետեւեցայ կանացի հագուստի դերձակութեան, ձեւագիտութեան եւ նախշերու պատրաստութեան դասընթացներու՝ չհասկնալով, որ Աստուած զիս կը պատրաստէր իմ ապագայիս: Երբ ամուսնոյս եւ երեք զաւակներուս հետ տեղափոխուեցայ Միացեալ Նահանգներ, իմ հմտութիւններս օգնեցին զիս ամէնէն դժուար պահերուն: Ես կ՛աշխատէի տարբեր դերձակներու խանութներու մէջ, ինչպէս նաեւ՝ կը պատրաստէի ծածկոցներ խորաններու համար, զորս կը նուիրէի եկեղեցիներուն։ Ես կ՛աշխատէի երկու դերձակի խանութի մէջ՝ յաճախ տուն բերելով անաւարտ հագուստ եւ երբեմն ալ երկար ժամեր աշխատելով տան եւ աշխատավայրին մէջ: Անկեղծօրէն, ես չէի սիրեր այս ապրելակերպը:

Հայերէնի կամաւոր դասաւանդութիւն

Սիլվա կը շարուակէ.-2005-էն մինչեւ 2010 կամաւոր աշխատած եմ Ֆիլատելֆիոյ տարբեր եկեղեցիներուն մէջ՝ Շաբաթ եւ Կիրակի օրերը հայերէնի դասեր տալով թէ՛ փոքրերուն, թէ՛ չափահասներուն: Բացի անկէ, ես Հայ Օգնութեան Միութեան անդամ եմ 2005 թուականէն ի վեր: Հակառակ իմ ամենօրեայ աշխատանքի ժամերուս եւ տան առօրեայ պարտականութիւններուս, ես իմ ուշ գիշերները նուիրած եմ եկեղեցւոյ խորանի յատուկ բարդ նախշերով ծածկոցներ ստեղծելու՝ օգտագործելով ուլունքագործութեան իմ հմտութիւնները: Այս իմ ձեւս էր երախտագիտութիւնս յայտնելու այն եկեղեցիներուն, որոնք ինծի միշտ օրհնութիւններ բերած են: Ես շարունակած եմ այս կամաւորական աշխատանքը շուրջ ինը տարի 1994-2003՝ ստեղծելով մեծ ծածկոցներ, իւրաքանչիւրը 60″ x 60″ չափերով, որոնց կեդրոնի մէջ ուլունքներով պատկերուած էին հրեշտակները եւ Քրիստոսը: Ես նաեւ պատրաստած եմ երկու շապիկ աւելի փոքր պատկերներով՝ իւրաքանչիւրը 60″ x 10″, ինչպէս՝ աղաւնիները, հրեշտակները, մոմեր եւ խաղողներ: Բացի այդ, ես պատրաստած եմ խորանի չորս ծածկոցներ՝ իւրաքանչիւրը 60″ x 10″, որոնց վրայ պատկերուած են խաղողներ, ինչպես նաեւ երկու փոքր վարագոյրներ՝ իւրաքանչիւրը 40″ x 60″, որոնք զարդարուած են հրեշտակներով:

2006-2017 տարիներուն պատրաստած եմ ու նուիրած քահանաներու համար տարբեր եկեղեցական արարարողութիւններու զգեստներ եւ խաչի թաշկինակներ, շուրջարներ: Ես նաեւ խորանի ծածկոցներ պատրաստած եմ՝ բոլորը ուլունքներով, ամերիկեան եկեղեցւոյ համար, բայց ոչ մէկ նկար ունիմ պահած։

Երազի իրականացում՝ դերձակութեան աշխատանոց

2005-ին ես հիմնեցի Silva’s Expert Tailoring-ը արհեստանոցը՝ իրականացնելով սեփական ասպարէզ մը ստեղծելու իմ երազս՝ թէեւ նախապէս դերձակութիւնը իմ նախասիրութիւնս չէ եղած: 2007-ին հետեւած եմ կալուածներու (real-estate) մասին դասընթացքի, իսկ 2011-ին, ուսումս շարունակած եմ բժշկական օգնութեան դպրոցին մէջ՝ cardiovascular sonography: Յաջողութեամբ աւարտելէ եւ վկայական ստանալէ ետք, նոր աւիւն ու խանդավառութիւն յայտանաբերեցի իմ արհեստիս նկատմամբ եւ այդ պահէն ի վեր կենդրոնացած եմ դերձակութեան վրայ:

Ես երախտապարտ եմ ծնողքիս, որ օգնեցին ինծի դառնալու այնպիսին, ինչպէս եմ այսօր, եւ ես շնորհակալ եմ կեանքի այս ճանապարհորդութեան, որ զիս տարաւ հոն, ուր ես հիմա կը գտնուիմ: Ես անկեղծօրէն կը սիրեմ այն, ինչ կ՛ընեմ եւ նուիրուած եմ իմ յաճախորդներուս լուծումներ տրամադրելու աշխատանքին:

Գեղանկարչութիւնը ստեղծագործական նոր հարթակ

2018-էն ի վեր սկսած եմ թուայնացած գեղանկարչութեամբ զբաղիլ, կը շարունակէ պատմել Սիլվա՝ իմ ստեղծագործական զբաղմումներուս մէկ այլ հարթակ ու ծաւալ աւելցնելով։

2019-ին սկսայ շաբաթը անգամ մը երեկոյեան պահերով յաճախել արուեստից դպրոց, ուր սկսայ նկարել acrylics-ով, ապա անցայ իւղաներկի օգտագործման: Իսկ, վերջերս սկսայ քանդակներու ուրուագծագրութեամբ զբաղիլ: Թէեւ ես շաբաթը մէկ անգամ յաճախող գեղարուեստի ուսանողուհի եմ, բայց արդէն Wayne Art Center -ի անդամ եմ:

Սիլվա Յովհաննէսեանի գեղանկարչական աշխատանքները կարելի է տեսնել ֆէյսպուքի հետագայ յղումով https://www.facebook.com/silva.hovhannesian, ինչպէս նաեւ իսնթիկրամով՝ silva.k.h_art.

Կենսագրական

Սիլվա Յովհաննէսեան իր կրթութիւնը ստացած է Հալէպի տարբեր վարժարաններուն մէջ, մանկապարտէզը՝ Վարդանանաց Ճէզուիթ դպրոց, ապա Սահակեան վարժարան, Ժան Տ՛արք մայրապետներու դպրոց եւ Ազգ. Քարէն Եփփէ Ճեմարան: Ծնողքը՝ Պօղոս եւ Արփինէ Քրտանեան բախտաւորուած են աշխարհ բերելով երեք դուստր՝ Սիլվա, Լենա եւ Զեփիւռ եւ մէկ մանչ՝ Ալեք:

«Գիտական միտքը կը փորձեմ լուսաբանել նաեւ արուեստի միջոցով»:

Սուսաննա Դաւթեան

Ո՞վ է Սուսաննա Դաւթեան:

Սուսաննա Դաւթեան ինքզինք Սասունցի է ծնունդով: Մայրը Սիրանուշ՝ Բաթումեցի, իսկ հայրը Համբարձում՝ Սասունցի, Սասուն ծնած: «Ես դաստիարակուել եմ Սասունցիներու ոգով: Շատ կը սիրեմ սասունցիներու երգն ու պարը, նիստն ու կացը: Սասունցիները բնածին տաղանդաւոր երգող ու պարողներ են: Նաեւ ազգային, ազատատենչ ոգին ծնած օրէն իրենց մէջ կրողներն են», կ՛ըսէ Սուսաննա Դաւթեան:

Սուսաննա Դաւթեան Երեւանի Մ. Հերացիի անուան պետական  Բժշկական համալսարանի հասարակագիտական առարկաներու ամպիոնի փրոֆեսոր, փիլիսոփայական գիտութիւններու դոկտոր,  UNESCO ՒՒՆԵՍՔՕ-ի Bioethics ամպիոնի Հայֆա հայաստանան մասնաճիւղի վարիչ է: Ան համալսարանական աշխատանքին զուգահեռ կը շարունակէ աշխոյժ մասնակցութիւն ունենալ միջազգային տարբեր խորհրդաժողովներու:

Սուսաննա Դաւթեան Եւրոպական յանձնաժողովի պաշտօնական հրաւէրով, 25-26 Մայիսին մասնակցած է Սթոքհոլմի մէջ տեղի ունեցած Ազգային Բարոյագիտութիւն (ethics) կոմիտէներու 31-րդ խորհրդաժողովին (NEC Forum)։ (տե՛ս նկարը):

Ան նախապէս Եւրոխորհուրդէն հրաւէր ստանալով մասնակցած էր նաեւ Փարիզի մէջ կայացած «Ազգային խորհրդատուական Բարոյագիտութիւն» կոմիտէներու 29-րդ խորհրդաժողովին: (Տե՛ս նկարը): Հրաւիրուած է նաեւ 24-րդ խորհրդաժողովին՝ 2019-ին եւ զայն նախորդած խորհրդաժողովներուն:

Եթէ գտնուած էք Երեւանի Պետական Բժշկական Համալսարանի վարչական մասնաշէնքի «հասարակագիտական նիւթերու» ամպիոնի յարկին վրայ, եւ ֆրանսերէնի հնչիւններ լսած էք՝ դաշնամուրային նուագակցութեամբ, ապա վստահ եղէ՛ք, որ ուսումնական հաստատութեան մէջ ստեղծագործական դադարի հեղինակը փիլիսոփայական գիտութիւններու դոկտոր Սուսաննա Դաւթեանն է:

Լուսինէ Զաքարեան, Օլկա Գապայեան եւ Սուսաննա Դաւթեան, Սոչի, 1973

Սուսաննա Դաւթեան Լուսինէ Զաքարեանի ծանօթացած է Խորէն Պալեանի միջոցաւ, որ ինչպէս ծանօթ է, 12 տարի Էջմիածնի վանքին մէջ փոխլուսարարապետ ծառայելէն ետք, ընդունուած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրութեան բաժանմունքը (կաճառ):

1965-ին, գեղարուեստական եւ մշակութային երեկոյթ մը տեղի կ’ունենար ԵՊՀ սեւ շէնքին մէջ (Աբովեան փողոց 56), նուիրուած՝ Ֆ.Վերֆելի «Մուսա լեռան 40 օրը» գիրքին: Երեկոյթին կը մասնակցէին ԵՊՀ ուսանողներ, որոնց շարքին՝ Խորէն Պալեանը, որպէս երգիչ եւ երկրորդ  տարուայ համալսարանի ուսանողուհի Սուսաննա Դաւթեանը՝ որպէս ասմունքող եւ դաշնակահար: Երեկոյթի աւարտին, Խորէն Պալեանը Սուսաննայէն կը խնդրէ այնուհետեւ իրեն նուագակցիլ: Սուսաննա կը համաձայնի եւ կը նուագակցի ոչ միայն Պալեանին, այլեւ Սվետլանա Զաքարեանին (այն ժամանակ Լուսինէն դեռ Սվետլանա էր), իսկ յաճախ ալ՝ երկուքին միասնաբար:

Սուսաննա Դաւթեան Մայէսթրօ Չեքիճեանին կը ծանօթանայ 1964-ին, երբ անոր ղեկավարութեամբ կը նուագակցի եւ կ’երգէ համալսարանի ուսանողական քառաձայն երգչախումբին մէջ։

«Երջանկութիւն ու պատիւ ունեցած եմ նուագակցելու եւ երգելու Յովհաննէս Չեքիջեան եզակի խմբավարի ղեկավարութեամբ։ Ի՜նչ լաւ է, որ մարդ յիշելու բան ունի․ ո՞ր մէկը յիշես, Պէթհովէնի 9-րդ սիմֆոնին, Մոցարթի ռեքվիեմը, Օրֆի Քարմինա Պուրանան, Կոմիտասի, Եկմալեանի գործերը, Փարիզի, Լենինկրատի, Ժընեւի, Պէյրութի, Մոսկուայի, Թալլինի, Ռիկայի․․․ անկրկնելի համերգները․․կը պատմէ Սուսաննա Դաւթեան:

Լուսինէ Զաքարեանի եւ Հայաստանի Ազգային (նախապէս Պետական) ակադեմիական երգչախումբի Մայեսթրօ Յ. Չեքիճեանի ղեկավարութեամբ, Սուսաննա Դաւթեան ելոյթներով գտնուած է Փարիզ, Պէյրութ, Մոսկուա եւ բազմաթիւ այլ վայրեր: 1974-ին, հրաւիրուած են Պէյրութ, Իւնեսքօ սրահ, Լիբանան: Այդ առիթով, Պէյրութի «Շիրակ» երգարանի հրատարակիչները՝ Հանեսեան եղբայրները մէկական օրինակ երգարան նուիրած են Լուսինէին եւ Սուսաննային:

Սուսաննա Դաւթեան կը պատմէ Լուսինէ Զաքարեանի եզակի համեստութիւնը բնորոշող դրուագ մը. «նախապէս ըսեմ որ «Շիրակ» երգարաններուն մէջ կը գրուէր երգը` նօթաներն ու բառերը, իսկ յետոյ`լաւագոյն կատարողներու ազգանունները ըստ հերթականութեան»:  «Դուք պիտի տեսնէիք Լուսինէի տարակուսանքն ու ամօթխածութիւնը, երբ Բարսեղ Կանաչեանի «Օրորոցային»-ի տակ գրուած տեսաւ սկիզբը իր, ապա Գոհար Գասպարեանի ազգանունը. «ամօթ է, ինչպէ՞ս կարելի է, որ իմ ազգանունը գրուի Գ.Գասպարէանէն առաջ»:

Երեւանի մէջ ամէն մէկ հին ու նոր հանդիպում ունի իր դրուագը: Գրող Ռուբէն Յովակիմեանի «Ես իմ Եարն եմ սիրում» գիրքին շնորհահանդէսը, անցեալ Սեպտեմբեր 2023-ին, տեղի ունեցաւ Լուսինէ Զաքարեանի Տուն-թանգարանին մէջ, ինչպէս նախապէս, Հոկտեմբեր 2022-ին տեղի ունեցած էր հեղինակին «Մեր խոհերի հետ» գիրքին շնորհահանդէսը, կազմակերպութեամբ՝ վերոնշեալ թանգարանի տնօրէնուհի Սուսաննա Դաւթեանի:

Մինչեւ շնորհահանդէսին օրը, մենք արդէն մեր հաւաքին բարեկամ-բարեկամուհիներով հանդիպած էինք Սուսաննա Դաւթեանին. կարծես երկար տարիներու բարեկամներ ըլլայինք:

Կենսագրական

Սուսաննա Դաւթեան գերազանցութեամբ աւարտած է Երեւանի Ստեփան Շահումեանի անուան թիւ 1 դպրոցը։ Ապրելով հայ թատրոնի ու սինեմայի անուանի դերասանուհի Մետաքսեայ Սիմոնեանի հարեւանութեամբ՝ մայրաքաղաքի Աբովեան փողոցին վրայ, Սուսաննա Դաւթեան փափաքած է դերասանուհի դառնալ։ Մայրը ընդդիմացած է՝ ըսելով, թէ դերասանները, որպէս կանոն, ամուր ընտանիք չեն ստեղծեր։ Այդ պատճառով, ան որպէս ուսողական եւ միաժամանակ լեզուաբանական գիտելիքներ տէր, կ՛ընդունուի Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական բաժանմունքը, որ կ՛նդգրկէր կիրառական լեզուաբանութեան, մեքենական թարգմանութեան այդ օրերու նորաբաց բաժինը։ Նշենք, որ ան ոսկի շքանշանով աւարտած է միջնակարգը ու իբրեւ յառաջադէմ՝ Սայաթ-Նովայի անուան երաժշտական դպրոցը:

1970-1973, ուսումը շարունակելով Խ. Միութեան Գիտութիւններու Ակադեմիայի Մոսկուայի ընկերաբանութեան հիմնարկի դոկտորական ատենախօսութիւնը պաշտպանելէ ետք կը վերադառնայ Հայաստան։

1978 թուականի յունուարէն կը դասաւանդէ Երեւանի բժշկական բարձրագոյն ուսումնական հաստատութեան մէջ։ Հասարակագիտական նիւթերու ամպիոնի իր աշխատասենեակին, ինչպէս նաեւ իր կեանքին մէջ կարեւոր տեղ ունին արուեստը եւ մշակոյթը։

Տասնամեակներու բեղուն մասնագիտական գործունէութեան եւ հասարակական ու մշակութային տարբեր աշխատանքներու զուգահեռ, Սուսաննա Դաւթեանը նաեւ 78 գիտական աշխատասիրութիւններու եւ յօդուածներու հեղինակ է, որոնց շարքին՝ Հայաստանի մէջ մայրենի լեզւով առաջին եւ առայժմ  միակ «Պիո՝էթիքա» (Bio-Ethics) դասագիրքը, զոր հանրապետութեան գիտութեան եւ կրթութեան նախարարութիւնը երաշխաւորած է որպէս դասագիրք բժշկական բուհերու ուսանողներուն համար, «Bioethics Handout»  ուսումնական ձեռնարկը՝ անգլիալեզու եւ «Биоэтика учебное пособие»՝  ռուսալեզու ուսանողներու համար: Հրատարակութիւններէն մէկը նուիրուած պետական մրցանակներու դափնեկիր մեծ խմբավար Յովհաննէս Չեքիճեանի։

Սուսաննա Դաւթեան ամուսնացած է իր դասախօսի՝ իրաւաբան Վիլեն Պետրոսեանի հետ (պապենական արմատներով Կարս, Ախալքալաքի ծնունդ – 1936-1998): Ունի մէկ զաւակ:

Պարգեւներ

Հոկտեմբեր 2023 – Կոմիտասի յուշամետալ՝ ազգային երաժշտարուեստին անմնացորդ նուիրումի, ակնառու աւանդի եւ ՀԵԸ Հայաստանի Երաժշտական Ընկերութեան 65-ամեայ յոբելեանին առիթով:

27 Յունուար 2017 — Հայաստանի Հանրապետութեան սփիւռքի նախարարութեան «ՄԱՅՐԵՆԻԻ ԴԵՍՊԱՆ» մետալով՝ Հայաստան-սփիւռք գործակցութեան զարգացման մէջ նշանակալից ծառայութիւններ մատուցելու եւ սփիւռքի մէջ մայրենի լեզուի անաղարտութեան պահպանման գործին մէջ իր ունեցած ներդրումին համար:

2010 — Ոսկի կրծքանշան՝ համալսարանին անգնահատելի աջակցութիւն ցուցաբերելու եւ կրթութեան, գիտութեան, բժշկութեան բնագաւառներուն մէջ իր անբասիր գործունէութեան համար:

2005 — Ոսկի մեդալ՝ երկարամեայ անբասիր գիտամանկավարժական եւ վարչական աշխատանքներու համար:

2000 — ԵՊԲՀ «Պատւոգիր»՝ երկարատեւ, բարեխիղճ աշխատանքի համար:

Աղբիւրներ՝

https://ysmu.am/norutyunner/pokhenq-ashkharhy-krtutyan-mijotsov-e/

https://ysmu.am/norutyunner/bzhshki-ughin/susanna-davtyan-arvesti-pilisopayo/

http://susannadavtyan.am/hy/%d5%ba%d5%a1%d6%80%d5%a3%d5%a5%d5%be%d5%b6%d5%a5%d6%80/

Իր անհատական ոճով եւ թրծուած Եգիպտոսի երաժշտական աւանդոյթներով, Ճորճ Գազազեան իր արուեստը հարստացուցած է նաեւ միջազգային տարբեր աւանդոյթներով եւ մշակոյթներով։ Անոր երաժշտական թռիչքները կարծէք պատասխան կու տան ներքին ձայնի մը, եւ կը ծառայեն իբրեւ միջոց՝ ստեղծելու գոյներու եւ ձայնաստիճաններու բազմազանութիւն ու հարստութիւն:

Անոր ալպոմները կ՛արտայայտեն թափանցիկ պատկերները ուտի արուեստին, իսկ երաժշտութիւնը՝ կը սահմանէ Նեղոս գետի էութիւնը, որպէս Եգիպտոսի հին քաղաքակրթութեան յաւերժութեան խորհրդանիշը:

Ան իր երաժշտական կրթութեան տարիներուն իսկ յայտնաբերած է, որ եգիպտական երաժշտական հանրածանօթ գործիքները գերակատար են, եւ տարիներու ընթացքին ան սիրած է հնչերանգները եւ զանոնք վերածած անհատական իւրահատուկ գոյներու, որոնք միաժամանակ կը ցոլացնեն Եգիպտոսի հնագոյն ու ժամանակակից ոգին:

«Կարեւոր չէ, թէ ինչպէս կը սկսիս, այլ ինչպէս կը զարգացնես». հետեւելով այս սկզբունքին, ան կը դառնայ ազդու ձայն մը երաժշտութեան աշխարհի մէջ, իսկական արուեստագէտ մը եւ ստեղծագործական հանճար:

Ստեղծագործութիւններ

Ճորճ Գազազեան ունի 6 ստեղծագործութիւններ՝ երկար ֆիլմերու երաժշտական յօրինումներ (soundtracks of ‘The Wife of an Important Man’, ‘Hunger’, ‘Conqueror of Time’), ինչպէս նաեւ՝ 9 վաւերագրական ֆիլմերու երաժշտական յօրինումներ, որոնց շարքին՝ Before the Pyramids, Ramses II եւ The Dance of Love:
Ան հրապարակած է աւելի քան 14 ալպոմներ, (Sabil, Sajaya, Al Janoub, Azraq): Իր գեղարուեստական ասպարէզին ընթացքին, Գազազեան բազմաթիւ համերգներով հանդէս եկած է Եգիպտոսի, ամբողջ Եւրոպայի, UCLA Los Angeles-ի եւ Հնդկաստանի մէջ:
2004-ին Ճորճ Գազազեան կը ստեղծէ Ocre ծրագիրը եւ կը համագործակցի ֆիրանսացի շեփորահար Michel Marre-ի եւ հարուածային գործիքներ նուագող (percussionist) Ravi Magnifique-ի հետ։
Ան կը ստեղծէ White Lotus Project-ը 2011-ին՝ գործակցութեամբ ձեռնադաշնակահար Patricia Draeger-ի եւ սաքսոֆոնահար (double bass) քոնթրապաս Luca Sisera-ի եւ հարուածային գործիքի նուագող Chris Brown-ի հետ։ Համերգները տեղի կ’ունենամ Եգիպտոսի եւ Զուիցերիոյ մէջ:

Music for films
The Egyptian Museum, 1979
Temples of Upper Egypt, 1979
The Citadel, 1979
Ramses, The Second Shadi Abdel Salam, 1980
Before The Pyramids Shadi Abdel Salam, 1981
The Third Circle M Zakaria, 1988
Love Dance, Ihab Shaker, 1992
Silent Dialogue, Ali El Ghazouli, 1999
Les Hommes oubliés de la vallée des Rois, Jerome Prieur – France 2002
The Ministry of Culture of RA, Yerevan, 2008

Feature films
Hunger, Ali Badrakhan, 1985
Kaher El Zaman, Kamal El Sheikh, 1986
Wife Of An Important Man, Mohamad Khan, 1988
The Lady Of Cairo, Moumen El Semehi, 1991
Extract Of The Album Sabil In Ruis Blas By Jean Claude Carriere,
France 2003

Ան ելոյթներ ունեցած է աշխարհի ամենէն հեղինակաւոր փառատօներուն մէջ:

Ճորճ Գազազեանի որդին՝ Տիգրան Գազազեան, նոյնպես երգահան է, ուտ նուագող եւ բազմագործիքաւորող։ Ան ծնած է Կիզա, Եգիպտոս, 1987-ին: Հայր եւ որդի՝ Ճորճ եւ Տիգրան համագործակցաբար իրագործած են «Նուռ» ծրագիրը 2017-ին Գահիրէի Օփերայի թատրոնին մէջ եւ 2016-ին՝ Երեւան, Հայաստան:

• Տիգրան Գազազեան եւ քառեակը ելոյթ ունեցած են Երեւանի մէջ, 2022-ին :
• Ճորճ Գազազեանի եւ Տիգրան Գազազեանի ստեղծագործութիւնները կարելի է ունկնդրել հետեւեալ յղումներով.
• jazz 4 oud piano-sabil live Georges Kazazian https://soundcloud.com/moustafa-samir-wagdy/sets/george-kazazian
• Tigrane Kazazian Quartet & Albin Brun | Still Love – Live In Armenia – Oud Player – Composer https://youtu.be/k8X5Tvr9mn0?si=ILFq3LiwC7KnMEGy
• https://youtu.be/QYrosR6xTrc?si=ste6x0Su6MyIyykH Georges Kazazian-London with Nour and Boussy at Rose Issa ‘s Gallery 2013
• https://youtu.be/D3FwEreeo4g?si=EhRI4t632UOPjz4n shamseya
• Georges Kazazian | Tigrane Kazazian | La Danse Du Feu (The Dance Of Fire)
• https://youtu.be/QW_DFJW6u2Q?si=r05nDc6AXbIXquaC
• Blue Tango | Tigrane Kazazian Trio | Live @ The State Philharmonia of Armenia

Ծանօթութիւն

1854–ին, Վանէն գաղթած եւ Եգիպտոս հաստատուած Աղա Կարապետ Գալուստ Գահիրէի մէջ կը հիմնէ վարժարան մը, որ իր անունով կը կոչուի Գալուստեան Վարժարան, ուր յաճախած է նաեւ հայ երգի սոխակը՝ Գոհար Գասպարեան։ 1924-ին, Եգիպտոսի հայազգի վարչապետ Նուպար Փաշա Նուպարեանի որդին՝ Պողոս Նուպար փաշան արդէն հիմնած էր Նուպարեան ազգային վարժարանը։ 2012-ին, նշեալ երկու վարժարանները կը միաւոուին ու կը ստեղծուի Գալուստեան-Նուպարեան ազգային վարժարանը։

Արտուշի հայրը՝ Յովակիմ Փարսատանեան Կապան փոխադրուած է 1946-ին Պարսկաստանի Թաւրիզ քաղաքէն: Յովակիմ ծնած է Պարսկաստանի Ղարատաղի Քարագլուխ գիւղը: Յովակիմ եօթը տարեկանին կը կորսնցնէ մայրը: Հայրը իր հետ Պաքու կը տանի Յովակիմը, հին արհեստ սորվելու եւ աշխատելու նպատակով:

1938-ին, Ստալինի հրամանով, որպէս պարսկահպատակ Փարսատանեաններն ալ Պաքուի հայերուն հետ կ՛ուղարկուին Պարսկաստանի Թաւրիզ քաղաքը: Պաքու ապրած տարիներուն, Յովակիմ արդէն ընտանիք կը կազմէ եւ կ՛ունենայ երեք զաւակ՝ երկու դուստր եւ մէկ որդի: Թաւրիզի մէջ, ընտանիքը կ՛աւելնայ եւս երեք զաւակով՝ մէկ աղջիկ եւ երկու տղայ:

1946-ին, երբ հայերուն կը թոյլատրուի Հայաստան գաղթել, Յովակիմ ընտանիքով առաջին իսկ հայրենադարձներու խումբին հետ կը կ’երթայ Հայաստան եւ բնակութիւն կը հաստատէ Ղափան՝ այսօրուան Կապան քաղաք, ուր ալ կը ծնի Արտուշը:

Կապանի մէջ, ընտանիքը կը հարստանայ եւս հինգ զաւակներով՝ մէկ աղջիկ եւ չորս տղայ (Արտուշի հետ միասին):

Տասնըմէկ երեխայ ունեցող ընտանիքը երբեք ապրուստի դժուարութեան չի հանդիպիր, որովհետեւ Արտուշի հայրը՝ Յովակիմը (1909-1967) արհեստավարժ կօշկարար էր, որուն գործը ընդունելի ու հաճելի էր այդ օրերու ղեկավար անձերուն համար:

Հակառակ իր ունեցած ծանր մանկութեան, Արտուշի հայրը կը յաջողէր յաղթահարել կեանքի բոլոր դժուարութիւնները եւ ստեղծել նախանձելի ընտանիք մը, որ տիպար օրինակ կը դառնար շատերուն:

Ջութակահար Արտուշ Փարսատանեանի մայրը Շուշանիկ Թադէոսի Փարսատանեան (1914 -1996) նոյնպէս Պարսկաստանի Ղարատաղի Քարագլուխ գիւղէն է: Ան երբեք չէ աշխատած. հոյակապ տանտիրուհի էր եւ լաւ մայր: Ան կը յաջողէր զաւակները հայեցի կրթել ու դաստիարակել:

Ջութակահար, քամանչահար Արտուշ Փարսատանեան կը վերյիշէ իր մօր պատմածը, թէ ինչպէ՞ս, երբ առաջին անգամ հօրը հետ Հայաստանի մէջ«Գիքոր» ֆիլմը դիտած են, հայրը արցունքոտ աչքերով նայելով Արտուշի մօր, ըսած է. «այս ֆիլմը իմ մասին է պատմում»:

Երաժիշտ Արտուշ Փարսատարեան յաճախած է Կապանի թիւ 3 Ռուսական միջնակարգ դպրոցը: Միջնակարգ ուսման զուգահեռ հետեւած է թիւ 1 երաժշտական դպրոցի լարային բաժնի ջութակի դասերուն: Երաժշտական դպրոցը աւարտելէն ետք, ուսումը շարունակած է Կապանի Երաժշտական ուսումնարանը:

1970-ին, տեղափոխուած է Երեւան եւ մինչեւ օրս կ՛ապրի հոն:

Երաժիշտ Արտուշ Փարսատարեան աշխատած է Հայաստանի երաժշտական տարբեր դպրոցներուն մէջ: Դասաւանդած է ջութակ, քամանչա եւ քեմանի երաժշտական գործիքներ: Միաժամանակ մաս կազմած է Հայաստանի պետական նուագախումբին որպէս քամանչահար:

«Հայաստանի ժողովրդական Գործիքներու Պետական Նուագախումբի»-ի 40- հոգինոց խումբին հետ, որպէս քամանչահար, Արտուշ Փարսատարեան հանդէս եկած է համերգներով Սուրիոյ՝ Հալէպ եւ Դամասկոս քաղաքներուն մէջ: Հարկ է նշել, որ նշեալ նուագախումբի գեղարուեստական ղեկավարն էր Արզաս Ոսկանեան, իսկ նուագախումբի պատասխանատուն՝ Ալեքսանդր Յարութիւնեան: «Հայաստանի Ժողովրդական Գործիքներու Պետական Նուագախումբի»-ի Սուրիոյ համերգներուն մաս կը կազմէին ժողովրդական ու աշուղական երգերու վարպետ մեկնաբաններ՝ Ֆլորա Մարտիրոսեան, Լեւոն Իսպիրեան, Էտուարտ Դարբինեան, Ռուբէն Ռաֆֆիկի Սահակեան, Սուսաննա Սաֆարեան: Համերգներուն հրաւիրուած էին նաեւ Ռուբէն Մաթէոսեան եւ շուիահար Իլյա Մինասեան:

— Ինչ հրաշալի ընդունելութեան արժանացանք Հալէպի ու Դամասկոսի համայնքին կողմէ: 40 հոգինոց խումբը ամէն օր կը հրաւիրուէր ճաշկերոյթի մեր երկու շաբաթուան կեցութեան ընթացքին», կ՛ըսէ խօսակիցս՝ ջութակահար, քամանչահար Արտուշ Փարսատարեան:

Արտուշ Փարսատարեան 45 տարեկանին սկսած է ստեղծագործել: Գրած է թէ՛ երաժշտութիւն եւ թէ՛ բանաստեղծութիւն:  Հեղինակ է «Ես Սէր եմ երգում» բանաստեղծութիւններու ժողովածոյին, ինչպէս նաեւ՝ «Բանաստեղծութիւններ Մանուկներին» գրքույկի, «Մանկական Երգեր», «Հայրենասիրական Երգեր», «Մեղեդի» ջութակահարներու համոյթի համար, ինչպէս նաեւ՝ «Հայ Ազգիս» երգչախումբի համար երաժշտական ձեռնարկներ: (Տե՛ս տեսագրութիւնը հոս): Ունի անտիպ սիրերգեր, քնարական երգեր եւ շարք մը բանաստեղծութիւններ:

Արտուշ Փարսատանեանի ընտանիքը

Արտուշ Փարսատանեան ամուսնացած է Կարինէ Մկրտչեանի հետ: Ունի երկու դուստր եւ մէկ որդի: Մեծ դուստրը՝ Արմինէ  Փարսատանեան աւարտած է Հայաստանի Պետական Համալսարանը, անգլերէնի եւ իտալերէնի մասնագէտ է: Երկրորդ դուստրը՝ Նարինէ  Փարսատանեան աւարտած է Հեռացիի Անուան Բժշկական համալսարանը եւ կ՛աշխատի որպէս բժշկուհի:

Որդին՝ Նարեկ Փարսատանեան, որ աւարտած էր Հայաստանի Պետական Համալսարանի «Ինֆորմատիքա-Մաթեմատիքայի Կիրառական» բաժինը, իր 27-ամեայ կեանքը զոհաբերեց հայրենիքի եւ հայ ժողովուրդի բագինին: Ան կը նահատակուի 44-օրեայ պատերազմին ընթացքին՝ իր անունը յաւերժացնելով հերոսներու շարքին: «Ան չափէն աւելի խելացի էր: Կը տիրապետէր երեք լեզուներ (հայերէն, ատրպէյճաներէն եւ ռուսերէն): Ունէր գեղեցիկ ու հնչեղ ձայն, բայց հազուադէպ կ՛երգէր», կ՛ըսէ հայրը՝ երաժիշտ Փարսատանեան:

Տաղանդաշատ երաժիշտ Արտուշ Փարսատանեանի հետ մեր զրոյցը կարելի է դիտել հետեւեալ կապով:

Առ ի տեղեկութիւն

• Երգիչ Լեւոն Իսպիրեան (1952-2003):
• Երգիչ, բանասէր Էտուարտ Դարբինեան, այժմ աւստրալաբնակ:
• Ռուբէն Ռաֆֆիկի Սահակեան:
• Սուսաննա Ամբիկի Սաֆարեան
• Ռուբէն Մացակ Մաթէոսեան, ծն. 12 Յունուար 1941, Սպիտակ, Հայաստան, հայ երգիչ, փրոֆէսոր (1996)։
• Շուիահար Իլյա Մինասեան (1929-2009), փրոֆէսոր (1996)։ Եղած է առաջին արուետագէտը, որ հայկական շուին ներկայացուցած է արտերկրի մէջ:
• o «Հայաստանի ժողովրդական գործիքներու նուագախումբը»  հիմնուած է 1977-ին, Երեւան (հիմնադիր՝ Կ․ Միրզոյեան, 1977-1980, նաեւ գլխաւոր  խմբավար ու գեղարուեստական ղեկավար, 1981-1986՝ Վ․ Բալեան, 1987 թուականէն՝ Հ․ Մանկասարեան): Աղբիւր՝ Ուիքիփետիա:
• Երգիչ ու երգահան Արզաս Ոսկանեան:

Պետրոս Շուժունեանի երկու մեծ հայրերը  արմատներով եղած են Ատանացի: Հօրենական կողմը ունէր ջաղացք մը եւ իրենց կարած տոպրակներով ալիւր կը տարածէին շրջանին մէջ: Այդ տոպրակները կարելու ասեղին քրտերէնով կ’ըսեն «շուժուն», եւ այդպէս ալ իրենց մականունը եղած է Շուժունեան: Մեծ հայրը ջարդերէն յետոյ կը տեղափոխուի Հալէպ, ապա Լիբանան եւ առաջին ներգաղթին՝ 1946-ին, Հայաստան: Պետրոս Շուժունեանի հայրը ծնած է Գիւմրի, իսկ մայրը՝ Երեւան: Պետրոս Շուժունեան ծնած է 1957-ին, Գիւմրի: Յաճախած է անգլիական թեքումով դպրոց: Վեց տարեկանին արդէն կը նուագէր ջութակ: 11 տարեկանին գրած է իր առաջին ստեղծագործութիւնը, որ մինչ օրս կը պահպանուի: Մինչեւ Գանատա մեկնիլը, 8-10 գործ գրած է՝ փոքրածաւալ ստեղծագործութիուններ ջութակի համար, սենեկային, քառեակ, երգչախմբային ստեղծագործութիւն Նարեկացիի «Մատեան ողբերգութիւն»-էն: Աւարտած է Կոմիտասի անուան երաժշտական դպրոցը, ապա ընդունուած է Կարա-Մուրզայի անուան երաժշտական ուսումնարանը՝ ստեղծագործութեան եւ ջութակի դասարան, որուն ուսումնական 3-րդ տարին, 1976-ին, արդէն 18 տարեկան էր, երբ կը մեկնի Գանատա: 1972-1976 մաս կազմած է Գիւմրիի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ դպրաց դասին:

1976-ին Պետրոս Շուժունեան կ’ընդունուի «Conservatoire de musique du Québec» եւ կ’ուսանի գանատացի հանրածանօթ երգահան Ժիլ Թրամպլէյի (Gilles Tremblay) դասարանը՝ ստանալով երաժշտութեան մագիստրոսի աստիճան 1982-ին:

Երգահան Պետրոս Շուժունեան սկսած է ստեղծագործել կանուխ երիտասարդ տարիներուն: Փորձառութիւն ձեռք բերած  է հայկական երգչախմբային երաժշտութեան մէջ: Ան հեղինակ է աւելի քան 100 ստեղծագործութիւններու, այդ շարքին՝ «Արարատ պոէմ» սիմֆոնիքը, «Կոմիտասին», «Սայաթ-Նովա» հարուածային համերգային փունջը, 4 լարային քառեակ՝ ներշնչուած հայ շարականներէ, «Մաշտոց» զոյգ դաշնամուրային գործը, «Երեք մինիաթիւր» (Three pieces of ancient Armenian liturgical music) գրուած լարային քառեակի համար եւ այլն:  Իր ստեղծագործութիւնները կատարուած են գանատական նուագախումբերու կողմէ, հնչած են ձայնասփիւռներէն եւ հրատարակուած են տարբեր տեղեր:

Գանատայի հայ համայնքէն ներս Փրոֆ. Պետրոս Շուժունեան ունեցած է իր ներդրումը: Ղեկավարած է Մոնթրէալի երկու հայկական երգչախումբեր՝ Համազգայինի «Քնար» երգչախումբը (1976 -1991) եւ  Տիրամայր Նարեկի Հայ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ «Ալէմշահ» երգչախումբը (1985 -1996): Յիշեալ տարիներուն սոյն երգչախումբերուն հետ ձայնագրած եւ հրատարակած է  հայ երաժշտահաններու ստեղծագործութիւններու արձանագրութիւները, գրառումները եւ Սուրբ Պատարագը: Նշենք նաեւ, որ ան  պաշտօնավարած է Մոնթրէալի հայկական վարժարաններէն ներս որպէս երաժշտութեան դասախօս՝ 1976 -1985 Սուրբ Յակոբ Վարժարանին մէջ եւ 1985 – 1988՝ Նարեկ Վարժարանին մէջ:

Որպէս հաստատուած գանատացի երաժշտահան, Շուժունեան տարիներու ընթացքին աշխատած է բազմաթիւ նուագախումբերու հետ, ինչպէս՝ I Musici de Montreal, NEM, Kitchener, London (Ontario), Laval, եւ Marie-Josée Simard, Pierre Jasmin, Jean Laurendeau եւ այլ մեներգիչներու:

1997-ին Label: SNE (Société Nouvelle d’Enregistrement) ‎ կը հրատարակէ ձայնասկաւառակ մը, ուր կը ներկայացուին Պետրոս Շուժունեանի գործերը. սկաւառակը 1999 թուականին Լոս Անճելըսի «AMFA»-ի կողմէ կ’արժանանայ Best Modern International Award-ին:

Փրոֆ. Պետրոս Շուժունեանի The Oratorio Sourp Khatch յայտնի ստեղծագործութեան, նուիրուած՝ Հայաստանի մէջ Քրիստոնէութեան 1700-ամեակին, առաջին ներկայացումը տեղի կ’ունենայ 2001-ին, Թորոնթոյի մէջ, Elmer Iseler Singers- ի եւ  Sinfonia Toronto- ի հետ, ղեկավարութեամբ՝ Նուրհան Արմանի:  Նոյն առիթով Փրոֆ. Պետրոս Շուժունեան կը  դաշնաւորէ եւ կը համակարգէ գործիքաւորումը հայկական հոգեւոր երաժշտութեան՝ սենեկային նուագախումբի երգչախումբին եւ սոփրանոյի մեներգներու, ինչպէս՝ CBC- ի (The Canadian Broadcasting Corporation) համար: Ան Իզապէլ  Պայրաքտարեանի հետ կը թողարկէ JOYOUS LIGHT (ԼՈՅՍ ԶՈՒԱՐԹ) սկաւառակը, որ կը ղեկավարէր խմբավար Ռաֆֆի Արմէնեան:

2015-ին,  Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին, եւ աշխարհի ուշադրութիւնը հրաւիրելու նպատակով այս ողբերգութեան վրայ, երգահան, փրոֆ. Պետրոս Շուժունեան կը գրէ չորս լարային քառեակներ, բոլորը՝ հիմնուած հայկական շարականներու վրայ:

Փրոֆ. Պետրոս Շուժունեան 2010 թուականին կը սկսի գրել  Մեծ Եղեռնի 100-ամեակին նուիրուած «Պատարագ եւ Հոգեհանգիստ 2015» : Եզակի իր ծաւալով եւ տարողութեամբ այս ստեղծագործութիւնը, 11 Ապրիլ 2015-ին, կը ներկայացնէ օտարազգի անդամներով կազմուած Chœur St-Laurent  երգչախումբը եւ  չորս մեներգիչներ, որոնցմէ միայն երեքը հայ են՝ Սաշա Ճիհանեան (Sasha Djihanian, soprano) , Marie-Annick Béliveau, mezzo-soprano, Էլի Պէրպէրեան (Elie Berberian, ténor), Վարդան Գաբրիէլեան (Vartan Gabrielian, basse), ղեկավարութեամբ՝ Philippe Bourque-ի:  «Պատարագ եւ Հոգեհանգիստ 2015» ստեղծագործութիւնը առաջին անգամ կը հեռարձակուի www.sourphagop.net  կայքէջով, 12 Սեպտեմբեր 2015-ին, երեկոյեան ժամը 7:30-ին: Նոյն ստեղծագործութիւնը կը սփռուի նոյն օրը ռատիo Այգի ուղիղ եթերով (ծանուցումը եւ պատկերը  այստեղ՝ https://www.facebook.com/radioayk/photos/a.168204529927876/882472015167787)

2019-ին,  Կոմիտասի ծննդեան 150-ամեակին ընդառաջ երաժշտահան փրոֆ. Պետրոս Շուժունեան Մարտի 27-ին Գանատայի մէջ կը նախաձեռնէ մեծածաւալ համերգ մը։ Հարկ է նշել, որ այս մեծ ծրագիրի ետին կանգնած էին երկու կազմակերպութիւններ․ Մոնթրէալի Անթիլիասի թեմի առաջնորդարանը, յանձինս Արժպ. Տէր Գառնիկ Աւագ Քահանայ Գոյունեանի, որ այն հոգեւորականներէն է, որ կը հաւատայ մշակոյթի ուժին եւ կ’ընէ  անկարելին Մոնթրէալի մէջ, եւ Լաւալի սիմֆոնիկ նուագախումբը՝ ղեկավարութեամբ տաղանդաւոր խմբավար Ալէն Թրուդելի եւ մասնկացութեամբ դաշնակահարուհի Լուիզ Պեսսեթի. վերջինս կը համարուի գանատացի այն դաշնակահարներէն, որ ճանչցուած է որպէս ժամանակակից երաժշտութեան լաւագոյն մեկնաբանողներէն մէկը:

Հարկ է նշել նաեւ, որ նոյն տարին Փարիզի մէջ եւ առաջին անգամ Կոմիտասի 150-ամեակին նուիրուած մշակութային եւ համերգային ծրագիր մը կ’իրականացուի «Կոմիտասն ու ֆրանսացի իր ժամանակակիցները» խորագրին տակ. Կը հնչեն Քլոտ Տէպիւսէի եւ Մորիս Ռավէլի արուեստը Մեծն Կոմիտասի ստեղծագործութիւններուն զուգահեռ, Սեպտեմբեր 28-ին, Փարիզի «La Madeleine» տաճարին մէջ, նոյնանուն հրապարակին վրայ, հովանաւորութեամբ Փարիզի քաղաքապետուհի Anne Hidalgo-ի եւ կատարողութեամբ «Ensemble 2e2 m» ֆրանսական դասական նուագախումբին: Համերգի ընթացքին կը հնչեն երաժշտահան փրոֆ. Պետրոս Շուժունեանի իրագործած  կոմիտասեան եւ ֆրանսական յօրինումներու երաժշտական մշակումներն ու գործիքաւորումները:

Փրոֆ. Պետրոս Շուժունեան ներկայիս Մոնթրեալի երգահաններու միութեան անդամ է: Անոր ստեղծագործութիւններուն առաւել մանրամասն կարելի է ծանօթանալ այցելելով կայքէջը՝ http://www.musicaunica.com եւ իր facebook-ի էջը՝ https://www.facebook.com/shoujounian:

Վստահ եմ հաճոյքով կը լսէք Պետրոս Շուժունեանի ստեղծագործութիւնները այս յղումներով՝

https://youtu.be/XKdVqQcU-8w

https://youtu.be/PajVwRpK-wA

https://youtu.be/5ise2sJdBCY Vedi 1

https://youtu.be/Jg3UfqdB4hE

https://youtu.be/2QdZS_hH3j8

https://www.youtube.com/watch?v=2QdZS_hH3j8

Աղբիւրներ:

https://en.wikipedia.org/wiki/Petros_Shoujounian http://www.leisureplanetmusic.com/composer/petros.htm

https://www.musicaunica.com/music-cd-hovarek.html

https://www.choeur.qc.ca/concerts-fr

«Բացառիկ տաղանդ» հռչակուած ջութակահար եւ խմբավար Էմանուէլ Ճգնաւորեան շատ արագ դարձած է  իր սերունդի ամէնաշատ փնտռուած երաժիշտներէն մէկը[1]:

Աւստրիոյ մայրաքաղաք Վիեննայի մէջ ծնած (1995), տաղանդաշատ ջութակահար Էմանուէլ Ճգնաւորեան իրանահայ հռչակաւոր երաժիշտ, երաժշտահան եւ  խմբավար դոկտոր փրոֆ. Լորիս Ճգնաւորեանի որդին է: Էմանուէլ հինգ տարեկանին սկսած է ջութակ նուագել: Եօթը  տարեկանին  կատարած է իր առաջին հանրային համերգը: Երկու տարի ետք, իր բացառիկ մենանուագին շնորհիւ, ան արժանացած է Vladimir Spivakov Foundation-ի կրթաթոշակին, որուն բերումով համերգներ տուած է Մոսկուայի Չայքովսքիի անուան սրահին եւ Մոսկուայի երաժշտանոցի մեծ դահլիճին մէջ:

Էմանուէլ Ճգնաւորեան իր երաժշտական ուսումը սկսած է Պետրոս Հայկազեանի, Արտաշէս Մկրտչեանի եւ Arkady Winokurow –ի հետ: 2011-ի Փետրուարին, ան եղած է Վիեննայի երաժշտական ​​եւ կատարողական արուեստի համալսարանի Alban Berg  քառեակի նախկին անդամ Gerhard Schulz-ի աշակերտը: 2014-ին սկսած է  խմբավարութեան դասերը իր հօր հետ եւ մասնակցած է Անգլիոյ եւ Իտալիոյ երիտասարդ խմբավարներու վարպետութեան դասերուն:

2014-ի Յունիսին, Էմանուէլ Ճգնաւորեան աւարտած է Վիեննայի Sacred Heart Gymnasium կրթարանը, որմէ ետք ան շահած է  քանի մը մրցանակներ, այդ շարքին՝ International Johannes Brahms  միջազգային մրցոյթը:

2012-ին, ան մասնակցած է  Eurovision Young Musicians մրցոյթին` ներկայացնելով Աւստրիան:  2012-2013 մրցաշրջանին, ան շահած է Վիեննայի Konzerthaus-ի մէջ տեղի ունեցած Musica Juventutis competition մրցոյթը, 2013-ին` the Stefanie Hohl Violin Competition ջութակի մրցոյթի առաջին մրցանակը եւ The Fifth Szymon Goldberg Award մրցոյթին առաջին մրցանակը:

2014-ի Սեպտեմբերին, Էմանուէլ միջազգային ուշադրութեան կ’արժանանայ որպէս առաջին աւստրիացին, որ կ՛անցնի Fritz Kreisler մրցոյթի եզրափակիչ փուլ, եւ կը գրաւէ երրորդ դիրքը: 2014-ի Նոյեմբերին, ան կը նուաճէ Casinos Austria Rising Star Award մրցանակը: 2015-ի Դեկտեմբերին, International Jean Sibelius Violin Competition մրցոյթին կը գրաւէ երկրորդ դիրքը[2]:  Այդ միջազգային մրցոյթին յաջողութիւնէն  ի վեր, Ճգնաւորեան հրաւէրներ կը ստանայ աշխարհահռչակ նուագախումբերէ[3], հանդէս կու գայ միջազգային ամենայայտնի դահլիճներուն մէջ եւ  կ՛աշխատի  մեր ժամանակի մեծագոյն երաժիշտներուն հետ։

2017-ի Սեպտեմբերէն ի վեր, Վիեննայի  Radio Klassik Stephansdom-ի մէջ ան կը վարէ իր հեղինակային «Der Klassik-Tjek» ռատիօ յայտագիրը:

Իբրեւ երիտասարդ Վիեննացի երաժիշտ, Էմանուէլ Ճգնաւորեանի կ’անդրադառնան բազմաթիւ լրատուամիջոցներ, այդ շարքին՝ Titel, Thesen, Temperamente եւ Tagesschau (ARD), Capriccio (BR), Kulturzeit (3sat), ORF2 եւ Stars von morgen  with Rolando Villazon (ARTE).

Ան որպէս Vienna Konzerthaus-ի խմբավար, Vienna Chamber Orchestra-ի հետ կը ղեկավարէ the Göttinger Symphony Orchestra, Württembergische Kammerorchester Heilbronn, Vienna Concert-Verein եւ  Albanian Radio Television Symphony Orchestra սիմֆոնիկ նուագախումբերը` ներկայացնելով Schubert-ի, Mendelssohn-ի, Brahms-ի, Tchaikovsky-ի եւ  Mahler-ի սիմֆոնիք ստեղծագործութիւնները:

Իր «Solo» ելոյթի առաջին ալպոմը կը հրապարակուի Sony Classical– ի կողմէ, որ կ’արժանանայ քննադատներու մեծ գնահատանքին եւ 2018-ին` կը շահի OPUS Klassik-ը:

2020-ի Փետրուարին, Berlin Classics-ի հետ բացառիկ պայմանագրով կը հրապարակուի Էմանուէլ Ճգնաւորեանի երկրորդ ալպոմը, որ կը ներառէ Jean Sibelius-ի եւ իր հօր՝ խմբավար Լորիս Ճգնաւորեանի ջութակի համերգները՝  Frankfurt Radio Symphony-ի հետ՝ Pablo Gonzales-ի ղեկավարութեամբ:

Հարկ է նշել, որ Լոնտոնի Beare’s International ջութակի ընկերութեան բարերարը վեհանձնօրէն եւ առատաձեռնօրէն փոխ տուած է Էմանուէլ Ճգնաւորեանին ջութակ մը, որ պատրաստած է վարպետ Antonio Stradivari-ն 1698 թուականին, Cremona[4]:

«Բացառիկ տաղանդ»

Հանդիսատեսի եւ փորձագէտներու կողմէ գնահատուած որպէս բազմակողմանի գեղարուեստական անձնաւորութիւն՝ Էմմանուել Ճգնաւորեան 2022/23 շրջանէն ի վեր իր երաժշտական աշխատանքը կը կեդրոնացնէ խմբավարութեան վրայ (THE DAILY MIRROR):

Վերջերս ան կը ղեկավարէ the Munich Symphony Orchestra, the Philharmonie Zuidnederland, the Orchestra Haydn di Bolzano e Trento and the Bruckner Orchestra Linz նուագախումբերը: 2022-ի ամրան  the Mecklenburg-Vorpommern փառատօնին իր պաշտօնավայրի կեցութեան շրջանին, ան կը ղեկավարէ the Konzerthausorchester Berlin-ը եւ the Potsdam Chamber Academy-ն:

 Առ ի գիտութիւն

Antonio Stradivari  լարային գործիքներու իտալացի վարպետ է (1644 – 1737): Antonio Stradivari պատրաստած է 1116 լարային գործիքներ, ներառեալ՝ 960 ջութակներ:  Պահպանուած են մօտաւորապէս 650 գործիքներ, այդ շարքին՝ 450-էն 512 ջութակ:

Աղբիւրներ՝

https://www.emmanueltjeknavorian.com/biography

https://berlin-classics-music.com/en/releases/tjeknavorian-sibelius-violin-concertos/

https://berlin-classics-music.com/en/releases/ Emmanuel Tjeknavorian Tjeknavorian & Sibelius: Violin  Concertos

https://www.instagram.com/emmanueltjeknavorian/

https://youtu.be/gr44S5o6iro  Eurovision Young Musicians 2012 Final (Full Show): (Դիտել սկսեալ 1:11:03 )

https://berlin-classics-music.com/en/

Emmanuel Tjeknavorian – Tjeknavorian & Sibelius Violin Concertos (Official Trailer)

https://youtu.be/jcqmjybuKKQ

[1] https://emmanueltjeknavorian.com/

[2] Տե՛ս Emmanuel Tjeknavorian Waxman Carmen Fantasy 2015 Sibelius International Violin Comp https://youtu.be/k9j7EI07Ijg):

[3] Gewandhausorchester, Mahler Chamber Orchestra, Orchestra Filarmonica della Scala, London Symphony Orchestra, Tonhalle Orchestra Zürich, Deutsches Symphonie Orchester Berlin, Helsinki Philharmonic Orchestra, եւ National Symphony Orchestra Washington, աշխատելու այնպիսի խմբավարներու հետ, ինչպիսիք են՝ Semyon Bychkov, Riccardo Chailly, Adam Fischer, Edward Gardner, Nicholas Milton, Kristiina Poska, Michael Sanderling and John Storgårds.

[4] Քրէմօնա շրջանը կը գտնուի Իտալիոյ Լոմպարտիա մարզին մէջ:

Անգնահատելի է Պօղոս Ապաճեանի ներդրումը հայ երգարուեստի եւ մշակոյթի անդաստանին մէջ:

Պօղոս Ապաճեան ծնած է Հալէպ, 19 Դեկտեմբեր 1939-ին: Հայրը մուսալեռցի՝ Պետրոս Ապաճեան, ծնած է 1907-ին, Եօղուն Օլուք գիւղը:  Մայրը՝ Աղաւնի Վանայեան, արմատներով մուսալեռցի, Եօղուն Օլուք գիւղէն, ծնած է 1918-ին, Փորթ Սաիտ, Եգիպտոս:

1915-ին թուրքերու դէմ իրենց մղած 53-օրեայ հերոսական կռիւներէն ետք, ֆրանսական ռազմանաւերու շնորհիւ մուսալեռցիք կը հասնին Փորթ Սաիտ: Վերահաս բնաջնջումէն հրաշքով կը փրկուին աւելի քան չորս հազար հայեր: մուսալեռցիք 1919-ին կը վերադառնան իրենց գիւղերը: Քսան տարի ետք, Յունիս 1939-ին, հրաման հասած ըլլալով հեռանալու Մուսա լերան 6 գիւղերէն (Քապուսիէ, Եօղուն Օլուք, Խըտըր Պէկ, Հաճի-Հապիպլի, Պիթիաս եւ Վաքըֆ ), գիւղացիները, ինչպէս նաեւ Պետրոսի եւ Աղաւնիի  ընտանիքները պարտադրուած կ’ուղղուին դէպի Րաս-Ըլ- Պասիթ, Սուրիա, ուր մուսալեռցիք մէկ ամիս կ’ապրին տախտակէ տուներու մէջ, ֆրանսացի զինուորներու հսկողութեան տակ:  Սկիզբը որոշուած էր զանոնք Րաս-Ըլ-Պասիթ ձգել, սակայն յետոյ կ’որոշեն Լիբանան փոխադրել: Այդ ձեւով, Յուլիսի վերջաւորութեան, վեց գիւղերու ժողովուրդը այս անգամ ֆրանսական նաւերով կ’ուղուի դէպի Թրիփոլի, ուրկէ Ռայաք, անկէ ալ Այնճար:  Իսկ ոմանք ալ, ինչպէս Ապաճեան եւ Վանայեան ընտանիքները, կ’ուղղուին դէպի Հալէպ՝ Քեսապի ճամբով:  Պետրոս եւ Աղաւնի կ’ամուսնանան Հալէպի մէջ, 1939-ի սկիզբը: Կը բախտաւորուին հինգ զաւակներով՝ Պօղոս, Ժոզէֆ, Արմէն, Մարի եւ Քնարիկ:

Պօղոս Ապաճեան իր նախնական կրթութիւնը կը ստանայ Ուսումնասիրաց եւ Բեթէլ վարժարաններուն, իսկ երկրորդական ուսումը՝ Հալէպի Ամերիկեան քոլէճին մէջ (Aleppo College), զոր կ’աւարտէ Freshman վկայականով, 1958-ին:

Ձայնամարզութեան (solfège) առաջին ուսուցիչը կ’ըլլայ Վեր. Լութֆի Հայտոսթեան, իսկ Հալէպի Քոլէճի տնօրէն Ուիվըր, որ եղած է միաժամանակ դաշնամուրի ու երաժշտութեան ուսուցիչ, յայտնաբերած է Պօղոսին երաժշտական մեծ ընդունակութիւնը ու քաջալերած զայն:

1959–1965 տարիներուն Ապաճեան կը հետեւի Երեւանի Կոմիտասի անուան Երաժշտանոցի ստեղծագործական, խմբավարական, դաշնակի եւ երաժշտական նիւթերու դասաւանդման ճիւղերուն: 1965-ին կը վկայուի երգչախումբի ղեկավարման եւ երաժշտական նիւթերու դասաւանդման մասնագիտութեան տիտղոսով: Աշակերտած է երաժշտահան փրոֆ. Անուշաւան Տէր Ղեւոնդեանի, խմբավար փրոֆ. Թաթուլ Ալթունեանի, երաժշտահան, անուանի արուեստագէտ Էդուարդ Միրզոյեանի, երաժշտահան Մարտին (Մարտիրոս) Մազմանեանի, երաժշտահան Փրոֆ. Ղազարոս Սարեանի, որ եղած է երաժշտանոցի տնօրէնը իր ուսանողական տարիներուն եւ այլ երաժշտագէտներու:

Դամասկոս

1966-1967 տարիներուն, Ապաճեան կը պաշտօնավարէ Դամասկոսի պետական Երաժշտանոցը՝ դասաւանդելով ձայնամարզութիւն։ Նոյն շրջանին ուսուցիչ է Դամասկոսի Հայ կաթողիկէ «Ալիշան» նախակրթարանին ու «Անարատ Յղութեան Քոյրերու» աղջկանց վարժարանին մէջ:  1966-1967, կարճ շրջանի մը համար խմբավար Պօղոս Ապաճեան կը ղեկավարէ Դամասկոսի Հայ Կաթողիկէ Միութեան «Քնար» երգչախումբը, որ հիմնադրուած է 1962-ին Հայր Անդրանիկ Կռանեանի ջանքերով:

Հալէպ

1968–ին Հալէպ վերադառնալով, Ապաճեան արդէն հրաւէր կը ստանայ ղեկավարելու Ս. Քառասնից Մանկանց Մայր եկեղեցւոյ   դպիրներուն խումբը, եւ իր գնահատելի ճիգերով քառաձայն պատարագ մը կը մատուցուի Մայր եկեղեցւոյ մէջ, օրուան առաջնորդական տեղապահ Հոգշ. Տ. Տաթեւ Վարդապետ Սարգիսեանի ներկայութեան:

Զուարթնոց» երգչախումբ

«Զուարթնոց» երգչախումբը կազմուած է Ազգ. Առաջնորդարանին կողմէ եւ առաջին փորձերը սկսած են 1969-ին, Ս. Քառասնից Մանկանց Մայր եկեղեցւոյ դպիրներէն կազմուած խումբով մը, խմբավարութեամբ՝ Պօղոս Ապաճեանի: Իսկ Համազգայինի «Զուարթնոց» երգչախմբային միաւորը հիմնուած է 1988-ին:

Մայիս 1969-ին, «Զուարթնոց» երգչախումբը իր առաջին համերգը կը հրամցնէ հալէպահայ հանրութեան, խմբավարութեամբ Պ. Ապաճեանի, դաշամուրի ընկերակցութեամբ Ժիրայր Րէիսեանի. համերգը տեղի կ’ունենայ ՀԲԸՄ-ի սրահին մէջ: Հարկ է նշել, որ դաշնամուրի ընկերակցութիւններով ելոյթ կ’ունենան յաջորդաբար Շաքէ Պտղունի՝ 1970-1974 եւ Նորա Սարգիսեան՝ 1975-1988 տարիներուն:

Ապաճեան սիրայօժար կը խմբավարէ երգչախումբը, զանազան ազգային եւ եկեղեցական հանդիսութիւններուն՝ համագործակցելով բոլոր հայ համայնքներուն հետ:

 Խորէն Ա. կաթողիկոս Բարոյեանի (1963-1983) Հովուապետական այցելութիւնը Բերիոյ Թեմին (Հալէպ եւ շրջակայք), 8 օր (3-11 Դեկտեմբեր 1973)

Նկարը՝ Բերիոյ թեմի Առաջնորդ Գերպ. S. Տաթեւ Ծ. Վրդ. Սարգիսեան եւ Հոգշ. Օշական Վրդ. Չօլոյեան, գաւազանակիր Հոգշ. S. Վահան Վրդ. Պէրպէրեան եւ Ճէզիրէի Առաջնորդական Փոխանորդ Հոգշ. S. Խաժակ Վրդ. Յակոբեան, Հոգշ. S. Պետրոս Վրդ. Պէրպէրեան, եւ Զուարթնոց երգչախումբի ղեկավար Պօղոս Ապաճեան, դաշնակահարուհի՝ Շաքէ Պտղունի:  Ա. շարք ձախէն աջ. -Մարալ Լէփէճեան, …, …, …, Շաքէ Պտղունի, Նորա Իւլպէյեան, Քնարիկ Ապաճեան, Անի Գավաֆեան, Ծովիկ Մակարեան, Անի Յովսէփեան, Բ. շարք. – Սոնա Պտղունի, …, Հերմինէ Գալայճեան, Զեփիւռ Պայթարեան (?), Քնարիկ Շիրոզեան, …, …, Մակի Թաթարեան, Սիլվա Թաթարեան, Ծովիկ Աւետիսեան, Լենա Պօղոսեան, Մարտօ Եփրեմեան. Գ. շարք. – Գրիգոր…, Յովհաննէս Ճանեցեան, Աբիկ Գանտիլեան, Սիմոն Լիպարեան, Վահէ Խրիկեան, Սուրէն Աւետեան, Խաչիկ Հաճեան, Մանօ Հասըրճեան, Մովսէս Քէօշկէրեան, Սահակ Ակիլեան, Խաչիկ Ճոզիկեան, Ալեքսան Արապաթլեան, Սարգիս Պալապանեան. Դ շարք. -Կարպիս Գոճանեան, Անդրանիկ Անտոնեան, Վարուժ Գոճանեան, Ժոզէֆ Ապաճեան, Ռաֆֆի Պալապանեան, Սուրէն Պայթարեան, Փիեռ Խուրի, Ստեփան Պայրամեան, Հրայր Յակոբեան, Պատրիկ Չրաքեան, Յարութ Քէչէճեան:

Մանկավարժը

1971-1973, Ապաճեան երաժշտութիւն կը դասաւանդէ ազգային դպրոցներու, Քարէն Եփփէ Ճեմարանին եւ Հայկազեան Վարժարանին մէջ (մանչերու բաժին), Պրն. Փիլիպպոս Դերձակեանի տնօրէնութեան շրջանին եւ Հալէպի Պետական Երաժշտանոցին մէջ, «Մերքէզ Սաքաֆի Ազիզիէ»:

 «Մեսրոպ Մաշտոց» » մանկապատանեկան երգչախումբը

1973-ին կը հիմնուի «Մեսրոպ Մաշտոց» մանկապատանեկան երգչախումբը Հալէպի Ազգային նախակրթարաններու սաներէն կազմուած: Ապաճեան զայն կը ղեկավարէ շուրջ 15 տարի, դաշնամուրի ընկերակցութեամբ՝ Նորա Սարգիսեանի: Այս նուիրական գործին համար կը պարգեւատրուի Սուրբ Մեսրոպ ոսկեայ շքանշանով Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ Կաթողիկոսին կողմէ:

Երգի–պարի համոյթը

Ապաճեան նոր ոստումով մը ձեռք կը մեկնէ նաեւ պարի ալ բնագաւառին, իրեն գործակից ունենալով Հայաստան մասնագիտացած պարուսոյց Աբրահամ Կոստանեանը:

1982-ի Յունիսի 5-ին, պարախումբը կ’այցելէ Գամիշլի եւ կ’ունենայ երկու ելոյթ: Որպէս համագաղութային ձեռնարկ, տարուան մեծագոյն իրագործումը կ’ըլլայ երգի եւ պարի 15 հոգինոց երգողներու, պարողներու եւ նուագողներու համոյթին ելոյթը, գործակցութեամբ` «Զուարթնոց» երգչախումբին, ղեկավարութեամբ` Պօղոս Ապաճեանի եւ պարուսոյց Աբրահամ Կոստանեանի:

Երգի–պարի համոյթը 1983-ի 25 Փետրուարէն սկսեալ կ’ունենայ 17 ելոյթներ, բացառիկ յաջողութեամբ: Յաջողութեան արձագանգը կ’ըլլայ այն հրաւէրը, որ կու գայ Արաբական Ծոցի Ապու Տապիի Էմիրութեան Կրթական եւ մշակոյթի նախարարութենէն, որուն սակայն կարելի չըլլար ընթացք տալ զանազան դժուարութիւններու պատճառով: (Զաւէն Սապունճեան, «Գեղարդ» տարեգիրք 1985, Գ. հատոր, էջ 484, 485)

«Զուարթնոց» երգչախումբը իր մասնակցութիւնը կը բերէ ազգային եւ պետական հանդիսութիւններուն, ինչպէս նաեւ քառաձայն պատարագի երգեցողութիւններուն՝ Ս. Քառասուն Մանկանց Եկեղեցւոյ մէջ:

«Նարեկացի« Սենեկային երգչախումբ

Ապաճեան 1983-ին կը հիմնէ Նարեկացի Սենեկային երգչախումբը Վեր. Պարգեւ Աբարդեանի քաջալերանքով: «Նարեկացի» երգչախումբին փորձերը տեղի կ’ունենային Հայ Աւետ. Քրիստոսի եկեղեցւոյ (հիմնուած 1924-ին) աղօթասրահին մէջ, որ նախկին միանձնուհի Քոյր Աննա Հետուիկ Պուլի (Anna Hedwig Büll) դարմանատան շէնքն էր:

26 տարիներու ընթացքին «Նարեկացի» երգչախումբը կը ներկայացնէ բարձրորակ դասական համերգներ՝ յայտագիրին վրայ ունենալով հայկական եւ միջնադարեան երգչախմբային ստեղծագործութիւններ, միջազգային բամաթիւ գործեր. ելոյթներ կ’ունենայ նաեւ Սուրիական պատկերասփիւռէն: «Նարեկացի» երգչախումբը կը մասնակցի «Դամասկոսի Օփերա»ի (պաշտօնապէս՝ Տար ալ-Ասատ մշակոյթի եւ արուեստի համալիր) բացումին, 7 Մայիս 2004-ին):

Վեր. Պ. Աբարդեանի մահէն ետք, «Նարեկացի» երգչախումբին հովանաւորութիւնը կը ստանձնէ Հալէպի թեմի հայ կաթողիկէ առաջնորդ Արհի. Տ. Պետրոս Արք. Միրիաթեանը, որուն շնորհիւ «Նարեկացի» երգչախումբը դասական համերգներ կ’ունենայ Զուարթնոց եկեղեցւոյ մէջ, իսկ աշուղական համերգները նոյն եկեղեցւոյ ներքնասրահին եւ ՀԲԸՄ-ի սրահին, ինչպէս նաեւ՝ սուրբծննդեան համերգներ Սուրբ Խաչ եկեղեցւոյ մէջ: 2008-ին, «Նարեկացի» երգչախումբը կը տօնէ իր 25-ամեակը:

13 Ապրիլ 1997-ին, Հալէպ, տեղի կ’ունենայ Պոլսահայ բանաստեղծ Զահրատի նուիրուած հանդիսութիւն մը, կազմակերպութեամբ՝ Ուրֆայի Վերածնունդ Մշակութային Միութեան (Ատենապետ՝ սրտաբան եւ բանաստեղծ Գէորգ Թեմիզեան):  Յայտագրին մասնակից էր խմբավար Պօղոս Ապաճեանի «ՆԱՐԵԿԱՑԻ» դասական Երգչախումբը: Սոփրանօ Hasmig Sanossian-Temizian դիմագիրքէն:

«Մեսրոպ Մաշտոց»ի շքանշան

1985-ին, Հալէպահայութիւնը յոբելենական հանդիսութեամբ մը կը մեծարէ ու կը գնահատէ Պ. Ապաճեանը, որուն այդ առիթով կը շնորհուի «Մեսրոպ Մաշտոց»ի շքանշանը Ն.Ս.Օ.Տ.Տ Գարեգին Բ. կաթողիկոսի ձեռամբ:

«Սպենդիարեան» եւ «Գարուն» երգչախումբեր

1989-ի վերջերը, Ապաճեան կը ստանձնէ ՀԲԸՄ Հ.Ե.Ը-ի «Սպենդիարեան» եւ «Գարուն» մանկապատենական երգչախումբերու խմբավարութիւնն ու ղեկավարութիւնը: Գարուն» Մանկապատանեկան երգչախումբի
դաշնակահարուհին էր տիկին Քնարիկ Սայեղ Քասսիս (1998-2000):

Դպրաց դասի եւ Միացեալ «Լուսաւորիչ» երգչախումբի ղեկավար

Ապաճեան կը ղեկավարէ նաեւ Հայ Աւետարանական Էմմանուէլ Եկեղեցւոյ երգչախումբը տօնական օրերուն: Ան կը ղեկավարէ նաեւ Սուրբ Գէորգ Եկեղեցւոյ դպրաց դասի երգչախումբը, 2000-2009 տարիներուն:

Հայոց ցեղասպանութեան 86-ամեակին առիթով, 24 Ապրիլ 2001-ին, Բերիոյ Թեմի նորագոյն պատմութեան գեղեցիկ էջերէն է՝ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի եւ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսի շնորհաբաշխ այցելութիւնը Տէր Զօր, ուր խմբավար Պօղոս Ապաճեան կը ղեկավարէ 170 անդամներէ բաղկացած Միացեալ «Լուսաւորիչ» երգչախումբի քառաձայն պատարագը, երկու վեհափառներու ներկայութեան:

Բարձր հովանաւորութեամբ Արամ Ա. Վեհափառ Հայրապետին, Հայաստանի մէջ քրիստոնէութիւնը պետական կրօնք հռչակելու 1700-ամեակի եզրափակիչ հանդիսութիւնը տեղի կ’ունենայ Շաբաթ, 1 Դեկտեմբեր 2001, երեկոյեան ժամը 9-ին, Հալէպի Աստուածածին եկեղեցւոյ մէջ: Ներկաներու շարքին էին այլ յարանուանութեանց համայնքապետեր, Թեմի հոգեւորականաց դասը, ՀՀ Դամասկոսի լիազօր դեսպանը, ՀՀ Հալէպի ընդհանուր հիւպատոսը, Սուրիոյ խորհրդարանի անդամ Սիմոն Լիպարեան, Ազգ. Իշխանութեան Հալէպի թէ շրջաններու կազմերը, հալէպահայ միութիւններու, կրթական օճախներու, քոյր համայնքներու ներկայացուցիչներ եւ հոծ թիւով հանդիսականներ։ Յանուն Բերիոյ Թեմի 1700-ամեակի Կեդրոնական Յանձնախումբին, հանդիսութեան յայտագրին գեղարուեստական բաժինին իր մասնակցութիւնը կը բերէ 170 անդամներէ բաղկացած Միացեալ «Լուսաւորիչ» յոբելինական երգչախումբը, խմբավարութեամբ՝ Պօղոս Ապաճեանի, երգեհոնի ընկերակցութեամբ՝ Սիրան Գումրույեանի:

Հալէպի Պետական Երաժշտանոց, Պետական մրցանակներ

2000-2009 տարիներուն, Ապաճեան կը ղեկավարէ Հալէպի Պետական Երաժշտանոցի Ուսանողական երգչախումբը՝ հայ եւ արաբ երգիչներով (Կոմիտաս, եկեղեցական երգեր, արաբական ժողովրդական երգեր):

2008-ին, Ուսանողական Երգչախումբը կը մասնակցի «Հալէպը իսլամական մշակոյթի մայրաքաղաք» փառատօնի մրցոյթին՝ ներկայացնելով Քրիստոնէական եւ Իսլամական կրօնական խմբերգային կատարումներ. քննիչ յանձնաժողովի գնահատականով, Ապաճեանի ղեկավարած երգչախումբը կը շահի  2009-ի մրցանակը, որ կը յանձնուի Պօղոս Ապաճեանի զաւկին՝ Լեւոն Ապաճեանի:

Ապաճեան 42 տարիներ կը ծառայէ հայ երաժշտական բեմին: Իր համեստ նկարագրով ու երաժշտագէտի հմտութեամբ, ան կը յաջողի իր շուրջ համախմբել մեծ թիւով երաժշտասէր անդամներ, որոնք երկար տարիներ հայ երգարուեստին սպասարկեցին իրենց նրբաճաշակ երգեցողութեամբ:  Ապաճեան 1967-2009 տարիներուն կը ղեկավարէ շուրջ հարիւր պաշտօնական համերգներ՝ 1000-ի շուրջ երգիչներով:

Ապաճեան բացի Հալէպէն, ելոյթներ կ’ունենայ Դամասկոսի, Պէյրութի, Լաթաքիոյ, Գամիշլիի եւ Քեսապի բեմերուն վրայ: Երգչախումբը, իր ղեկավարութեամբ, յայտագրի մէջ ունէր հայ եւ արաբ, դասական եւ ժողովրդական 500-է աւելի երգեր: Երգչախումբը կը կատարէ նաեւ Սալէմ Պալեանի դաշնաւորած արաբական բազմաձայն երգերէն: Դամասկոսի պատկերասփիւռի կայանը իր կատարումները ընդգրկած է իր արխիւներուն մէջ:

Սփիւռքահայ մանկավարժ, բանաստեղծ, արմատներով մուսալեռցի, Ապաճեանի հօրաքրոջ տղուն՝ ֆրանսաբնակ Զուլալ Գազանճեանի (1936-2008) նուիրուած երեկոյթի փորձերը կը տեւեն 3 ամիս: Կիրակի 19 Ապրիլ 2009-ին «Նարեկացի» Երգչախումբի կայանալիք համերգի տոմսերը արդէն տպուած էին, եւ ահա մահուան բօթը կը հասնի երգչախումբին. Պօղոս Ապաճեան Հրաշափառ Յարութեան գիշերը՝ 12 Ապրիլ 2009-ին վաղահաս կը մահանայ: «Նարեկացի» երգչախումբի համերգը օրին կը կայանայ խմբավարութեամբ երգչախումբի անդամ երաժիշտ Պերճ Քասսիսի:

Վաղահաս էր 40 տարիներու վաստակ արձանագրած եւ բեղուն գործունէութիւն ծաւալած վաստակաշատ խմբավարին, հեզահամբոյր նկարագրով մանկավարժին մահը՝ 12 Ապրիլ 2009-ին, Հալէպ, Սուրիա:

Ուրբաթ, 12 Ապրիլ 2019, Հայ Աւետարանական Էմմանուէլ Եկեղեցւոյ մեր տեղի կ’ունենայ երաժշտական երեկոյ մը ի յիշատակ խմբավար Պօղոս Ապաճեանի, մասնակցութեամբ՝ Նարեկ, Լեւոն Ապաճեանի եւ խումբ մը հանգուցեալին խմբավարած երգչախումբերու անդամներուն:

Իբրեւ երաժշտութեան ուսուցիչ, Պօղոս Ապաճեան կը պաշտօնավարէ Ազգային Հայկազեան վարժարանին եւ Քարին Եփփէ Ճեմարանին մէջ: Ան երկար տարիներ կ’աշխատի Հալէպի պետական երաժշտանոցին մէջ, որպէս ձայնամարզութեան (սոլֆէժ) ուսուցիչ եւ երգչախումբի ղեկավար (1967-2001):

Պօղոս Ապաճեանի արժանաւոր ներկայութիւնը մեծ նպաստ էր Սուրիոյ գաղութի գեղարուեստական կեանքին: Ան բարձր գնահատուած էր ոչ-հայկական շրջանակներէն, ինչպէս նաեւ՝ Հալէպի ու Դամասկոսի պետական երաժշտանոցներէն:

Ապաճեան ամուսնութիւն կնքելով էլատա Սահակեանի հետ, կ’ունենայ մէկ դուստր՝ Սալբի Ապաճեան (ներկայիս Զուիցերիա):

1981-ին, ան իր երկրորդ ամուսնութիւնը կը կնքէ Լենա Քէօթէքլեանի հետ եւ կը բախտաւորուի երկու որդիներով՝ Նարեկ (ծն. 1983, ներկայիս Երեւան) եւ Լեւոն (ծն. 1991, ներկայիս Դամասկոս): Ապաճեան որդիները ժառանգած են իրենց հօր երաժշտական աւանդը. շրջանաւարտ են Դամասկոսի բարձրագոյն երաժշտանոցէն եւ կը վայելեն երաժշտական մասնագիտական դիրք ու համբաւ:

Առ ի տեղեկութիւն – «ՔՆԱՐ» երգչախումբ, Դամասկոս

Հայր Անդրանիկ Կռանեան Դամասկոս ծառայած է 1958-1964 տարիներուն: Դամասկոսի Հայ Կաթողիկէ Միութեան «ՔՆԱՐ» երգչախումբը կը հիմնուի 1962-ին, Հայր Անդրանիկ Կռանեանի ջանքերով։ Երգչախումբը կը ներկայացնէ հայ ազգային ու ժողովրդական երգացանկ մը ու կատարած զանազան համերգներ այդ օրերուն, ինչպէս նաեւ՝ ելոյթներ ունեցած է պետական պատկերասփիւռի կայանէն։ Սիրողական այս խումբը, որուն անդամները մինչ այդ մաս կը կազմէին եկեղեցւոյ խումբին, իր կարեւոր ներդրումը կ’ունենայ հայ խմբերգային արուեստը ծանօթացնելու ու սիրցնելու գործին մէջ։

ՀԿՄ-ի յուշամատեանին մէջ նշուած է, որ Կռանեան 1965-ին մասնաւորապէս ժամանած է Դամասկոս՝ «Քնար»ի մասնակցութիւնը ապահովելու Մեծ Եղեռնի 50 ամեակի յուշահանդէսին: 1966-1967 տարիներուն, կարճ շրջանի մը համար խմբավար Պօղոս Ապաճեան կը ղեկավարէ Դամասկոսի Հայ Կաթողիկէ Միութեան «Քնար» երգչախումբը:

80-ական թուականներուն խումբը կը վերակազմէ Անթուան Քէշիշեան, եւ սկսած է փայլուն գործունէութեան շրջան մը։

1990-ին Հայ Կաթողիկէ Միութեան վարչութիւնը, որ կը տնօրինէ երգչախումբը, մայր հայրենիքէն կը հրաւիրէ արուեստագէտ Ժիրայր Ալթունեանը տարեկան այցելութիւններով խմբավարելու «Քնար» երգչախումբը: Ան կը մարզէ ու կը ղեկավարէ Քնար երգչախումբը մինչեւ 2001: Ամէն տարի այցելելով Դամասկոս ու աւելի քան մէկ ամիս աշխատելով խումբին հետ, ան կը պատրաստէ տարեկան ելոյթը ու կը ներկայացնէ զանազան համերգներ։ Այս հանգրուանին որպէս օգնական խմբավար ու խումբի ընկերակցող դաշնակահար Շանթ Քէշիշեան կ’ունենայ իր կարեւոր մասնակցութիւնը https://www.facebook.com/shant.keshishian.9

2002 թուականին, նոյնպէս Հայաստանէն կը հրաւիրուի Գայիանէ Պաղտասարեան՝ «Քնար» երգչախումբը մարզելու եւ խմբավարելու: 2003-2015, «Քնար» երգչախումբի խմբավարն էր Շանթ Քէշիշեան: Ներկայիս երգչախումբին գործունէութիւնը դադրած է Սուրիոյ պատերազմի օրերուն արձանագրուած գաղթին պատճառաւ: Երգչախումբի անդամներուն մեծ մասը այլեւս Դամասկոս չեն գտնուիր: Ներկայիս, երգչախումբի անդամներէն փոքր թիւ մը կ’ապահովէ Դամասկոսի Հայ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ Ս. Պատարագի երգեցողութիւնը, Կիրակի եւ տօնական օրերը:

Առ ի տեղեկութիւն

Հալէպի Ամերիկեան Քոլէճը (Aleppo College) շարունակութիւնն է Այնթապի մէջ գործած ամերիկեան միսիոնարական քոլէճին։ Ամերիկեան միսիոնարական հաստատութիւնը սուրիական այս քաղաքին մէջ կը հիմնէ սոյն քոլէճը 1920-ական թուականներուն, Այնթապի մեծաթիւ հայերուն Հալէպի հաստատուելէն ետք։ Քոլէճի շրջանաւարտներու շարքին են հանրաճանաչ դէմքեր, ինչպէս՝ Սուրիոյ նախկին նախագահ Նազէմ Քուտսի, սուրիացի հանրայայտ գեղանկարիչ Ֆաթէհ Ալ Մուտտարէս եւ սուրիացի շարժապատկերի նշանաւոր բեմադրիչ եւ արտադրիչ Մուսթաֆա Ալ Աքքատ։

Աղբիւրներ՝

Հարցազրոյցներ՝ Ապաճեան ընտանիքի անդամներուն հետ՝ Սիմոն Լիպարեան, Քնարիկ Լիպարեան Ապաճեան, Ալիս Պաղտասարեան Ապաճեան, Նարեկ Ապաճեան:  

«Գեղարդ» տարեգիրք 1985, Գ հատոր:

Պօղոս Ապաճեան վաստակաւոր խմբավարը, Կարպիս Գոճանեան, 8 Մայիս 2009, Հայրենիք:

Բազմավաստակ Խմբավար Պօղոս Ապաճեան՝ Ոչ Եւս Է  https://asbarez.am

«Տարիա Կամսարականի մէջ ամէն ինչ կը  թրթռայ… ամէն ինչ նշան է եռանդուն կեանքի» – Հանրի Հերօ 1977

Chez Daria Gamsaragan, tout vibre… tout est signe de vie intense » – Henri Héraut 1977

«Ես կը չափեմ ամբողջ հեռաւորութիւնը որ կայ. ի՜նչ ընեմ, բնութեան սէրը երբեմն իմ մէջս այնպէս կը տիրապետէ, որ այլեւս չեմ համարձակիր անոր մանրամասնութիւններէն մէկն իսկ զոհել: Ակամայ, անոր ստրուկը կը դառնամ, եւ արդէն մեծ հաճոյք մըն ալ կը զգամ այդպիսի աշխատանք մը կատարելով: Թերեւս հայկական առհաւութիւն (atavisme) մըն է, որ այն ատեն կը ներգործէ իմ մէջս: Թերեւս ազդեցութիւնն է մեր ցեղի հին մանրանկարիչներուն, որ զիս կը մղէ այս ծայրայեղօրէն մանրակրկիտ յօրինումին» –  Տարիա Կամսարական

Տարիա Կամսարականի նկարները առաջին անգամ կը հրապարակուին համացանցին եւ այս հանդէսին մէջ շնորհիւ երկար պրպտումներուս: Շ.Մ.

Տարիա Կամսարական, բուն անունով Արտեմիս Տօրա (Տօրիա) Կամսարական, ծնած է 24 Ապրիլ 1902-ին, Աղեքսանդրիա, Եգիպտոս:

Մեծ հայրը՝ Խաչատուր Կամսարական պատանի տարիքին կը հեռանայ իր ծննդավայր Երեւանէն՝ հաստատուելով Պոլիս, ուր ալ կը սկսի աշխատանք փնտռել։ Աշխատասէր Խաչատուրը շատ արագ յառաջդիմութիւն կ՛արձանագրէ Թուրքիոյ ծխախոտի առեւտուրին մէջ՝ գրաւելով կարեւոր դիրք մը մինչեւ Ottoman Tobacco Board-ի՝ Օսմանեան ծխախոտի վարչութեան ստեղծումը:

Խաչատուր Կամսարական Զմիւռնիոյ մէջ կը հիմնէ ծխախոտի ընկերութիւն մը՝ “The Pier of Pines” «Սոճիներու քարափը», որ ծխախոտի եւ սիկարներու պաշտօնական մատակարարն էր Օսմանեան կայսրութեան պալատին, յատկապէս Սուլթան Մուրատի Գ-ի օրօք, եւ նոյնիսկ Մուրադ Գ. իր բազմաթիւ նուէրներու կողքին ծխախոտի չոր տերեւներ ուղարկած է ժամանակուայ Լեհաստանի թագաւորին:

Խաչատուր Կամսարականի մահէն ետք, անոր երկու որդիները՝ Տիգրան եւ Արմենակ  կը հաստատուին Եգիպտոս 1894-ին` շարունակելով իրենց հօր ասպարէզը։  Անոնք ծխախոտի եւ եգիպտական սիկարէթներու մեծ գործատուն մը կը հիմնեն Զաքազիքի մէջ:

Այնուհետեւ, Տիգրան գրող, արձակագիր կը դառնայ. ինչպէս ծանօթ է, ան հեղինակն է «Վարժապետին Աղջիկը» վէպին, որ առաջին անգամ կը հրատարակուի 1888 թուին: Իսկ Արմենակ կը բարգաւաճի ծխախոտի առեւտուրին մէջ:

Եգիպտոսի հայ համայնքին մէջ, Արմենակ Պէյ տիտղոսով ճանչցուած կարկառուն դէմքը առատաձեռնօրէն կը նպաստէ բարեգործութիւններու, Զաքազիքի մէջ հիմնադիր անդամ ըլլալով Սուրբ Խաչ Հայ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ եւ նուիրատու Աղեքսանդրիոյ հեղինակաւոր Victoria College School-ին: Ան նախանձախնդիր հաւաքորդ էր հնաոճ իրերու, գորգերու եւ իսլամական արուեստին պատկանող խեցեղէնի:

Արմենակ Կամսարականի զաւակներէն Տարիա Կամսարական, Արամ եւ Երուանդ եղբայրներէն ամենափոքրն էր. տասնվեց տարի տարբերութիւն կար իր եւ իր աւագ եղբօր միջեւ, իսկ տասը տարի իր միւս եղբօրմէն: Ան իր մանկութիւնը կ’ապրի Աղեքսանդրիոյ Պոլքլի շրջանը, ծովի դիմաց գտնուող իրենց ընտանեկան տան մէջ, շրջապատուած իր ծնողքի անսահման սիրով:

Փոքր տարիքին Տարիա կրթութիւնը կը ստանայ հարուստ ընտանիքներու ժամանակի սովորութիւններուն համապատասխան` ունենալով յոյն, անգլիացի եւ ֆրանսացի խնամող դաստիարակներ: Տարիա կը տիրապետէ երեք լեզուներու եւ իր ամբողջ կեանքին ընթացքին ալ կը պահէ երեք լեզուներու հմտութիւնը: Ան ծանօթ էր նաեւ արաբերէնին, հայերէնին եւ քիչ մըն ալ թրքերէնին։ Հայերէնը կը սորվի յայտնի մանկավարժ Էլպիս Կեսարացեանէն։

Տարիա 13 տարեկանէն կը սկսի ֆրանսերէն գրել. տետրակները կը լեցուէին բանաստեղծութիւններով եւ իր երեւակայութիւնէն բխած պատմուածքներով։  Իր ընթերցումներու առաջին աղբիւրը եղած է ֆրանսացի եւ անգլիացի դասական գրականութեան հեղինակներու՝ իր ծնողքին ունեցած հարուստ գրադարանը: Տարիա իր ուսումը կ’աւարտէ 1924-ին, Աղեքսանդրիոյ ֆրանսական  երկրորդական վարժարանէն` Lycée Français d’Alexandrie : Ոգեշնչուած նկարչութեան եւ քանդակագործութեամբ, Տարիա երկմտանքի մէջ կ’իյնայ ընտրելու գրականութիւն կամ գեղանկարչութիւն:  Սակայն, քանդակագործ Joseph Constant-ի եւ իր կնոջ՝ Իտայի հետ հանդիպումը իր մէջ կ’արթնցնէ արձանագործ-նկարիչ դառնալու մղումը ։

Սկիզբը կը հետեւի նկարչութեան դասընթացքի Joseph Constant -ի ոչ պաշտօնական արուեստանոցին մէջ «Էլ Նապի Տանիա»  փողոցին վրայ:  Տարիա օր մը դասընթացքին ընթացքին կը յայտնաբերէ  «եռոտանիի վրայ բան մը, որ  նման էր ցեխի զանգուածի»:  Joseph Constant զգալով, որ Տարիային գրաւած էր այդ նոր յայտնաբերումը, կը խրախուսէ զայն եւ կը խնդրէ իրմէ «փորձել քանդակել մարդու գլուխ մը կիսադէմի բոլոր յատկութիւններով»,  որուն համար ալ դուրս կու գայ փողոց, շէնքին դիմաց փնտռելու յարմար կերպար մը: Մէկ ժամ անց գործը արդէն աւարտած էր: Ակնյայտօրէն շատ գոհ արդիւնքէն՝ Joseph Constant կ’ըսէ.-  «Դուն քանդակագործ ծնած  ես, դուն միայն նուիրուիր քանդակագործութեան»:  Տարիա կը  շարունակէ քանդակել դէմքեր, որոնց արտայայտութիւնը կը քանդակէր  ուշագրաւ նմանութեամբ։ Յետոյ ան կ՛որոշէ իր ծնողքին համաձայնութեամբ մեկնիլ Փարիզ արձանագործութիւն ուսանելու:

Ան կ’ընդունուի  Académie de la Grande Chaumière-ի  արուեստանոցը առանց նախնական վերապատրաստութեան, բացի արձանագործ Joseph Constant-ի ներածական դասընթացքներէն: Տարիա Կամսարական 1924-1927 թուականներուն յարատեւօրէն կը հետեւի մեծանուն վարպետ ֆրանսացի  արձանագործ Antoine Bourdelle-ի   դասերուն, եւ քիչ ժամանակ անց կը դառնայ անոր նախընտրած աշակերտներէն մին:  Տարիա նաեւ կը հետեւի  Colarossi Academy-ի մէջ նկարչութեան դասերուն եւ նկարիչ André Lhote  դասաւանդութեան: Académie de la Grande Chaumière ի աշխատանոցի դասախօսութիւններու ժամանակ կը  հանդիպի գրող եւ լրագրող Իմրէ Կիօմային՝ Imre Gyomai  , որ այն ժամանակ կը համագործակցէր Géo-Charlesի եւ Paul Hussonի հիմնադրած  Montparnasse ամսագիրին հետ: Իմրէ յաջողած էր խոյս տալ  Հունգարիոյ մէջ Miklós Horthy-ի  բռնաճնշումներէն բայց եւ այնպէս գերութեան մէջ ապրելով տառապած էր Սիպերիոյ  բանտերուն մէջ:

Իմրէն եւ Տարիան կ’ամուսնանան Աղէքսանդրիոյ մէջ 1926 թուականին:  Անոնք կ’ապրին Փարիզի մէջ, Villa Seurat, 14-րդ թաղամաս, այնուհետեւ Villa Junot (ներկայիս Villa Léandre) Montmartre, 18-րդ թաղամաս, երկու արհեստանոցներէ բաղկացած տաղաւարի մը մէջ, մէկը Իմրէին, իսկ միւսը՝ Տարիային։

Անոնք միասին կը համագործակցին Montparnasse ամսագրին հետ, որուն մէկ համարը նուիրուած էր «Salon des Tuileries» պատկերասրահին, 1926 թուին, ուր Տարիա Կամսարական կը ցուցադրէ նաեւ իր առաջին քանդակները Antoine Bourdelle-ի աշակերտներուն հետ միասին: Տարիա կը շարունակէ ցուցադրել իր արձանները «Salon des Tuileries»-ին մէջ, 1928, 1932 եւ 1937 թուականներուն:

Տարիա Կամսարական ամուր կը պահէ կապերը իր ծննդավայր երկրին հետ: Ան պարբերաբար կը վերադառնայ այնտեղ իր աշխատանքները ցուցադրելու, այն ժամանակ, երբ Գահիրէն նոր մշակութային եռուզեռ մը կ’ապրէր եւ կը ձգտէր դառնալ միջազգային երեւոյթ եւ ասպարէզ։

1930 թուին Գահիրէի 10-րդ սրահին մէջ կը ցուցադրուին Տարիայի արձանները, որոնց մասին մեծ անդրադարձ ունեցաւ եգիպտական մամուլը: Նոյն տարին, Ալեքսանդրիոյ մէջ նկարիչ Nersès Bartau Ներսէս Պարթոյի (Աղեքսանդրիա, 1909-2006, Ֆրանսա) հետ ցուցադրած է Galerie MMM-ին մէջ:

1935 թուին Փարիզի մէջ կազմակերպած իր անհատական առաջին ցուցահանդէսը կը գրաւէ ֆրանսական մամուլին ուշադրութիւնը։ Իր յաջորդ ցուցահանդէսները կազմակերպած է Ֆրանսայի տարբեր պատկերասրահներու մէջ։ Անոր արձանններէն քանի մը հատը արժանի տեղ կը գրաւեն Փարիզի արդիական արուեստի թանգարանին մէջ, ինչպէս նաեւ Եգիպտոսի թանգարաններուն մէջ։

Ուշագրաւ իր քանդակներէն են Jean Follain, Charles Estienne, Sacha Pitoëff, Roger Vailland եւ այլոց կիսանդրիները, «Ողջոյն խախաղութեան» արձանը եւ այլն։

Հեղինակ է «Ճամբորդութիւն ստուերի մը հետ»՝ Voyage avec une ombre (1957, ֆրանսերէն) վէպին։ 1965 թուականին Փարիզի մէջ լոյս կը տեսնէ Տարիայի «Հրեղէն օղակ» ֆրանսերէն վէպը։ Գրական ծածկանունն է «Անն Սարակ»։  Տարիա Կամսարական Ֆրանսայի Դիմադրութեան շարժման մասնակից է։  Եղած է նաեւ Հայաստան։

1939-ի աշնան, Տարիա արդէն Իմրէէն բաժնուած էր, եւ ընտանեկան պատճառներով ստիպուած կը մեկնի Եգիպտոս: Երբ պատերազմը կը սկսի, անոր Ֆրանսա վերադարձը կը դժուարանայ: Որոշ ժամանակ ան կ’ապրի Toulon քաղաք: Կը յաջողի իր քանդակները ցուցադրելու Ապրիլ 1940, զանազան ցուցասրահներու մէջ; Այս մասին կը վկայեն Charles Kunstler եւ Édouard Sarradin : Այնուհետեւ, Տարիայի ցուցադրութիւններէն ոչ մէկ հետք կը տեսնենք մինչեւ 1946 թուական:

Այդ ժամանակ Տարիա կը հանդիպի Georges E. Vallois-ի, որուն հետ կեանքը կը շարունակէ քանի մը տարի:

Տարիա Կամսարականի հանդիպումները եւ գործերը

10 Ապրիլ 1961-ին, «Անդաստան»   գրական հանդէսի 10-ամեակին առիթով, Փարիզի մէջ  կազմակերպուած էր երեկոյ մը՝ ի պատիւ Ուիլիըմ Սարոյեանի. ձեռնարկին ներկայ գտնուած են Տարիա Կամսարական եւ  հրաւիրեալներ, խմբագիր՝ Բիւզանդ Թօփալեան , ֆրանսացի երաժշտահան Luc-André Marcel (1919 -1992), հայագէտ, թարգմանիչ Հայկ Պէրպէրեան (1887 Պոլիս – 1978 Փարիզ), գրող Վահէ Քաչա, բուն անունով՝ ՎահԷ Գառնիկ Խաչատուրեան (Դամասկոս 1928 – 2003 Փարիզ),  գեղանկարիչ Ժանսեմը (Պուրսա, 1920 – Saint-Aignan-sur-Cher 2013), բուն անունով՝ Յովհաննէս Սեմէրճեան :

1966 թուականին տպաւորիչ L’Oiseau թռչուն քանդակը ստեղծագործած եւ նուիրուած է Փարիզի հայաբնակ արուարձան Bagneux-ի (Hauts de Seine) գերեզմանատան հայ մտաւորականներու դամբարանին: (Տե՛ս նկարը): Նշենք որ դամբարանը կառուցուած է 1957-ին, ուր թաղուած են գրողներ Արշակ Չոպանեան, Արամ Անտոնեան, Լեւոն Բաշալեան, Շահան Պէրպէրեան, նկարիչ Էտկար Շահին եւ ուրիշներ :

Pen International միջազգային կազմակերպութեան երկարամեայ անդամ Տարիա մասնակցած է PEN-ի   տարեկան համաժողովին 1967-ին, երբ PEN club-ը կը նախագահէր Arthur Miller-ը (ծն.1915-մահ. 2005), իսկ համաժողովը առաջին անգամ տեղի կ’ունենար Ափրիկէ, Côte d’Ivoire մէջ:

Կազմակերպութեամբ Ֆրանսայի մէջ Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնադրամին, Փարիզի հայ արուեստագէտները կը հիմնեն Միութիւն մը, որ կը կրէ միջնադարեան նշանաւոր մանրանկարիչ Թորոս Ռոսլինի անունը, Միութեան կ’անդամակցին 30 հոգի. նկարիչներ, լուսանկարիչներ, ճարտարապետներ, քանդակագործներ եւ բեմադրիչներ: Յիշենք անոնցմէ Գառզու, Երուանդ Իւթիւճեան, Տարիա Կամսարական, Բիւզանդ Թօփալեան, գեղանկարիչ Ռիշար Ժերանեան (Խաչատուր) (Richard Jeranian) ( ծն. Սեբաստիա 1921 – մահ. 2019 Փարիզ), Ասատուր Պզտիկեան եւ այլն: Միութիւնը առաջադրած է հանդիսանալ մշակութային օճախ մը, զօդ մը՝ հայրենիքի եւ սփիւռքի արուեստագէտներու միջեւ, եւ երկու տարին անգամ մը գէթ ցուցահանդէսներ կազմակերպել:

Առաջին ցուցահանդէսը տեղի կ’ունենայ Մայիս 1969-ին եւ Տարիա իր մասնակցութիւնը կը բերէ Թորոս Ռոսլին Միութեան ցուցահանդէսին,  որ կազմակերպած էր Ֆրանսայի մէջ Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնադրամը՝ համախմբելու համար գործող հայ արուեստագէտները։

1970-ականներու սկիզբը Տարիա իրագործած է երկու նախագիծ կապուած 48 զարդերու հետ. մէկը՝ Ժընեւի Cartier-ի պատուէրը՝ կենդանակերպի Zodiac տասներկու նշանները ներկայացնող շարքին, որ ոսկերիչը պիտի դարձնէր շլացուցիչ փոքրիկ ոսկեզօծ պրոնզներ, միւսը՝ բարձր նորաձեւութեան տան Coco Chanel –ի խնդրանքը՝ խաչեր ստեղծել, որպէս իր հաւաքածոյի զարդեր.  «Միթէ հրաշք չէր Շանելի խանդավառութիւնը իմ խաչերու նկատմամբ, եւ ինչպիսի վստահութիւն էր ինծի համար այդ, եւ որ կատարուեցաւ այն ժամանակ, երբ ես այնքան յուսահատած էի դրամի պակասէն», կը գրէ Տարիա իր նօթատետրին մէջ: Բայց 1971 թուականի Յունուար 10-ին Coco Chanel-ի (19 Օգոստոս 1883 – 10 Յունուար 1971) մահը վերջ դրաւ անոնց համագործակցութեան:

Նոյեմբեր 1972-էն մինչեւ Յունուար 1973 ժամանակաշրջանին,  Ամերիկացի ընկերոջ մը հրաւէրով  Տարիա ճանապարհորդութիւն մը կը կատարէ Մեքսիքան յայտնաբերելու համար: Ան Նոր Տարին կ’անցնէ Մեքսիքայի մէջ, ինչպէս կը պատմէ  ճանապարհորդական իր օրագրին մէջ. նախատեսուած էր այդ շրջապտոյտը դարձնել  գիրքի նախագիծ՝ իր գրական կեղծանունով Anne Sarag, « Sur les routes du Mexique, projet de livre » վերնագրով 1980 թուին: Տարիա ականատես նկարիչի մը աչքով կը նկարագրէ յուշարձաններն ու արձանները եւ կը վերլուծէ արուեստի այդ բոլոր նրբութիւնները: Տարիա լիովին հիացած է այս ճանապարհորդութեամբ:

«Արմենիա» ամսաթերթը  1977-ի ապրիլ թիւը նուիրած էր  «20-րդ դարու Առաջին ջարդը» յիշատակին: Ամսաթերթի շապիկին կը տեսնենք  Տարիայի «Խաչուածը» ստեղծագործութիւնը: Նոյն ամսաթերթի թուին մէջ կը կարդանք գեղանկարիչ Հանրի Հերոյի (բուն անունով Հրանդ Վահանի Թէքէեան) (ծն. Մարսէյլ 1894 – մահ. 1981, Փարիզ) կողմԷ կատարուած հարցազրոյցը Տարիայի արուեստանոց-տան մէջ:

Տարիա ստեղծած է կենդանակերպի շքանշաններ,9 ինչպէս Այծեղջիւրի կենդանակերպի նշանը, որպէս զարդեղէն գոհար, նաեւ շքանշան՝ միմեանց ամանոր շնորհաւորելու համար

Տարիա Կամսարականի ստեղծագործութիւներէն է Նեֆերթիթիի կամ Արեւի օրհներգի թեմայով շքանշանը ։ Նոյն այս շքանշանի պատճէնը Louise Weiss   հիմնադրամը» 1980 թուին նուիրած է Եգիպտոսի նախագահ Անուար էլ-Սատաթին՝ «Խաղաղութեան յառաջխաղացման եւ մարդկային յարաբերութիւններու բարելաւման գործին անոր բերած ներդրումին համար»:

Նոյեմբեր 1982-ին, Նիւ Եորքի մէջ Հ.Բ.Ը.Մ-ը Փարիզի «Արշիլ Կորքի» – Կարիկ Պասմաճեան պատկերասրահի հետ (Galerie Garig Basmadjian Paris) կազմակերպած է Ֆրանսայի եւ այլուր բնակող հայազգի նկարիչներու հաւաքական ցուցահանդէս մը, որուն կը մասնակցէին յայտնի հայ արուեստագէտներ Տարիա Կամսարական, Ժան Գառզուն (ծն. Հալէպ 1907- մահ. Périgueux 2000), Ասատուր Պզտիկեան (ծն. Պէյրութ 1943 ներկայիս Ֆրանսա), Ժանսեմը (ծն.Պուրսա, 1920 –մահ. Saint-Aignan-sur-Cher 2013), Արթօ Սուրէնի Չաքմաքչեանը (իսկական անունը՝ Յարութիւն, ծն. Գահիրէ 1933), Ժան Գազանճեանը (ծն. Պէյրութ 1938, ներկայիս Ֆրանսա) …: Այս ցուցահանդէսին կը ներկայացուին Տարիայի աւելի քան տասը արձաններ, յատկապէս անոր վերջին արտադրութիւնները:

Տարիա Կամսարական Ֆրանսերէն հատորներու հեղինակ է Anne Serag գրական ծածկանունով.  Voyage avec une ombre «Ճամբորդութիւն ստուերի հետ» վէպը, 232 էջ, զոյգի մենակութեան եւ թիւրիմացութեան մասին է (հրատարակուած է 1957, ֆրանսերէն) եւ L’anneau de feu «Հրեղէն օղակ» վէպը, 355 էջ (հրատարակուած է 1965 Ֆրանսերէն) ։

Տարիա Կամսարական իր ֆրանսերէն « Fatalisme du sang » վիպակին մէջ կը պատմէ իր աչքերով տեսած Փորթ Սայիտի մէջ Մուսա լեռան խիզախ մարտիկներու կեանքը: Նոյն վիպակը հայերէնի թարգմանած է «Արեւ» օրաթերթի խմբագիր Միքայէլ Կիւրճեան (ծն.1878 – մահ.1965)   «Արիւնին ճակատագրականութիւնը» խորագրով եւ հրապարակած է «Արեւ» օրաթերթի թերթօնով՝ (թիւ 5 Դեկտեմբեր 1922 մինչեւ թիւ 80 Մարտ 16 1923):

Տաղանդաւոր քանդակագործ, ֆրանսագիր վիպասանուհին՝ Տարիա Կամսարական կեանքէն անսպասելիօրէն կը հեռանայ իր քնացած պահուն Փարիզի մէջ 1 Մարտ 1986-ին:

Տարիա Կամսարականի գործերը կարելի է դիտել այստեղ https://bourdelle.hypotheses.org/896:

Արժանի է յիշել թէ Համացանցի, Google եւ  տարբեր լեզուներու հարթակներու վրայ հասանելի են անոր քանդակներն ու  հատորները, բացի իր այս նկարէն, որ առաջին անգամ կը տեղադրուի այս յօդուածին հետ շնորհիւ երկար փնտռտուքիս՝ տասնեակ մը pdf ֆայլերու  պրպտումներէ եւ փնտռտուքէ ետք: Շ.Մ.

Առ ի տեղեկութիւն .  Կամսարականները նախարարական տոհմ եղած են միջնադարեան Հայաստանի մէջ (3-8-րդ դարեր): Կամսարականները սերած են Պարթեւ Կարենեան իշխանական տոհմէն, որուն կէսը կոտորած են Պարսից Սասանեանները 3-րդ դարուն:  Փրկուած Կամսարականներէն Պերոզամատի որդի Կամսարը ապաստանած է Հայաստան եւ դարձած Կամսարականներու հիմնադիրը։ Կամսարականներու տոհմի ներկայացուցիչներն ուշագրաւ են շինարարական ու մշակութանպաստ գործունէութեամբ։ Ներսեհ Գ-ն կառուցած է Թալինի Կաթողիկէ  եւ Սուրբ Աստուածածին առաքելական եկեղեցիները:

Պարտք է յիշել՝ Թէոդիկ իր նշանաւոր «Ամէնուն Տարեցոյցը»ի 1913-ի հատորին էջ 381-ին վրայ կը գրէր. «Եգիպտոս հաստատուած երկու սիրուած եւ կարող գրագէտներ՝ Տիգրան Կամսարական եւ Միքայէլ Կիւրճեան գլուխ գլխի տուած, պատրաստած են նոր թատերախաղ մը, որուն անունն է «Փրկանքը»: Տաղանդաւոր դերասանուհի Տիկին Սիրանոյշ ատոր բնագիրը կարդացած եւ գնահատած ըլլալով, աւելորդ կը սեպենք մեր կողմէ կարծիք մը յայտնել «Փրկանքը»ի մասին, որ արդէն բեմադրուեցաւ Աղեքսանդրիոյ Ալհամպրա թատերասրահին մէջ, 1912-ի վերջերը»:

19րդ դարու վերջերուն Եգիպտոսի մէջ գերազանցապէս hայ եւ jոյն մասնագէտներու նախաձեռնութեամբ կը զարգանայ ծխախոտագործութիւնը։ Եգիպտոսի ծխախոտի արտադրութեան կէսէն աւելին հայ ձեռնարկատէրերուն կը պատկանէր։ Այս ասպարէզին մէջ նշանաւորներէն էին Մելգոնեան եղբայրները, որոնք յետմահու իրենց հարստութիւնը կտակեցին Կիպրոսի մէջ հիմնադրելու Հայ սերունդներ կրթող Մելգոնեան հաստատութիւնը: Աղա Գրիգոր եւ Աղա Կարապետ Մելգոնեան եղբայրները կեսարացիներ էին, որոնք Եգիպտոսի մէջ կը զբաղէին ծխախոտի արտադրութեամբ։ Համաշխարհային Առաջին Պատերազմին, առանց իր եղբօր իմաց տալու, Կարապետ Մելգոնեան Ճափոնէն մեծ քանակութեամբ «թիւթիւն» կ՚ապսպրէ։ Երբ ծխախոտը Ալեքսանտրիա կը հասնի, գինը կը հարիւրապատկուի եւ հսկայական շահեր կ՚ապահովէ Մելգոնեան եղբայրներուն, որոնց գործարանը մինչ այդ արդէն Միջին Արեւելքի ամենամեծ ծխախոտ արտադրող գործարանն էր։ Հայկական ջարդերէն ետք, Կարապետ Մելգոնեան կ՚որոշէ որբանոց-դպրոց մը բանալ (իր մահացած եղբօր՝ Գրիգորի ծրագիրն ալ նկատի ունենալով): Այսպիսով կը հիմնուի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութիւնը, 1926-ին, Կիպրոսի մայրաքաղաք Նիկոսիոյ մէջ, որուն խնամակալութիւնը կը վստահուի Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան։ Կարապետ Մելգոնեան իր հսկայական հարստութիւնը կը կտակէ ՀԲԸ Միութեան, որպէսզի անոր եկամուտներով մատակարարուի Հաստատութիւնը։ https://noror.org/2016/09/07/304/

Օգտագործուած աղբիւրներ

• https://fr.wikipedia.org/wiki/Daria_Gamsaragan
• https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:S%C3%A9pulture_des_intellectuels_arm%C3%A9niens_(front-1).jpg
• Alakyaz – Juillet-Août 2019 https://www.bibliotheque-eglise-armenienne.fr/catalogues/fr_periodiques_fichiers/alakyaz/075.pdf
• Արեւ Ը Տարի-Թիւ 10 (1073), Երկուշաբթի, 22 Մայիս 1922:   Արեւ Թ Տարի-Թիւ 19 (1178), Երկուշաբթի, 1 Յունուար 1923:   Արեւ Պաշտօնաթերթ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան Եգիպտոսի Շրջանակին:

Ծնունդով Հալէպ քաղաքէն, Հայկ Աբէլեան ներկայիս հաստատուած է Երեւան: Արուեստասէր ընտանիքի մը մէջ ծնած , մանուկ հասակէն անոր մէջ արթնցած է սէրը երաժշտութեան հանդէպ: Զինք առաւելաբար քաջալերած է մայրը` Նազելի Կիւնտիւզեան եւ իրենց ընտանիքի բարեկամ, Մելքոնեան կրթական հաստատութենէն վկայեալ դաշնակահարուհի՝ տիկին Երջանկուհի Դերձակեան՝ Հալէպի Հայկազեան Տղոց բաժնի  տնօրէն Փիլիպպոս Դերձակեանի կինը: Այդ տարիներուն, Հայկ արդէն սկսած էր դաշնամուր եւ երգեհոն նուագել:

1985-ին անդամագրուած է Համազգայինի «Նիկոլ Աղբալեան» մասնաճիւղին եւ մաս կազմած անոր երաժշտական յանձնախումբին: Սակայն, Հայկին հետաքրքրութեան կիզակէտը եղած է դաշնամուրի մեքենական մասը. սկսած է այդ ուղղութեամբ պրպտումներ կատարել:

1976-1977-էն սկսեալ, Հայկ ինքնաշխատութեամբ կը զարգացնէ իր հմտութիւնը իրենց տան դաշնամուրին վրայ:  Որոշ ժամանակ մը ետք, ան այս աշխատանքը կը շարունակէ մասնագիտական ձեւով` ուսումնասիրելով տարբեր լեզուներով գիրքեր եւ տեսերիզներ:

Դաշնակահար Հայկ Հալէպի Համազգայինի մէջ կը սկսի աքորի՝ դաշնամուր լարելու աշխատանքին, որ աւելի լայն շրջանակի ծանօթանալու առիթ կը դառնայ իրեն համար:

2002-էն սկսեալ, Հայկ Աբէլեան կը համագործակցի Հարաւային Քորիայի SAMICK ընկերութեան հետ, որ աշխարհին յայտնի է իր դաշնամուրներու արտադրութեամբ: Միաժամանակ ան կը համագործակցի գերմանական C. BECHSTEIN ընկերութեան հետ:

SAMICK ընկերութեան հետ համագործակցութեան առաջին օրերէն սկսեալշ Հայկ Աբէլեան ջանք կը թափէ ամբողջ Սուրիոյ մէջ SAMICK վաճառանիշը ծանօթացնելու համար, որուն ի պատասխան հետագային կը նշանակուի  ընկերութեան պաշտօնական ներկայացուցիչը ողջ Սուրիոյ մէջ:

2006-ին, Samick ընկերութեան կողմէ պաշտօնական հրաւէրով կ’այցելէ Հարաւային Քորէայի մէջ գտնուող Samick-ի դաշնամուրներու գործարանը։

Իր արդիւնաւէտ աշխատանքներուն դիմաց SAMICK ընկերութեան կողմէ Գերմանիոյ մէջ 2008, 2009, 2010 տարիներուն Հայկ Աբէլեան կը պարգեւատրուի Frankfurt MusikMesse BEST PERFORMANCE Awards մրցանակներով:

Հարկ է նշել որ բոլոր դաշնամուրներուն մէջ Հայկ Աբէլեան կ’օգտագործէ գերմանական բարձրորակ «RÖSLAU und Marke Degen» վաճառանիշի լարերը:

Նոյեմբեր 2021-ին, Հայկ Աբէլեան Հալէպի «Զաւարեան» մշակութային կեդրոնի սրահին եւ «Բ. Կանաչեան» երաժշտանոցին կը նուիրէ SAMICK վաճառանիշով երկու դաշնամուր եւ շարք մը երաժշտական գործիքներ ու լրացուցիչ մասեր՝ աքսեսուարներ, իսկ «Զուարթնոց» երգչախումբին` Professiօnal Music Stand-ներ:

Մէկ տարի ետք, Աբէլեան որպէս դաշնամուր նորոգող մասնագէտ կը հրաւիրուի վերանորոգելու Համազգայինի «Բ.Կանաչեան» երաժշտանոցի եւ «Զուարթնոց» երգչախումբի ութ դաշնամուրները: Ան անձնուիրաբար կը կատարէ նաեւ վերոյիշեալ երկու միաւորներու ութ դաշնամուրներու լարման եւ վերանորոգութեան աշխատանքները, որուն համար Համազգայինի Սուրիոյ Շրջ. Վարչութիւնը շնորհակալական հաղորդագրութիւն մը կը հրապարակէ՝ յարատեւ վերելք եւ նորանոր նուաճումներ մաղթելով իրեն:

«Այս բարեգործութիւնը ուզեցի ընել Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան Հալէպի մեջ տարած աշխատանքը քաջալերելու համար: Իսկ վերոյիշեալ դաշնամուրները  երաժշտանոցի հիմնադրման օրէն չեխական, ճափոնական եւ աւելի շատ ռուսական դաշնամուրներ են՝ արտադրուած 1980-կան թուականներուն, եւ երկար տարիներ անոնց վերանորոգութիւնները կատարած եմ», կը նշէ վարպետ Հայկ:

«Ես կ’աշխատիմ իմ ամենակարեւոր գործիքներէս կամ սարքերէս  մէկուն՝ դաշնամուրի թաւ ձայնալարային գործիքին հետ: Ան պատրաստուած է ու շինուած յատուկ ինծի համար քսան տարի առաջ, Սուրիոյ մէջ: Ուրախ եմ, որ գործիքս կարողացայ մաս առ մաս տեղափոխել Հալէպէն Երեւան . մէկ մասը թռիչքով, իսկ միւսը՝ ծովային ճամբով Վրաստանի ուղիով:  Պէտք է ըսեմ, որ իմ բոլոր գործիքներուս մէջ, այս դաշնամուրի գործիքս գլուխ-գործոցն է, եւ որեւէ դաշնամուր լարող պիտի փափաքի նման գործիք ունենալ:   Այս գործիքս կ’օգտագործեմ դաշնամուրի լարեր պատրաստելու համար, որոնց նիւթերը մինչ օրս կը պատուիրեմ ու կը ստանամ Գերմանիայէն»:

Հազուագիւտ մասնագիտութեան մէջ բերած իր ներդրումին շնորհիւ, Հայկ Աբէլեան Հայաստանի մէջ արդէն կը վայելէ Վարպետի համբաւը:

Հայկ իր հմտութեան շնորհիւ Երեւանի մէջ լարած ու վերանորոգած է շարք մը հազուագիւտ եւ արժէքաւոր դաշնամուրներ.-

1. Rönisch Grand դաշնամուրի վերականգնումը, 24 Փետրուար 2018:
2. GEYER Grand դաշնամուրի փղոսկրներու դեղնութիւնը վերացնելու եւ սպիտակ դարձնելու գործողութիւնը:
3. Հռչակաւոր դաշնակահար, երաժիշտ, Ամերիկայի մէջ համաշխարհային Mason & Hamlin ընկերութեան ներկայացուցիչ դաշնակահար Արմէն Ահարոնեանի տան «ESTONIA» համերգային դաշնամուրի վերանորոգումը, 11 Դեկտեմբեր 2018-ին:
4. August Förster դաշնամուրի լարերու կարգաւորման եւ ներքին գործիքի վերականգման գործընթացը, 24 Մայիս 2019:
5. Արամ Խաչատուրեան Տուն-Թանգարանի C. Bechstein համերգային դաշնամուրի վերանորոգումը կատարուած է երկու ամսուայ ընթացքին՝ Յուլիս եւ Օգոստոս 2019-ին: Հայկ Աբելեանի տարած աշխատանքը գնահատուած է յուշատախտակով ու տեղադրուած Արամ Խաչատուրեանի անուան Տուն-Թանգարանի սրահին մէջ։ C. Bechstein համերգային դաշնամուրի ստեղնաշար փղոսկրներու վերանորոգման աշխատանքը, 24 Սեպտեմբեր 2019:

6.Հայաստանի Հանրային Ռատիոտան տաղաւարի համերգային «Blüthner» դաշնամուրի կարգաւորման աշխատանքը, 2019-ին, UWC Dilijan միջազգային քոլեճի դաշնամուրի վերանորոգում, 18 Փետրուար 2020-ին:

7.ԵՊԿ Գամերային-գործիքային ամպիոնի վարիչի պաշտօնակատար Իրինա Բատալեանի անհատական միջոցներով եւ նախաձեռնութեամբ, Հայկ Աբելեան աւարտին հասցուցած է  ամպիոնի համերգային «Պլիւթներ» վաճառանիշով դաշնամուրի նորոգման աշխատանքները: Թէ՛ դաշնամուրի ներքին գործիքի վերանորոգման եւ թէ՛ լարման աշխատանքը տեւած է  երկու ամիս:

8. Steinway Royal դաշնամուրի խլացուցիչներու (dampers) վերանորոգման և կարգաւորման աշխատանքը, 7 Մարտ 2021-ին:
9. Հրաւէր ստանալով Գիւմրիի «Վարդուհի» արուեստի դպրոցէն, Հայկ Աբելեան նորոգած է չորս դաշնամուր, Մարտ 2021:
10. Երեւանի Ռոմանոս Մելիքեանի անուան պետական երաժշտական քոլեճի դահլիճի «ESTONIA ռոյալ» դաշնամուրի վերանորոգումը կատարուած է երկու ամսուայ ընթացքին:
11. Ա. Սպենդիարեանի անուան Օփերայի եւ Բալեթի Ազգային Ակադեմիական Թատրոնի «Վահագն Մարգարեանի» անուան պալեթի փորձադահլիճի ESTONIA ռոյալի վերանորոգումը տեւած է երկու ամիս եւ աւարտած Ապրիլ 19 2022-ին:
12. Հրաւէր ստանալով Հայաստանի Հանրապետութեան նախկին նախագահ Արմէն Սարգսեանէն, կատարած է տան դաշնամուրի նորոգման եւ լարման աշխատանքները:
13. Յուլիս 4-14, Կապան քաղաքին մէջ տեղի կ’ունենայ «Կապանի միջազգային երաժշտական փառատօնը»: Փառատօնէն առաջ փառատօնի դաշնամուրներու վերանորոգման աշխատանքներուն պատասխանատու կը նշանակուի Հայկը, որ իր դուստր Աննա Մարիայի հետ փառատօնին ներկայ պիտի գտնուի յանձն առնելու փառատօնի դաշնամուրներուն լարային աշխատանքը:

Մայէսթրօ Սեդրան Երկանեան այսպէս կը գրէ Հայկին մասին. «Որքան էլ անցած ապրուած տարին ողբերգականօրէն ծանր էր, սակայն իրենց գործի նուիրեալները շարունակում էին արարել, ինչպէս Սուրիայից եկած ու ընտանիքով Հայաստանում հաստատուած դաշնամուրի կարգաւորման վարպետների ՎԱՐՊԵՏԸ՝ ՀԱՅԿ ԱԲԵԼԵԱՆԸ. վստահաբար յայտարարում եմ` վստահէք ձեր դաշնամուրի հետ կապուած խնդիրները միմիայն Հայկ Աբելեանին…»:

Իսկ Ռօրօ Աստուրեան, երկար տարիներու յաճախորդ մը, կ՛ըսէ.  Առաջին օրէն երբ մեր տան փիանոն նորոգեցիր ու վրան կեանք բերիր ձայներուն, որոնք երկար ժամանակ պառկած էին … ըսի. «այս երիտասարդին ականջն ու ձեռքի ճկութիւնը բարձր մակարդակի փիանոներու նորոգութեան ճամբայ կը տանի»:

Երեւանի ՄԱԿ-ի Գաղթականներու հարցերու գերագոյն յանձնակատարի գրասենեակին (UNHCR) հրաւէրով, Հայկ Աբէլեան եւ իր ընտանիքը ներկայ կը գտնուին Արամ Խաչատուրեանի անուան տուն-թանգարանի դահլիճին մէջ  կայացած Գաղթականներու Միջազգային Օրուան հանդիսութեան, ուր ՄԱԿ-ի անձնակազմին ներկայութեան կը գնահատուի Հայկ Աբէլեանի Հայաստանի մէջ ունեցած յաջողութիւնները, որպէս դաշնամուրներու վերանորոգման, լարումին եւ սպասարկման սուրիահայ մասնագէտ, 20 Յունիս 2023:

Հայկ Աբէլեան ամուսնացած է Պերճուկ Եագուպեանին հետ եւ բախտաւորուած են 3 դուստրերով՝ Նազիկ, Նանօր եւ Աննա Մարիա:

Haig Apelian https://www.facebook.com/haig.apelian

Մխտիկեան կը սերի արուեստագէտներու ընտանիքէ։ Անոր մօրեղբայրը՝ Թագւոր Անտոնեան եգիպտական շարժանկարի «ոսկէ դարաշրջան»ի ամենայայտնի նկարիչներէն եւ արտադրողներէն մէկն էր: Ան հիմնած էր շարժանկարի արտադրութեան իր ընկերութիւնը, որուն ամէնէն հռչակաւոր գործը 1972-ի “Զգուշացիր Զուզուէն” (Խալլի պալաք մըն Զուզու) նշանաւոր ֆիլմն էր, դերակատարութեամբ`եգիպտական սինեմայի աստղերէն Սուատ Հիւսնիի եւ Հիւսէյն Ֆահմիի:

Իր փորձառութիւնը գործնականօրէն կիրարկելու վճռականութեամբ, Քեռի – Քերիմ Մխտիկեան մուտք կը գործէ ճարտարապետութեան ձեւաւորման (architect design) ասպարէզ՝ հիմնելով իր սեփական ճարտարապետական-ձեւաւորման «Տեսիլք» (Dessilk) արուեստանոց-studio-ն Փարիզի մէջ, 1993-ին:

1994-ին,  Salon Maison եւ Objet Paris կ’արժեւորեն Մխտիկեանի ստեղծագործութիւնները,  եւ ան կը նուաճէ «Ամենանորատիպ ձեւաւորող»ի տիտղոսը: 1995-ին, ան կը ներկայացնէ Եգիպտոսը ԵՈՒՆԻՍԵՖ-ի կողմէ կազմակերպուած եգիպտական ​​մշակոյթի ցուցահանդէսին:

Գահիրէ վերադառնալէն յետոյ, 1997-ին, Մխտիկեան կը հիմնէ  «Alchemy Design Studio» – ն[1]`ներկայացնելով ճարտարապետական ձեւաւորման ծառայութիւններու լայն տեսականի մը, ինչպէս ճարտարապետական եւ ներքին ձեւաւորման ոճաբանութիւն  (interior design), արտադրանքի ձեւաւորում (product design), ձեւաւորման արուեստի տնօրինում եւ ղեկավարում (art direction and design management):

Alchemy Design Studio-ն հիմնելէն ետք, Մխտիկեան արագօրէն կը դառնայ եգիպտական ճարտարապետական ձեւաւորման ասպարէզի հիմնական դէմքը: Ան իր տարբեր նախաձեռնութիւններով կը խթանէ եգիպտական ճարտարարուեստը եւ կը ստեղծէ իր իր սեփական ապրանքանիշը՝ «Alchemy Cairo»:

Նուաճելով Եգիպտոսի ժամանակակից ոճաբանութեան եւ ձեւաւորման ասպարէզին մէջ առաջատար տեղը, Ճարտարապետ, ոճաբան եւ արուեստաբան Քեռի Մխտիկեան մեծ ճանաչում կը գտնէ Գահիրէի առեւտրական եւ մշակութային վերնախաւին մէջ:

Մխտիկեան կը դառնայ արաբական աշխարհի՝ իր ասպարէզին մէջ ամենէն ազդեցիկ անձնաւորութիւններէն մէկը։ 2005-ին, ան կը ստեղծէ Եգիպտոսի ոճաբան-ձեւաւորողներու ֆորումը, 2006-ին կը նշանակուի Եգիպտոսի կահոյքի արտահանման խորհուրդի (EFEC) գեղարուեստական տնօրէն։

Վերջին երկու տասնամեակներուն, Մխտիկեան կը զբաղի  նաեւ կահոյքի ձեւաւորումով, կը գործակցի հռչակաւոր ապրանքանիշեր ներկայացնող միջազգային ընկերութիւններու հետ:

2021-ին, Քեռի Մխտիկեան եւ անոր ընկերութեան ՝ Alchemy Design Studio- ի աշխատանքային խումբը կը հեղինակեն «Փարաւոններու Ոսկէ Շքերթ»-ի  (The Pharaohs’ Golden Parade)[2] տարբերանշանը՝ լոկոն[3]:

«Պէտք է ըսել, որ տարբերանշանի նախագիծի աշխատանքին ընթացքին, մենք անմիջական կապի մէջ էինք  Զբօսաշրջութեան եւ հնագիտութեան նախարարութեան հետ, որովհետեւ անհրաժեշտ էր, որ  տարբերանշանը պատմականօրէն հարազատ ըլլար», ըսած է Քեռի Մխտիկեան, աւելցնելով.  «Մենք ունէինք երեք տարրեր, որոնք անհրաժեշտ էին ներառել լոկոյի նախագիծին մէջ. արեւի ճառագայթները, որոնք կը խորհրդանշեն անմահութիւնը, բզէզագրութիւնը (scarab), որ վերածնունդը կը ներկայացնէ եւ արծիւի փետուրները, որոնք կը ներկայացնեն փարաւոններուն հպարտութիւնն ու պատիւը: Փարաւոնները միշտ օգտագործած են այդ երեք տարրերը իրենց մոմիաներուն՝ զմռսեալ մարմիններուն համար եւ հանդիսաւոր արարողութիւններու ընթացքին:»[4]:

Նոյեմբեր 2021-ին, Մխտիկեան ընտրուեցաւ Cairo Design Awards (CDA) մրցանակաբաշխութեան դատական կազմի նախագահ: CDA-ը Եգիպտոսի մէջ ձեւաւորման առաջնակարգ հարթակն է, որ նաեւ կ’ընդգրկէ այս ասպարէզի տաղանդաւոր բազմաթիւ ներկայացուցիչներ միջին արեւելեան տարբեր երկիրներէ:

Քեռի Մխտիկեանի ներկայացուցած նորագոյն ապրանքանիշը հանդիսացաւ «Kyme»-ը:

2022-ին, Քեռի Մխտիկեան մասնակցեցաւ Cairo Design Show-ի 7-րդ հանդիսութեան իր «Մովիոլա» (The Moviola scenography) նախագիծով (Հիշամ Մահտիի հետ միասին), ուր ձեւաւորման աշխարհը համադրուած է շարժանկարին հետ՝ միաձուլելով անցեալն ու ներկան[5]:  Այս նախագիծին պատրաստութեան համար, անոնք կ՛ընտրեն եօթ ֆիլմ Եգիպտոսի շարժապատկերի «ոսկէ դարաշրջանէն»՝ սկսած 1950-ականներէն մինչեւ 1970-ականներու վերջը, եւ կը վերաստեղծեն անոնց տեսարանները կահոյքի, զարդարանքներու եւ նորաձեւութեան միջոցով[6]:

Մխտիկեան ունի նաեւ ակնառու գործունէութիւն շարժապատկերի մարզին մէջ։ Փարիզի մէջ շարժանկարի արուեստը ուսումնասիրելէն ետք, ան պատասխանատու կարգուեցաւ Գահիրէի միջազգային շարժապատկերի փառատօնի 40-րդ ցուցահանդէսի նախագիծին:  Հետագային ան նախագծեց  «Գահիրէ քաղաքի պատմական փուլերը» վաւերագրական լուսանկարներու ցուցահանդէսը, իսկ «Էլ Ճունա» շարժապատկերի 4-րդ փառատօնին, ան պատասխանատուն էր բնանկարները համակարգող Ունսի Ապու Սեյֆի աշխատանքներու ցուցահանդէսին:

Մխտիկեան լաւ յարաբերութիւններու մէջ է շարժանկարի եգիպտացի բոլոր աստղերուն հետ: Անոր կազմակերպած միջոցառումներուն ներկայ կը գտնուին եգիպտական սինեմայի աշխարհի աստղերը՝ ինչպիսիք են Եուսրա, Ասէր Եասին, Էլհամ Շահին, Ամինա Խալիլ եւ ուրիշներ:

Քեռի Մխտիկեան ամուսնացած է Զուարթ Մխտիկեանի հետ. ունին երեք զաւակներ՝ Հուրիկ, Տեսիլ եւ Եարօ: Դուստրը՝ Տեսիլ բեմադրիչ է, իսկ որդին՝ Եարօ սինեմայի արտադրիչ է։

Մխտիկեան կը համագործակցի համաշխարհային բարձրակարգ ընկերութիւններու հետ, ինչպիսիք են Al-Borouj Misr-Administrative Capital, Al Ismaelia for Real Estate Investment եւ Groppi: Ան բազմաթիւ տեղական եւ համաշխարհային մրցանակներու դափնեկիր է, անոր «Alchemy Design» արուեստանոցը արժանացած է Platinum Muse Design մրցանակին:

Յաւելուած. Պետրոս Մխտիկեանի մասին

(Քաղուած՝ «Յուսաբեր»էն, 13 Օգոստոս 2019)

Քեռի Մխտիկեան եւ քոյրը՝ Գարմէն ծնած են Եգիպտոսի ՀՅԴ ղեկավարներէն Պետրոս Մխտիկեանի ընտանիքին մէջ: Ընտանիքին մայրը՝ Ալիս Անտոնեան Մխտիկեան մահացած է Յունիս 2013-ին:

Պետրոս Մխտիկեան (ծնած 1931-ին)  դեռահաս տարիքէն անդամակցած է Դաշնակցութեան եւ բովանդակ կեանքը նուիրած է կուսակցական գործունէութեան։ Ան ստանձնած է Գահիրէի տեղական դաշնակցական մարտական խումբերու ղեկավարութենէն մինչեւ «Յուսաբեր» տպարանի թեքնիք ու վարչական պատասխանատուութիւններ: Եղած է Գահիրէի կոմիտէի անդամ ու ներկայացուցիչ, ապա՝ Առանձնակի կոմիտէի անդամ ու ներկայացուցիչ, ուղեկից՝ մարզական, բարեսիրական եւ մշակութային միութիւններու եւ կազմակերպութիւններու աջակից ու խորհրդակից, երբեմն ալ՝ վարչական անդամ։

Պետրոս Մխտիկեան անձնական թիկնապահն եղած է զօր․ Դրոյի՝ Դրաստամատ Կանայեանի, Համաշխարհային Բ․ պատերազմէն ետք անոր Գահիրէ այցելութիւններուն ընթացքին։ Պարտականութեան ճամբով ան ծանօթացած էր արտասահմանէն ՀՅԴ Ընդհանուր ժողովներու առթիւ Գահիրէ այցելող գործիչներու, որոնց մասին կը սիրէր պատմել փորձառութիւն ու իմաստութիւն պարունակող յիշատակներ։

Ան 1979-էն մաս կազմեց Գահիրէի Ազգային իշխանութեան մարմիններուն՝ Թեմական եւ Քաղաքական ժողովներուն, նպաստեց ազգային կեանքին ու իր վաստակին վրայ աւելցուց նաեւ կրթական, կալուածային եւ ազգային պաշտօնէութեան հարցերու լուծման ջանքերուն աշխոյժ մասնակցութիւնը։

Վերջին տարիներուն, երբ արդէն կազմակերպական կեանքի գործօն մասնակցութենէ դադրած էր, ցաւալի պատահար մը զինք զգետնեց ու անկողինին գամեց։ Ան մարդ մըն էր, որ այս կեանքին մէջ տաքն ու պաղը տեսաւ ու ապրեցաւ, մասնակից եղաւ հայ ազգային կեանքի փոթորկոտ թէ խաղաղ առօրեային, վայելեց մտերմութիւնը «Յուսաբեր»ի մեծանուն խմբագիրներուն՝ Վահան Նաւասարդեանին, Գաբրիէլ Լազեանին, Մինաս Թէօլէօլեանին, Կարօ Գէորգեանին, Սարգիս Զէյթլեանին, Երուանդ Խաթանասեանին եւ այլոց ու անոնց յիշատակով ամրացած գործեց ու տիրութիւն ըրաւ կազմակերպութեան ու տպարանին: Խառն պահերու, երբ կարիքը եղաւ, պահակութիւն ըրաւ «Յուսաբեր»ի տան ու մնաց մինչեւ վտանգն անցնի. վերջին անգամ՝ 1977-ին, վերջերս նոյնպէս մահացած Յովհաննէս Մասմանեանի ու անոր եղբօր՝ Սարգիսի հետ։

 Յաւելեալ աղբիւրներ Ք. Մխտիկեանի մասին

• Քեռի Մխտիկեան ՖՊ էջին յղումըhttps://www.facebook.com/kari.mekhtigian
• https://www.filfan.com/news/143370

  VIDEO: The world-renowned designer Karim Mekhtigian was selected as Head Juror of the Cairo Design Awards back in November. He is a global artist, of Armenian origin, and very influential in the world of design. His most recent brand launch was ‘Kyme’, meaning “Black Land” in reference to the rich and fertile Delta’s and valleys of Egypt.

• https://beirutcom.net/tag/%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85-%D9%85%D8%AE%D8%AA%D9%8A%D8%AC%D9%8A%D8%A7%D9%86
• https://sawaleif.com/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85-%D9%85%D8%AE%D8%AA%D9%8A%D8%AC%D9%8A%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%8A-%D9%87%D9%86%D8%A3%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%8A%D8%B1-695135/
• https://www.nabdel3alam.com/%d8%b6%d9%85%d9%86-%d9%81%d8%b9%d8%a7%d9%84%db%8c%d8%a7%d8%aa-%d8%ac%d8%a7%d8%a6%d8%b2%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%a7%da%be%d8%b1%d8%a9-%d9%84%d9%84%d8%aa%d8%b5%d9%85%db%8c%d9%85-%d9%85%d8%b4/

[1]  Alchemy Design Studio https://www.facebook.com/alchemydesignstudio

[2] https://www.elwatannews.com/news/details/5807344

[3] https://www.vetogate.com/4317984

[4] https://youtu.be/cUthmmPR-IE

[5] https://www.egypttoday.com/Article/4/116768/Karim-Mekhtigian-presents-the-world-of-design-through-a-cinematic

[6] https://scoopempire.com/cairo-design-weeks-moviola-exploring-the-world-of-design-through-a-cinematic-lens/

1958-էն 2001՝ 35 տարիներու  կրթական մշակ Շաքէ Պասմաճեանն է ահաւասիկ , որուն հետ հետաքրքրական հարցազրոյցիս  պատասխանները գրի կ՛առնեմ ակնածանքով, իբրեւ պատմական յուշագրութիւն մը իր անձին ու պատմութեան:

Շաքէ Պասմաճեան-Բատոյեան կը պատմէ.

Հայրս՝ Ժոզէֆ Պասմաճեան, զաւակը՝ Նշան եւ Ֆանի Պասմաճեաններուն, ծնած է Քեսապ 1907 թուականին: Ան ապրած է Ցեղասպանութեան արհաւիրքը պատսպարուելով որբանոցէ-որբանոց՝ Ուրֆա, Ժըպէյլ՝ «Թռչնոց բոյն», ապա Անթիլիասի որբանոց, ուր նաեւ ուսանած է որպէս ուշիմ աշակերտ:

Նշան հայրը, որ Թուրքիոյ Ալէքսանտրէթ քաղաքը կ՛ապրէր, իմանալով զաւակին մասին՝ մեծ դժուարութեամբ հասած է Անթիլիաս եւ ողջագուրուելով անոր հետ չէր հաւատացած, որ վերջապէս կրցած է գտնել զինք: Որոշած են միասին Ալէքսանտրէթ վերադառնալ:

Հայրս ուսանած է Ալէքսանտրէթի մէջ (Իսկէնտէրուն), ստանալով ֆրանսական բարձրագոյն ուսում: Ժամանակ մը ետք, ընտանիքին հետ միասին կը հաստատուին Քեսապ:  Հայրս կ՛ամուսնանայ Նուրիցա Կարպուշեանին հետ՝ կազմելով երջանիկ ընտանիք մը: Կ՛ունենան վեց զաւակներ՝ հինգ աղջիկ եւ մէկ մանչ:

Հայրս երկար տարիներ որպէս տնօրէն եւ ուսուցիչ պաշտօնավարած է Քեսապի «Ուսումնասիրաց Միացեալ վարժարան»ին մէջ: Մենք՝ վեց զաւակներս շրջանաւարտ ենք նոյն վարժարանէն: Անշուշտ, ծնողքիս փափաքն էր մեզի տալ բարձրագոյն ուսում. հետեւաբար, չորս քոյրերս ուսանած ենք Հալէպի Քարէն Եփփէ Ճեմարանը: Եղբայրս՝ Նշանը աւարտած է Պէյրութի Նշան Փալանճեան Ճեմարանը, իսկ ես յաճախած եմ Կիպրոսի Մելգոնեան կրթական հաստատութիւնը:

1953-1958 տարիներուն արդէն Մելգոնեանի սանուհի էի: Ունեցած եմ յարգելի ուսուցիչներ եւ սիրելի ընկեր-ընկերուհիներ: Դասաւանդող ուսուցիչներս եղած են պարոն Վահրամ Մավեան^[2] եւ պարոն Ներսէս Թամամեան^[3]՝ հայերէն եւ գրականութիւն, պարոն Նշան Յովհաննէսեան^[4]՝ հայոց պատմութիւն,  պարոն Վահան Պետելեան^[5]՝ երաժշտութիւն (Պետելեան նաեւ ջութակի ուսուցիչս էր եւ խմբավարը հաստատութեան քառաձայն երգչախումբին, որուն մաս կազմած եմ հինգ տարի, երբեմն՝ որպէս մենակատարուհի), պարոն Սեպուհ Աբգարեան, որուն կը պարտիմ իմ երաժշտական կրթութիւնս (Աբգարեան նաեւ մարզանքի եւ նկարչութեան ու գծագրութեան ուսուցիչ էր):  Մելգոնեան ուսանած տարիներուս տնօրէններս եղան պարոն Դանիէլ Ոսկեան^[6] եւ պարոն Բիւզանդ Եղիայեան^[7]: 1958 թուականին աւարտեցի Մելգոնեանի կրթական շրջանը՝ Մանկավարժութեան ճիւղէն, սքանչելի ուսուցիչ ունենալով  պարոն Պօղոս Գէորգեանը^[8], որուն շնորհիւ յաջողած եմ ուսուցչական ասպարէզիս մէջ:

Պաշտօնավարած եմ  Հալէպի Սահակեան Վարժարանի մէջ, 1958-1960 տարիներուն` դասաւանդելով անգլերէն եւ երգ, ապա 1960-1961՝ Քարէն Եփփէ Ճեմարանին մէջ անգլերէն, որմէ ետք տեղափոխուեցանք Լիբանան, ուր Ազգային Սուրէն Խանամիրեան  քոլէճի նախակրթարանին մէջ  1963-1965 տարիներուն դասաւանդած եմ անգլերէն^[9]։

1961-1963 տարիներուն Պէյրութի Պետական երաժշտանոցին մէջ հետեւած եմ  ձայնամարզութեան դասընթացքին` ունենալով բացառիկ կարողութիւններով եւ գիտելիքներով օտար ուսուցիչներ:  Իմ ուսուցիչս՝ պարոն Քարնաուխով, ռուս էր,  երաժշտանոցին տնօրէնը՝ պարոն Տալի ֆրանսացի էր, ձայնամարզութեան (սօլֆէժի) ուսուցչուհին  դարձեալ ֆրանսացի էր՝ տիկին Վերնէյ։ Քրոջս՝ Սեդային ձայնամարզութեան ուսուցչուհին էր տիկին Արփինէ Փեհլիվանեանը[10]:

1965-1967 տարիներուն պաշտօնավարած եմ Քեսապի «Միացեալ Վարժարան»ին մէջ` դասաւանդելով անգլերէն եւ երգ: Վերադառնալով Պէյրութ, պաշտօնավարած եմ Նշան Փալանճեան ճեմարանին մէջ (այժմ  Մ. եւ Հ. Արսլանեան Ճեմարան)^[11], ուր ամուսնոյս՝ Եդուարդ Բատոյեանին հետ դասաւանդեցինք հայերէն. ամուսինս՝  միջնակարգ դասարանին (1962-1980),  իսկ ես՝ նախակրթարանի 3-րդ, 4-րդ 5-րդ դասարաններուն համար (1967-1987): Նշան Փալանճեանի մէջ պաշտօնավարութեանս ժամանակ տնօրէններ եղան յոյժ յարգարժան պարոններ Մուշեղ Իշխանը եւ Հրաչ Տասնապետեանը: Վարչական գործերու օգնականն էր պարոն Գառնիկ Բանեան^[12]։ 1988-ին ամուսինս մահացաւ:

1968 – 1974 տարիներուն մաս կազմած եմ Համազգայինի «Գուսան» քառաձայն երգչախումբին, երբեմն՝ որպէս սոփրանօ մենակատար Բարսեղ Կանաչեանի  եւ Կոմիտաս վարդապետի երգերու,  խմբավարութեամբ պարոն Գէորգ Գանտահարեանին:

Կ’ուզէի հայագիտական նիւթերու մէջ հմտանալ, ուստի որոշեցի հետեւիլ Սէն Ժոզէֆ համալսարանի հայագիտական դասընթացքին,1970 – 1973, ուրկէ լաւագոյն յաջողութեամբ վկայուեցայ:

1993-1996 տարիներուն որպէս հայերէնի ուսուցչուհի դասաւանդած եմ Յիսուսեան միաբանութեան «Սէն Կրէկուար»[13] ճեմարանի միջնակարգ դասարաններուն, Հայր Սահակ Քէշիշեանի տնօրէնութեամբ. վարժարանին մէջ կարծէք կը տիրէր ընտանեկան մթնոլորտ:

Երեսուն տարիներ մեղուաջանօրէն ծառայեցի, եւ օր մըն ալ հրաւիրուեցայ իմ շատ սիրելի տանս՝ Մելգոնեանի մէջ դասաւանդելու հայերէն: Արդէն փորձառու եւ ինքնավստահ ուսուցչուհի, 1996 – 2001՝ հինգ տարի նուիրուեցայ Մելգոնեանին` վերադարձնելով այն, ինչ որ տուած էր ինծի իմ սիրելի դպրոցս: Ունեցայ աշակերտներ հեռաւոր Ամերիկայէն, Գանատայէն, Եւրոպայէն, նաեւ Հայաստանէն եւ Արցախէն՝ սքանչելի տղաք եւ աղջիկներ:  Յարգելի տիկին Անի Լաչինեան-Մակարեանի տնօրէնութեամբ, եւ նոյնքան պատկառելի ուսուցչական կազմին աշխատանքով, ուրախ եւ գործնական մթնոլորտ մը կը տիրէր հաստատութեան մէջ:

Այժմ Մելգոնեանի դռները վերջնականապէս փակ են. սերունդներ, որոնք պիտի գային ու լաւապէս պիտի օգտուէին եւ հայանային այդ հայկականութիւն յորդող կրթական հաստատութիւնէն, զրկուած են անորմէ:

Ներկայիս հանգստեան կոչուած եմ եւ տեղափոխուած՝ Լիբանանէն Երեւան: Կ’ապրիմ երեք զաւակներուս՝ Ցոլիկին, Հրաչին եւ Սեւակին քով, ունիմ երկու աննման ու թանկագին թոռնիկներ՝ Աքասիա եւ Վահէ:

Ծանօթագրութիւններ.-

[1] Նշան Պասմաճեան. «Մեր Սաթիկը»՝ Յուշերու Ճանապարհներուն Վրայ https://youtu.be/rbl2Ch1yP0s

[2] Սփիւռքահայ բանաստեղծ եւ արձակագիր:

[3] Որբ մըն էր Նէրսէս Թամամեան, 1905-ին ծնած, Մեծ Եղեռնէն ճողոպրած, բախտին մէկ հազուադէպ առատաձեռնութեամբ Գահիրէի Պէրպէրեան վարժարանը յաճախած, ապա Փարիզի Սորպոնը, ուր գրականութեան եւ գիտութեան հետեւած էր: Ուսուցչութիւնը իր կոչումն էր: Նախ Երուսաղէմ, Ժառանգաւորացին, Ընծայարանին եւ Ս. Թարգմանչաց վարժարանին մէջ հայերէն դասաւանդած էր: Արաբ-իսրայէլեան պատերազմը, 1948-ին, ամէն ինչ յեղաշրջեց. ռումբերու տարափին տակ դադրեցան դասերը, եւ ժառանգաւորները ապաստանեցան Ս. Յակոբեանց  տաճար, ուր կը պարկէին գետինը: Չդիմացաւ, եւ օր մըն ալ գնաց հաստատուիլ Կիպրոս, իբրեւ Մելգոնեան կրթական հաստատութեան գրականութեան դասախօս, եւ հոն մնաց 1949-էն մինչեւ մահը՝ 1984-ին:

[4] Նշան Յովհաննէսեան (1926-1981), հեղինակը «Պատմութիւն Հայոց»-ի, Տպարան Տօնիկեան, Պէյրութ 1962, 84 էջ:

[5] Ատանայի ջարդերէն ազատուած Վահան Պետելեան (1894-1990) ապաստանած է Կիպրոս եւ ժամանակ մը ետք կազմած է երգչախումբ մը: Հեղինակն է Վահան Թէքէեանի «Եկեղեցին Հայկական» քերթուածին բառերով երգին մշակումին:  Ան մօրեղբայրն է ջութակահար Լեւոն Չիլինկիրեանին, որ ծնած է Կիպրոս, ապա տեղափոխուած է Լոնտոն: Անոր հիմնադրած «Չիլինկիրեան» լարային քառեակը 52 տարեկան է. կարդալ նաեւ այստեղ` http://abakanews.org/feature-articles/%D5%B4%D5%A5%D5%AC%D5%A3%D5%B8%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%B8%D6%82%D6%81%D5%AB%D5%B9%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8-%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A3%D5%A7%D5%BD-%D5%A3%D5%B8%D6%82/ եւ այստեղ՝  https://armenpress.am/arm/news/950217

[6] Մելգոնեանի մէջ պատմութեան եւ քաղաքական գիտութեանց բաժնի պետ տոքթ. Դանիէլ Ոսկեանի մասին կարդալ այստեղ՝  https://www.aztagdaily.com/archives/340723?hilite=%27%27  եւ այստեղ՝ https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Yusharar/1948(18).pdf

[7] Մելգոնեան կրթական հաստատութեան մէջ գրական, հայագիտական, պատմագիտական, իմաստասիրական եւ մանկավարժական նիւթերու դասախօս ։

[8] 1932-էն սկսեալ ուսուցչական պաշտօն կը վարէ Մելգոնեան կրթական հաստատութեան մէջ եւ 1935-ին կը նշանակուի նոյն հաստատութեան կրթական տեսուչ։ Կը պաշտօնավարէ մինչեւ 1945։ Իր մասին կարդալ այստեղ՝ https://www.houshamadyan.org/arm/oda/europa/kevorkiancollectionfr.html

[9] Սուրէն Խանամիրեան Ազգային քոլէճ- Միհրան Գարակէօզեան նախակրթարանը շարունակութիւնն էր Ս. Նշան վարժարանին, որ հիմնուեցաւ 1902-ին, Ս. Նշան եկեղեցւոյ շրջափակին մէջ: Կարդալ այստեղ՝ https://armprelacylb.org/schools/azk-khanamirian/

[10] Արփինէ Փեհլիվանեան-Քէօմիւրճեան (24 Ապրիլ 1934, Դամասկոս, Սուրիա – 16 Մարտ 2004, Քալիֆորնիա), դաշնակահարուհի, սօփրանօ երգչուհի: Տես՝ https://hyw.wikipedia.org

[11] 3 Մարտ 1930-ին Պէյրութի մէջ հիմնուած Հայ Ճեմարանը Փալանճեան քոյրերու նուիրատուութեան եւ Ամերիկայէն հանգանակուած գումարներու շնորհիւ կոչուեցաւ Նշան Փալանճեան Ճեմարան: 1986-ին ձեռնարկուեցաւ Մըզհերի մէջ նոր հաստատութեան կառուցման, շնորհիւ Մելանքթոն Արսլանեանի եւ անոր մահէն ետք եղբօր` Հայկ Արսլանեանի իշխանական նուիրատուութեան: Ճեմարանը այս նոր շէնքը փոխադրուեցաւ 1987ին, մինչ պաշտօնական բացումը տեղի ունեցաւ 1988-ի աշնան: Աւելին կարդալ այստեղ՝  https://www.djemaran.edu.lb/%d5%b4%d5%a5%d6%80-%d5%b4%d5%a1%d5%bd%d5%ab%d5%b6/%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6/

[12] Գառնիկ Բանեան 1951-52 տարեշրջանին տնօրէն Սիմոն Վրացեանի կողքին կը սկսի գործել որպէս վարչական գործերու օգնական։ Այս պաշտօնը հաւատարմօրէն կը վարէ մինչեւ իր մահը։ Կարդալ՝ https://hyw.wikipedia.org

[13] Ինչպէս կը վկայէ Հայր Յարութիւն Պզտիկեան, Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Ճեմարանը / Collège Saint Grégoire / միայն հայ պատանիներուն համար էր: Որպէս առաքելութիւն կը ֆինանսաւորուէր Յիսուսեան (Ժեզուիթ) Միաբանութեան Ֆրանսայի ճիւղին կողմէ: Տնօրէնը՝ Գէորգ Պաղճեան, գիտնական էր, ուսուցիչները հայ էին. արաբերէնի ուսուցումը ուշ մտաւ, ապա ղեկավարութիւնը յանձն առին Յիսուսեան միաբանութեան հայ միաբաններ ՝ Հայր Յարութիւն Ճապուրեան եւ մանաւանդ հայագէտ  Հայր Սահակ Քէշիշեան: Այդ տարիներուն ամենափայլուն հայկական վարժարաններէն մէկն էր, տուած է բազմաթիւ փայլուն շրջանաւարտներ բոլոր մարզերուն մէջ:

Միհրանը իր նախնական ուսումը ստացած է իրենց տան մերձակայքը գտնուող «Ալ Քասսաա» շրջանի «Եուհաննա Էլ Տիմաշքի» անունով նախակրթարանին մէջ, որմէ ետք շարունակած է միջնակարգ եւ երկրորդական ուսումը «Պապ Թումա» շրջանի մէջ գտնուող «Ալ Ասիա» վարժարաններուն մէջ, եւ եղած է յառաջադէմ աշակերտ:

Հայրը կը մահանայ, երբ Միհրան տասը տարեկան էր: Աւագ եղբայրը կը ստանձնէ ընտանիքին ու Միհրանին ուսման ծախսերուն հոգը: Երբ Միհրան յաջողութեամբ կ’աւարտէ երկրորդական ուսումը, կ’ուզէ իրականացնել իր  մանկութեան երազը՝ օդաչու դառնալ, ուստի կը դիմէ օդանաւորդութեան քոլէճ. յաջողութեամբ կը լրացնէ պաշտօնական ընդունելութեան նախնական քննութիւնը եւ կ՛ընդունուի այնտեղ: Սակայն աւագ եղբօր դժկամութիւնը այնքան մեծ էր այդ ընտրութեան հանդէպ, որ Միհրան  ընդմիշտ կը հրաժարի օդանաւորդ դառնալու ծրագիրէն:

Այս միջոցին, ան կ’ընդունուի Դամասկոսի համալսարան եւ միաժամանակ կ’աշխատի որպէս արաբերէնի եւ թուաբանութիւն ուսուցիչ հայկական «Յառաջդիմասէր» (յայտնի նաեւ՝ «Սահակեան» անունով, հիմնադրուած՝ 1929-ին) վարժարան»ին մէջ. գործի պարտականութիւնները ժխտականօրէն կ՛անդրադառնան իր համալսարանական ուսման:

Միհրանի հմայուած էր հաղորդավարական գործով. ան կը հետեւէր այն ժամանակի՝ 1950-ական թուականներու  նշանաւոր ձայնասփիւռի հաղորդավարներուն, որոնք հետագային անցան պատկերասփիւռի մարզ, ինչպէս عادل خياطة , خلدون المالح ,  فؤاد شحادة . ան հաճոյքով կը լսէր այս մարդոց ձայնասփիւռի յայտագիրները:

1962 թուականին, երբ Դամասկոսի ռատիոկայանի հաղորդավարներու մրցոյթ կը յայտարարուի,  Միհրան կը դիմէ մրցոյթին եւ կը յաջողի շարք մը դիմողներու հետ, որոնք  հետագային յայտնի հաղորդավարներ  դարձան, ինչպէս ՝أحمد زين العابدين   ,  ومحمد قطان وسمير رفعت  والسيدة فطمة خزندار

Այսպէս, Միհրան կը սկսի աշխատիլ ձայնասփիւռի ծրագիրներու մէջ, որմէ ետք կ’անցնի պատկերասփիւռային ծրագիրներու` միաժամանակ շարունակելով դպրոցին մէջ ուսուցիչի իր աշխատանքը:

…Կ’անցնին օրեր, եւ օր մըն ալ Միհրան կը հանդիպի Սուրիոյ Ռատիոյի եւ պատկերասփիւռի գլխաւոր տնօրէն  Աթիա Ալ-ճաուտէյին: Երբ վերջինս հարց կու տայ, թէ  ինչ վկայական ունի, Միհրան կը պատասխանէ ՝ պաքալորիա: Յայտնապէս դրական չտպաւորուելով Միհրանի պատասխանով, տնօրէնը քանի մը կոշտ արտայայտութիւններ կ՛ունենայ, ինչ որ մեծապէս կ՛ազդէն Միհրանին վրայ. ան նոյն օրն իսկ   կը վճռէ համալսարանական ուսումը շարունակել, սակայն Միհրանին արտօնութիւն չի տրուիր իրականացնել այդ, որովհետեւ տասը տարի անցած էր պաքալորիա վկայական ստանալու թուականէն: Ուստի, ան կ’անցնի Պէյրութ, Լիբանան, կ’ընդունուի համալսարան եւ չորս տարի ետք յաջողութեամբ կ՛աւարտէ ստանալով Պսակաւոր արուեստից տիտղոս՝ Արաբերէն լեզուի եւ գրականութեան ճիւղին մէջ:

Որոշ ժամանակ աշխատելով ձայնասփիւռի ծրագիրներու մէջ, Միհրան կը տեղափոխուի պատկերասփիւռ: Հակառակ անոր, որ տակաւին պատկերասփիւռի հիմնադրումի առաջին փուլն էր, եւ այն օրերուն շատ համեստ էին պատկերասփիւռի հնարաւորութիւնները, այնուամենայնիւ Միհրան հեռատեսիլի կայանէն  կը սկսի ներկայացնել շարք մը իւրայատուկ յայտագիրներ, անոնց կողքին ունենալով  նաեւ Գահիրէի պատկերասփիւռի յայտագիրները, որոնք կը  փոխանակուէին Սուրիոյ եւ Եգիպտոսի միջեւ՝շնորհիւ երկու պետութիւններու միաւորման:

Սուրիոյ մէջ Պաաս կուսակցութեան իրականացուցած Մարտ 8-ի յեղափոխութեան ժամանակաշրջանին, պատկերասփիւռի սեւ-ճերմակ հեռարձակումը անցաւ գունաւոր պատկերով հեռարձակումին. Միհրան նախ ներկայացուց քաղաքական բնոյթ կրող ծրագիրներ, որմէ ետք՝ «Պատկերասփիւռի պարբերաթերթ» յայտագիրը  եւ  մրցութային բնոյթի շատ մը ծրագիրներ:

Միհրան յաճախ կը հպարտանար յատկապէս  սեւ-ճերմակ պատկերասփիւռի շրջանին իր ներկայացուցած ծրագիրներով, որոնք կը կոչուէին՝ «Սեւ-Ճերմակ», «Բախտդ» եւ «Աստղերը»: (“أبيض وأسود” و”حظّك” وبرنامج “أبراج”) : Երբ արդէն պատկերասփիւռը անցաւ գունաւոր հեռարձակումի, ան ներկայացուց իր նշանաւոր ծրագիրը, որ կը կոչուէր ” “الحظ وشيء آخر, որ համատեղեց մրցոյթներն ու երգի ելոյթները` հիւրընկալելով Սուրիոյ եւ արաբական աշխարհի երգարուեստի բազմաթիւ աստղեր, մինչ երբեմնի հանդիսատեսը չի կրնար մոռնալ լրագրող-հաղորդավար Միհրանի իւրայատուկ լուսաբանումը՝ 1987-ին Սուրիա-Խորհրդային Միութիւն  միացեալ ​​տիեզերական թռիչքին առթիւ:

Միհրան Եուսեֆը հանրածանօթ հեռատեսիլի դէմք դարձաւ ոչ միայն լուրերու տեղեկագիրները կարդալով, այլ նաեւ ներկայացնելով իրեն վստահուած բոլոր զրոյցները` կարդալով պաշտօնական յայտարարությունները: Միհրանին անունը կապուած էր նաեւ «բախտի անիւներ»ուն հետ ՝ ներկայացնելով Դամասկոսի միջազգային վիճակախաղի երեկոները առաջին ալիքի վրայ:

Ինչ  կը վերաբերի անոր «Հարցում մը՝ յընթացս» ( برنامج سؤال ع الماشي) ծրագիրին, այն իր վերջին պատկերասփիւռի ծրագիրն էր, ուր Միհրան պատկերասփիւռի տաղաւարէն դուրս գալով եւ շրջագայելով Դամասկոսի արուարձաններու մէջ, հարց-պատասխանի բնոյթ կրող հանդիպումներ կազմակերպեց պատահական անցորդներուն հետ եւ հեռարձակեց զանոնք: Այս յայտագիրի մասերէն կարելի դիտել այս յղումներով՝

https://youtu.be/Rt1MGENBpTc

https://youtu.be/iqSnDVcQJnA

Միհրան Եուսէֆ երբեք չգայթակղեցաւ արբանեակային կայաններու շռայլ ամսականներով վարձատրուած պաշտօններով: Ան մերժեց, օրինակ, Քաթարի եւ Տուպայի մէջ աշխատելու առաջարկները. պատճառը այն էր, որ ան կը սիրէր բնակիլ Սուրիոյ մէջ: Առիթով մը, Միհրան ըսաւ. «Այս աշխարհի մէջ ես իմ երկիրս ունիմ եւ չեմ պատրաստուիր որեւէ այլ տեղ երթալ»:

45 տարիներ սուրիական պատկերասփիւռի լրատուական ծրագիրին նուիրուած հանրաճանաչ հայ լրագրող, մեծ համբաւ ձեռք բերած հաղորդավար-վերլուծաբան, սուրիական եւ ասիական համաժողովներուն, Ոչ-յանձնառու պետութիւններու վեհաժողովներուն Սուրիոյ նախագահական պատուիրակութեան մնայուն գլխաւոր ուղեկից Միհրան Եուսէֆ այս կեանքէն հեռացաւ 77 տարեկանին, 25 Փետրուար 2013-ին, սրտի կաթուածով:

Աղբիւրներ՝

• https://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81
• https://www.jsyria.com/ar/news.php?id=52866

https://youtu.be/HNGhySnQyVk

https://youtu.be/RRdloVRIlEE

https://youtu.be/IdiKyG0o3ak

Ալ Զահէր կոչուած թաղամասը ծանօթ է Գահիրէի մէջ որպէս   شوام مصر ՝ Եգիպտոսի շուամ քրիստոնեաներու  թաղամաս:

Ֆուատ աւարտած է  Ալ Զահէր թաղամասին մէջ գտնուող Ֆրերներու դպրոցը: Անոր երաժշտական տաղանդը յայտնաբերած է պաղեստինցի երաժիշտ Կոնստանդին Ալ Խուրին, որ բացի երաժշտական ոլորտի մէջ իր աշխատանքէն, հոգեւոր շարականներ կը յօրինէր եւ կը ղեկավարէր Գահիրէի Յոյն Կաթողիկէ առաջնորդարանի երգչախումբը․ պատանի  Ֆուատը այդ երգչախումբի անդամներէն մէկն էր  :

Մայեսթրօ Ալ Խուրի կը քաջալերէ Ֆուատը սորվելու ջութակ նուագել, եւ շնորհիւ անոր խրախուսանքին, որ ակադեմական ուսում ստանայ, Ֆուատ կը յաճախէ Գահիրէի  «Արաբական Երաժշտութեան» երաժշտանոցը, ուր ջութակի դասեր կ’առնէ լեհ փրոֆեսոր Ալեքսանդր Քոնթրովիչէն:

Երաժշտական կրթութիւնը աւարտել է ետք, Ֆուատ որպէս երգի ուսուցիչ կը նշանակուի  Կրթութեան նախարարութեան մէջ, այնուհետեւ կ’աշխատի որպէս տրամաթիքական արուեստի հիմնարկի երգչախմբային երգեցողութեան փրոֆեսէօր :

Իր գեղարուեստական ասպարէզը կը սկսի երաժշտական ​​հաղորդումներ  պատրաստելով Եգիպտոսի Ձայնասփիւռի կայանին համար: 1950-ականներուն, ան կը ղեկավարէ  Եգիպտոսի Ձայնասփիւռի կայանին նուագախումբը: Ապա երաժշտահան Ֆուատ Ալ Զահերի արաբական երգերու աշխարհ կը մտնէ ոչ թէ իբրեւ երաժշտահան, այլ իբրեւ երաժշտութիւն մշակող:

1947-ին կը ձայնագրէ  իր յայտնի ստեղծագործութիւնները Միջին Արեւելքի ձայնասփիւռ (الإذاعة الشرق الوسط  ) կայանի համար: 1950-ին,  կը յօրինէ յայտնի «Քանոնի քոնչերթօն (ունկնդրել այստեղ՝ https://youtu.be/C4Cc2YAxqQE ), այսինքն՝ քանոնի եւ նուագախումբի համար գրուած ստեղծագործութիւնը, մենակատարութամբ մեծանուն արուեստագէտ Ապտէլ Ֆաթահ Ռաճապի, իսկ 1964-ին, երրորդ շարժումը կ’աւելցնէ այդ նոյն ստեղծագործութեան մէջ․ այդ նոր քոնչերթօն  կը նուագէ արուեստագէտ Սայէտ Ռաճապը:  Եգիպտոսի Ձայնասփիւռի կայանի երաժշտութեան վարիչ Մոհամմատ Հասան ալ Շուժային առիթ կ’ընձեռէ երաժշտահան Ֆուատին ներկայացնելու իր ստեղծագործութիւնները Եգիպտոսի Ձայնասփիւռի կայանի նուագախումբին նուագակցութեամբ, իր ղեկավարութեան ներքոյ:

Ֆուատ Ալ Զահերի – Փանոսեան 1953 մինչեւ 1993 յօրինած է 139 ֆիլմերու երաժշտական ստեղծագործութիւններ, Եգիպտոսի եւ արաբական աշխարհի 14 հռչակաւոր երաժիշտ-երաժշտահաններու նուագախմբային եւ օփերեթային ստեղծագործութիւններ, նուագախմբային գործիքներու նոթագրութիւններ (partitura), 4 պատկերասփիւռային թատրոնի երաժշտութիւն, 7 պատկերասփիւռային ֆիլմաշարերու երաժշտութիւն եւ 5 երաժշտական գործեր Եգիպտոսի Ազգային թատրոնին համար:

Ֆուատ Ալ Զահերի, ժամանակակից երկու յայտնի արուեստագէտներու՝ Անտրէ Ռայտըր եւ Ալի Իսմայիլի կողքին, կը վայելէր մեծ համբաւ երաժշտութեան մշակումներու եւ ֆիլմերու համար գրուած երաժշտական ստեղծագործութիւններու ոլորտին մէջ: Իր հանրածանօթ գործերէն են հետեւալները՝

• سيد درويش:مختارات من أوبريت شهرزاد فى فيلم اميرة حبي أنا – فصل من أوبريت كليوباترا لأحمد شوقي
• فريد الأطرش:-موسيقي فلم زمان يا حب – فلمحبيب العمر ، استعراض تصبح على خير .
• محمد عبد الوهاب:– المماليك – موكب النور – حبيبي الأسمر – أنا لك على طول – القمح
• رياض السنباطى:– فلم لحن الوفاء ( ثنائي غناء عبد الحليم حافظوشادية – أوبريت مجنون ليلى لهيئة لاذاعة البريطانية.

Ալ Զահերի – Փանոսեան արժանացած է բազմաթիւ մրցանակներու, մասնաւորաբար ֆիլմերու համար յօրինած իր երաժշտական ստեղծագործութիւններուն համար, ինչպիսիք են՝

• (1959) رد قلبى https://youtu.be/5GHUol4fYtM  ,
• (1967) الزوجة الثانية https://youtu.be/f2SDbiDKfxU  https://youtu.be/5OZag7SUgc8
• (1974) اميرة حبي انا  https://youtu.be/BPIWpEZnLTk
• (1977) طائر الليل الحزينhttps://youtu.be/VtbaiudsABM
• (1983) الرجل الذى فقد ذاكرته https://youtu.be/UjEZUthSCak

Ֆուատ Ալ Զահերի իր մահկանացուն կը կնքէ 1 Հոկտեմբեր 1988-ին, Գահիրէի մէջ, թողնելով իր յստակ դրոշմն ու անմոռանալի ժառանգութիւնը արաբական երաժշտութեան մէջ:

Իր գործերէն կարելի է լսել այստեղ՝

https://youtu.be/C4Cc2YAxqQE

https://youtu.be/qSInJ0lMJ30 ”

https://youtu.be/-yMl-ac1Xk4

Աղբիւրներ

https://arz.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A4%D8%A7%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%89

https://en.wikipedia.org/wiki/Daher,_Egypt

https://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A4%D8%A7%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%8A

http://dotnet.ertu.org/famous_ch.aspx?i=1709

https://www.awanmasr.com/__trashed/

https://en.wikipedia.org/wiki/Syro-Lebanese_in_Egypt

https://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%A7%D9%85_%D9%85%D8%B5%D8%B1  شوام مصر

37 տարիներու կրթական մշակ տիկին Սիհան Պասմաճեան իր ուսուցչական պատասխանատու ասպարէզին մէջ ծով համբերութեամբ սերունդներ կրթած է իր գիտելիքներու պաշարով, աշխատասիրութեամբ եւ հոգատարութեամբ: Այսօր ալ աշակերտ–աշակերտուհիները երախտագիտութեամբ կը գնահատեն զինք ու կ’արժանացնեն յարգանքի ու մեծարանքի։ Ստորեւ՝ Տարբերակ21-ի աշխատակցուհի Շաքէ Մանկասարեանի հարցազրոյցը անոր հետ:

Այսօր, լաւագոյն առիթն է կարծես, որ զրուցեմ ձեր հետ, տիկին Սիհան Պասմաճեան. ծանօթանանք ձեր արմատներուն եւ ուսումնական տարիներուն:

Շնորհակալ եմ այս առիթին համար: Ես ծնած եմ Հալէպ, հօրենական եւ մօրենական կողմէ՝ Քիլիսցի: Հայրս՝ Պօղոս ՊասմաՃեան, մայրս՝ Անուշ Պասմաճեան, մօրս անձնաթուղթին մէջ գրուած է Անուշ Յակոբ Պասմաճեան (մօրս հօրը անունով):

Ի՜նչ զուգադիպութիւն նոյն մականուն–ազգանունները՝ Պասմաճեան:

Յաճախած եմ Ազգ Սահակեակ վարժարան, Ազէզ կամ Աազազ կամ Ազազ (արաբ. أعزاز), Քիլիսի մօտ կառուցուած աւան է: Ուսումս շարունակած եմ  Մելգոնեան Կրթական Հաստատութեան մէջ՝ 1952_ 1958 եւ շրջանաւարտ եղած եմ 1958-ին : Հոս նշեմ, որ Ազէզի մէջ մեր տաներէց Քահանան Տէր Գարեգինն էր, որ շարունակեց մնալ նոյնպէս Հալէպ: Ներկայիս տաներէցը Տէր Մաշտոցն է:

Ազէզի Ազգ. Սահակեան վարժարանը ենթակայ եղած է Բերիոյ Թեմին՝ Առաջնորդ Գերշ. Տ. Արտաւազդ Արք. Սիւրմէյեանի օրէն, սակայն հովանաւորուած է Հ.Բ.Ը.Մ. -ի կողմէ:  Ըստ քաղած տեղեկութեանս, Մեթր փաստաբան Համբարձում Պէրպէրեան (բնիկ քիլիսցի) միեւնոյն ատեն թաղականութեան ատենապետ եղած է ու ձրիօրէն պաշտօնավարած դպրոցին մէջ:  Խնդրեմ պատմեցէք ինչպէս բախտորոշուեցաւ, որ դուք յաճախէք Մելգոնեան կրթական հաստատութիւն:

Շնորհակալ եմ տեղեկութիւններուն համար, եւ ըսեմ որ Ազէզի դպրոցի ուսուցիչ, տնօրէն՝ յստակ մանրամասնութիւնները չեմ յիշեր: Լաւ գիտեմ, որ դպրոցը կը հովանաւորէր լուսահոգի փաստաբան Համբարձում Պէրպէրեանը: Իսկ Մելգոնեան մուտքս եղած է շնորհիւ յետ քննութեան իմ լաւագոյն նիշերուն եւ որուն համար ես ներկայացած եւ յանձնած եմ յատուկ քննութիւն Հալէպի Բարեգործական վարժարանէն ներս:

Հետաքրքրական է գիտնալ՝ Մելգոնեան կրթական հաստատութեան մէջ որոնք եղած են ձեր ուսուցիչ–ուսուցչուհիներու կազմը եւ տնօրէնութիւնը:

Իմ ուսումնական տարիներուն, Դանիէլ Ոսկեանը տնօրէն էր, ապա տնօրէն եղաւ Պրն. Բիւզանդ Եղեայեանը: Իսկ կազմի բոլոր ուսուցիչները եւ կամ երբեմն ալ  նոյն ուսուցիչները դասաւանդած են թէ ՛ միջնակարգի, եւ թէ ՛ երկրորդականի մէջ: Հայերէնի եւ գրականութեան ուսուցիչներս եղած են Պրն. Ներսէս Թամամեան եւ Պրն Վահրամ Մավեան: Մեր անգլերէնի ուսուցիչը անգլիացի էր, անունը՝ Mr.  Thomas Stretch: Իսկ մեր արաբերէնի ուսուցիչն էր Թադէոս Թադէոսեանը:

Հանրաճանաչ Վահան Պետելեան (1894-1990) եղած է մեր երաժշտութեան ուսուցիչը: Իր կազմակերպած դպրոցական երգչախումբին մաս կազմած եմ:  Իսկ մեր արուեստի, մարզանքի, գծագրութեան եւ ձեռային աշխատանքներու ուսուցիչը հանրայայտ Սեպուհ Աբգարեանն էր (1930 2014), եւ որքան կը յիշեմ Փարիզէն եկաւ 1953-ին եւ մեր դասարանի շրջանաւարտներս շատ օգտուած ենք իրմէ: Մեզմէ ետք, Սեպուհ Աբգարեանը շարունակեց իր դասաւանդութիւնները եւ ինչպէս ուրիշ կարգ մը ուսուցիչներու պէս` կը բնակէր Մելքոնեան հաստատութեան մէջ:

Իսկ դպրոցական տարիներուն մաս կազմա՞ծ էք Մելգոնեան Կրթական Հաստատութեան   «Այգ» պարբերաթերթին, միութենական կամ սկաուտական խորհուրդի կամ արհեստավարժ աշխատանոցներու:

Մելգոնեանի մէջ ուսումնական ծրագիրին առընթեր, դասապահերէն ետք, ես եւ կարգ մը Մելգոնեանի աշակերտներ հետեւած ենք դպրոցէն ներս տեղի ունեցած St. John Ambulance Association դասընթացքներուն (Director of St. John’s ambulance Brigade Sona Yeghiayian 1915-2007. խմբգ. «Շ.Մ») եւ ստացած եմ յատուկ հաստատագիր Home Nursing-ի: 1952-1958 տարիներուն 9th Nicosia, Cyprus Guide Group Melkonian-ի մէջ եղած եմ արծուիկ եւ խմբապետուհի Մելգոնեանի արծուիկներու երեք խումբերէն մէկուն:  Արծուիկներու խումբին ընդհանուր պատասխանատուներ եւ հսկիչներ կային, որոնք  միեւնոյն ատեն դպրոցի դասատուներ էին, ինչպէս՝ ուսուցչուհիներ Օրդ Հռիփ Գարագաշեան, իրմէ ետք Օրդ Հէրմինէ Քէշիշեան:

Հոս նշեմ, որ տեղի կ’ունենային «Արծուիկներու Guide Girls» քննութիւններ զանազան գիտելիքներու շուրջ, երբեմն գործնական աշխատանքներ, վարժութիւններ եւ հարցաքննութիւններ եւ ես քննութիւն տալով ստացած եմ գնահատագիր՝ «Առաջին կարգ»ի վկայագիր, ինչպէս նաեւ  ստացած եմ Անգլիոյ Էլիզապէթ Թագուհիին ստորագրութեամբ հաստատագիր:

Հալէպ վերադարձին, որոշեցիք աշխատիլ ուսուցչական ասպարէզին մէջ․ խնդրեմ՝ մանրամասնութիւնները:

Ուրեմն, ըսեմ որ 1961 – 1969 տարիներուն պաշտօնավարած եմ Հալէպի Ազգային Հայկազեան Վարժարանի տղոց բաժինը 8 տարի, Պրն. Փիլիպոս Դերձակեանի տնօրէնութեան շրջանին: Ապա 4 տարի Քուէյթ պաշտօնավարած եմ Ազգ. վարժարանը 1969 – 1973: Վերադառնալով Հալէպ, անցած եմ Հայկազեան Աղջկանց բաժինը` Օրդ. Ֆիմի Տէր Յակոբեանի տնօրէնութեան շրջանին՝ 1973 – 1998 տարիներուն`միշտ հայերէն եւ անգլերէն լեզուներ դասաւանդելով, հայերէն՝ երկրորդ եւ երրորդ դասարաններու, իսկ անգլերէն՝ հինգերորդ եւ վեցերորդ դասարաններուն: Ներկայիս հանգստեան կոչուած եմ:

Ձեր ամուսինը՝ Պրն. Մկրտիչ Թիւթիւնճեան նոյնպէս եղած է կրթական մշակ եւ երկար տարիներ վարած է վարժարանի տնօրէնի պաշտօնը: Խնդրեմ, խօսինք իր ուսման եւ կրթական ասպարէզի մասին:

Ամուսինս՝ Մկրտիչ Թիւթիւնճեան   ծնած է 19 Նոյեմբեր 1941-ին: Նախակրթարանի ուսումը ստացած է Հալէպի Կիլիկեան վարժարանէն, Երկրորդականը՝ շրջանաւարտ Քարէն Եփփէ ճեմարան 1962-ին:  1962-1963 պաշտօնավարած է Կիլիկեան ճեմարան, 1963-1973 Ազգ. Հայկազեան տղոց բաժինը, նոյն շրջանին՝ 1968-1972 կատարած է զինուորական ծառայութիւնը որպէս պետական  ուսուցիչ:

1973-1974, տարի մը պաշտօնավարելէ ետք Հալէպի Կրթասիրաց վարժարանին մէջ, 1974-ին, կը ստանձնէ Կրթասիրաց վարժարանի տնօրէնութիւնը, որ կը շարունակուի քսան տարի՝ մինչեւ 1994: 1974-ին, կնքած ենք մեր ամուսնութիւնը, որ տեւեց մինչեւ 2015, եւ նոյն թուականին լոյս հոգիին` մահացաւ Լաթաքիա: Հինգ տարիէ ի վեր կը բնակիմ Լաթաքիա: Ունիմ երկու մանչ՝ Մհեր եւ Շանթ եւ թոռնիկներ:

Տիկին Սիհան, Հալէպի մէջ միշտ ալ ունեցած ենք երիտասարդական եւ պատանեկան, հայրենակցական, մարզական, համազգայնական, մշակութային միութիւններ եւ կազմակերպութիւններ, Սուրիոյ Օգնութեան Խաչ, Ազգային Պատսպարան, կիրակնօրեայ դպրոց, դպրաց դաս, երգչախումբեր, թատրոն, սկաուտական բանակումներ, եւ այլն, խնդրեմ խօսինք ձեր մշակութային կամ միութենական գործունէութեանը մասին:

Շատ կարեւոր հարցում մըն է. ըսեմ, որ ես 1963- 1967 եղած եմ Համազգային մշակութային միութեան անդամ: Նոյն տարիներուն քաղաքի (Հալէպի) Արծուիկներու խորհուդի անդամ, եւ որպէս պատասխանատու ներկայ եղած եմ Քեսապի բանակումներուն: Եղած եմ 1986 -1997 տարիներուն Բերիոյ կիրակնօրեայ դպրոցներու խորհուրդի անդամ, որպէս ատենադպրուհի :

Իսկ ամուսինս Բալուցի ըլլալով, անդամ էր «Բալուցիներու Հայրենակցական Միութեան»: Իր տնօրէնութեան շրջանին, միութեան ու դպրոցի ատենագրութիւնները, ինչպէս նաեւ թղթակցութիւնները ինք կը կատարէր: Նաեւ ըսեմ, որ Կրթասիրաց Միութեան հովանավորութեան ներքեւ կը գործէր «Կոմիտաս երաժշտանոց», որուն ընդհանուր վարիչն էր (չեմ յիշեր երաժշտանոցը ձգած թուականը):

Կա՞ն այլ գնահատագիրներ, որոնց մասին կ’ուզէիք խօսիլ:

Շնորհակալ եմ այս յիշեցումին համար․ ուրեմն, յետ հրաժարմանս Հայկազեան վարժարանէն, ստացած եմ Սուրիոյ Կրթական Նախարարութեան գնահատագիրը:

Ինծի համար մեծ գոհունակութիւն էր, ունենալ այս զրոյցը ձեզի հետ տիկին Սիհան եւ ձեր արժանիքները գրի առնել ու հասցնել մեր այսօրուան ընթերցողին: Հետագային, նաեւ ուիքիփետիա հարթակի վրայ պիտի խմբագրեմ ձեր անունով էջ մը:

Շնորհակալութիւն սիրելի Շաքէ, բարի խաղաղ յարատեւութիւն կը մաղթեմ ԱՅԳ-ի խմբագրակազմին: Յաջողութիւն:

Զրոյցը վարեց՝ Մանկասարեան Շաքէ

Յետ գրութիւն․

1․ Աւօ Գաթըրճեանի ՀԱՅԵՐԸ ԱԶԱԶԻ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ կը կարդանք հետեւեալը.-

Ազազի Ազգ. Սահակեան վարժարանը հիմնուած է 1922-ին: Դպրոցին անուանակոչուած է ի պատիւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսներէն ՆՍՕՏՏ Սահակ Բ. Խապայեանի: Վարժարանը 1922-1923 ուսումնական տարեշրջանին նախ գործած է Բենիամին Ղազելեանի բնակարանին մէջ, 30 աշակերտներով: Ապա՝ 1923-1924-ին՝ Մուրատ Խամլեանի սրճարանը վերածուած է դպրոցի: 1924-1925-ին՝ օրուան նամակատան մերձակայքը գտնուող փոքր բնակարանի մը մէջ, 40 աշակերտութեամբ: Իսկ 1925-1926 ուսումնական տարեշրջանին վարժարանը կ’օժտուի սեփական շէնքով:

Տեղին է նշել, որ դպրոցի բացումէն մինչեւ փակուիլը (1932–1963) մեծ նպաստ բերած են քիլիսցի բարերարներ եւ քիլիսցի կազմակերպութիւններ, ինչպէս նաեւ Համազգային կազմակերպութիւնը, Հ.Բ.Ը.Մ. -ը, որ լիովին հովանաւորած է զայն․ Հ.Բ.Ը.Մ. 1951-ին վարժարանի բոլոր կահ–կարասիները հոգացած է:

Վարժարանի մանկապարտէզը 1958-ին երբ կը վերածուի մատուռի, յաջորդ տարին Թաղական Խորհուրդի ջանքերով այլ սրահ մը կը շինուի եւ կը տրամադրուի մանկապարտէզին:

Ազգ. Սահակեան վարժարանը ենթակայ եղած է Բերիոյ Թեմին՝ Առաջնորդ Գերշ. Տ. Արտաւազդ Արք. Սիւրմէյեանի օրէն, սակայն հովանաւորուած է Հ.Բ.Ը.Մ. -ի կողմէ: Սկզբնական շրջանին վարժարանը ունեցած է շուրջ 35 երկսեռ աշակերտներ: Մեթր Համբարձում Պէրպէրեան (բնիկ քիլիսցի) միեւնոյն ատեն թաղականութեան ատենապետ եղած է, ու ձրիօրէն պաշտօնավարած դպրոցին մէջ: Տնօրէնն էր Յակոբ Աշակերտեան։

Աազազ կամ Ազազ (արաբ. أعزاز), քաղաքը կը գտնուի Սուրիոյ հիւսիսարեւմտեան մասը, Հալէպի նահանգին մէջ, Հալէպէն 50 քմ արեւմուտք՝ թրքական սահմանէն 7 քմ հեռաւորութեան վրայ: Բարձրութիւնը ծովի մակերեսէն 573 մեթր է:

Շրջանը յայտնի է 1125 Յունիս 11-ին տեղի ունեցած հանրայայտ Ազազի ճակատամարտով, խաչակիրներու եւ սելճուքներու միջեւ:

2․ Կիպրոսի Պատմութեան կայքէջին մէջ կը կարդամ հետեւեալը.-

Մելգոնեան Կրթական Հաստատութիւնը ունեցած է իր պարբերականները՝ Ayk magazine Այգ (Dawn) 1937–1940, 1948–1956, 1959–1964, 1970–1976, 1978–1982, 1993–2006, Ցոլք (Gleam), 1968–1991, եւ Հայեացք օրաթերթ 1998–2000, որ հետագային դարձաւ պարբերաթերթ 2000–2004:

Ունեցած է 7th Cyprus Scout Group Կիպրոսի Սկաուտական Խորհուրդ (1932–2006) եւ 9th Cyprus Guide Group Melkonian Կիպրոսի Մելգոնեան Սկաուտական Խումբ (1950–2005)

Փարիզ հասնելուն, Ա․ Չօպանեան անմիջապէս կապեր կը հաստատէ յայտնի մտաւորականներու հետ, այցելութիւններ կու տայ յայտնի քաղաքական դէմքերու, կը ձեռնարկէ իր ֆրանսերէն գիրքերու եւ ժողովածուներու հրատարակութեան։

Արշակ Չօպանեան կազմակերպած է հայերէն եւ ֆրանսերէն բազմաթիւ բանախօսութիւններ եւ իր ճառերով մասնակցած է բազմաթիւ գրական, գեղարուեստական եւ քաղաքական հայ կամ օտար հաւաքոյթներու, խօսելով ի նպաստ հայկական դատին, ինչպէս՝

«Հայոց Պատմութեան, Արուեստի, Գրականութեան եւ Հայկական Հարցին մասին, «Société de Géographie»ի սրահին մէջ, նախագահութեամբ ֆրանսացի գրող, ակադեմիկոս, գրականութեան նոպէլեան մրցանակի դափնեկիր Անաթօլ Ֆրանսի (Anatole France), 1897-ին եւ «Հայկական Հարցի եւ Հայկական Քաղաքակրթութեան» մասին, Նանսի, Պառ-Լը-Տիւք, Մարսէյլ եւ այլն, 1899-ի Դեկտ.ի եւ 1900-ի Յունուարի մէջ:

Չօպանեան առաջին արձագանգողը եղած է եւրոպական մամուլի մէջ լոյս տեսած հայոց մասին աննպաստ յօդուածի մը եւ նոյն եւրոպական մամուլին մէջ  առաջին պատասխանողներէն։

1900-ին գումարուեցաւ խաղաղութեան միջազգային համաժողով մը Լա Հէյի մէջ. հալ մամուլին մէջ  Չօպանեան հանդէս եկաւ «Հայկական խնդիրը եւ Լա Հէյի խաղաղութեան համաժողովր» ծաւալուն յօդուածով:

1902-ին տեղի կ’ունենայ երիտթրքական համագումարը. այդ առիթով Չօպանեան գրեց «Օսմանցի Ազատականներու Համաժողովր» ուշագրաւ քրոնիկը:

Նոյն թուականներուն հայ մամուլի էջերուն մէջ հարց կը բարձրանայ Հնչակեան եւ Դաշնակցական կուսակցութիւններու համատեղ գործակցութեան մասին.  Չօպանեան բուռն ոգեւորութեամբ կը պաշտպանէ այդ տեսակէտը իր շատ արժէքաւոր՝ «Միութեան խնդիր» յօդուածաշարով, եւ այսպէս, շարունակ, եւ՛ ռուս-ճաբոնական պատերազմի ու 1905-ի յեղափոխութեան, եւ՛ երիտթուրք յեղաշրջման ու առաջին համաշխարհային պատերազմի, Մեծ եղեռնի, Հայաստանի Հանրապետութեան ու այլեւայլ հարցերուն մասին ան կը հրապարակէ ուշագրաւ յօդուածներ:

Չօպանեան կը դասախօսէ «Հայ Ժողովրդական Բանաստեղծութեան եւ Երաժշտութեան» մասին», Լօզանի եւ Ժընեւի մէջ, 1907-ին, Կոմիտաս Վարդապետի կողմէ տրուած հանդէսներուն ընթացքին:

1910-ականներու սկիզբը Չօպանեան արտօնեալ պայմաններով կը հրաւիրուի աշխատակցելու «Մշակ»ին: Այստեղ մինչեւ տասնամեակի վերջը անոր ստորագրութեամբ կը հրատարակուին նիւթեր՝ «Հայը անպարտելի է», «Հայկական Մարտիրոսութիւնը Լորտերու ժողովին մէջ», «Մեծագոյն ցաւը», «Ճշմարտութիւնը» եւ այլն:

Պալքանեան պատերազմի միջոցին, 1913-ին, Պօղոս Նուպար Փաշայի նախագահութեամբ Ազգային Պատուիրակութիւնը կազմուած ըլլալով, անոր կողքին ստեղծուեցաւ Փրոփականտի Յանձնախումբ մը, որուն կ’անդամակցէին Լաքռուա Հիւնքեարպէյէնտեան, Պօղոս Էսմերեան, Միքայէլ Վարանդեան, Երուանդ Թընկըր, Առաքել Պէյ Նուպար, եւ այլն, որոնց հետ գործակցեցաւ Ա. Չօպանեան իբրեւ ատենադպիր:

Այլ կարեւոր դասախօսութիւն մըն էր «Հայ ժողովուրդը, իր Անցեալը, իր Մշակոյթը, իր Ապագան», «Salle des Agriculteurs[1]» ի մէջ, Տընի Քոշէնի նախագահութեամբ, 1913-ին, որ կազմակերպուած էր Ազգ. Պատուիրակութեան Փրոփականտի Յանձնաժողովին կողմէ, եւ յետոյ առանձին գրքոյկով մը հրատարակուեցաւ:

«Հայաստան Թրքական Լուծին Տակ» վերնագրով բանախօսութիւնը Չօպանեան ներկայացուց Societe de Geographie ի սրահին մէջ, 1915-ին, Փօլ Տումէրի (Paul Doumer) նախագահութեամբ: Այս բանախօսութիւնը կազմակերպուած էր  «La Société de sociologie de Paris»-ի եւ Լուսիան Լը Ֆուայէի (Lucien Le Foyer)[2] կողմէ, որպէս մէկ մաս կեղեքուած փոքր ազգերու դատին յատկացուցած բանախօսութեանց շարքի մը: Այս ճառը եւս առանձին գրքոյկով մը հրատարակուեցաւ եւ հազարաւոր օրինակներով տարածուեցաւ: Գրքոյկին իտալերէն թարգմանութիւնը հրատարակած է Պրն. Նշան Տէր Ստեփանեան Թօրինոյի մէջ, հայերէն թարգմանութիւնը լոյս տեսած է Պոսթընի «Ազգ»–ին մէջ:

Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան հարցով Ա. Չօպանեան անմիջապէս չէ որ կողմնորոշուեցաւ: Ան սփիւռքահայ այն մտաւորականներէն էր, որ որոշ տատանումներէ ետք ընդունեց խորհրդային կարգերու հաստատման իրողութիւնը Հայաստանի մէջ՝ նորաստեղծ Հայաստանը նկատելով հանգրուան հայ ժողովուրդի քաղաքական իտէալի վերջնական իրագործման ճանապարհին, միաժամանակ՝ միակ իրական հիմքը հայ սփիւռքի գոյութեան համար: Ըլլալով սփիւռքի տարբեր ընկերութիւններու ու կազմակերպութիւններու անդամ՝ Չօպանեան մեծ դեր կատարած է Հայաստանի հետ անոնց կապերը ամպրապնդելու հարցին մէջ:

Նիկոլ Աղբալեան  դիտել տուած է, որ «Ա. Չօպանեան՝ կորիւնը իր ճիրանէն կը ճանչնայ, թէ ինչ տեսակ առիւծ պիտի ըլլայ այս»  («Պայքար», Բացառիկ թիւ, Պոսթըն, 1952, էջ 26)

Փարիզի մէջ 1919-ին տեղի կ՛ունենայ Արեւմտահայերու մեծ Համագումարը, որուն անդամակցելու հրաւիրուեցաւ Ա. Չօպանեան: Համագումարը վերակազմեց «Ազգային Պատուիրակութիւնը» Պօղոս Նուպար Փաշայի նախագահութեամբ:

Հայկական Հարցի մասին Չօպանեան բանախօսութիւն մը կատարած է 1917-ին, ֆրանսական «L’Effort de la France et de ses Alliés»  փրոփականտի մարմնոյն հրաւէրով, զանազան քաղաքներուն մէջ (Պորտօ, Մարսէյլ, Ռօշֆոր եւ այլն), ինչպէս նաեւ պատերազմական գօտիին մէջ, ֆրանսացի զինուորներուն առջեւ:

Հայկական Հարցի մասին այլ բանախօսութիւններ էին «Քաղաքային Պաշտօնատարներու ակումբին մէջ, 1918-ին եւ  «Փարիզի Ընկերաբանական Ընկերութեան» («La Société de sociologie de Paris»)  սրահին մէջ, Ա. Ռիպոյի (Alexandre Ribot)  նախագահութեամբ, 1920-ին[3]:

1921-ի աշնան, Ազգային Պատուիրակութեան կողմէ Չօպանեան պաշտօնով գնաց Պէյրութ, Ֆրանսայի Բարձր Քոմիսէրութեան մօտ, ուրկէ անցաւ Կիլիկիա եւ հոն մնաց չորս ամիս:

Չօպանեան մէկը եղաւ Ֆրանսայի «Հայ Մտաւորական Միութեան» հիմնադիրներէն, ուրիշ քանի մը մտաւորական եւ գրասէր բարեկամներու հետ, ինչպէս Էտկար Շահին, Տիրան Ալելքսանեան, Տօքթ. Քօլոլեան, Եր. Մանուէլեան, Տօքթ. Արթինեան, Լեւոն Կ. Կերտան, Օննիկ Քարիպեան, Վ. Մեսրոպեան, Հր. Ճէվահիրճեան, Վահան Էսմէրեան, եւ այլն: Այս Միութիւնը, որուն նախագահն էր Արշակ Չօպանեան, կազմակերպեց գրական եւ քաղաքական հաւաքոյթներ, հրատարակեց հայկական հարցին եւ մշակոյթին նուիրուած 8 ֆրանսերէն գրքոյկներ:

Պօղոս Նուպար փաշայի նամակը Ա. Չօպանեանի 35-ամեայ Գրական վաստակը նշելու կազմակերպիչ Յանձնաժողովին

Պօղոս Նուպար Փաշա Արշակ Չօպանեանի 35-ամեայ գրական գործունէութեան տօնախմբման հանդէսը հովանաւորող իր նամակին մէջ կը յիշատակէ Ա. Չօպանեանին անդուլ պայքարը հայկական դատին համար:

Ահաւասիկ Պօղոս Նուպար Փաշայի նամակը. –

Փարիզ. Նոյեմբեր 1924

Պարոններ,

Ստացայ ձեր նամակը զոր ինծի ուղղած էք, իմ հովանաորութիւնս ուղղելու համար Պրն. Ա. Չօպանեանի ի պատիւ ծրագրուած հանդէսին:  Յօժարակամ կ’ընդունիմ, մանաւանդ որ ուրախ եմ այդ մեծարանքն ընծայելու մեր ամենէն նուրբ բանաստեղծներէն մէկուն, որուն պարտական ենք նաեւ մեր Հին աշուղներուն ֆրանսերէն գեղեցիկ թարգմանութիւնները, որոնց մէջ այնքան լաւ յաջողած է ի վեր հանել մեր հին գրականութեան հարստութիւնները:  Ատկից զատ, անիկա չէ ղադրած հայկական դատին համար ամէն պարագաներու մէջ պայքարելէ եւ ես լաւագոյն յիշատակը պահած եմ Ազգային Պատուիրակութեան աշխատանքներուն իր գործակցութենէն, այն միջոցին երբ կը նախագահէի անոր.  կրնաք ուրեմն ապահով ըլլալ իմ սրտագին համախոհութեանս՝ համակրութեան այն վկայութիւններուն զոր մտադիր էք իրեն տալ իր գրական եւ հայրենասիրական գործունէութեան երեսունեւհինգերորդ տարեդարձին առթիւ:

Ընդունեցէք,

ՊՕՂՈՍ ՆՈՒՊԱՐ

Ծանօթ.

Պօղոս Փաշա Նուպար (ծնեալ՝ 2 Օգոստոս 1851, Կոստանդնուպոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն – մահ.՝25 Յունիս 1930, Փարիզի 16-րդ շրջան, Փարիզ, Ֆրանսա), հայ ականաւոր քաղաքական գործիչ, Եգիպտոսի վարչապետ Նուպար Փաշայի որդին։

Գործարար, քաղաքական գործիչ եւ դիւանագէտ Պօղոս Նուպար փաշա նախնական ուսումը ստացած է տունը հրաւիրուած ուսուցիչներու միջոցով, այնուհետեւ ուսանած է Զուիցերիոյ եւ Ֆրանսայի համալսարանները եւ 1879-ին մեկնած է Կոստանդնուպոլիս, ուր ամուսնացած է թրքական արքունիքի յանձնակատար Յովհաննէս Տատեան պէյի աղջկան` Մարիի հետ: Զոյգը ունեցած է հինգ զաւակ` չորս որդի եւ մէկ դուստր:

Պողոս Նուպար  Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան հիմնադիրներէն է եւ առաջին նախագահը։

1912-ին Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գէորգ 5-րդի կոնդակով գլխաւորեց Ազգային պատուիրակութիւնը, որ Մեծ տէրութիւններուն ներկայացներ թրքահպատակ հայկական նահանգներուն մէջ բարեփոխումներ կատարելու հարցը։  Զինք ընտրած էին, քանի որ ունէր կարողութիւն, որեւէ կուսակցութեան չէր յարեր, հեղինակութիւն էր աշխարհասփիւռ հայութեան համար եւ Եւրոպայի դիւանագիտական պաշտօնական շրջանակներուն մէջ։

[1] Salle de la Société des agriculteurs de France. Paris https://data.bnf.fr/fr/15546193/salle_de_la_societe_des_agriculteurs_de_france_paris/  https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b6924007j.item

[2] La Société de sociologie de Paris : un continent méconnu (1895-1952) https://www.cairn.info/revue-les-etudes-sociales-2015-1-page-119.htm

[3] La Société de sociologie de Paris : un continent méconnu (1895-1952) https://www.cairn.info/revue-les-etudes-sociales-2015-1-page-119.htm

Վիկտոր Լանկլուա  (Louis Victor Langlois, ծն. 20 Մարտ 1829 – մահ՝14 Մայիս 1869) ֆրանսացի պատմաբան, հնագէտ, դրամագէտ եւ արեւելագէտ մըն էր, որ մասնագիտացած էր միջնադարու ուսումնասիրութեանց մեջ։ Լանկլուան յատկապէս հանրայայտ դարձաւ հայոց պատմութեան եւ մշակոյթի մասին իր աշխատութիւններով։ Հեղինակ է հայոց պատմութեան նուիրուած աւելի քան երեսուն գիրքերու։ Հայ հին մատենագրութեան նուիրուած իր աշխատութիւնները այսօր ալ չեն կորսնցուցած իրենց գիտական արժէքը։

Լանկլուա ֆրանսերէնի  թարգմանած է Մովսէս Խորենացիի «Հայոց Պատմութիւնը», ինչպես նաեւ Կորիւնի, Եղիշէի, Ղազար Փարպեցիի եւ Եզնիկ Կողբացիի երկասիրութիւնները: Իր առաջին հատորը՝ «Collection des historiens anciens et modernes de l’Arménie»-ի կը հրատարակուի 1867-ին (420 էջ), հայազգի եգիպտական պետական գործիչ եւ բարեգործ Նուպար փաշա Նուպարեանի հովանաւորութեամբ եւ Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան աջակցութեամբ։ 1969-ին, գիրքը ( 405 էջ) դարձեալ կը հրատարակուի:

Վիկտոր Լանկլուան կրթութիւնը ստացած էր «École Nationale des Chartes» – Ազգային Ակադեմիայի եւ արեւելեան լեզուներու եւ քաղաքակրթութիւններու ազգային հիմնարկին մէջ։

1852 թուականի Մայիս 7-ին, 23 տարեկան հասակին, ան ֆրանսական կառավարութիւնէն հրաման կը ստանայ այցելելու Օսմանեան կայսրութեան մէջ գտնուող Կիլիկիոյ գերակշռող հայաբնակ տարածքը՝ ուսումնասիրութիւններ կատարելու համար ֆրանսական եւ հայկական պատմական յարաբերութիւններու մասին։ Մասնաւորապէս, Լանկլուային յանձնարարուած էր ուսումնասիրել հայ-ֆրանսական յարաբերութիւնները խաչակրաց արշաւանքներուն ժամանակ եւ բացայայտել հնագիտական ​​գտածոները։

Մնալով Կիլիկիոյ մէջ մինչեւ 1853 թուականը, Լանկլուան 1861-ին կը հրատարակէ գիրք մը իր գտածոներուն մասին՝ «Voyage dans la Cilicie et dans les montagnes du Taurus»  (Travels in Cilicia and the Taurus Mountains) վերնագրով («Ճամբորդութիւններ Կիլիկիոյ եւ Տաւրոսի լեռներուն մէջ»): Թերաքոթայի (Terracotta) պատկերները, որոնք ան գտած էր Տարսոնի մէջ  իր պեղումներուn ժամանակ, ցուցադրուած են Լուվրի մէջ։

1857- 1861 թուականներուն Լանկլուա կը ճանապարհորդէ Իտալիա՝ խաչակրաց արշաւանքներու ժամանակ Ֆրանսայի եւ Հայաստանի յարաբերութիւններուն մասին աւելի շատ պատմական տեղեկութիւններ բացայայտելու համար։ Իր միւս աշխատութիւնները կը վերաբերին եգիպտական ​​եւ վրացական դրամագիտութեան (1852թ.) եւ Մխիթարեան միաբանութեան Սուրբ Ղազար կղզիին:

Այդ ընթացքին՝ 1863 թուականին, ան կը հրատարակէ գիրք մը թուրքերու կողմէն հայերու ջարդերու մասին՝ «Les Arméniens de la Turquie et les Massacres du Taurus» (Թուրքիոյ հայերը եւ Տաւրոսի ջարդերը) վերնագրով։

1867 թուականին կը հրատարակէ «Le mont Athos et ses monastères» («Աթոս լեռը եւ անոր վանքերը»), Պտղոմէոսի աշխարհագրութեան ֆօթո-վիմագրական վերարտադրութեամբ։ Լանկլուա կը դառնայ Փարիզի «Collège de France»-ի փրոֆէսօր։

 Յաւելեալ տեղեկութիւններ.-

• Կորիւն (380 – 450), հայ պատմիչ, վարդապետ, թարգմանչաց շարժման գործիչ։ Մեսրոպ Մաշտոցի առաջին աշակերտներէն:
• Եղիշէ (410 – 475), հայ գրականութեան Ոսկեդարի գրող, պատմագիր։
• Ղազար Փարպեցի (442, Փարպի, Հայաստան – 510, Փարպի, Հայաստան), միջնադարեան հայ պատմիչ, «Հայոց պատմութեան» եւ «Թուղթ առ Վահան Մամիկոնեան» երկերու հեղինակ:
• Եզնիկ Կողբացի (մօտ 380, Կողբ – 450), հայ փիլիսոփայ, թարգմանիչ, հասարակական–եկեղեցական գործիչ։ Մեսրոպ Մաշտոցի աշակերտներէն։ Մասնակցեր է Աստուածաշունչի եւ այլ երկերու թարգմանութեանը։
• Մովսէս Խորենացի (410, Խորնի, Տարոն, Տուրուբերան, Մեծ Հայք – 490, Հայկական մարզպանութիւն, Սասանեան Պարսկաստան), Ոսկեդարի գրող-պատմիչ, մեկնիչ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, իմաստասէր, աստուածաբան, պատմահայր։ Մովսէս Խորենացիի «Հայոց Պատմութիւն» աշխատութիւնը միջնադարուն եղեր է ազգային ինքնաճանաչման, քաղաքական-հայրենասիրական դաստիարակութեան ուսումնական ձեռնարկ։
• Terracotta թրծուն, թրծակաւ, գեղարուեստական եւ կիրառական խեցեղէն կերտուածքներ (անօթներ, սկահակներ, քանդակներ, ճարտարապետական մանրամասեր եւ այլն):

Աղբիւրներ՝

• Langlois, Victor (1863). Les Arméniens de la Turquie et les massacres du Taurus (in French). Paris: Clays.
• Ripley, George (1875). The American Cyclopaedia A Popular Dictionary of General Knowledge. p. 145.
• Collection des historiens anciens et modernes de l’Arménie: pub …, Volume 1: pub. en français sous les auspices de son excellence Nubar-Pacha … et avec le concours des membres de l’Académie arménienne de Saint-Lazare de Venise et des principaux arménistes français et étrangers https://books.google.fr/books?id=0bQFAAAAQAAJ

Թորոս ընտանիքը երբ կը հասնի Հալէպ, տոմարներուն մէջ կ’արձանագրուին որպէս արման քատիմ / «հին հայ», կրօնքը՝ «հին ասորի» / سريان قديم,/  իսկ Սամիկ եղբայրը կը ստանայ Սելիմ անունը, հօր արաբերէն չգիտնալուն եւ թարգմանիչին սխալ մեկնաբանութեան պատճառով: Հակառակ հետագայ բոլոր ջանքերուն, տոմարական արձանագրութիւնը կարելի չ՛ըլլար սրբագրել, ինչպէս կը վկայէ Սոնիա Թորոս:

Եզեկիէլ Թորոս կը յաճախէ Հայկազեան Ազգային Վարժարանի տղոց բաժինը (1), որ կը գտնուէր  Ճիտէյտէ թաղամասը (ներկայիս այդ կառոյցը պահպանուած է որպէս թանգարան «Պէյթ Ղազէլէ» ), ապա կը շարունակէ իր  ուսումը Հալէպի Ամերիկեան քոլէճին (2) (Aleppo College) մէջ, զոր կ՛աւարտէ ստանալով High School Degree-ի պաշտօնական վկայականը, որ կը տրուէր 10-րդ դասարանը ամբողջացնող աշակերտներուն: Դպրոցի ամառնային արձակուրդի ամիսներուն ան կը հմտանայ ժամագործութեան արհեստին մէջ իր  մեծ եղբօր խանութին մէջ, որ կը գտնուէր «Պապ էլ Ֆարաճ» հրապարակին վրայ:

Գեղանկարիչ Եզեկիէլ Թորոսի եղբայրը՝ Կոստանդին Թորոս ծնած է  Խարբերդ, 1889-ին եւ մահացած է  1958-ին, Հալէպ, իսկ Սամիկ Սէլիմ Թորոս ծնած է Խարբերդ, 1918-ին եւ աւարտած է Aleppo College-ը: Ան Եղած է Syria Shell Petrolium ընկերութեան տնօրէնը 1960- 1972 տարիներուն: Ամուսնացած էր աւստրիացի Orrely Porgess-ի հետ եւ իր մահկանացուն կնքած 1988-ին, Վիեննա:

Գեղանկարիչ Եզեկիէլ Թորոս սկսած է նկարել 1932-ին: Ան իր դպրոցական տարիներուն հօրմէն գաղտնի իր գեղանկարչական գործերով մասնակցած է ցուցահանդէսներու եւ նուաճած է առաջնութիւններ։ Շատ սիրած է որսորդութիւնը, որուն շնորհիւ երկար ժամանակ կ՛անցնէր բնութեան մէջ, եւ բնաւ զարմանալի չէ գեղեցիկ բնութիւնը տեսնել իր գեղարուեստական թեմաներու շարքին:

Եզեկիէլ Թորոս ամբողջ Սուրիոյ մէջ կը համարուի առաջինը, որ օգտագործած է դանակը որպէս գեղանկարչական  ստեղծագործութիւններու գործիք: Իր կեանքին ընթացքին ստեղծած է աւելի քան 1500 իւղաներկ կտաւներ․սուրիացի արուեստի քննադատ Մահմուտ Մաքի կը նշէ, որ երկարատեւ աշխատանքին պատճառով Թորոսին տեսողութիւնը տկարացած է։

Ե․ Թորոսի առաջին յայտնի նկարչական գործը եղած է «Հալէպի բերդ»ը, 1936-ին, իսկ առաջին անհատական ցուցահանդէսը՝ 1943-ին, տեղի ունեցած է իր ժամագործ եղբօր խանութին առջեւ։ Երկրորդ ցուցահանդէսը կայացած է Հալէպի «Ալ Սաատ ակումբ»ի սրահին մէջ, ուր ան ներկայացուցած է աւելի  քան 54 գեղանկարներ, որոնք բոլորն ալ օրին գտած են գնորդներ՝ արաբական եւ օտար շրջանակներէ: 1961-ին ան կը մասնակցի պաշտօնական ցուցահանդէսներու՝ մասնակցելով գեղանկարիչ Ֆաթեհ Ալ-Մուտտարէսի ցուցահանդէսին «Ալ Լիուա ակումբ»ի սրահին մէջ, 1953-ին Լաթաքիոյ մէջ հանդէս կու գայ իր ցուցահանդէսով, 1960-ին `Դամասկոսի մէջ, 1963-ին` Գամիշլիի մէջ, 1974-1975 տարիներուն Հալէպի մէջ, իսկ իր վերջին ցուցահանդէսը տեղի ունեցած է  1977-ին, Հալէպի «Թիշրին» պատկերասրահին մէջ: Այս տարիներուն ընթացքին ան արժանացած է բազմաթիւ մրցանակներու: Ան անդամ էր Սուրիոյ արուեստագէտներու սենտիքային (Syrian Artists Syndicate):

Գեղանկարիչ Եզեկիէլ Թորոս նաեւ եղած է Հալէպի լողի ախոյեան:

Արուեստագէտը յայտնի էր նաեւ իբրեւ հմուտ եւ յաջողակ ժամագործ։ Ան 1934 – 1958 թուականներուն ատենի եւրոպացի զբօսաշրջիկներուն կողմէ սիրուած Boulevard de France թաղամասին (ներկայիս Հալէպ, Քուաթլի փողոց) մէջ ունէր էր իր անձնական ժամագործական խանութը՝ զուիցերիական ժամացոյցներու ճոխ ընտրանիով․արաբ եւ օտար զբօսաշրջիկներ անոր մշտական յաճախորդներն էին: 1961 – 1984 թուականներուն,  հանրաճանաչ Ճորճ Լահտոյի խանութէն  դէպի Լատինաց եկեղեցւոյ ճամբուն վրայ, ան բացաւ նոր վաճառատուն մը, ուր ժամացոյցներուն կողքին կը ցուցադրուէին նաեւ իր գեղանկարչական գործերը․ այստեղ կ’այցելէին նաեւ զինք յարգող ու սիրող աշակերտները: Ե․ Թորոսի մահէն 5 տարի ետք, Ամերիկա բնակող իր տղաքը վաճառեցին իրենց հօր փակ մնացած այդ խանութը, 1989-ին:

Ե․ Թորոս գծագրութեան ուսուցիչ նշանակուած է պետութեան կողմէ եւ երկար տարիներ պաշտօնավարած է Հալէպի արաբական դպրոցներու, ինչպէս նաեւ հայկական վարժարաններու մէջ, որոնց շարքին՝ Ազգ. Հայկազեան Վարժարան – մանչերու բաժին (մօտաւորապէս 18 տարի),  միաժամանակ` Հալէպի Ամերիկեան Քոլէճ  (Aleppo college), 20 տարի` Քարէն Եփփէ Ճեմարան (ուր ուսուցիչը եղած է նաեւ իր դուստրին՝ Սոնիա Թորոսին), Կիլիկեան Ճեմարան եւ ՀԲԸՄ-ի Լազար Նաճարեան – Գալուստ Կիւլպէնկեան Կեդրոնական վարժարան:

Ե․ Թորոս ամուսնցած էր Լուսի Սաղրեանին հետ, որուն մեծ հայրը զինք Իսկէնտերունէն տարած էր Լիբանան եւ յանձնած Elizabeth Steven Webb անունով ամերիկացի միսիոնարուհիին կողմէ բացուած գիշերօթիկ դպրոցին։ Երբ Լուսին հիւանդապահուհի դառնալու փափաք կը յայտնէ,  Ուէպ անոր կ’առաջարկէ երթալ Ամման, Յորդանան կամ Հալէպ, Սուրիա։ Լուսին կ’ընտրէ Հալէպ քաղաքը իր ուսումը շարունակելու համար, եւ կ՛ընդունուի Ալթունեանի բուժքոյրերու դպրոցը (3), որ ատենին կը գտնուէր Սինեմա Օկարիթի կողքի շէնքին մէջ, որ հետագային  դարձաւ «Ալ Հիքմա» դպրոցը, ապա քանդուեցաւ:

Ալթունեան հիւանդանոցի տնօրէն Թոմսընի հսկողութեամբ ուսանողուհիները կ’երթային Հալէպի «Ֆարուք» լողաւազանը, որուն սեփականատէրը Բիւզանդ Տէմիրճեանն էր: Այնտեղ մշտապէս կ՛երեւէր երիտասարդ մը, որ ակնյայտօրէն վարպետ լողորդ մըն էր։ Եւ օր մըն ալ Լուսին իր սրտնեղութիւնը կը յայտնէ անգլիացի տնօրէնին, թէ ինք այդ օտար մարդուն ներկայութեան չ՛ուզեր լողաւազան իջնել: Տնօրէնը կը բացատրէ Լուսիին, թէ այդ օտարը երիտասարդը հայ է եւ լողի ախոյեան․ Եզեկիէլ Թորոսին աչքերը կը հանդիպին Լուսիի ծուռ հայեացքներուն …. Օրեր կ’անցնին, Թորոս կը սկսի աւելի հետաքրքրուիլ Լուսիով, կ’իմանայ անոր ուսման վայրը, եւ երկար ժամեր տրամադրելով ամէն օր կը սպասէ Ալթունեան հիւանդանոցին շրջակայքը, որպէսզի հանդիպի Լուսիին ….իսկ այդ օրը չ՛ուշանար … եւ Լուսի կը ծանօթանայ Եզէկիէլի ծնողքին: 1941-ին, Լուսի կ’աւարտէ ուսումը եւ Եզեկիէլ Թորոսի թելադրանքով կը վերադառնայ Լիբանան, որմէ ետք Եզեկիէլ Թորոս կը ճամբորդէ Լիբանան ու պատշաճօրէն ներկայանալով Լուսիի հարազատներուն՝ անոր ձեռքը կը խնդրէ․ նշանախօսութիւնը տեղի կ’ունենայ 1941-ին, իսկ երեք ամիս ետք պսակի արարողութիւնը կը կատարուի Հալէպի մէջ: Զոյգը կը բախտաւորուի  4 զաւակներով՝  Ճորճ, Ալէքսան,Ալպէր եւ Սոնիա:

Եզեկիէլ Թորոս եւ իր կինը՝ Լուսի Ամերիկա մուտք գործելու վիզաները ստանալով 1984-ին, կը պատրաստուէին մեկնելու Նոր աշխարհ, սակայն ծրագիրը կը փոխուի, երբ գեղանկարիչը անակնկալ գլխու կաթուածով մը կը հիւանդանայ։ Անոր սիրելի աշակերտները, որոնք արդէն բժիշկներ էին՝ Պետրոս Պոյաճեան Գէորգ Թեմիզեան, սիրով կը խնամեն իրենց գծագրութեան ուսուցիչը, սակայն Թորոսի առողջական վիճակը արագօրէն կը վատթարանայ, ու ան մահկանացուն կը կնքէ 5 Ապրիլ 1984-ին: Կինը՝ Լուսի Սաղրեան, վեց ամիս ետք, Ամերիկա մուտք գործելու վիզայի պայմաններուն բերումով, ստիպուած կը գաղթէ եւ կը հաստատուի իր զաւկին՝ Ճորճ Թորոսին մօտ, Սանթա Մարիա, Քալիֆորնիա,  եւ հոն ալ կը կնքէ իր մահկանացուն, 2009-ին:

1․Ազգային Հայկազեան Երկսեռ Վարժարաններ – Մանչերու բաժինը 1920-ական թուականներու սկիզբը Սուրբ Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ շրջափակէն տեղափոխուած է Սալիպէ թաղամասին մէջ գտնուող «Ղազէլէ» ընտանիքին պատկանող տարածքը: 1950-ին կալուածին կէսը ազգապատկան դարձած է, իսկ 1974-ին, շէնքը ամբողջութեամբ պետականացուած է ու յանձնուած՝ Հնագիտական կառոյցներու տնօրէնութեան:

2․ Հալէպի Ամերիկեան Քոլէճը (Aleppo College) շարունակութիւնն է Այնթապի մէջ գործած ամերիկեան միսիոնարական քոլէճին։ Ամերիկեան միսիոնարական հաստատութիւնը սուրիական այս քաղաքին մէջ կը հիմնէ սոյն քոլէճը 1920-ական թուականներուն, Այնթապի մեծաթիւ հայերուն Հալէպի հաստատուելէն ետք։ Քոլէճի շրջանաւարտներու շարքին են հանրաճանաչ դէմքեր, ինչպէս՝  Սուրիոյ նախկին նախագահ Նազէմ Քուտսի, սուրիացի հանրայայտ գեղանկարիչ Ֆաթէհ Ալ Մուտտարէս եւ սուրիացի շարժապատկերի նշանաւոր բեմադրիչ եւ արտադրիչ Մուսթաֆա Ալ Աքքատ։

3․Արամ-Ասատուր Ալթունեան ծնած է 21 Մարտ 1857-ին, Արեւմտեան Հայաստանի Սեբաստիա քաղաքը: 1881-ին աւարտած է Այնթապի եռամեայ բժշկական քոլեճը: 1889-ին հաստատուած է Հալէպ, ուր 1896-ին, իր կնոջ՝ իրլանտացի Հարրիէթ Ռիտելի հետ բացած է Միջին Արեւելքի մէջ X-ray-ով առաջին հետազօտութիւններու կեդրոնը: 1911-ին հիմնադրած է Ալթունեան հիւանդանոցը (գործած է մինչեւ 1962): 1927-ին բացած է բուժքոյրերու դպրոց: Կրած է «Հալէպի բժիշկներու հայր» պատուանունը: Մահացած է 4 Յունուար 1950-ին, թաղուած է Հալէպի Հայ աւետարանական Էմանուէլ եկեղեցւոյ բակին մէջ: Ա.Ա. Ալթունեանի որդին էր բժիշկ Էռնեսթ Հայկ-Ալթունեանը, որուն որդին էր՝ բժիշկ Ռոճըր Ալթունեանը:

Աղբիւրներ

• حزقيال طوروس https://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D9%82%D9%8A%D8%A7%D9%84_%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B3
• “حزقيال طوروس”.. تجربة متفردة في الرسم بالسكين http://esyria.sy/sites/code/index.php?site=aleppo&p=stories&category=arts&filename=201304251300011
• http://ysu.am/files/4-1544515496-.pdf
• http://www.anunner.com
• https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8C%D5%B8%D5%BB%D5%A5%D6%80_%D4%B1%D5%AC%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%B5%D5%A1%D5%B6 Roger Edward Collingwood Altounian
• http://khabararmani.com/?p=1871
• http://khabararmani.com/?p=1695 آسادور التونيان.. أول من وضع أسس الطب والجراحة الحديثة في حلب
• https://caia.org.uk/ernest-haik-riddall-altounyan/
• http://salehalali.com/?p=1297 آسادور التونيان.. أول من وضع أسس الطب والجراحة الحديثة في حلب
• http://dev.uaehistory.com/ar/photos/2949

1967-ին, Շանթ Աւետիսեան կ՛աւարտէ Գահիրէի Գալուստեան հայկական վարժարանը։ 1967-ի Հոկտեմբերին կը սկսի հետեւիլ նկարչութեան դասընթացներու Աշոտ Զօրեանի արուեստանոցին մէջ:

1968 թուականին կը սկսի զբաղիլ պաստառներու, զգեստներու, հրատարակութիւններու եւ բեմական ձեւաւորումով։ 1968 Դեկտեմբերին կը ցուցադրէ իր ստեղծագործած Սուրբ ծննդեան բացիկները՝ «Շաքէ Ալպան» արուեստանոցին մէջ, Գահիրէ:

1969-ի Մայիսին ան կ՛ունենայ իր առաջին անհատական ցուցահանդէսը արուեստի ուսուցչուհի Նորա Իփէկեան-Ազատեանի ղեկավարութեամբ, իսկ 1970-ի Յունիսին՝ «Carzou Hall»-ին մէջ իր երկրորդ անհատական ցուցահանդէսը։ Հոկտեմբերին կը տեղափոխուի Մոնթրէալ, Գանատա:

1970-1973 տարիներուն, Աւետիսեան կ՛ուսանի գեղարուեստ՝ School of Art and Design  դպրոցին մէջ, Մոնթրէալ, Գանատա, իսկ 1974-ին կ՛ուսումնասիրէ տպագրական արուեստը՝ «Ecole Nationale Supérieure des Arts Décoratifs»-ի մէջ, Փարիզ:

1980 թուականին կը վերադառնայ Գահիրէ ու կ՛ապրի այն շէնքին մէջ, որ կը պատկանէր իր ծնողքին, այն փողոցին վրայ, որ ժամանակին իր ընտանիքին անունով կոչուած էր: Ան կ՛աշխատի «Աղա Խան» հաստատութեան մէջ, եգիպտացի ճարտարապետ Հասան Ֆաթհիի հետ (մահացած՝ 1989-ին): Օգտագործելով աւանդական արուեստը եւ երկրի տեղական նիւթերը, անոր  աշխատանքը կ՛ընդգրկէր գործունէութեան լայն շրջանակ, ներառեալ լուսանկարչութիւնը եւ հիւսուածեղէնը․ յատկապէս 1990 թուականէն սկսեալ, ան նշանաւոր կը դառնայ ստուարաթուղթի վրայ իր կատարած զարդակաղապարներով (stencils), որոնք յատկանշուեցան նկարակերտ ու նախշուն լուծումներով։ Ան կը ներկայանայ անհատական ​​շարք մը ցուցահանդեսներով՝ Institut du Monde Arabe, (Փարիզ,1990), «The British Council» (Գահիրէ, 1992),  «Leighton House» (Լոնտոն, 1995),  «The Tropenmuseum» (Ամսթերտամ, 1998) եւ  «The National Museum of African Art» (Ափրիկեան Արուեստի Ազգային Թանգարան, Ուաշինկթըն, 2000):

Շանթ Աւետիսեանի գործերը այսօր կը ցուցադրուին Ուաշինկթընի Սմիթսոնիըն Ինսթիթիւթին, Պրիթիշ Միւզիումին եւ արուեստի այլ տաճարներու սրահներուն մէջ:

Աւետիսեան եգիպտացի այն նկարիչներէն է, որ լաւագոյնս պահպանած է էթնիք եւ տեղական ինքնութիւնը եւ ժողովրդական աւանդոյթները, այդ բոլորին հաղորդելով ժամանակակից շունչ: Անխոնջ ճանապարհորդ մը՝ զարդանկարչական, զարդագծագրական  եւ ճարտարապետական ​​նմուշներու մասին անոր դիտարկումները արտացոլուած են  իր ստեղծագործութիւններուն մէջ՝ արուեստի տարբեր հմտութիւններու կիրառմամբ, ինչպէս են զարդակաղապարները, հիւսուածեղէնը, լուսանկարչութիւնը, խէժանկարը (gouache) ստուարաթուղթի վրայ եւ այլն։

Աւետիսեանի աշխատանքը կապուած է Եգիպտոսի անցեալ փառքին հետ՝ սկսած փարաւոնական  հիէրոկլիֆներէն մինչեւ աւելի նորագոյն «կիսաստուածները», ինչպէս՝ սիրուած երգչուհի Ում Քալդումը: Անոր ուշադրութեան կեդրոնն էր, ինչպէս եգիպտական ոսկեդարը՝ փարաւոններու դարաշրջանը, նոյնպէս նաեւ երկրի նորագոյն պատմութեան տիտաններէն զօրավար Ճամալ Ապտել Նասէրի ներշնչած վերածնունդը եւ աւելի լայն արաբական տարածաշրջանը: Անոր եգիպտական կերպարներու պանթէոնը բառացիօրէն կառուցուած էր «Մետաքսէ ճանապարհ»ի նախշուն գծապատկերներով:

Մահէն մօտաւորապէս 10 տարի առաջ Աւետիսեան բնակարան մը կը գնէ  Երեւանի մէջ, Հայաստան, բայց ինքզինք միշտ եգիպտացի նկարիչ կ՛անուանէր, ինչպէս կը վկայէ ցուցահանդէսներու կառավարիչ Ռոզ Իսսան, որ զինք ճանչցած էր ու աշխատած իր հետ մօտաւորապէս 30 տարի: Ան կապ կը պահէր միայն նկարիչ Յակոբ Յակոբեանի ընտանիքին հետ, որուն դուստրը՝  Նորա Յակոբեանը, Գահիրէի իր դասընկերուհին էր:

1969- 2018 թուականներուն Շանթ Աւետիսեանի գործերը կը ցուցադրուին աշխարհի տարբեր երկիրներուն մէջ․ աւելի քան 25 անհատական ցուցահանդէսներով, ան ինքզինք կը հաստատէ բարձրակարգ պատկերասրահներու եւ թանգարաններու մէջ, անոնց շարքին՝ Պէյրութի «The Ubuntu Art Gallery» եւ «The «Galerie Tanit»:

Շանթ Աւետիսեանի գործերը բազմաթիւ անգամներ  կը դրուին աճուրդի, որոնց ընթացքին գիները կը հասնին են մինչեւ  $1,565,000 ԱՄՆ տոլարի: Գնային այս մրցանիշը կը հաստատուի 2013 թուականին,  «Icons Of The Nile» գործին համար, որ կը վաճառուի   «Sotheby’s Doha»ի մէջ  (Տոհա, Քաթար):

«Շանթ Աւետիսեան այն խորհրդաւոր մարդն էր, որ կը խուսափէր փառքի լուսապսակներէն: Փոքր տարիքէն Գահիրէի Գալուստեան վարժարանին մէջ աշակերտելով կնոջս՝ Նորա Իփեքեան-Ազատեանին, տարիներու ընթացքին անոնց մտերմութիւնը այնքան զարգացած էր, որ գրեթէ երկուորեակ որդին դարձած անոր՝ իր հարազատ զաւկին, արուեստագէտ Ժիրայր Փափազեանի կողքին: Գալուստեանէն ետք աշակերտած էր Նորային, անոր անձնական արուեստի սթիւտիոյին մէջ եւ ապա անոր անմիջական խնամքով իր արուեստի ուսումը ամբողջացուցած էր Մոնթրէալի ու Փարիզի արուեստի դպրոցներուն մէջ: Նորա Ազատեան, Հըրպըրթ Ռիտի սկզբունքներով («Կրթութիւն՝ արուեստին միջոցով») յատուկ դասաւանդութիւններ ստեղծած էր իր պաշտօնավարած հայկական վարժարաններէն ներս: Շանթ առաւելաբար այդ դասընթացքներու ազդեցութեամբ խորացուցած էր իր գիտութիւնը հայոց պատմութեան մասին եւ զօրացուցած էր հայրենասիրութիւնը», կը գրէ մամուլի եւ հասարակական գործիչ Երուանդ Ազատեան։ «Տարիներով իտէալական Հայաստանով մը սնուցուած էր եւ արդ կը գտնուէր դառն եւ հեգնական իրականութեան մը դիմաց: Հայաստանի մէջ չուզեց մօտենալ պաշտօնական շրջանակներու, նոյնիսկ արուեստի աշխարհէն ներս: Իր կապը համեստ մարդոց հետ էր, իր հարեւաններուն, պարզ ու փիլիսոփայ հայերու հետ», կը վկայէ ան։

Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու մէջ Աւետիսեանի գործերը մաս կը կազմեն «Guggenheim Abu Dhabi» եւ  «Barjeel Art Foundation»ի հաւաքածոներուն:    Հաւաքածոն նոյնպէս կը պատկանի «The American National Museum of African Art»ին, Լոնտոնի Անգլիական Թանգարանին եւ Յորդանանի Ազգային պատկերասրահին:

Շանթ Աւետիսեան կը մահանայ  67 տարեկանին, 24 Նոյեմբեր 2018-ին, Գահիրէի մէջ, երկարատեւ հիւանդութիւնէ ետք,  իր ետին թողնելով քոյրը՝ Նայիրի Աւետիս Աւետիսեանը:

Աղբիւրներ՝  

https://selectionsarts.com/remembering-chant-avedissian/

https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG8   

https://en.casaarabe.es/event/chant-avedissian-redressing-identity 860

https://www.mutualart.com/Artist/Chant-Avedissian/402074B41B64E0FD

https://www.mutualart.com/AuctionHouse/Sotheby-s-Doha/CD7C49D3D22C7608

https://aztagarabic.com/archives/25641

https://www.thenationalnews.com/arts-culture/art/egyptian-armenian-artist-chant-avedissian-dies-at-67-1.785197

https://armeniasputnik.am/20181029/shant-avetisyan-mah-15379526.html

http://agbuegypt.com/artist/chant-avedissian-1951-2018/#read-more

Ուրախութիւն էր բոլորիս համար բանաստեղծ, ճարտարագէտ Թադէոս Եսայեանի բանաստեղծութիւններու՝ «Պարզ ու Տաքուկ Բառերով» հատորին շնորհահանդէս-գինեձօնը Երեւանի Թէքէեան Կեդրոնին մէջ, 20 Սեպտեմբեր 2021-ին: Ներկայ էին հոյլ մը գրողներ, ակադեմական շրջանակներու ներկայացուցիչներ եւ գրասէրներ Հայաստանի տարբեր շրջաններէն, Հալէպէն,Պէյրութէն եւ սփիւռքի այլ համայնքներէն: Օրուայ հանդիսավարուհին էր «Ռատիօ Այգ»ի հիմնադիր Շաքէ Մանկասարեան:

Թ․ Եսայեանի նոր հատորը փոքր չափի իր 160 էջերով կը պարունակէ 148 չափածոյ բանաստեղծութիւններ: Քնարաշունչ բանաստեղծութիւններու այս նոր հատորին գրական ներկայացումը կատարեց ամերիկահայ գրականագէտ-մատենագէտ, հրապարակագիր եւ հրատարակիչ Յովսէփ Նալպանտեան:

Գրող, արձակագիր Յակոբ Միքայէլեան հանդէս եկաւ խօսքով մը ու ըսաւ.- Սովորաբար մարդիկ  երկու ուղղութիւններէն մէկուն կը հակին. կամ նախասիրութիւնը զիրենք կ՛առաջնորդէ դէպի գիտութիւն, ու այդ ճիւղը բոյն դնելով իրենց մէջ, կը զարգանայ տարիներու ընթացքին, կամ կը հակին դէպի գրականութիւնն ու արուեստները, եւ այդ ուղին զիրենք կ՛առաջնորդէ: Պատահած է, սակայն, որ երբեմն այդ երկու ճիւղերն ալ անձի մը մէջ կը զարգանան, մին՝ գիտութիւնը՝ սնուցանելու համար միտքը, եւ միւսը՝ գրականութիւնն ու արուեստը, սնուցանելու համար հոգին:

«Արուեստի խաղաղութիւն» կազմակերպութեան (www.peaceofart.org) հիմնադիր-նախագահ Դանիէլ Վարուժան Հեճինեան շնորհահանդէսին ընթացքին պարգեւատրեց Թադէոս Եսայանը կազմակերպութեան Երախտագիտութեան վկայականով, «իր բանաստեղծութիւններուն մէջ խաղաղութեան եւ մարդկային ոգիի դրական տեսլականները ուսումնասիրելու եւ լուսաւորելու համար»:

Դարձեալ ուրախութիւն էր, Թէքէեան մշակութային միութեան նախաձեռնութեամբ, սփիւռքահայ կրթական եւ մշակութային գործիչ Զարմինէ Պօղոսեանի «Ազէզէն Ամերիկա» գիրքին շնորհահանդէսը, 20 Սեպտեմբեր 2021-ին:

Երկարամեայ մանկավարժին գիրքին մէջ ամփոփուած են հեղինակին՝ 1960-ականներէն մինչեւ մեր օրերը հասնող խոհագրութիւնները, յօդուածներն ու բանաստեղծութիւնները։

Գիրքի խմբագիր Քնարիկ Աբրահամեան դիտել տուաւ, որ մանկավարժ եւ հայ մշակոյթի պահակ Զարմինէ Պօղոսեանին համար հայ համայնքային կեանքը աշխատանքի կիզակէտ է, եւ անոր նպատակն է հայ մշակոյթին եւ հայ ինքնութեան պահպանումը ամերիկեան ափերուն վրայ: «Սփիւռք» գիտա-ուսումնական կեդրոնի տնօրէն, Սուրէն Դանիելեան իր հերթին ընդգծեց. այս շնորհահանդէսը սփիւռքահայ ուսուցիչին մեծարելու առիթ է. հայ ուսուցիչ ըլլալը Ամերիկայի մէջ՝ օտար ափերու վրայ  հայի ոգին պահելը, հայ մարդը վերակերտելը ամէնէն դժուար  գործն է:  Նոյնպիսի գնահատանք արտայայտեց ամերիկաբնակ հրապարակախօս, գրականագէտ Յովսէփ Նալպանտեան:

Ուրախութիւնը կը շարունակուի…29 Սեպտեմբեր 2021-ին, Երեւանի Աւետիք Իսահակեանի անուան գրադարանին մէջ շնորհահանդէսն էր Հրանդ Արմէնի «Մարզպանը եւ Սպարապետը» եւ «Հայկական գերագոյն ատեան.Վասակ Սիւնի (ամբաստանեալ)» գործերուն, Յովսէփ Նալպանտեանի աշխատասիրութեամբ եւ խմբագրութեամբ:

Շնորհահանդէսի բանախօսներն էին պատմաբան Սամուէլ Մուրատեան, գրականագէտ Սուրէն Դանիէլեան եւ գրականագետ, թարգմանիչ Հենրիկ Բախչինեան:

Նոր հրատարակուած գիրքերու այս տողանցքի միացաւ Շաքէ Մանկասարեանի նորագոյն հատորը՝ «Արեւմտահայերէն Հեքիաթներ»ը, որ լոյս տեսաւ Երեւանի «Անտարես» հրատարակչատունէն: Այս հեքիաթագիրքը 104 էջերու մէջ կը պարունակէ 18 հայ եւ օտար հեքիաթագիրներու ստեղծագործութիւնները: Գիրքը կարելի է պատուիրել առցանց՝ daran.company.site կայքէն:

Պատրաստեց՝ Շաքէ Մանկասարեան

Անուշքայի երգարուեստի ասպարէզը կը սկսի երբ ան կը մասնակցի միջազգային մրցոյթի մը, զոր կազմակերպած էր «Փառատօնային կազմակերպութիւններու միջազգային դաշնութիւնը»ը (International Federation of Festival Organizations, FIDOF), հանդէս գալով ֆրանսերէն երգով մը, որուն հեղինակն էր Ճամալ Ապտըլ Հալիմ Հասան, երաժշտութիւնը՝ Քամէլ Շերիֆի։ Անուշքայի մեկնաբանած երգը կը շահի առաջին մրցանակը, եւ ըստ այդ մրցանակին պայմանին, Եգիպտոսի ռատիոյի եւ պատկերասփիւռի ընկերութիւնը կը հովանաւորէ Անուշքայի  առաջին երգերուն ձայնագրութիւնը պատկերասփիւռի համար, ինչպէս նաեւ՝ պատկերասփիւռային «Արաբերէնի ուսուցում» ծրագիրին համար նախատեսուած երգը: Ծրագիրը կը ղեկավարէր բեմադրիչ Ֆեհմի Ապտըլ Համիտ:

1987 – 1988 տարիներուն, երգչուհի Անուշքա կը մասնակցի երգի միջազգային մրցոյթներու, Ֆինլանտայի, Չեխոսլովաքիոյ, Պուլկարիոյ, Թուրքիոյ, Ֆրանսայի եւ Լատինական Ամերիկայի մէջ տեղի ունեցած երգի միջազգային փառատօներուն: Թուրքիոյ մէջ, ան իր «Հապպայթէք» («Սիրեցի քեզ») երգով  կը նուաճէ երրորդ մրցանակը։

1995-ին, Ֆրանսայի մէջ Անուշքա կը շահի առաջին մրցանակը` Ֆրանքոֆոն երկիրներու փառատօնին, ուր կը մասնակցի իր հեղինակած երաժշտութեամբ` Mon Amour («Իմ սէր») երգով, նաեւ՝ Ya leil երգով, որուն երաժշտութեան հեղինակն է երաժշտահան Միտհադ Էլ Խաուլի (مدحت الخولى): Որպէս փառատօնի նախադրեալ պայման, երկու երգերն ալ ֆրանսերէն եղած են: Հետագային, ան նաեւ կատարած է նշեալ երգերուն արաբերէն տարբերակը:

Երգչուհի Անուշքա իր ելոյթներով ոգեւորած է FIFA U-17 World Cup 1997-ի՝ ֆութպոլի աշխարհի պատանեկան ախոյեանութեան բացման արարողութիւնը, ինչպէս նաեւ՝ Handball World Cup-ի փակման արարողութիւնը եւ Windsurf World Cup 2000-ի աշխարհի ախոյեանութեան բացման արարողութիւնը:

Գնահատանքը չ’ուշանար. երգչուհի Անուշքա կը պարգեւատրուի Եգիպտոսի Զբօսաշրջութեան նախարարութեան կողմէ, եգիպտական երաժշտութիւնը խթանելու եւ համաշխարհային ասպարէզներ հասցնելու իր ջանքերուն համար:

Տաղանդաշատ երգչուհի Անուշքա այն արուեստագիտուհիներէն է, որ, օժտուած ըլլալով նաեւ դերասանական ունակութիւններով, ճամբայ կը հարթէ նաեւ դերասանական մարզին մէջ․ բեմադրիչ Սալահ Ապու Սեյֆ զինք կ’ընտրէ «Պարոն Քաֆ» (السيد كاف) ֆիլմին համար, որմէ ետք ան դերեր կը ստանձնէ «Ով արձակած է  այս գնդակը (من أطلق هذه الرصاصة)  ժապաւէնին, «Սիրամարգ» (الطاووس) , “الرشيق” , “جراند أوتيل” ,”حلاوة الدنيا ֆիլմաշարերուն եւ Մանուկներու համաշխարհային օրուան նուիրուած  «Վարդը եւ իր եղանակները» (الورد وفصوله) օփերեթին մէջ: 2012-ի «Ռամատանիաթ» ֆիլմաշարին մէջ, դերասանուհի Անուշքա կը մարմնաւորէ ՄԱԿ-ի աշխատակից դիւանագէտ կնոջ մը դերը՝ ժապաւէնի խաղընկեր ունենալով հանրածանօթ եգիպտացի դերասան, կատակերգակ Ատէլ Իմամը:

Երգչուհի Անուշքան կը հրապարակէ ալպոմներ արաբերէնով՝ Habbaytak (1988), Nadani (1989), Tigi Tghanni (1990), Abayyan Zayn (1992), Keddab (1994).  Nefsy Akoon (2001):

Անուշքայի Ya Leil երգը՝

https://youtu.be/jH5L03haRII Festival de la Francophonie

Mon Amour երգը՝

https://youtu.be/VY_bZOjPv6g Festival de la Francophonie

Անուշքայի հայերէն երգերու կատարումները՝ https://youtu.be/2L30wyfY2eU https://www.facebook.com/anoushkaegypt/videos/563153441159545

Արաբերէնէ եւ անգլերէնէ թարգմանեց ու խմբագրեց՝ Շաքէ Մանկասարեան

Աղբիւրներ՝

https://www.almasryalyoum.com/news/details/2059532

http://english.ahram.org.eg/NewsContent/5/159/180758/Arts–Culture/Entertainment/Egyptian-singer-Anoushka-to-return-to-silver-scree.aspx

https://www.e7kky.com/article/19748/11-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%E2%80%9D%D8%A3%D9%86%D9%88%D8%B4%D9%83%D8%A7%E2%80%9D..-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B7%D8%B1%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D8%A3%D8%A8%D8%AF%D8%B9%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%85%D8%AB%D9%8A%D9%84

https://en.wikipedia.org/wiki/1997_FIFA_U-17_World_Championship

Պոյաճեաններուն ընտանիքը Կիլիկիա կը մնայ մինչեւ 1925 թուականը, երբ Քեմալ Աթաթուրքի իշխանութեամբ յառաջացած իրավիճակին լոյսին տակ այլեւս անյոյս կը դառնայ հոն հայ ընտանիքի մը համար ապագայ կերտելու հաւանականութիւնը։ Առ այդ, անոնք կ’արտագաղթեն Եգիպտոս: Պոյաճեան ընտանիքը բնակութիւն կը հաստատէ Զաքազիք քաղաքին մէջ, նախքան 1930-ին Գահիրէ տեղափոխուիլը, ուր հայրը կը սկսի աշխատիլ հանրակառքի ընկերութեան մէջ, մինչ Լեւոն կը յաճախէ Գահիրէի College de la Salle (1930-31) եւ British Mission College վարժարանները (1932-1939): Ան միաժամանակ Գահիրէի կեդրոնը գտնուող «Քասր էլ Նիլ» փողոցին մէջ գտնուող  Studio Venus-ին մէջ աշկերտ կը դառնայ: Լեւոն 17 տարեկան էր, երբ կ’որոշէ մասնագիտանալ լուսանկարչական ասպարէզին մէջ, որուն բերումով ալ, 1940-ին Գահիրէի Ամերիկեան Համալսարանը ընդունուելէն յետոյ կը լքէ ուսումը՝ իր հետաքրքրութիւնը հետապնդելու համար:

Այդ օրերուն, Եգիպտոսի մէջ լուսանկարչութեան մարզը գրեթէ մենաշնորհն էր հայ լուսանկարիչներուն, որոնց լուսանկարչական հաստատութիւնները կը վայելէին մեծ համբաւ։ Անոնցմէ էին Venus Studio, Armand Studio, Arshag Studio, Vartan and Alban Studio, ինչպէս նաեւ Վարժապետեանը, որուն մօտ Լեւոն կը սորվի լուսանկարչութեան նախնական գիտելիքները, նախքան իր արուեստի հմտութեան զարգացումը՝ աշխատելով մէկ այլ նշանաւոր հայ լուսանկարիչի՝ Արթինեանին պատկանող Venus Studio-ին մէջ:

1941-ի Յունուարին Լեւոն իր եղբօր՝ Անճելոյի հետ կ’որոշէ  ունենալ լուսանկարչական սեփական սթիւտիօ մը։ Պոյաճեան եղբայրները «Ֆուատ եւ Շերիֆ փաշա» պողոտային վրայ գտնուող իրենց բնակարանին հիւրասենեակը կը վերածեն լուսանկարչատան, իսկ բաղնիքը՝ «մութ սենեակ»ին: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի օրերուն անոնց յաճախորդները մեծ մասամբ անգլիական բանակի զինուորներն էին եւ սպաները, նաեւ գրողներ եւ արուեստագէտներ, որոնք զինուորագրուած էին, պարզապէս աշխարհը տեսնելու համար։ Անոնցմէ էին, օրինակ, օփերայի արուեստագէտներ Vivian Leigh, Noel Coward, Miriam Voigt, Olivia Manning, Lawrence Durrell եւ Cecil Beaton, գիշերային ակումբներու պարուհիներ, ազնուական դասակարգի ներկայացուցիչներ:

1947-ին երկու եղբայրներուն գործընկերութիւնը կը դադրի: Լեւոն արդէն ունէր մեծ թիւով յաճախորդներ՝ լիբանանցի վաճառականներ, շարժանկարի աստղեր, փաշաներ եւ հանրայայտ դէմքեր: Ան կ’որոշէ ստեղծել իր անձնական լուսանկարչատունը «Ֆուատ» պողոտային (26th of July Street) եւ «Էմատ էտտին» նշանաւոր փողոցին վրայ, որուն համար ալ Լեւոն կ’ընտրէ արուեստի անուն մը իր անուան  տառերէն բաղկացած՝ Van Leo, եւ այդպէս ալ կը կոչէ նորահաստատ սթիւտիոն։

Հակառակ  անոր, որ երկու եղբայրներու համագործակցութեան վեց տարիներուն ընթացքին բոլոր տպագրութիւնները կը կրէին Անճելոյի անունը, այնուամենայնիւ, ընդունուած էր, որ Վան Լէօ աւելի տաղանդաւոր էր: 1961ին, Անճելօ կը հաստատուի Փարիզ եւ կը հիմնէ իր լուսանկարչատունը «Ուակրամ» պողոտային վրայ: Վան Լէօ նոյնպէս կը մտադրէ մեկնիլ եւ աշխատիլ Փարիզի «Studio Harcourt»-ի մէջ, բայց գաղափարը չի զարգանար, որովհետեւ Վան Լէոյի համար դժուար էր հրաժարիլ իր հեղինակութիւնէն՝ իր դրոշմ դարձած իր անունէն եւ աշխատիլ մէկ այլ լուսանկարիչի սթիւտիոյին մէջ: Ան կ’որոշէ մնալ իր սիրելի Գահիրէին մէջ՝ մնալով հաւատարիմ իր կեանքին սիրելի արուեստին:

Լուսանկարչական ասպարէզի առաջին տարիներուն, յանուն իր սթիւտիոյին ծանուցման եւ ծանօթացման, Վան Լէօ յաճախ անվճար կը նկարէր հանրածանօթ դէմքեր, օփերայի դերասան-դերասանուհիներ, որոնք շարունակ նոր նկարներու կարիքը ունէին իրենց աշխատանքին բերումով։ Վան Լէոյի անվճար աշխատանքի պայմաններէն մէկը այն էր, որ իւրաքանչիւր լուսանկարի տակ տեսանելի ըլլար «Van Leo» մակնիշը․ այդպէս, անոր անունը կը կապուէր հռչակաւոր մարդոց անուան:

Վան Լէօ կը հիանար միայն այն բանով, որ ինք լուսանկարիչ էր:

Ան դրամ չէր փնտռեր: Նոյնիսկ կը հրաժարէր «հռչակաւոր անձերու լուսանկարիչ» կոչուելէն, ինչպէս այդ օրերուն քանի մը լուսանկարիչներ, որոնք իրենց մասին կը ծանուցէին իբրեւ թագաւորներու կամ նախագահներու լուսանկարիչ:

Ապտէլ Նասէրի 1952-ի յեղաշրջումէն յետոյ, Վան Լէոյի յաճախորդները կը շարունակեն մնալ գլխաւորաբար եգիպտական հասարակութեան բարձր եւ հարուստ դասակարգի անհատները, Եգիպտոս բնակող օտարները, նաեւ՝ դերասաններ եւ դերասանուհիներ, ինչպէս Օմար Շարիֆ, Ֆաթմա Ռուշտի Տորիա Շաֆիք, Ֆարիտ Աթրաշ, Տալիտա, մեծանուն գրող Թահա Հիւսէյն եւ ուրիշներ:

Կեանքի պայմաններուն բերումվ, Վան Լէօ կը ստիպուի զբաղիլ անցագիրներու եւ անձնաթուղթերու, հարսանեկան դիմանկարներու, եգիպտական բանակի զինուորներու եւ սպաներու դիմանկարներու լուսանկարահանումով եւ նոյնիսկ հանգուցեալներու լուսանկարներու վերարտադրութեամբ:

1990-ականներուն սկիզբը, Գահիրէի Ամերիկեան Համալսարանին մէջ Վան Լէօ երկու անգամ կը ցուցադրէ իր տարիներու լուսանկարած դիմանկարները:

Վան Լէօ 57 տարիներու լուսանկարչական ասպարէզին վերջին լուսանկարը կ’առնէ 24 Յունուար 1998-ին։ Վատառողջութեան պատճառով կը փակէ իր արուեստանոցը, երբ այլեւս չէր կրնար վեր բարձրացնել լուսանկարչական ծանր գործիքը:

Վան Լէօ երբեք չէր ուզեր, որ իր լուսանկարները թանգարան դրուին, այլ անոնք հասանելի ըլլան ժողովուրդին: 1998ին ան կ’ընդունի ամերիկացի լուսանկարիչ Պարի Այվըրսընի առաջարկը, որ իր սթիւտիոյին մէջ գտնուող տասը հազարէն աւելի լուսանկարներն ու negative-ները նուիրէ Գահիրէի Ամերիկեան Համալսարանին, որ այդ օրէն սկսեալ, բացառապէս պատասխանատուն է Վան Լէոյի գործերուն: Համալսարանին նախաձեռնութեամբ, Վան Լէոյի գործերու շարք մը ցուցահանդէսներ կը կազմակերպուին Մերձաւոր Արեւելքի մէջ եւ այլուր:

2000-ին Վան Լէօ կը դառնայ առաջին լուսանկարիչը, որ կը ստանայ Հոլանտայի թագաւորական հեղինակաւոր «Royal Netherlands Prince Claus Prize» մրցանակը։ Այս մրցանակը նշելու համար «Town House» պատկերասրահը կը կազմակերպէ Վան Լէոյի լուսանկարչական գործերուն յետահայեաց ցուցահանդէս մը, գնահատելու համար անոր աւելի քան կէս դար երկարած վաստակը: Վան Լէօ կրնայ վայելել միայն բացման արարողութիւնը։ Ան կը մահանայ սրտի կաթուածի հետեւանքով, 18 Մարտ 2002-ին, եւ կը թաղուի յաջորդ օրը, Գահիրէի հայկական գերեզմանատան մէջ:

Աղբիւրներ՝

http://www.armeniapedia.org/wiki/Van_Leo

https://www.vetogate.com/4147964

http://www.photorientalist.org/exhibitions/van-leo-master-lights-shadows/article/

http://www.photorientalist.org/exhibitions/van-leo-master-lights-shadows/article-testimonials/

http://www.luminous-lint.com/app/vexhibit/_PHOTOGRAPHER_Van_Leo_01/2/0/0/

http://www.armeniapedia.org/wiki/Van_Leo

Անգլերէնէ եւ արաբերէնէ թարգմանեց Շաքէ Մանկասարեան

Վահէ Թէմիզճեան ծնած է 5 Յուլիս 1945-ին, Սուէյտա, Սուրիա: Արմատներով Ուրֆացի էր մեծ հօր եւ մեծ մօր կողմէն, յաճախած է հայկական դպրոցներ: Շրջան մը ապրած է Պէյրութ եւ յաճախած երաժշտանոց՝ կիթառի եւ երգեցողութեան բաժինը, հեռանկար ունենալով երաժշտական եւ արուեստի հիմնարկի մը ստեղծումը: Սակայն ան, համապատասխան կրթութիւն ստանալէն ետք, իր գործի ասպարէզը սկսած է իբրեւ բժշկական ակնոց պատրաստող եւ վաճառող՝ Դամասկոսի կեդրոնական Համրա փողոցին վրայ հաստատուած իր մասնագիտացուած վաճառատան մէջ: Այդուհանդերձ, Վահէ Թէմիզճեան հոն կանգ չ’առներ, որովհետեւ անոր սիրտը լեցուած էր գրականութեան եւ արուեստի սիրով, յատկապէս հակում ունենալով դէպի երաժշտութիւնը: Վերջապէս, ան պիտի թեքէր արուեստներու կողմը. մինչ կը զբաղէր իր արհեստով, ան կը սկսի ժամանակ նուիրել ուսումնասիրելու համար յատկապէս երաժշտական արուեստին վերաբերող՝ իր ձեռքը հասած գիրքերն ու ձայնագրութիւնները, որոնք հիմքը պիտի կազմէին իբրեւ երաժշտագէտ ու քննադատ իր ձեւաւորման: Երաժշտական ընթերցումները ու ունկնդրութիւնները պիտի նպաստէին անոր երաժշտական գիտելիքներու եւ գեղարուեստական ճաշակի զարգացումին եւ մշակումին:

1970-ականներու կէսերուն Վահէ Թէմիզճեան լրջօրէն եւ հետաքրքրութեամբ կը սկսի խորանալ երաժշտական եւ գեղարուեստական պատմութեան ու քննադատութեան մէջ եւ կը սկսի հանդէս գալ իբրեւ թերթերու եւ ամսագիրներու քննադատ եւ գրող:

Արուեստի եւ երաժշտութեան քննադատութեան մարզը տակաւին չէր զարգացած սուրիական եւ արաբական մամուլին մէջ: Թէմիզճեան հետեւողականօրէն կը գրէր` թէ՛ համերգներու մասին, որոնց ներկայ կ’ըլլար, թէ՛ խնդրայառոյց երաժշտական թեմաներու վերաբերեալ: Ան ուշի ուշով կը հետեւէր  իր յօդուածներուն վերաբերող արձագանգներուն, յատկապէս արուեստագէտներու շրջանակէն, եւ նկատի կ’առնէր զանոնք, բարելաւելու համար իր քննադատի գործունէութիւնը: Հետագային նոյն առարկայական մօտեցումը կը ցուցաբերէր իր զաւկին՝ երաժիշտ Ժան Յովհաննէսի յօրինած դասական ստեղծագործութիւններուն հանդէպ:

Վահէ Թէմիզճեան մեծ ներդրում ունեցած է Սուրիոյ ազգային սիմֆոնիք նուագախումբի կազմութեան ու զարգացման գործին: Ան սկիզբէն լրջօրէն կը հետեւէր անոր ուղիին: Վահէ Թէմիզճեանի յամառ պնդումին շնորհիւ էր, որ 1993-ին, Սուրիական պատկերասփիւռը կը նկարահանէ նուագախումբին համերգները: Այնուհետեւ, Թէմիզճեան այդ նկարահանուած համերգներէն բաժիններ կ’ընդգրկէր իր պատրաստած երաժշտական հաղորդաշարերուն մէջ:

«Աշխարհի լեզուն» հաղորդաշարի հեղինակ Վահէ Թէմիզճեանի համոզումով, «երաժշտութիւնը բարձր արուեստ է, որ կ’արտայայտէ մեր խորքն ու խիղճը. շատ յաճախ ան կը խօսի մեր մասին եւ կ’արտայայտէ այն ինչ, որ մենք կը բաղձանք կամ որուն բացակայութեան կամ պատճառով՝ կը տառապինք…. երաժշտութիւնը աշխարհի լեզուն է, ժողովուրդներու ժառանգութիւնը, եւ իմ կարծիքս այն է, որ մենք պարտաւոր ենք պահպանելու մեր երաժշտական ժառանգութիւնը, ինչպէս մեր հնութիւնները: Ես գոհ չեմ այդ ժառանգութիւնը պահպանելու մեր ճիգերէն:  Այսինքն, ըսել կ’ուզեմ, որ երաժշտութեան ժառանգը փրկելու եւ ապրեցնելու համար անհրաժեշտ է ներկայացնել զայն վաւերականօրէն եւ գիտական հիմքերու վրայ, ինչպէս օրինակ՝ վաստակաշատ երգիչ Յովհաննէս Պատալեանի երգեցողութիւնը: Ապրեցնելու այլ հանգամանք մըն է այն, որ ժառանգութիւն մը փրկել կը նշանակէ չփակել անոր վերաստեղծագործելու դռները. այսինքն, երաժշտական ժառանգութեան հետ վարուելու եւ խօսելու համար, անհրաժեշտ է յատուկ իմացութիւն ունենալ»:

«Ես կը հպարտանամ, որ ես հայ եմ մօրենական եւ մեծ հօրս հօր կողմէ եւ կառչած մնալով հանդերձ իմ մշակոյթիս առանձնայատկութեան, միաժամանակ լայնախոհ կը մնամ լաւագոյն ժողովուրդներու մշակոյթներուն հանդէպ, ինչպէս մեր՝ սուրիական մշակոյթը». այսպէս կ’ըսէր մեծ երաժիշտը եւ յայտնի լրագրողը:

Ձայնասփիւռի ալիքներուն թէ պատկերասփիւռի պաստառներուն վրայ, Վահէ Թէմիզճեան ունէր պատկառելի ներկայութիւն, հաճելի ձայն, կատարեալ արաբերէնի գրաւիչ շնորհք, եւ այս էր պատուանունը անոր ստեղծագործ ինքնութեան եւ անհատականութեան:

«Աշխարհի լեզուն» պատկերասփիւռի հաղորդաշարով, Վահէ Թէմիզճեան կը ներկայացնէր բազմաթիւ երաժշտական գործեր, ըստ լաւապէս մտածուած ծրագիրի մը, աստիճանաբար զարգացնելով արաբական երաժշտական ճաշակն ու մշակոյթը: Միաժամանակ ան հետաքրքրուող զանգուածին կը տրամադրէր համապարփակ գիտելիքներ երաժշտութեան պատմութեան մասին: Չեն մոռցուիր այն պահերը, երբ ան կը մեկնաբանէր Անթոնիօ Վիվալտիի The Four Seasons երաժշտական գործին կամ Մոցարթի 40-րդ սիմֆոնիին կառոյցը, անոնց կապերը, պայմաններն ու առաւելութիւնները, ինչպէս նաեւ՝ ստեղծագործական յօրինուածքի կազմութեան բնոյթը: Վահէի յաջողութեան ամենավառ ապացոյցներէն մէկն ալ այն էր, որ անոր հեղինակային հաղորդաշարը ունէր շատ բարձր վարկանիշ եւ սուրիացի ակնդիրը անհամբեր կը սպասէր անոր սփռումին:

Թէմիզճեան հեղինակ է նաեւ բազմաթիւ թարգմանութիւններու եւ յօդուածներու, որոնք կ’անդրադառնան կարեւոր իմացական  խնդիրներու:

Վահէ Թէմիզճեան ունէր երաժշտական մեծ գրադարան մը, որ կը զարդարէր իր տունը: Հոն ներառուած էին շատ հազուագիւտ, հնագոյն եւ նշանաւոր միջազգային երաժշտական սկաւառակներու նմոյշներ ու ձայնագրութիւններ, ինչպէս Վերտիի «Ռեքվիեմ»ին հազուագիւտ կրկնօրինակը:

Քննադատ եւ երաժշտութեան պատմաբան Վահէ Թէմիզճեան (1945-2011) Սուրիոյ եւ արաբական աշխարհի երաժշտագիտական մարզի ամենէն ակնառու դէմքերէն մէկն է: Ան մահացաւ Դամասկոսի մէջ, 66 տարեկանին: Ամէն տարուայ 24 Դեկտեմբերին, անոր մահուան տարելիցին կը յիշատակուի անոր մեծ աւանդը, որուն շնորհիւ Սուրիոյ եւ արաբական աշխարհի հանրութիւնը ծանօթացաւ համաշխարհային երաժշտութեան տիտաններու գլուխ-գործոցներուն, արաբական երաժշտական մշակոյթը հարստացաւ եւ անոր մակարդակը բարձրացաւ:

Հեղինակին հետ կապի համար՝ radioayk@gmail.com

Օգտագործուած աղբիւրներ

• http://josephzeitoun.com/2019/01/%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%8A%D9%82%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D9%85%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D9%8A%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D9%87%D9%8A/
• https://alkhabar-sy.com/%D8%B9%D8%B2%D9%81-%D9%84%D8%BA%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D9%86%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%8B-%D9%88%D8%B1%D8%AD%D9%84-%D9%81%D9%8A-%D8%B0%D9%83%D8%B1%D9%89-%D9%88/
• http://esyria.sy/sites/code/index.php?site=damascus&p=stories&category=arts&filename=201112291140021
• https://www.albayan.ae/paths/art/2012-02-19-1.1595160